વેબ ગુર્જરી

ગુજરાત, ગુજરાતી અને ગુજરાતીઓ માટેનો વિચાર-મંચ

Home

  • ‘કોઈ’ શબ્દવાળા ગીતો -૧ – कोई …. है

    નિરંજન મહેતા

    ‘કોઈ’ શબ્દ સાંભળતા જ લાગે કે આ કોઈ ત્રાહિત વ્યક્તિ માટે વપરાયો છે. હિંદી ફિલ્મના ગીતોમાં પણ આ સંદર્ભમાં ગીતો આવ્યા છે જેમાના થોડાક આ શ્રેણીમાં રજુ કરૂ છું. અગણિત ગીતો હોવાથી આ ચાર ભાગની શ્રેણી છે.

    સૌ પ્રથમ ૧૯૪૯ની ફિલ્મ ‘બડી બહેન’નું ગીત જોઈએ. આ એક છેડછાડભર્યું ગીત છે.

    चुप चुप खड़े हो जरूर कोई बात है
    पहेली मुलाक़ात है जी पहेली मुलाक़ात है

    રહેમાન અને સુરૈયાને ગુપચુપ ઉભેલા જોઈ કેટલીક મહિલાઓ આ ગીત ગાય છે. ગીતકાર કમર જલાલાબાદી અને સંગીતકાર હુસ્નલાલ ભગતરામ. ગાયિકાઓ પ્રેમલતા અને લતાજી.

    ૧૯૪૯ની અન્ય ફિલ્મ ‘અંદાઝ’નું આ ગીત ઉલ્હાસનાં ભાવો દર્શાવે છે.

    कोई मेरे दिल में ख़ुशी बन के आया
    अँधेरा था घर रौशनी बन के आया

    દિલીપકુમારને યાદ કરતી નરગીસ પર આ ગીત રચાયું છે. શબ્દો છે મજરૂહ સુલતાનપુરીના અને સંગીત આપ્યું છે નૌશાદે. સ્વર છે લતાજીનો.

    ૧૯૫૦ની ફિલ્મ ‘આરઝુ’નું આ ગીત દર્દભર્યું ગીત છે.

    ऐ दिल मुझे ऐसी जगा ले चल जहा कोई न हो

    લાગે છે પ્રેમમાં નાસીપાસ દિલીપકુમાર આ ગીત દ્વારા પોતાની વ્યથા દર્શાવે છે જેના શબ્દો છે મજરૂહ સુલતાનપુરીના અને સંગીત આપ્યું છે અનીલ બિશ્વાસે. તલતનો હલકભર્યો સ્વર.

    ૧૯૫૦ની વધુ એક ફિલ્મ ‘સરગમ’નું ગીત એક પાર્ટી ગીત છે.

    तस्वीर यार दिल से मिटाई ना गई
    ……………
    कोई किसी का दीवाना ना बने

    વેદનાભર્યાં આ ગીતના કલાકાર છે રેહાના સુલતાન. ગીતકાર છે પ્યારેલાલ સંતોષી અને સંગીત આપ્યું છે સી. રામચંદ્રએ. સ્વર છે લતાજીનો.

    ૧૯૫૨ની ફિલ્મ ‘બૈજુ બાવરા’ના આ ગીતમાં ભારતભૂષણનાં અવાજને સાંભળીને મીનાકુમારીની સખીઓ તેની છેડતી કરે છે આ સમૂહગીત દ્વારા.

    दूर कोई गाये
    धून ये सुनाए

    ગીતકાર શકીલ બદાયુની અને સંગીતકાર નૌશાદ. સ્વર આપ્યો છે શમશાદ બેગમ અને લતાજીએ.

    ૧૯૫૨ની અન્ય ફિલ્મ ‘નૌબહાર’નું આ ગીત મીરાબાઈનું પ્રખ્યાત ભજન છે.

    ऐ री मै तो प्रेम दीवानी
    मेरे दर्द न जाने कोई

    આ ભજનને શૈલેન્દ્રએ મઠાર્યું છે અને સંગીત આપ્યું છે રોશને. આ ગીત જુદા જુદા પ્રસંગે અને જુદી જુદી પરિસ્થિતિમાં એકથી વધુ વાર દર્શાવાયું છે જેમાં કલાકારો છે નલીની જયવંત અને અશોકકુમાર. સ્વર છે લતાજીનો. ગીતમાં અંતરામાં પણ કોઈ શબ્દ આવે છે.

    ૧૯૫૪ની ફિલ્મ ‘અમર’નું ગીત કટાક્ષભર્યું છે જે એક પાર્ટી ગીત છે.

    ना शिकवा है कोई ना कोई गिला है
    सलामत रहे तू ये मेरी दुआ है

    દિલીપકુમારને ઉદ્દેશીને આ ગીત મધુબાલા પિયાનો વગાડતા ગાય છે. ગીતકાર શકીલ બદાયુની અને સંગીતકાર નૌશાદ. સ્વર આપ્યો છે લતાજીએ.

    ૧૯૫૫ની ફિલ્મ ‘સીમા’નું આ ગીત પ્રાર્થના ગીત છે.

    तू प्यार का सागर है
    तेरी एक बूंद के प्यासे हम
    ………..
    कोई क्या जाने कहां है सीमा
    उलज़न आन पडी

    બલરાજ સહાની પર રચાયેલ આ પ્રાર્થનાના શબ્દો શૈલેન્દ્રના છે અને સંગીત શંકર જયકીસનનું. મધુર સ્વર મન્નાડેનો.

    ૧૯૫૬ની ફિલ્મ ‘અનુરાગ’નું ગીત એક ઓડીઓ છે.

    कोई दिल में है कोई नजर में
    मोहब्बत के सपने

    ઓડીઓ હોવાને કારણે ગીતની વધુ માહિતી નથી પણ ફિલ્મમાં મુકેશ કલાકાર છે એટલે આ ગીત તેમની ઉપર રચાયું હોઈ શકે. ગીતકાર છે કૈફ ઈર્ફાની અને સંગીત તેમ જ સ્વર છે મુકેશના.

    ૧૯૫૭ની ફિલ્મ ‘ચંપાકલી’નું ગીત એક વિરહગીત છે.

    छुप गया कोई रे दूर से पुकार के
    दर्द अनोखे हाय डे गया प्यार के

    ભારતભૂષણની યાદમાં ગાતી સુચિત્રા સેન પર આ ગીત રચાયું છે. શબ્દો છે રાજીન્દર કૃષ્ણના અને સંગીત છે હેમંતકુમારનું. ગાયિકા લતાજી.

    ૧૯૫૭ની અન્ય ફિલ્મ ‘અબ દિલ્લી દૂર નહિ’ એક અનાથ બાળકની વ્યથા રજુ કરતુ ગીત છે.

    मालिक तेरे जहाँ में कितनी बड़ी जहाँ में
    कोई नहीं हमारा कोई नहीं हमारा

    ગીતના કલાકાર છે માસ્ટર રોમી અને શબ્દો છે શૈલેન્દ્રના. સંગીત છે દત્તારામ વાડકરનું અને સ્વર છે સુધા મલ્હોત્રાનો.

    ૧૯૫૯ની ફિલ્મ ‘ગુંજ ઊઠી શેહનાઈ’નું ગીત પણ એક વ્યથાપૂર્ણ ગીત છે.

    कह दो कोई न करे यहाँ प्यार
    इस में खुशिया है कम बेशुमार है गम

    પ્રેમભંગ રાજેન્દ્રકુમાર આ ગીત દ્વારા પોતાની વ્યથા રજુ કરે છે. ગીતના શબ્દો છે ભરત વ્યાસના અને સંગીત વસંત દેસાઈનું. સ્વર છે રફીસાહેબનો. સાથી કલાકાર અમિતા.

    ૧૯૬૦ની ફિલ્મ ‘કોહિનૂર’નું ગીત એક પ્રેમીયુગલની ભાવનાને વ્યક્ત કરે છે

    कोई प्यार की देखे जादूगरी
    गुलफाम को मिल गयी शब्ज परी

    ઘોડેસવાર દિલીપકુમાર અને મીનાકુમારી પર રચાયેલ આ ગીતના ગીતકાર છે શકીલ બદાયુની અને સંગીતકાર નૌશાદ. સ્વર આપ્યો છે રફીસાહેબ અને લતાજીએ.

    ૧૯૬૦ની અન્ય ફિલ્મ ‘બમ્બઈ કા બાબુ’નું આ ગીત પાર્શ્વગીત છે.

    चल री सजनी अब क्या रोये
    कजरा ना बहे जाए रोते रोते

    સુચિત્રા સેનના લગ્ન વખતે વિદાય પ્રસંગે દેવઆનંદ આ ગીત દ્વારા તેને વિદાય આપે છે. શબ્દો છે મજરૂહ સુલ્તાનપુરીના અને સંગીત સચિન દેવ બર્મનનું.  ગાયક મુકેશ.

    આ જ ફિલ્મનું એક અન્ય ગીત છે જે વ્યથાપૂર્ણ ગીત છે.

    साथी न कोई मंजिल
    दिया है आ कोई महफ़िल

    દેવઆનંદ આ ગીત દ્વારા પોતાની વ્યથા ઉજાગર કરે છે, શબ્દો છે મજરૂહ સુલ્તાનપુરીના અને સંગીત સચિન દેવ બર્મનનું.  ગાયક રફીસાહેબ.

    ૧૯૬૦ની વધુ એક ફિલ્મ ‘છલિયા’નું ગીત પણ દર્દભર્યું છે.

    मेरे टूटे हुए दिल से
    कोई तो आज ये पूछे
    के तेरा हाल क्या है
    के तेरा हाल क्या है

    રાજકપૂર પર રચાયેલ આ ગીત મુકેશના સ્વરમાં છે જેના શબ્દો છે કમર જલાલાબાદીના અને સંગીત છે કલ્યાણજી આણંદજીનું.

    ૧૯૬૦ પછીના ગીત ભાગ બેમાં.

    Niranjan Mehta

    A/602, Ashoknagar(old),
    Vaziranaka, L.T. Road,
    Borivali(West),
    Mumbai 400091
    Tel. 28339258/9819018295
    વીજાણુ ટપાલ સંપર્ક સરનામું : nirumehta2105@gmail.com

  • ફિલ્મ સંગીત વાદ્યવિશેષ : (૫) – કળવાદ્યો : પિયાનો (૨)

    ફિલ્મી ગીતોમાં વિવિધ વાદ્યોના પ્રદાન વિશેની શ્રેણી

    પીયૂષ પંડ્યા, બીરેન કોઠારી

    પિયાનો તેના ભવ્ય દેખાવ અને વિશિષ્ટ અવાજને લઈને વાદકોમાં અને વાદ્યસંગીતના ચાહકોની પસંદગીમાં શાશ્વત ધોરણે ઊંચું સ્થાન ધરાવે છે. પિયાનો વિશેની પહેલી કડીમાં કેટલાંક ગીતો માણ્યા પછી બીજી કડીમાં વધુ ગીતો સાંભળીએ. આ કડીની શરૂઆત કરીએ એક વરિષ્ઠ પિયાનોવાદક બ્રાયન સેલીસે વગાડેલી બે યાદગાર ફિલ્મી ગીતોની ધૂનથી.

    સચીન દેવ બર્મનના સંગીતનિર્દેશનમાં બનેલા ફિલ્મ ગાઈડ(૧૯૬૪)ના શાસ્ત્રીય ગીતની ધૂન….

    ફિલ્મ બ્રહ્મચારી(૧૯૬૮)ના શંકર-જયકિશનના સંગીતમઢ્યા ગીતની ધૂન….

    આ બન્ને ક્લીપ્સ ધ્યાનથી માણતાં ખ્યાલ આવશે કે બ્રાયન સેલીસની આંગળીઓ વાદ્યની કળો ઉપર કોઈ બેલે નૃત્યાંગનાની સ્ફૂર્તીથી ફરી રહી છે! પેઢીઓથી ચાલી આવતી માન્યતા કે કલાકારની આંગળીઓ લાંબી અને પાતળી હોવી જોઈએ, તેને માટે આ કલાકાર એક પડકાર છે. સાથે સાથે પિયાનોના સૂરનો પણ શ્રોતાઓને ખ્યાલ આવશે.

    હવે કેટલાંક પિયાનોપ્રધાન ફિલ્મી ગીતો….

    નૌશાદના સ્વરનિયોજનમાં બનેલાં ફિલ્મ ‘બાબુલ’ (૧૯૫૦)નાં ગીતો ખુબ જ લોકપ્રિય થયાં હતાં. પ્રસ્તુત ગીતના પૂર્વાલાપ/Preludeમાં ખુબ જ કર્ણપ્રિય પિયાનોવાદન છે.

    શંકર-જયકિશને ફિલ્મ ‘કઠપૂતલી’ (૧૯૫૭) માટે બનાવેલા ગીતમાં યાદગાર પિયાનોવાદન સાંભળવા મળે છે.

    ૧૯૬૩માં પ્રદર્શિત થયેલી ફિલ્મ ‘ગુમરાહ’માં રવિનું સંગીતનિર્દેશન હતું. તે ફિલ્મનું પિયાનોપ્રધાન ગીત સાંભળીએ.

    શંકર-જયકિશને રાજકપૂરની ફિલ્મો માટે બનાવેલાં મોટા ભાગનાં ગીતોમાં બહોળા વાદ્યવૃંદનો સમાવેશ રહેતો હતો. પણ એવાં ગીતોમાં એક ચોક્કસ વાદ્યનો ઉપયોગ એવી રીતે કરાયો હોય કે સમગ્ર ગીત ઉપર તેનો પ્રભાવ જણાઈ આવે. ફિલ્મ ‘સંગમ’(૧૯૬૪)ના પ્રસ્તુત ગીતમાં પિયાનોની હાજરી અન્ય વાજીંત્રો ઉપર હાવી થઈ જતી અનુભવી શકાય છે.

    ૧૯૬૪માં જ પ્રદર્શિત થયેલી ફિલ્મ ‘શગૂન’માં સંગીતકાર ખય્યામે યાદગાર ગીતો આપ્યાં હતાં. તે પૈકીના જગજીત કૌરે ગાયેલા આ ગીતમાં પિયાનોની હાજરી સતત અનુભવાતી રહે છે.

    ફિલ્મ ‘લવ ઈન ટોકયો’ (૧૯૬૬)ના પ્રસ્તુત ગીતમાં લતા મંગેશકરની ગાયકી વધારે પ્રભાવશાળી છે કે પિયાનોવાદન તે નક્કી કરવું અઘરું છે. સ્વરનિયોજન શંકર-જયકિશનનું છે.

    ૧૯૬૭ની ફિલ્મ ‘રામ ઔર શ્યામ’ના નૌશાદના નિર્દેશનમાં તૈયાર થયેલા આ ગીતમાં પિયાનોનો રોચક પ્રયોગ થયો છે.

    શંકર-જયકિશનના સંગીતનિર્દેશનમાં બનેલા ફિલ્મ ‘બ્રહ્મચારી’ (૧૯૬૮)ના પ્રસ્તુત ગીતમાં વૈવિધ્યપૂર્ણ વાદ્યવૃંદ અને કોરસની જમાવટ વચ્ચે પિયાનોનો આગવો પ્રભાવ જણાઈ આવે છે.

    https://youtu.be/hBxp3O0PNE4
    ૧૯૬૯ની ફિલ્મ ‘વિશ્વાસ’ના આ ગીતમાં સમયસમયે પિયાનોના અંશ સંભળાયા કરે છે. સંગીત કલ્યાણજી-આણંદજીનું છે.

    અગાઉ જણાવ્યા મુજબ ૧૯૭૦માં ઈલેક્ટ્રોનીક કળવાદ્યોના આગમન પછી મૂળ પિયાનોના વાદનને સમાવતાં ગીતો ભાગ્યે જ સાંભળવા મળ્યાં છે. પણ, સુખદ અપવાદરૂપે અત્યારના સમયના કેટલાક સંગીતકારોએ તેનો ઉપયોગ કર્યો છે, ઉદાહરણરૂપે ત્રણ ગીતો માણીએ.

    રાહુલ દેવ બર્મનના નિર્દેશનમાં સ્વરબદ્ધ થયેલા ફિલ્મ ‘મુક્તિ’ (૧૯૭૭)ના આ ગીતમાં પિયાનો આંશિક રીતે જ વાગે છે પણ તે ટૂકડાઓ ખુબ જ કર્ણપ્ર્રિય છે.

    ૧૯૮૫ની ફિલ્મ ‘મેરી જંગ’ના પ્રસ્તુત ગીત માટે લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલે અસલ પિયાનોનો આગ્રહ રાખ્યો હતો.

    https://www.youtube.com/watch?v=hYPktmwYA-g
    ૨૦૧૮ની ફિલ્મ ‘અંધાધૂન’માં નાયકને પિયાનોની મરમ્મત કરનાર વ્યવસાયિક તરીકે રજૂ કર્યો છે. પિયાનોને તો ફિલ્મની વાર્તાનું એક પાત્ર હોય તે રીતે ઉપસાવ્યો છે. અમિત ત્રીવેદીએ બનાવેલી તર્જ ઉપર બનેલું એક ગીત માણીએ, જેની શરૂઆત જ પિયાનોવાદનથી થાય છે.

    આજના સમયમાં બેશક, ફિલ્મી વાદ્યવૃંદોમાં પિયાનોનું ચલણ ઓછું થઈ ગયું છે. પણ, તેના ભવ્ય દેખાવ અને અતિશય પ્રભાવશાળી સ્વરને લીધે હજી પણ પિયાનોનો પ્રભાવ સહેજેય ઓછો થયો નથી તેની પ્રતીતિ આ ગીતથી થાય છે. આવનારા સમયમાં પણ ચાહકોના મનમાં પિયાનોનું ચોક્કસ સ્થાન બન્યું રહે તેને માટેનાં કારણો મળતાં જ રહેશે એવી આશા રાખીએ.

    નોંધ :

    ૧) તસવીરો નેટ પરથી તેમ જ વાદનની અને ગીતોની લિન્ક્સ યુ ટ્યુબ પરથી તેનો વ્યવસાયિક ઉપયોગ નહીં થાય તેવી બાંહેધરી સહિત સાભાર લીધી છે.

    ૨) અહીં પસંદ કરાયેલાં ગીતોમાં રસબિંદુ માત્ર અને માત્ર ચોક્કસ વાદ્ય છે. ગીત-સંગીત-ફિલ્મ કે અન્ય કલાકારોનો ઉલ્લેખ જાણીબૂઝીને ટાળ્યો છે.

    ૩) અહીં મૂકાયેલાં ગીતોની પસંદગી લેખકોની પોતાની છે. આ યાદી સંપૂર્ણ હોવાનો દાવો પણ નથી કે તે માટેનો ઉપક્રમ પણ નથી. તેથી અમુક ગીત કેમ ન મૂક્યું કે ચોક્કસ ગીત રહી ગયાની નોંધ લેવાને બદલે આ શ્રેણીના હેતુવિશેષનો આનંદ માણવા ભાવકમિત્રોને અનુરોધ છે.

    સંપર્ક સૂત્રો :

    શ્રી પિયૂષ પંડ્યા : ઈ-મેલ: piyushmp30@yahoo.com
    શ્રી બીરેન કોઠારી : ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com

    , ,

  • બાળ ગગન વિહાર – મણકો ૨૧ – વાત અમારા વેલેન્ટીનોની

    શૈલા મુન્શા

    ત્રણ વર્ષનો વેલેન્ટીનો આમ તો વર્ષના અંતમાં મારા ક્લાસમા આવ્યો હતો. ગોરો મજાનો અને રેશમી સોનેરી ઝુલ્ફા વાળો, પરાણે વહાલ કરવાનુ મન થાય એવો. થોડું થોડું બોલતા શીખ્યો હતો. મમ્મીની ગોદ છોડી પહેલીવાર અજાણ્યા બાળકો અને સ્કૂલના વાતાવરણમાં આવ્યો હતો. પહેલે દિવસે જ રડ્યો નહિ, પણ જરા ડઘાયેલો રહ્યો. ધીરે ધીરે બધા સાથે હળવા ભળવા માંડ્યો.
    વાચા ઊઘડી અને બધી પ્રવૃતિમાં ભાગ લેવા માંડ્યો. રમતનુ મેદાન એની પ્રિય જગ્યા. એકવાર ત્યાં ગયા કે એને પાછો લાવવો મુશ્કેલ. મીસ બર્ક(ટીચર) ઊંચી ને હાડપાડ. ગલુડિયાની જેમ એને બગલમાં ઘાલી અંદર લઈ આવે.
    ઓક્ટોબર મહિનો આવ્યો અને વાતાવરણમાં થોડો ફરક પડવા માંડ્યો. ક્યારેક વહેલી સવારે થોડી ઠંડીનો અનુભવ થાય. વેલેન્ટીનોની મમ્મી એને જાત જાતના સરસ મજાના સ્વેટર રોજ પહેરાવે.
    એ દિવસે સવારે જ્યારે વેલેન્ટીનો આવ્યો ત્યારે એના સ્વેટર પર એક ટ્રેનના એંજીનનુ ચિત્ર હતું. બસમાંથી જેવો બહાર આવ્યો અને અમે ક્લાસ તરફ જતા હતા કે તરત એણે પોતાના સ્વેટર તરફ આંગળી કરી થોમસ થોમસ કહેવા માંડ્યો.
    પહેલા તો મને સમજ જ ના પડી કે એ કહેવા શું માગે છે, પણ જ્યારે ધ્યાનથી એના સ્વેટર પર જોયું ત્યારે મને ખ્યાલ આવ્યો કે એ થોમસ એંજીન જે નાના બાળકોનો કાર્ટૂન શો આવતો હોય છે એની વાત કરતો હતો.
    એની મમ્મી જરૂર એને આ કાર્ટૂન શો ઘરે બતાવતી હશે. વેલેન્ટીનો એટલો હોશિયાર છે કે એના બાળ મગજમાં એ વાત યાદ રહી ગઈ હશે અને એંન્જીન વાળું સ્વેટર બતાવી અમને કહેવા માંગતો હતો કે અહીં પણ આ કાર્ટૂન શો એને જોવો છે.
    અમેરિકામાં મેં જોયું છે કે માતા પિતા બાળક જન્મતા ની સાથે જ એને રાતે કાંઈ ને કાંઈ સરસ વાંચી સંભળાવે ને બાળક ની યાદશક્તિ વિકસવામાં એ ખૂબ મદદરૂપ થાય.
    ભલે બાળક માનસિક રીતે પુરો વિકસિત ના હોય તો પણ એ બાળકો સાથે વાત કરવાથી એમને એક ની એક વસ્તુ રોજ કરાવવાથી એમની માનસિક પરિસ્થિતિમાં જરૂર સુધારો થાય છે.
    વેલેન્ટીનો જેમ ક્લાસમાં જુનો થવા માંડ્યો, મતલબ કે એને સ્કૂલમાં દાખલ થયે થોડા મહિના થયા અને ભાઈ નો અસલી રંગ દેખાવા માંડ્યો.
    વેલેન્ટીનો ને જોતાં જ બધાને વહાલ ઉપજે એવો સરસ ગોરો ને ગઠિયો બાળક, એટલે અમે જ નહિ પણ જતાં આવતાં બધા જ શિક્ષકો એને વહાલ કરે. આવ્યો ત્યારે માંડ ત્રણ વર્ષનો એટલે બીજા બાળકોની સરખામણીમાં નાનો પણ લાગે. ઘરમાં પણ નાનો ભાઈ એટલે મમ્મી પણ કદાચ વધારે લાડ લડાવતી હશે એટલે ક્લાસમાં એની જીદ વધવા માંડી. એનુ ધાર્યું ના થાય તો ખૂણામાં ભરાઈ જાય અને એને બોલાવવાની કોશિશ કરીએ તો ભાઈ જોરથી ભેંકડો તાણે. ઊભો કરવા જઈએ તો પગ વાળી દે. આટલા નાના બાળકને તમે બીજું શું કરી શકો?
    ઘણી વસ્તુ બાળકો એકબીજાના અનુકરણે શીખતા હોય છે અને તોફાન તો જરૂર બીજાનુ જોઈ અનુકરણ કરતા હોય છે. વેલેન્ટીનો પણ જ્યારે ટેબલ નીચે ભરાવા માંડ્યો, ક્લાસમાં બધા જ્યારે કલર કરતા હોય ત્યારે કલર કરવાને બદલે ક્રેયોનના ટુકડા કરવા માંડ્યો અને એને રોકવાની કોશિશ કરીએ તો રડીને પોતાની જીદ પુરી કરવા માંડ્યો ત્યારે અમારે એને ક્લાસના નિયમો સમજાવવા એની મમ્મીની મદદ લેવી પડી. મમ્મી પણ તરત તૈયાર થઈ ગઈ કારણ વેલેન્ટીનો સવારે સ્કૂલમાં આવતાં પણ ઘણુ નાટક કરે, તૈયાર જ ના થાય બસ મીસ કરે અને મમ્મીને નાઈટ ડ્રેસમાં જ સ્કૂલે લાવવો પડે. એની બેગમાં યુનિફોર્મ હોય અને અમે એક જ વાર કહીએ “Velentino come and change your night dress other wise you won’t get your toys” અને ભાઈ તરત તૈયાર થઈ જાય કારણ એને ખબર હોય કે અહીં એની જીદ નહિ ચાલે.
    અમેરિકામાં બધી જ વાતમાં “counseling” નુ જબરું તુત છે. અહીં વાતવાતમાં લોકો એકબીજા પર દાવો ઠોકી દેતા હોય છે એટલે કોઈ પોતાના પર કોઈ જવાબદારી લેવા તૈયાર નથી.
    અમેરિકામાં બાળક જન્મે ત્યારથી એના જાતજાતના ટેસ્ટ થતા હોય છે, અને ટેસ્ટના પરિણામ પ્રમાણે બાળક તંદુરસ્ત છે કે કઈ ખામી છે અને એનો ઉપાય શું તે નક્કી થતું હોય છે. અમારા ક્લાસમાં બાળક જ્યારે ત્રણ વર્ષનુ થાય ને દાખલ થાય ત્યારે એ સામાન્ય પણ હોઈ શકે અથવા મંદ-બુધ્ધિ પણ હોઈ શકે. વેલેન્ટીનો જેવા બાળકમાં કદાચ બીજી કોઈ ખામી ન હોય પણ વધુ પડતા લાડનુ પરિણામ પણ હોઈ શકે, માટે જ મમ્મી પપ્પાને સ્કૂલમાં બોલાવી શિક્ષક અને સ્કૂલના કાઉન્સિલર ભેગા થઈ સમસ્યા નો હલ લાવવાનો પ્રયત્ન કરે.
    મારા મતે અને કદાચ મારી અડધી જીંદગી મેં ભારતમાં શિક્ષિકા તરીકે કામ કર્યું છે એટલે મારો અભિપ્રાય ઘણી વાર આ બાબતમાં જુદો પડતો હોય છે. મારા મતે બાળકને અમુક નિયમ અને શિસ્તનુ પાલન કરવાની ટેવ ઘર થી શરૂ થવી જોઈએ અને સ્કૂલમાં જ્યારે એ શિસ્ત બાળકને શીખવાડવામાં આવે તો માતા પિતાએ એમાં આડખીલી રૂપ ના થવું જોઈએ.
    અમારા સારા નસીબે વેલેન્ટીનો ની મમ્મી ઘણી સમજુ નીવડી અને પુરો સાથ સહકાર આપવાની તૈયારી બતાવી, ને ઘરમાં પણ એ શિસ્ત જાળવવાની ખાત્રી આપી.
    બાકી વેલેન્ટિનો જેવા બાળક સાથે કડક થવું જ અઘરૂં છે. ગમે તેટલું તોફાન કર્યું હોય પણ તમારી સામે જોઈ એવું મીઠડું હસી પડે કે તમારો ગુસ્સો બરફની જેમ પીગળી જાય ને એને વહાલ કરવાનુ મન થઈ જાય. દુનિયાના બધા બાળકોમાં આ ખૂબી છે. બાળકના એ નિર્દોષ હાસ્યમાં ભલભલા દુઃખ હરણ કરવાનુ અમોઘ શસ્ત્ર છે, અને મને એ વાત નો ખૂબ આનંદ છે કે હું આવા બાળકો સાથે કામ કરી એમને મદદરૂપ થવા મારાથી બનતો પ્રયત્ન કરૂં છું.
    આગળ જતાં વેલેન્ટીનો જરુર સામાન્ય બાળકોના ક્લાસમાં જશે એની મને પુરી ખાત્રી છે અને ખૂબ પ્રગતિ કરશે.

    આ બાળકો મારા જીવનમાં પણ નવી ઉર્જાનો સંચાર કરે છે અને વધુને વધુ એમની ઉન્નતિનો એક અંશ બનવાની પ્રેરણા આપે છે.

    સુશ્રી શૈલાબેન મુન્શાનાં સંપર્ક સૂત્રો::

    ઈ-મેલ: smunshaw22@yahoo.co.in
    બ્લૉગ: www.smunshaw.wordpress.com

     

    ,

  • પ્રામાણિકતાની પગદંડી પર પ્રયાણ

    ચેલેન્‍જ.edu

    રણછોડ શાહ

    મહાન કાર્યો
    મહાન સ્વાર્થત્યાગ વિના
    અને મહાન પુરુષાર્થ વિના
    પાર પાડી શકાતાં નથી.

    ગાંધીજી

    માનવવસ્તીથી ફાટફાટ થતા ભારત દેશમાં દરેક જગ્યાએ સંખ્યાનું મહત્વ હોય તેમ લાગી રહ્યું છે. જ્યાં અને ત્યાં સંખ્યાને પ્રગતિ સાથે સાંકળવાનો પ્રયત્ન થાય છે. જેમ આંકડો મોટો તેમ સફળતાનો આંક ઊંચો તેવી સમજ સમાજમાં વ્યાપી ગઈ છે. સંખ્યાબળમાં સૌને રસ છે. કદાચ લોકશાહીમાં બહુમતી શાસન કરે તેવી પદ્ધતિ હોવાથી પ્રત્યેક ક્ષેત્રે જ્યાં આંક મોટો હોય ત્યાં પ્રગતિ, સફળતા કે સિદ્ધિ તેવી માન્યતા વિકસી ચૂકી છે. ચૂંટણીમાં જે ઉમેદવારને વધારે મત મળે તે ચૂંટાયેલો જાહેર થાય છે અને તેને સફળ નેતા ગણવામાં આવે છે. તે જાહેર જીવનનાં મૂલ્યો પાળે છે કે કેમ તે તરફ કોઈ નજર પણ નાખતું નથી. તેને કારણે રાજકીય ક્ષેત્રથી ધીમે ધીમે નિષ્ઠાવાન, પ્રામાણિક અને મૂલ્ય આધારિત જીવન જીવતા લોકોએ પોતાનું મોં ફેરવી લીધું છે. ચૂંટણીમાં વિજેતા થવા માટે ગુણની (Qualities) નહીં પરંતુ બહુમતી (Quantities)ની જરૂર છે. તેવું નક્કી થતાં બાહુબલી અને સંપત્તિની રેલમછેલ કરી શકતા લોકો ચૂંટણીમાં ઉમેદવાર તરીકે ઊભા રહેવા અને ચૂંટાવવા લાગ્યાં. અહીંયાં દોષ ઉમેદવારનો નહીં, પરંતુ તેને ચૂંટનાર મતદારોનો છે તેવી સમજણ વિકસી જ નહીં.

    આપણે જેને સાચું ને શુભ માનીએ
    તે જ કરવામાં
    આપણું સુખ છે, આપણી શાંતિ છે,
    નહીં કે બીજા કહે તે કરવામાં…

    ગાંધીજી

    જે શાળામાં વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા વધુ હોય તે સારી શાળા ગણાવા લાગી. શાળાની મૂલવણી તેના શૈક્ષણિક કાર્ય, શિક્ષણની પદ્ધતિ અને ગુણવત્તાયુકત શિક્ષણને આધારે થવાને બદલે સંખ્યાને આધારે થવા માંડી. શાળામાં ગુણ (Quality)નું સ્થાન જથ્થાએ (Quantity) લીધું. શાળાઓની પ્રગતિ અને સફળતાનો માપ, વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા ઉપરથી નક્કી થાય તો પછી ‘શૈક્ષણિક મૂલ્યો’ અદૃશ્ય ન થાય તો જ નવાઈ !

    જે ડૉકટરની ઓપીડીમાં લાઈન પડે તે સફળ ડૉકટર ગણાય છે. તે ખરેખર સ્વાસ્થ્યને કેન્દ્રમાં રાખીને દર્દીને રોગમુક્ત કરે છે કે તમામ દવાઓ એક સાથે આપી ગમે તે એક દવાની અસર થતાં દર્દી સારો થઈ જાય છે તે તરફ કોઈ જોતું નથી. ડૉકટર સારા છે કે નહીં, તે દિવસ દરમિયાન કેટલા દર્દીઓને તપાસે છે તેના ઉપરથી નક્કી થાય તો પછી મૂલ્યનિષ્ઠ, પ્રામાણિક અને દર્દીના સ્વાસ્થ્યની ચિંતા અને કાળજી રાખતા ડૉકટરો કયાંથી મળે?

    આ જ પરિસ્થિતિ એડવોકેટ્સ બાબતે છે. કેટલા વકીલો તેમના અસીલને સત્ય કોના પક્ષે છે તે સમજાવતા હશે? સાચો કે ખોટો કેસ હાથમાં લેવાનો અને ગમે તે રીતે તેમાં જીત પ્રાપ્ત કરવામાં વકીલની સફળતાની ગણતરી થાય છે. વકીલો અસત્યને પણ સત્ય તરીકે પુરવાર કરી બતાવવામાં સફળ થાય તેમને ત્યાં લાંબી લાંબી લાઈનો ન પડે તો જ આશ્ચર્ય !

    જે ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ સરકારી ટેક્સ કેવી રીતે ઓછો ભરવો પડે તેવું સમજાવવામાં સફળ થાય તે જ ઉત્તમ સી.એ. ગણાય છે. લોકો પણ એવું જ કહે છે કે અમે તેમની પાસે શા માટે જઈએ? જો અમને માર્ગદર્શન આપી અને ટેક્સ બચાવવાની રીત શીખવી શકતા ન હોય તો તેમને શા માટે કન્સલ્ટ કરવાના? જે સી.એ.ને ત્યાં વેઈટિંગ રૂમમાં મોટી સંખ્યામાં અસીલો બેઠા હોય તે સી.એ. સફળ !

    જે ઉદ્યોગપતિઓ યેનકેન પ્રકારેણ કરોડો રૂપિયાની લોન લેવામાં સફળતા પ્રાપ્ત કરી શક્યા તેઓ જ વ્યવસાયની પ્રગતિ કૂદકે અને ભૂસકે કરી શકયા છે. તેઓ બૅન્ક મેનેજરોને ખોટું ખોટું સમજાવી કરોડો રૂપિયાની લોન મેળવવામાં સફળ થાય છે. ક્યારેક કેટલાક લાંચિયા બેન્ક અધિકારીઓ ઉદ્યોગપતિ સાથે સાઠગાંઠ કરી સમાજના કરોડો રૂપિયા ડુબાડે છે. પર્યાવરણ કે અન્ય ધંધાકીય નિયમો પાળ્યા વિના બનતા મોટા ઉદ્યોગપતિઓ તરફ લોકો માનની દૃષ્ટિએ જોવાનું બંધ કરે છે ખરા? નૈતિક મૂલ્યો નહીં સ્વીકારતા ઉદ્યોગપતિનો સમાજ બહિષ્કાર ન કરી શકે?

    કમનસીબે છેલ્લા થોડાક દાયકાઓમાં સફળતાના પાયામાં રહેલ મૂલ્યો, નિષ્ઠા, પ્રામાણિકતા અને રાષ્ટ્રભકિત અદૃશ્ય થઈ ગયા છે. અલબત્ત, પ્રત્યેક વ્યવસાયમાં પ્રામાણિકતાપૂર્વક આગળ વધતા વ્યવસાયિકો પણ છે. પરંતુ તેમની સંખ્યા ખૂબ થોડી છે. ગમે તેવા રસ્તા લઈ સફળ થયેલા લોકો તરફ જોવાનો દૃષ્ટિકોણ બદલવાનો સમય તો ક્યારનોય પાકી ગયો છે. સંખ્યા (પૈસા કે માનવ)ને આધારે સફળતા માપવાને બદલે સામાજિક ગુણવત્તાને કેન્દ્રમાં રાખીને નિર્ણય થવો જોઈએ. સામાન્ય માણસોનો અનૈતિક લોકો તરફનો દૃષ્ટિકોણ બદલાય નહીં ત્યાં સુધી સામાજિક પરિવર્તન શક્ય નથી.

    આવે આવે ફરી સૌ દિવસ-રજની; એ સૂર્ય, એ ચંદ્ર ઉગે,
    આવે સંપત્તિ પાછી, સુખમય સમયો આવતા, જિંદગીઓ
    આવે એક પછી,મરણ પણ મળે કેટલાં કીર્તિ મીઠાં;
    રે, આ સાફલ્યટાણું યુગયુગ પલટે તોય પાછું ન આવે!

    સુન્‍દરમ્‍

     

    જે સમાજ યોગ્ય માણસોને સન્માન આપતો નથી તે સમાજ પ્રગતિ કરવાને લાયક બનતો નથી. નૈતિકમૂલ્યોને કેન્દ્રસ્થ કરીને જીવનમાં પ્રગતિ કરતા લોકોને પોંખવાને બદલે સત્તા અને સંપત્તિના જોરે આગળ વધતા લોકોને પૂજવાનો રિવાજ જે સમાજમાં હોય ત્યાં સામાજિક પ્રગતિનો ગ્રાફ ઊર્ઘ્વગામી હોઈ શકે નહીં. સારાને સારા અને ખરાબને ખરાબ કહેવાની હિંમત જે પ્રજા બતાવી શકે તે આગેકૂચ કરી શકે. યોગ્ય અને અયોગ્ય વચ્ચેનો ભેદ પારખવાની શકિત જે રાષ્ટ્રમાં વિકસી નથી તે રાષ્ટ્ર આગળ વધ્યું નથી. રાષ્ટ્રીય ચારિત્ર્ય ઘડવાની જવાબદારી તો કૉમનમેનની છે. સ્વાર્થમાં રાચતી ધંધાકીય વ્યકિતઓ તેમના સ્વાર્થની બહાર જોવાના નથી, કારણ કે તેઓ તો સ્વકેન્દ્રી છે. તેઓ સર્વનું હિત જોઈ શકતા નથી તેવું નથી. પરંત તેમને જોવું નથી. સ્વાર્થી લોકોને પરમાર્થી બનાવવાનું સરળ નથી. મોટાભાગના લોકો અત્યંત ઊંચી અપેક્ષાઓથી જીવન જીવતા હોય છે. તેઓ તેને લાયક કે કાબેલ છે કે નહીં તે વિચારવાને બદલે ત્યાં પહોંચવા ગમે તે રસ્તે આગળ વધવા તેયાર હોવાથી ટૂંકા રસ્તાઓ શોધે તે સ્વાભાવિક છે. આ સંજોગોમાં રાષ્ટ્રના દૃષ્ટિવંત, નિષ્ઠાવાન, પ્રામાણિક અને રાષ્ટ્રપ્રેમી નાગરિકો જ રાષ્ટ્રનું સારું ભાવિ ૨ચી શકે. ભારતને આજે માત્ર અને માત્ર આવા ભારતીય સજ્જનોની આવશ્યકતા છે. આજે જેટલી જરૂર છે તેટલી અગાઉ ક્યારેય નહોતી. ભ્રષ્ટાચાર આચરનાર અને તેમાં સહાય કરનાર લોકો ક્યારેય તેને દૂર કરી શકશે નહીં. આ તો પ્રત્યેક ભારતીયે ઉત્તમ નાગરિક બનીને કરવાનું કાર્ય છે. ‘કલ કરે સો આજ કર, આજ કરે સો અબ’નો મંત્ર અપનાવવામાં આવે તો જ પ્રામાણિકતાની પગદંડી પર પ્રયાણ શક્ય બને.

    આચમન:
    ડગમગતો પગ રાખ તું સ્થિર મુજ,
    દૂર નજર છો ન જાય;
    દૂર માર્ગ જોવા લોભ લગીર ન,
    એક ડગલું બસ થાય,
    મારે એક ડગલું બસ થાય.

    નરસિંહરાવ દિવેટીયા

    (શ્રી રણછોડ શાહનું વીજાણુ સરનામું: shah_ranchhod@yahoo.com )

    (પ્રતીકાત્મક તસવીર નેટ પરથી)

     

    ,

  • કોઈનો લાડકવાયો -(૧૮) ૧૮૫૭: ગુજરાતના શહીદો

    દીપક ધોળકિયા

    ગુજરાતમાં ખૂણેખૂણે એક યા બીજાં કારણસર ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીની હકુમત સામે અસંતોષ હતો. ગુજરાતનાં છાપાં અંગ્રેજ સરકારને વફાદાર નહોતાં અને છડેચોક ટીકા કરતાં હતાં. પંચમહાલ બાજુ દાન કે ઇનામ તરીકે મળેલી જમીનોની સર્વે ચાલતી હતી. એમાં જેની પાસે પૂરતાં કાગળિયાં ન હોય તેમની જમીનો આંચકી લેવાની જોગવાઈ હતી. ત્યાં કોળી ઠાકોરોની ૧૪૦ ઠકરાત હતી. એમની જમીનો ઝુંટવી લેવાય એવો ભય હતો.  ગુજરાતના મુસલમાનોમાં ખ્રિસ્તી પાદરીઓના પગપેસારા સામે અસંતોષ હતો. અમદાવાદની લગભગ બધી મસ્જિદોમાં મૌલવીઓ નમાઝ પછી ખુત્બા પઢતાં બેધડક અંગ્રેજી રાજના આખરી દિવસોની આગાહીઓ કરતા.

    રત્નાજી અને રંગાજી

    અમદાવાદની જુમા મસ્જિદના મૌલવી સિરાજુદ્દીને ઘોડેસવાર દળ (ગુજરાત હૉર્સ)ના સવારો અને અમદાવાદના કેન્ટોનમેન્ટના દેશી અફસરો સમક્ષ આવું જ ભાષણ કર્યું તે પછી તરત, ૯મી જુલાઈએ ‘ગુજરાત હૉર્સ’ના સાત સવારોએ યુરોપિયનો વિરુદ્ધ બળવો પોકાર્યો.  લેફ્ટેનન્ટ પિમે બાર સવારો સાથે એમનો પીછો કર્યો. રસ્તામાં કૅપ્ટન ટેલર કોળીઓની ટુકડીના ત્રણ કોળીઓ સાથે એમને મળ્યો. પિમ અને ટેલર સાત વિદ્રોહીઓની પાછળ ગયા. એ તાજપુર પાસે વિદ્રોહીઓની નજીક પહોંચી ગયા. ત્યાં સામસામે ધીંગાણું થયું. પરંતુ પિમની સાથે ગયેલા ઘોડેસવારોએ પોતાના સાથીઓ પર ગોળી ચલાવવાની સાફ ન પાડી દીધી. તે પછી ટેલરે વાટાઘાટનો રસ્તો લીધો. એ વિદ્રોહીઓ પાસે ગયો અને એમની વાતચીત ચાલતી હતી તે જ વખતે વિદ્રોહીઓએ ગોળીઓ છોડી જેમાં ટેલર ગંભીર રીતે ઘાયલ થયો, જો કે પાછળથી એ બચી ગયો. તે પછી કોળીઓના ગોળીબારમાં બે સવારો,  રત્નાજી ઠાકોર અને  રંગાજી ઠાકોર માર્યા ગયા ગુજરાતના એ પહેલવહેલા શહીદો છે. એમના મૃત્યુ પછી  બીજા પાંચ  વિદ્રોહીઓએ હથિયારો હેઠાં મૂક્યાં.  એમને પણ કેદ કરી લેવાયા અને ફાંસી આપી દેવાઈ. એમનાં નામ નથી મળી શક્યાં.

    અપશુકન કે વિપ્લવનો સંદેશ?

    ૧૮૫૭ના મે મહિનામાં વિદ્રોહ ફાટી નીકળ્યો તેની અસર મુંબઈ પ્રાંત અને, ખાસ કરીને ગુજરાતમાં પંચમહાલમાં તરત દેખાવા લાગી. કચ્છના રણમાંથી ગૂણો ભરીને મીઠું લાદીને રાજપુતાના લઈ જવાતું હતું, એમાંથી એક ગૂણ પર સિંદૂરનો મોટો ડાઘ દેખાયો. મજુરો સમજ્યા કે એ ગાયનું લોહી છે. વાત બધે ફેલાઈ ગઈ કે અંગ્રેજ સરકાર એમને ધર્મભ્રષ્ટ કરીને ખ્રિસ્તી બનાવવા માગે છે.

    બીજી ઘટના એ બની કે,ઉત્તર ભારતમાં રોટી અને કમળ ફરતાં હતાં તેમ પંચમહાલનાં બધાં ગામે છુપા વિદ્રોહીઓ એક ભટકતા કૂતરાને લઈ જતા. કૂતરાને કોણે મોકલ્યો કે ક્યાંથી આવ્યો તે તો કોઈ જાણતું નહોતું, પણ કૂતરો મધ્ય ભારતમાંથી આવ્યો હતો. એ આવ્યો ત્યારે એના ગળામાં ખાવાપીવાના સામાનની ટોકરી બાંધી હતી. એ રોટલા ગામના કૂતરાઓને ખવડાવીને લોકો ફરીથી બીજા રોટલા ટોકરીમાં ભરીને કૂતરાને ગળે બાંધી દેતા અને એને બીજા ગામની સીમમાં મોકલી દેતા. આ વિદ્રોહનો સંદેશ હતો, એમ તો ન કહી શકાય પણ એટલું ખરું, કે લોકો એમ માનવા લાગ્યા હતા કે કૂતરાનું આમ આવવું એ અપશુકન હતાં, અને મોટી આફતનો એ સંકેત હતો. ગામેથી કૂતરાને વિદાય કરીને લોકો પનોતીને વિદાય કરતા હતા.

    જીવાભાઈ ઠાકોર અને ગરબડદાસ પટેલ

    પંચમહાલ ૧૮૫૭ના વિપ્લવના સમયથી જ અંગ્રેજી સત્તાને પડકારવામાં આગળ રહ્યું. મધ્ય ભારતની નજીક હોવાથી વિદ્રોહીઓ માટે પંચમહાલ મહત્ત્વનું બની રહ્યું. પંચમહાલના જમીનદાર તિલેદાર ખાને આસપાસની આદિવાસી કોમોને એકઠી કરીને પાંચ હજારની ફોજ ઊભી કરી હતી. આ વિદ્રોહીઓ અંગ્રેજોનાં  લશ્કરી થાણાંઓ પર હુમલા કરતા.દાહોદ, ગોધરા, લૂણાવાડા, ઝાલોદ, બારિયા, પાલ્લા, લુણાવાડાનું ખાનપુર ગામ બળવામાં મોખરે રહ્યાં.  દેવગઢ બારિયામાં અંગ્રેજોની છાવણી હતી. એમાં પણ બળવાની આગ પહોંચી ચૂકી હતી. હિંદુસ્તાની સિપાઈઓ ત્યાંથી ભાગી છૂટ્યા હતા અને કેટલાયે તિલેદાર ખાનની ફોજમાં જોડાયા. અંગ્રેજી ફોજના વળતા હુમલામાં આવા એક સિપાઈ અમીર ખાનને  તોપને નાળચે બાંધીને મોતને ઘાટે ઉતારી દેવાયા.

    ખાનપુરના કોળી ઠાકોર જીવાભાઈએ પણ ૧૪૦ ઠકરાતોની નેતાગીરી સંભાળીને મોરચો માંડ્યો. જીવાભાઈ બળવાની તૈયારી કરે છે એ જાણીને ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીએ લૂણાવાડામાં એક કૅપ્ટન બક્લેની આગેવાની નીચે એક બટાલિય્ન ગોઠવી દીધી. જીવાભાઈ અને એમના સાથીઓના હુમલાના જવાબમાં વળતો હુમલો કર્યો.  ભીલો, આરબો, મકરાણીઓ અંગ્રેજો સામે બહાદુરીથી લડ્યા પરંતુ અંતે બ્રિટિશ સેનાએ ખાનપુર પર કબજો કરી લીધો. આખું ગામ સળગાવી દીધું અને અસંખ્ય નિર્દોષોને પકડીને જીવતા લટકાવી દીધા.  જીવાભાઈ પણ અંગ્રેજોના હાથમાં સપડાઈ ગયા. અંગ્રેજી ફોજે એમને તરત જ ગામમાં જ એક વડ પર ફાંસીએ લટકાવી દીધા. આજે પણ લોકો એ વડને ‘ફાંસિયો વડ’ કહે છે.

    જીવાભાઈના સાથી હતા સાણંદના મુખી ગરબડદાસ પટેલ. ખાનપુરને કચડી નાખીને ગોરાઓની સેના આણંદની લોટિયા ભાગોળે આવી પહોંચી. અહીં તેણે કાયમી છાવણી નાખી દીધી.  જીવાભાઈના સમાચાર મળતાં ગરબડદાસે બદલો લેવાનું નક્કી કરી લીધું.  એ જ  દિવસે એમનાં લગ્ન થયાં હતાં  પણ સુહાગ રાત મનાવવાને બદલે  એ એમના લડાયક સાથીઓ છાનામાના છાવણીમાં ઘુસી ગયા અને અશ્વદળના ઘોડાઓના પૂંછડાં કાપી લીધાં. અંગ્રેજોનું આ અપમાન હતું. હવે ગરબડદાસ અને અંગ્રેજો સામસામે આવી ગયા. ગરબડદાસ પકડાઈ ગયા. જીવાભાઈ અને ગરબડદાસ સાથે અમીર ખાન જેવા બીજા સિપાઈઓ બાપુજી પટેલ, કૃષ્ણરામ દવે અને માલોજી જોશી પણ ફોજ છોડીને  જોડાયા હતા. અંગ્રેજો  આવા સિપાઈઓ સાથે વધારે ક્રૂરતાથી વર્તતા. આ ત્રણેયને  તરત તોપને નાળચે બાંધીને ઉડાવી દેવાયા. ગરબડદાસ સામે કેસ ચલાવીને કાળા પાણીની સજા આપીને આંદામાન મોકલી દેવાયા. ત્યાં જ એમનું ૧૮૬૦માં મૃત્યુ થઈ ગયું.

    અમદાવાદમાં બળવાનો મોટો પ્રયાસ નિષ્ફળ

    ૧૮૫૭ના સપ્ટેમ્બરમાં દેશી સિપાઈઓની  બે બટાલિયનો હતી – ગ્રેનેડિયરોની બીજી રેજિમેન્ટ અને સાતમી નૅટિવ ઇન્ફન્ટ્રી. આ બન્ને વચ્ચે સારા સંબંધ નહોતા. એક રાતે ગ્રેનેડિયરોની રેજિમેન્ટનો કૅપ્ટન મ્યૂટર ચોકી પહેરાની ડ્યૂટી પર હતો. એ સાતમી ઇન્ફ્ન્ટ્રીના ભંડાર (ક્વાર્ટર ગાર્ડ) પાસે પહોંચ્યો ત્યારે સંત્રીએ એની પાસે પાસવર્ડ માગ્યો. મ્યૂટર પાસવર્ડ જાણતો નહોતો એટલે એ વખતે તો એ પાછો ચાલ્યો ગયો પણ ગ્રેનેડિયરોની એક ટુકડી સાથે પાછો આવ્યો અને સંત્રીને કેદ કર્યો. બીજા દિવસે જનરલ રૉબર્ટ્સ પાસે આ વાત પહોંચી કે તરત એણે મ્યૂટરની ધરપકડ કરી અને સંત્રીને છોડી મૂક્યો. આ ઘટનાને કારણે બન્ને દળો વચ્ચે શત્રુતાની ભાવના વધારે સતેજ બની.

    બળવાખોરોની યોજના એવી હતી કે બન્ને દળો અને આર્ટિલરી સાથે મળીને બળવો કરે. પરંતુ એમને એકબીજાનો વિશ્વાસ નહોતો. આર્ટિલરીના દેશી અફસરો તૈયાર નહોતા. સપ્ટેમ્બરની ૧૪મીની મધરાતે ગ્રેનેડિયરો પોતાના પરેડ ગ્રાઉંડમાં ભરી બંદૂકો સાથે આવ્યા. તોપો પણ બહાર લઈ આવ્યા. ગ્રેનેડિયરોનો એક દેશી અફસર એક ટુકડી લઈને એનો કબજો લેવા ગયો પણ આર્ટિલરીના સુબેદારે ના પાડી અને ઉલટું, એમના જ પર ફાયરિંગ કરવાની ધમકી આપી. આથી ગ્રેનેડિયરનો અફસર પાછો વળી ગયો. એની સાથેના સિપાઈઓ નિરાશ થઈ ગયા અને બીકના માર્યા પોતાનાં શસ્ત્રો ફેંકીને ભાગી છૂટ્યા. આ બાજુ, પરેડ ગ્રાઉંડમાં બીજા સિપાઈઓ બંદૂકોની રાહ જોતા હતા પણ આર્ટિલરીની છાવણીમાં ભાગદોડ જોઈને એમને શંકા પડી અને ભાગી છૂટ્યા. પરેડ ગ્રાઉંડ પર એકવીસ ભરેલી બંદૂકો મળી. આખી રેજિમેન્ટ ગુનેગાર હોવા છતાં માત્ર બંદૂકો જેમના નામે ચડેલી હતી એમને કોર્ટ માર્શલ કરીને બધાની હાજરીમાં ૨૧ સિપાઈઓને ફાંસીએ લટકાવી દેવાયા.

    ૦૦૦

    ગાયકવાડ અંગ્રેજો વિરુદ્ધ

    વડોદરાનું ગાયકવાડી રાજ્ય ખાનગી રીતે અંગ્રેજોની વિરુદ્ધ જ હતું પણ એને અંગ્રેજોની જરૂર પણ હતી. મહારાવના પિતાની બીજી પત્નીના પુત્ર એટલે કે મહારાવના અર્ધ-ભાઈ ગોવિંદરાવ (ઉર્ફે બાપુ ગાયકવાડ)ને મહારાવ વિરુદ્ધ કાવતરું કરવા બદ વડોદરામાંથી કાઢી મૂકવામાં આવ્યો હતો. એ અમદાવાદમાં શાહીબાગમાં રહેતો હતો. બાપુ ગાયકવાડે મહારાવના બીજા ભાઈ મલ્હારરાવ સાથે મળીને યુરોપિયનોનું કાસળ કાઢી નાખવાની યોજના બનાવી. વડોદરા, અમદાવાદ અને ખેડામાં યુરોપિયનોની કતલ કરીને સાતારાના રાજાને નામે નવું રાજ્ય બનાવવાનું એમણે ધાર્યું હતું. બાપુનું કામ અમદાવાદમાં લશ્કરમાં અસંતોષ ફેલાવવાનું હતું. દરરોજ રાતે દેશી અફસરો બાપુને ઘરે મળતા. બાપુ અને મલ્હારરાવનો ત્રીજો સાથી ભોંસલે રાજા હતો. એને ખેડા જિલ્લો સોંપાયો હતો. એનો સાથી હતો ઝવેરી ન્યાલચંદ. એ બન્નેનું કામ ખેડા જિલ્લામાં ઠાકોરો અને પટેલોને તૈયાર કરવાનું હતું. એમને ઠાકોરોએ સહકારની ખાતરી આપી. ઉમેટાના ઠાકોરે તો પોતાના કિલ્લા પર તોપો પણ ગોઠવી દીધી કે જેથી અંગ્રેજ ફોજ હુમલો કરે તો બચાવ કરી શકાય. કડી પરગણામાં સિપાઈઓની ભરતી માટે એમણે મગનલાલ નામના એક માણસને મોકલ્યો, એણે બે હજારનું પાયદળ અને દોઢસોનું ઘોડેસવાર દળ લોદરા ગામ પાસે ગોઠવ્યું. મહી કાંઠે પ્રતાપપુર ગામ નજીક ખેડાના ઠાકોરે પોતાનું લશ્કર ગોઠવી દીધું. એ વડોદરાથી આઠ કિલોમીટર દૂર ચોક તળાવ સુધી આવ્યા. ૧૬મી ઑક્ટોબરની રાતે યુરોપિયન છાવણી પર હુમલો કરવાની બધી તૈયારી હતી. અંગ્રેજી ફોજના દેશી સિપાઈઓએ પણ એમની સાથે હાથ મિલાવ્યા હતા. જ્યારે હુમલો થાય ત્યારે દેશી સિપાઈઓ ખાલી કારતૂસો વાપરવાના હતા.

    છેક ૧૫મી ઑક્ટોબરે આ ખબર મળતાં ઍશબર્નર એની ટુકડી સાથે વિદ્રોહીઓ સામે મેદાને ઊતર્યો.  કમનસીબે, વિદ્રોહીઓમાં શિસ્તનો અભાવ હતો અને ઍશબર્નરને જોતાં જ વિદ્રોહીઓના સૈનિકો એક પણ ગોળી છોડ્યા વિના પોતપોતાની જગ્યાએથી ભાગી છૂટ્યા. નવ્વાણું જણ મહીની કોતરોમાંથી પકડાયા. આમાંથી દસ મુખ્ય હતા એમને તોપને મોંએ બાંધીને ઉડાવી દેવાયા, નવને દેશવટો આપી દેવાયો અને બાકીનાને માફી આપવામાં આવી.

    બીજી બાજુ, અમદાવાદનો પોલીસ સુપરિન્ટેન્ડન્ટ મેજર ઍગર કોળીઓની ટુકડી લઈને લોદરા તરફ નીકળ્યો. થોડી ચકમક ઝરી તે પછી મગનલાલ ભાગી છૂટ્યા પણ થોડા દિવસમાં પકડાઈ ગયા. એમને અને બીજા બે વિદ્રોહીઓને વેજાપુર પાસે તોપને મોંએ બાંધીને ઉડાવી દેવાયા, બીજા ત્રણને ફાંસી અપાઈ.

    ૧૮૫૭ની ઘટનાઓમાં ઓછામાં ઓછા દસ હજાર માણસોને અંગ્રેજ સરકારે મારી નાખ્યા. અસંખ્ય લાશો દિવસો સુધી ઝાડો પાર ઝૂલતી રહી. કેટલાંય ગામો તદ્દન ખેદાનમેદાન થઈ ગયાં.

    આમાંથી મોટા ભાગે સિપાઈઓનાં ગણ્યાંગાંઠ્યાં નામ મળ્યાં છે એમનો ઉલ્લેખ કરી લઈએ. (ઉપર અમીર ખાન, બાપુજી પટેલ. કૃષ્ણરામ દવે અને માલોજી જોશીને તોપને મોંએ બાંધીને મારી નાખ્યાનું જણાવી દીધું છે. તે ઉપરાંત -)

    • રામ નારાયણ વડોદરામાં કંપનીની ૬૬મી રેજિમેંટમાં વિદ્રોહ કરીને ભાગ્યા હતા. એમની યોજના વડોદરા અને અમદાવાદ કબજે કરવાની હતી પણ તે પહેલાં જ પકડાઈ ગયા અને એમને ફાંસી આપી દેવાઈ.

    બહુ ઘણા લોકોને આંદામાન મોકલી દેવાયા જે બધા ત્યાં જેલમાં થતા ભયંકર અત્યાચારોને કારણે થોડા જ વખતમાં મૃત્યુ પામ્યા. નીચે નામો આપ્યાં છે એમની આંદામાન પહોંચવાની તારીખ અને મૃત્યુની તારીખ જોતાં અનુમાન કરી શકાય કે અત્યાચારોનો ભોગ બનીને ટપોટપ મરતા હોવા જોઈએ.અહીં માત્ર ગુજરાતની સ્થિતિ દેખાડી છે પણ આખા દેશમાંથી અસંખ્ય લોકોને આંદામાન મોકલી દેવાયા હતા. .ઉપર ગરબડદાસ પટેલનો ઉલ્લેખ આવી ગયો છે. આ શહીદોનાં નામ, આંદામાન ગયાની તારીખ અને મૃત્યુ

    • સિપાઈ બોહોર્ત (ખરા નામનું અનુમાન થઈ શકતું નથી). માર્ચ ૧૮૫૯,મૃત્યુ ૩ જૂને.
    • સિપાઈ બુરહાનુદ્દીન. ઍપ્રિલ ૫૮, મૃત્યુ ૭ જૂન
    • સિપાઈ બૂરખા (ખરા નામનું અનુમાન થઈ શકતું નથી). જૂન ૧૮૫૮, મૃત્યુ ૧૨ ડિસેંબર ૧૮૫૮
    • સિપાઈ બૂર્ઝૂ (ખરા નામનું અનુમાન થઈ શકતું નથી). જૂન ૧૮૫૮, મૃત્યુ ૧૨ ડિસેંબર ૧૮૫૮ (આ બન્ને સિપાઈઓની તારીખો એક જ છે, માત્ર પિતાઓનાં નામ જુદાં હોવાથી અલગ પડે છે).
    • સિપાઈ બુલ્દીન. ઍપ્રિલ ૧૮૫૮. મૃત્યુ ૧૩ સપ્ટેંબર ૧૮૫૮.
    • સિપાઈ ઈનામ ખાન. ૧૮૫૮માં આંદામાન મૃત્યુ ૧૮૫૯.
    • સિપાઈ ઝહૂર ગુરાડિયા. જુલાઈ ૧૮૫૮, મૃત્યુ નવેંબર ૧૮૫૮.
    • સિપાઈ મુસ્કીન ૧૮૫૮,મૃત્યુ ઑક્ટોબર ૧૮૫૯.
    • નાદીર શાહ માર્ચ ૧૮૫૯,  મૃત્યુ ૧૨ ઍપ્રિલ૧૮૫૯.
    • ઉંમર ખાન (વડોદરા) આંદામાનમાં મૃત્યુ.
    • પોહ સિંહ.ઍપ્રિલ ૧૮૫૮ ,મૃત્યુ ૧૦ ડિસેંબર ૧૮૫૮.
    • રજ્જુત (રજત?રજબ?). માર્ચ ૧૮૫૯, મૃત્યુ ૩ મે ૧૮૫૯.
    • મનજી. માર્ચ ૧૮૫૯, મૃત્યુ ૩ મે ૧૮૫૯.
    • સોર્બાતા (?) માર્ચ ૧૮૫૯, મૃત્યુ ૬ જૂન  ૧૮૫૯.
    • સોમપાલ પાંડે. ઍપ્રિલ ૧૮૫૮, મૃત્યુ ૩૦ ઑગસ્ટ ૧૮૫૮.
    • ઉપદારુત સિંહ (? – ઉપેન્દર?) ઍપ્રિલ ૧૮૫૮. ૧૯ ઑક્ટોબર ૧૮૫૮.
    • શાદા (સહદા, શૈદા?) માર્ચ ૧૮૫૯,  ૨૫ મે ૧૮૫૯.
    • સિપાઈ ગંગાસિંહ. ઊસર સિહ અને જલારામ પંડિત ઍપ્રિલ ૧૮૫૮માં આંદામાન પહોંચ્યા. તરત જ એમણે ભાગવાનો પ્રયાસ કર્યો પણ પકડાઈ ગયા. ૧૮મી મેના રોજ ત્રણેયને ફાંસી આપી દેવાઈ.

    વડોદરાના ગાયકવાડી રાજ્યમાંથી

    • ગોપાલકૃષ્ણ, મુરલીધર બાપુજી અને શંભુ દોલત રામ. આંદામાનમાં મૃત્યુ.
    • અંગદ સિંહ, પ્રાણ શંકર ભગવાન દાજી, બાપુ રાવ કાશીનાથ અને .લક્ષ્મીરામ નારાયણ દરેકને ૧૪ વર્ષનો કારાવાસ. બધા જેલમાં જ મૃત્યુ પામ્યા
    • કૃષ્ણ જગન્નાથ ભટ્ટ (વડોદરા) સાત વર્ષની કેદ (જેલમાં મૃત્યુ. કેટલાંક વર્ષ જાહેર કરાયું).
    • રામચંદ્ર નારાયણ (વડોદરા) દસ વર્ષની કેદ (જેલમાં મૃત્યુ.કેટલાંક વર્ષ પછી જાહેર કરાયું).
    • બહાઉલ (પિતા દુલ્લા? અબ્દુલ્લા?). એમના વિશે કંઈ માહિતી નથી મળતી.

    નાયકડા ભીલોનો વિદ્રોહ

    ૧૮૫૭ની મુખ્ય ઘટનાઓ પછી એકાદ વર્ષ ગુજરાતમાં શાંતિ રહી. પરંતુ ઑક્ટોબર ૧૮૫૮માં પંચમહાલમાં નાયકડા ભીલોએ બળવો પોકાર્યો. નાયકડા ભીલો પંચમહાલના વાસી. નાયકડા ભીલોનો વિદ્રોહ અંગ્રેજ સરકારની જંગલ નીતિ સામે હતો. જાંબુઘોડા બળવાનું અગત્યનું કેંદ્ર રહ્યું. રૂપસિંહ નાયક અને કેવળ નાયકના હાથમાં વિદ્રોહની કમાન રહી. રૂપસિંહ અથવા રૂપો નાયક ઝીંઝરી ગામની જાગીરનો વારસ હતો. રૂપસિંહ અને કેવળે નાયક ભીલોને એકઠા કર્યા અને ઑક્ટોબર ૧૮૫૮માં નારુકોટનું થાણું લૂંટ્યું અને કૅપ્ટન બૅટ્સની ટુકડી પર હુમલો કર્યો. બે દિવસ સુધી નાયકડાઓનું વર્ચસ્વ રહ્યું. ચાંપાનેર અને નારુકોટ વચ્ચેના પ્રદેશ પર પણ રૂપસિંહનો કબજો સ્થપાયો. મકરાણીઓ વિદ્રોહમાં નાયકડા ભીલો સાથે રહીને લડ્યા. જો કે રિચર્ડ બૉર્નરની લશ્કરી ટુકડી સામે એમનો પરાજય થયો અને રૂપસિંહને શસ્ત્રો હેઠાં મૂકવાની ફરજ પડી.

    સંદર્ભઃ

    આ લેખ તૈયાર કરવામાં મેં ૯ ફેબ્રુઆરીના લેખમાં દર્શાવેલા સંદર્ભ ગ્રંથો ઉપરાંત અહીં દર્શાવેલા સ્રોતોનો  અને મારી આ પહેલાંની શ્રેણીના લેખો (ભાગ ૨ પ્રકરણ ૧૯ અને ૨૦)નો પણ ઉપયોગ કર્યો છે. સૌનો આભાર.

    1. https://kolistan.blogspot.com/2018/10/thakor-caste-thakore-history.html?view=sidebar
    2. https://kolistan.blogspot.com/2017/09/koli-uprising-in-khanpur-gujarat.html?m=1
    3. https://gujarativishwakosh.org
    4. https://gujarattimesusa.com

    વ્યક્તિગત વિશેષ આભાર

    1. https://www.facebook.com/groups/478883392293060/posts/769998766514853/

    (વિપુલ સાવલિયા) રત્નાજી-રંગાજીના સ્મારક સ્થળની તસવીર પણ આ સંદર્ભ સુત્ર પરથી લીધી છે.

    1. https://www.facebook.com/gujjulalo/photos/a.831042730389419/1829149693912046/?type=3 (ગુજરાતી લાલો)

    તે ઉપરાંત મારી શ્રેણી ભારતઃ ગુલામી અને સ્વતંત્રતા માટેનો સંઘર્ષ ભાગ -૨ પ્રકરણ ૧૯ – ૨૦માંથી (Gazetteer of Bombay 1896 Vol 1 Part 1- History of Gujarat (page 475 onward – Gujarat disturbances, 1857-1859, L. R. Ashburner મૂળ દસ્તાવેજમાં પૃષ્ઠ ૪૩૩થી આગળ).

    દીપક ધોળકિયા

    વિજાણુ સંપર્ક ટપાલ સરનામુંઃ: dipak.dholakia@gmail.com
    બ્લૉગ સરનામું: મારી બારી

    ,

  • એ પહેલ આવકાર્ય છે, પણ પર્યાપ્ત નથી

    ફિર દેખો યારોં

    બીરેન કોઠારી

    ટેક્નોલોજી આપણા જીવનમાં ગમે એટલા ભૌતિક ફેરફાર લાવે, માનસિકતાને એ ભાગ્યે જ બદલી શકે છે. ઘણી વાર તો એમ લાગે કે માણસ ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરીને પોતાની માનસિકતાનો વિકાસ કરવાને બદલે તેને વધુ ને વધુ સંકુચિત કરી રહ્યો છે. જૂની, પરંપરાગત ગેરમાન્યતાઓ તે ઝટ છોડી શકતો નથી.

    કેરળના મુખ્ય પ્રધાન પી.વિજયન દ્વારા ૧૯ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૩ના રોજ ઘોષણા કરવામાં આવી કે રાજ્યની તમામ યુનિવર્સિટીમાં ઉચ્ચ શિક્ષણ વિભાગની વિદ્યાર્થીનીઓને માસિકધર્મના દિવસો દરમિયાન રજા આપવામાં આવશે. આ અગાઉ કોચીન યુનિવર્સિટી ઑફ સાયન્સ એન્‍ડ ટેક્નોલોજી દ્વારા તમામ વિદ્યાર્થીનીઓને આ રજા આપવાનું જાહેર કરાયું હતું. અલબત્ત, એ માટે વિદ્યાર્થીનીઓ દ્વારા રજૂઆત કરવામાં આવી હતી. મુખ્ય પ્રધાન વિજયને આ સરકારી ઘોષણાને ‘સ્ત્રી-પુરુષ સમાનતાયુક્ત સમાજ રચવાની પ્રતિબદ્ધતા’ હોવાનું ગણાવ્યું હતું.

    આ ઘોષણા આવકારદાયક છે, કેમ કે, હજી ભારતીય સમાજમાં માસિકધર્મના મુદ્દે જોઈએ એટલી ચર્ચા થતી નથી. ટી.વી. કે અખબાર જેવાં માધ્યમો પર દર્શાવાતી સેનીટરી નેપકીનની જાહેરખબરોમાં મહિલાને ‘આઝાદી’ અપાવવાનો દાવો કરવામાં આવે છે, પણ એ આઝાદી મુખ્યત્વે માસિક સમયની ‘ઝંઝટ’થી હોય છે. મહિલાઓની મૂળભૂત જરૂરિયાત કહી શકાય એવી આ સુવિધા સહજપણે સુલભ હોવી જોઈએ. તેને બદલે એને આવી ભવ્યતા બક્ષવામાં આવે એ દર્શાવે છે કે આ બાબત હજી એટલી સહજસ્વીકૃત નથી બની! ‘સ્વીગી’, ‘ઝોમેટો’ કે અમુક ગણીગાંઠી કંપનીઓ પોતાની મહિલા કર્મચારીઓ માટે માસિકધર્મ માટેની રજા જાહેર કરે એ હજી સમાચારનો વિષય બને છે.

    સ્ત્રી-પુરુષની સમાનતાવાળા સમાજની રચના કરવા તરફનું આ પગલું હોય તો હજી અનેક મુદ્દા ચર્ચવાના ઊભા રહે છે. આવી ઘોષણા અને તેનો અમલ સ્ત્રી-પુરુષ અસમાનતાની ખાઈને વધુ પહોળી કરે એવી શક્યતા નકારી શકાય નહીં. આ શક્યતા પાયાવિહોણી નથી, કેમ કે, દક્ષિણ કોરિયા અને જાપાનમાં આવી રજા આપતો કાયદો અમલમાં છે. આમ છતાં, સર્વેક્ષણ સૂચવે છે કે આ દેશોમાં આવી રજાઓ ભોગવતી મહિલાઓની સંખ્યામાં ઘટાડો થઈ રહ્યો છે. કારણ? માસિકસ્રાવ સાથે સંકળાયેલી સૂગ.

    મહિલાઓને આવી રજાઓ ફરજિયાત આપવાની થાય એવા સંજોગોમાં રજાઓ સાથે સંકળાયેલું આર્થિક તેમજ ઉત્પાદકતાનું પાસું પણ ગણનામાં લેવાનું આવે. તેને કારણે કાર્યસ્થળે મહિલાઓની પસંદગીમાં તેમને પ્રાધાન્ય ઓછું મળે એ શક્યતા નકારી શકાય એમ નથી.

    મહિલાઓની નિયમીત દેહધાર્મિક પ્રક્રિયા એવા માસિકધર્મ માટે ખાસ રજાની શ્રેણી ઉભી કરવાથી એ તબીબી મુદ્દો બને, અને તે ‘રોગ’ કે ‘બિમારી’ ગણાય. આથી ઘણી મહિલાઓ એવી ગેરમાન્યતાનો શિકાર બની શકે કે આ સમયગાળો ‘મુશ્કેલ અને દર્દનાક’ બની રહે કે જેમાં પોતે કામ નહીં કરી શકે. આવી ગેરમાન્યતાનો પ્રસાર કરવામાં ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓની ભૂમિકા મહત્ત્વની બની રહે. અમુકતમુક પ્રકારના ‘ખાસ’ સેનીટરી નેપકીન યા અન્ય પૂરક ઘટકો ધરાવતાં ઔષધોનું આખું બજાર તેઓ ઊભું કરી શકે.

    એ હકીકત છે કે પ્રત્યેક મહિલાનું માસિકધર્મનું ચક્ર આગવું હોય છે. એમ બની શકે કે આ સમગ્ર સમયગાળા દરમિયાન તેને સતત અસુખ ન પણ અનુભવાય અને અમુક સમયગાળા પૂરતું દર્દ થાય કે અસુખ અનુભવાય. આવા અસુખ કે તેનાથી પેદા થતી અસુવિધાને અવગણી શકાય નહીં.

    રજાનું પગલું આવકાર્ય છે, આવશ્યક છે, પણ પર્યાપ્ત નથી. મહિલાઓ માટે કાર્યસ્થળની સ્થિતિમાં સુધારો થાય એ જરૂરી છે. આપણા દેશમાં હજી આ બાબત શુદ્ધતા, પવિત્રતા અને ધર્મ સાથે સંકળાયેલી છે. આ ગેરમાન્યતા એટલી હદે વ્યાપક છે કે ખુદ સ્ત્રીઓ પણ એમ માનતી થઈ જાય છે. સાથોસાથ એ અતિશય અંગત બાબત છે. આવા સંજોગોમાં મહિલા માસિકધર્મમાં હોવાની જાણ થાય તો એની સાથે સૂક્ષ્મ ભેદભાવ આચરવામાં આવે એ શક્યતા રહે છે.

    પ્રમાણમાં પછાત ગણાતા બિહાર રાજ્યમાં છેક 1992માં મહિલાઓ માટે માસિકધર્મની રજાનો કાયદો અમલી છે એ જાણીને નવાઈ લાગે. અલબત્ત, એ મેળવવા માટે તત્કાલીન મહિલા સરકારી કર્મચારીઓએ બે-ત્રણ મહિના સુધી સંઘર્ષ કરવો પડ્યો હતો. મુખ્યમંત્રી લાલુપ્રસાદ યાદવ આના વિરોધમાં હતા. એ વખતે દેખાવ કરનાર મહિલાઓને તેમના પતિઓ દ્વારા કહેવામાં આવતું કે મહિલાઓએ વિરોધ પ્રદર્શન કરવાની જરૂર નથી, અને તેમના વતી પુરુષો દેખાવ કરશે, જેથી મહિલાઓ ઘર સંભાળી શકે. આમ છતાં, પોતાનું યુદ્ધ પોતે જ લડવું પડશે એવી શ્રદ્ધા ધરાવતી મહિલાઓ મોરચે અડીખમ રહી અને હકારાત્મક પરિણામ મેળવી શકી. જો કે, ત્રણ દિવસની રજાઓની તેમની માગણીના બદલામાં તેમને બે દિવસની રજા જ મળી શકી.

    આખી ચર્ચાનો સાર એટલો કે માસિકધર્મ સાથે સંકળાયેલા વિવિધ મુદ્દાઓની જાહેર અને સ્વસ્થ ચર્ચા થવી જોઈએ. આ ગાળા દરમિયાન થતી તકલીફો વિશે ખૂલીને વાત થાય અને વધુ ને વધુ લોકો તેના વિશે જાણે એ મહત્ત્વનું છે. તેની સાથે સંકળાયેલી ગેરમાન્યતાઓ આ રીતે જ કાળક્રમે દૂર થઈ શકશે. કાર્યસ્થળની સુવિધાઓમાં અને સ્થિતિમાં સુધારણા કાયદાથી આવે એને બદલે સમજણથી આવે એ વધુ ઈચ્છનીય ગણાય. આ બાબતે સરકારી કાર્યાલય કે એકમોમાં પહેલ થાય એ સૌથી આવકાર્ય ગણાય. એમ થાય તો સરકાર ખાનગી એકમોને પણ ફરજ પાડી શકે. શાળા કક્ષાએથી આ અંગે જાગૃતિ લાવવાનું કામ કરવા જેવું છે.

    વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ માસિકધર્મ અંગેની અને બીજી અનેક આવી ગેરમાન્યતાઓ દૂર કરવામાં આવે તો એ એનો સાચો ઉપયોગ ગણાશે.

    ‘ગુજરાતમિત્ર’માં લેખકની કૉલમ ‘ફિર દેખો યારોં’માં ૧૬  – ૦૨ – ૨૦૨૩ના રોજમાં આ લેખ પ્રકાશિત થયો હતો.

    શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
    ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
    બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી)

    ,

  • કલમના કસબી : કનૈયાલાલ મુનશી – ભગવાન પરશુરામ – પ્રથમ ખંડ

    પુસ્તક પરિચય

    રીટા જાની

    ગત અંકોમાં આપણે વિવિધ સાહિત્ય પ્રકારો દ્વારા મુનશીને માણ્યા. તેમની આત્મકથા દ્વારા તેમના જીવન અને લેખનના અનુભવો જાણ્યા ને માણ્યા. મુનશી ભલે એક ઐતિહાસિક નવલકથાકાર તરીકે પ્રસિદ્ધ હોય પણ તેમણે વિવિધ સાહિત્યપ્રકાર પર કામ કર્યું હતું.  આજે મુનશીજીની કલમના કસબ સાથે પ્રસ્તુત છે  પૌરાણિક ઐતિહાસિક નવલકથા ‘ભગવાન પરશુરામ’ .


    મહાભારત અને પુરાણો દ્વારા પ્રેરિત થઈ મુનશીએ પૌરાણિક વિષય પર નાટક લખ્યા. ત્યારે તેમને ખ્યાલ આવ્યો કે ગુજરાતી વાચકોને નાટક એટલા પસંદ નથી પડ્યાં. આથી આ મહાનાટકનો  ઉત્તરાર્ધ તેઓએ નવલકથા રૂપે જ લખ્યો. તેના બે ભાગ કર્યા: ‘લોમહર્ષીર્ણી’ અને ‘ભગવાન પરશુરામ’.

    ભગવાન પરશુરામના જીવન પર આધારિત આ નવલકથાનું કથાવસ્તુ મુનશીએ પુરાણોમાંથી લીધું છે. આ કથા દર્શાવે છે કે ઋગ્વૈદિક કાળ અને બ્રાહ્મણોમાં દર્શાવેલા કાળ વચ્ચે ફેર કેમ પડ્યો. આ પુરાણકથા એ મુનશી જેવા સમર્થ અર્વાચીન નવલકથાકારે રચેલી કૃતિ છે. મહાભારત, રામાયણ અને ભાગવતના કર્તાઓએ પણ કાલ્પનિક સામગ્રીઓ ઉમેરી છે, જે સૈકાઓ બાદ પુનિત બની રહી છે. આ નવલકથામાં પણ મુનશીએ કેટલીક કાલ્પનિક સામગ્રી ઉમેરી છે. આ કથા દ્વારા મુનશી વાચકને ઋગ્વેદની મદદથી વૈદિક અને પુરાણકાળનાં  દર્શન કરાવે છે. મુનશી પાસે અદ્ભુત સર્જનશક્તિ છે તો માનવજીવનના તેમના આદર્શો પણ કથામાં ઝળકે છે. પરશુરામ સમાન પ્રચંડ વ્યક્તિત્વના વિશિષ્ટ પ્રસંગોના મુનશીના સ્વપ્નાં અતિ સુંદર રીતે આલેખાયા છે. તેથીજ અતિ પ્રાચીન કથાવસ્તુ ધરાવતી નવલકથા આજની પેઢીને પણ વાંચનમાં જકડી રાખવા સક્ષમ છે.

    મુનશી તેમની લાક્ષણિક શૈલીમાં કથાની શરૂઆત કરે છે. દ્વારાવતીના દરિયાકિનારે સ્તબ્ધ ઊભેલી મેદની ક્ષિતિજ પરથી હાલકડોલક થતાં બાર-પંદર  વહાણો અને તેમાં આવતાં રાજા સહત્રાર્જુન અને ભાર્ગવ મહર્ષિ જમદગ્નિના પુત્ર અને મહાઅથર્વણ ઋચિકના પૌત્ર રામને સત્કારવા  રાહ જોતી હતી. જાણે વરુણદેવ સાગર પર શાસન કરતા હોય એમ પંદરેક વર્ષનો ગૌરવર્ણ, પ્રચંડ દીસતો છોકરો ડોલતા વહાણમાં પણ સ્થિર ઊભો હતો. તેના લાંબા વાળ એના ખભા પર વિસ્તરી રહ્યા હતા. નમતા પહોરના સૂર્યકિરણો એનાં શ્વેત અંગોને દેદીપ્યમાન બનાવતાં હતાં. એના મુખ પર ઉગ્રતા હતી. એકાગ્ર દૃષ્ટિએ જાણે તોફાને ચઢેલા સાગરજળને એ વશ રાખતો હોય એવો ભાસ સૌને થયો. એને જોઈ મેદનીના હૃદયમાં ડર અને આનંદની લાગણી થઇ. કારણ કે પાપાચારના યુગનો અંત થઈ શાપમુક્ત થયા હોય એમ તેમને લાગતું હતું. આશ્ચર્ય એ વાતનું હતું કે પંદર વહાણો દરિયાના કોપમાં ડોલતાં હોય તેમાંથી એક જ વહાણ નિર્ભય બને! તોફાન છતાં દેવ જેવો છોકરો તૂતક પરથી મોજાંઓને આજ્ઞા કરે! અને તે ભાર્ગવ રામ હોય! ન સમજાય એવો ધાક આ પ્રેક્ષકવૃંદમાં પ્રસર્યો. બધાંનાં ચિત્તને હરનાર બાળક, તૂતક પર પર્વત સમો નિશ્ચલ ઊભો હતો.  આમ મુનશી વાચક સમક્ષ શબ્દચિત્ર વડે સાક્ષાત પરશુરામને ખડા કરી દે છે.

    આર્યજીવનનો પ્રાત: કાળ હતો. આર્યોની મુખ્ય જાતિઓ પંજાબ, ગંગા અને યમુનાના તીરે, મથુરા અને છેક નર્મદાના તીરે વસી હતી. એ જ ખરું આર્યાવર્ત હતું. તે જ આર્યોની પવિત્ર ભૂમિ હતી. ત્યાં આર્ય સંસ્કાર ને ધર્મના સ્થાપક મહર્ષિઓ – વશિષ્ઠ ને વિશ્વામિત્ર, જમદગ્નિ ને અંગિરા, ગૌતમ ને કણ્વના આશ્રમોમાંથી નીકળતી  દિવ્ય ઋચાઓનો ધ્વનિ આર્યોના ઉત્કૃષ્ટ આત્માને શબ્દોમાં વ્યક્ત કરી રહ્યો હતો. આ ભૂમિમાં જે રાજાએ સત્તા ભોગવી તે ચક્રવર્તી; જેણે તપ આચર્યું તે ઋષિ; જેણે ઋચા ઉચ્ચારી તે મંત્રદૃષ્ટા; જે પ્રથાઓ પડી તે આચરણનું ધોરણ અને જે સંસ્કારો પ્રગટ્યા તે ધર્મ – કર્મના ફળ. વારાણસીનાં તટથી લઈને નર્મદાના તટ સુધી પ્રસરી રહેલી બીજી આર્ય જાતિઓ વિગ્રહો કરતી, રાજ્યો સ્થાપી આગળ વધતી; છતાં  પ્રેરણા અને શાંતિ માટે આર્યાવર્ત તરફ ફરતી.

    નવલકથાના ત્રણ ખંડો પૈકી પ્રથમ ખંડમાં જે પાત્રો છે, જેવું સમાજજીવન છે, તેમના આંતર કલહ, તેમના પ્રશ્નો – એક યા બીજા સ્વરૂપે આજે પણ વિદ્યમાન છે એવું લાગ્યા વગર રહેતું નથી. રાજા સહત્રાર્જુન વિકરાળ અને ખંધો છે જે આજનો મદાંધ સત્તાધીશ લાગે છે. સેનાપતિ ભદ્રશ્રેણ્ય મુત્સદ્દી અને ડહાપણભરેલો હતો પણ રાજાએ તેને પદભ્રષ્ટ કર્યો હતો. આજે પણ કેટલીક વાર કાબેલ અધિકારીને રાજકારણીઓ બદલી કરીને બીજે મોકલી દે છે. તેનો નાનો પુત્ર મધુ તોફાની, ક્રોધી  હતો જે બધાને મારતો, ડરાવતો અને સ્વચ્છંદતાથી બીજા છોકરાઓને બગાડતો. એની મા રેવતી એને ફટવતી હતી. આજે પણ પુત્રપ્રેમમાં આંધળી મા કુમાર્ગે જતાં પુત્રનો પક્ષ  ક્યાં નથી લેતી? પાખંડકલામાં પ્રવીણ , આડંબર ને ખટપટથી વહેમી અને અજ્ઞાની યાદવોને વશમાં રાખતો કુક્ષિવંત ગુરુ હતો. તપ તેને સ્પર્શતું ન હતું. સારું ખાવું, પીવું ને મોજ કરવી એ તેને ગમતું. આજે પણ અભણ અને અજ્ઞાની લોકોને ભોળવીને તાગડધિન્ના કરતાં કહેવાતા ધર્મગુરુઓ નીકળી જ આવે છે ને?  પાણીની તંગી હતી અને સ્ત્રીઓ પાણી માટે મારામારી પણ કરતી. તો નિર્દોષને રંજાડતા મધુને રોકી શિક્ષા કરનાર પરશુરામ પણ હતા. ને રાજા દિવોદાસની  રૂપવાન પુત્રી લોમહર્ષીર્ણી પણ હતી. ત્યારના એક એક પાત્રને જોઈએ તો આજના સમયમાં પણ કંઇક એવા જ પાત્રો નજરે પડે છે. ત્યારે સ્વાભાવિક જ મનમાં પ્રશ્ન થાય કે જો પ્રશ્નો સરખા હોય તો ઉકેલ પણ સરખા  હોઇ શકે?

    પૌરાણિક પાત્રો એ માત્ર ઇતિહાસ નથી પણ જે તે સમયની જીવંત ક્ષણોનું રસદર્શન છે. એ ક્ષણોને આપણી દ્રષ્ટિએ નિહાળીએ , એ સમયચિત્રોના રંગ વડે આપણી સૃષ્ટિને રસસભર બનાવીએ એ પણ છે કસબ.

    નવલકથાના દ્વિતીય અને તૃતીય ખંડની વાત કરીશું આવતા અંકે….

    સુશ્રી રીટાબેન જાનીનું વીજાણુ ટપાલ સંપર્ક સરનામું:    janirita@gmail.com

     

    ,

  • પૃથ્વીલોકની વિટંબણાઓની મરકાવતી રજૂઆત

    પુસ્તક પરિચય

    પરેશ પ્રજાપતિ

    (વિનોદના વૈકુંઠમાં..: રતિલાલ બોરીસાગર)

    લેખનક્ષેત્રમાં પ્રવેશપૂર્વે રતિલાલ બોરીસાગર પ્રાથમિક તેમજ માધ્યમિક શાળામાં શિક્ષક તરીકે અને  એ પછી ગૂજરાતીના અધ્યાપક તરીકે સેવા આપી ચૂક્યા છે. તેમણે લગભગ એકવીસ વર્ષ સુધી ગૂજરાત રાજ્ય શાળા પાઠ્યપુસ્તક મંડળમાં પણ કામગીરી કરી. રતિલાલ બોરીસાગરની સાહિત્યિક કારકીર્દીનો આરંભ ટૂંકી વાર્તાઓથી થયો હતો. જો કે, 1977માં તેમણે પોતાનો પ્રથમ હાસ્યસંગ્રહ ‘મરક મરક’ આપ્યો અને પહેલા પુસ્તકથી જ તેઓ હાસ્યલેખક તરીકે પ્રસ્થાપિત થઇ ગયા. 2017માં ‘મોજમાં રે’વું રે’ અને ‘વિનોદના વૈકુંઠમાં…’ એમ એક સાથે બે પુસ્તકો પ્રકાશિત થતાં હાસ્યકેન્દ્રિત તેમના પુસ્તકોનો આંકડો ડઝને પહોંચ્યો છે. આ સિવાય તેમણે બાળસાહિત્યમાં પ્રદાન પણ આપ્યું છે. તેમણે ઘણાં સંપાદનો પણ કર્યા છે.

    પુસ્તક ‘વિનોદના વૈકુંઠમાં…’ની ટૂંકી પ્રસ્તાવનામાં રતિલાલ બોરીસાગરે પુસ્તકના નામ અંગે ઉલ્લેખ કર્યો છે. તેમણે લખ્યુ છે કે અગાઉના પુસ્તક ‘ભજ આનન્દમ્’ની પ્રસ્તાવનાના સમાપનમાં ચંદ્રકાંત શેઠે ‘વિનોદના વૈકુંઠમાં’ શબ્દ પ્રયોજ્યો ત્યારથી તેમને આ શબ્દો ગમી ગયા હતા; જે તેમણે આ પુસ્તકના શિર્ષક તરીકે વાપર્યા છે. કવિ હરિકૃષ્ણ પાઠકે પુસ્તકની વિશદ પ્રસ્તાવનામાં જણાવ્યા મુજબ ‘પૂર્વસૂરિઓ’એ કલમ ચલાવી હોય એવા વિષયો પસંદ કરતી વખતે જોખમ રહેલું હોય છે. રતિલાલે શિખામણ, ઘડિયાળ, હિસાબ વગેરે જેવા વિષયો પસંદ કરીને આવું જોખમ ઉઠાવ્યું છે, આમ છતાં વાચકોને કશુંક નવતર પીરસી શક્યા હોવાનું પણ તેમણે નોંધ્યું છે. એ ઉપરાંત તેમણે સહર્ષ નોંધ્યું છે કે ‘કવિ’ તથા સ્ત્રી જેવા હાથવગા પાત્રથી બોરીસાગર અળગા રહ્યા છે. કવિનો ઉલ્લેખ છે પણ વિષય તરીકે નથી.

    આ પુસ્તકમાં કુલ ત્રેવીસ હાસ્ય લેખોમાં રતિલાલ બોરીસાગરે ઉપરોક્ત વિષયો સિવાય રોગ અને યોગ, શરદી, આત્મસ્તુતિ, મિતાહાર અને મૌન, ફોન અને પ્લાન, જૈફવયે પહોંચેલ વડીલની ડાયરી વગેરે જેવા વિષયો આલેખ્યા છે. વરિષ્ઠ નાગરિકોની એક કાયમની સમસ્યા હોય છે કે તેમનું કોઇ સાંભળતું નથી. તેની મજાની ચર્ચા શિખામણના લેખમાં કરી છે; ખરું જોતાં તેનું મૂળ કારણ સમજાવ્યું છે એમ કહેવું ઉચિત રહેશે. ઉપરાંત અમુક ઉંમરે પહોંચતાં નીરસતા અને ઘરેડમય જિંદગી તેમજ યોગ્ય વ્યવસ્થાના અભાવે યુવાનો સાથે વડીલોને પણ લાઇનોમાં ઊભા રહેવું પડે વગેરે જેવી બાબતો હાસ્યરસમાં ઝબોળાયેલી હોવાથી વાંચતી વખતે મરકાવી જાય છે.

    તેમણે સાહિત્યક્ષેત્રને પણ આવરી લીધું છે. પુસ્તક ‘વિનોદના વૈકુંઠમાં…’ માં રતિલાલ બોરીસાગરે સાહિત્યક્ષેત્રને લગતી ભ્રામક માન્યતાઓનો સુંદર ચિતાર આપ્યો છે. આ લખાણો મરક મરક હસાવે છે જરુર, પણ તે ‘હસી કાઢવા’ જેવા નથી. કારણ કે સમસ્યાઓ હોવા છતાં તેની સ્વીકૃતિને કારણે ઊભી થતી પરિસ્થિતિ પર વ્યંગ કરાયો છે. તેના પર નિરાંતે વિચાર કરવો ઘટે. જેમ કે, કેટલાંક પ્રકાશકો આજે પણ એમ જ માને છે કે પોતાના સામયિકમાં અથવા અન્ય ઠેકાણે લેખકનું લખાણ છપાય એ જ પૂરતું છે! કેટલાંક તો પુરસ્કાર આપવાનો રિવાજ ન હોવાનું ગર્વથી જણાવે છે! આમ કહેતી વખતે એ ભૂલી જાય છે કે ગમે તેવા પ્રસિદ્ધિભૂખ્યાનું પેટ પ્રસિદ્ધિથી નહીં પણ રોટલાથી ઠરે છે! સમાજના બહોળા લોકો સુધી લખાણો પહોંચે તો પ્રસિદ્ધિ મળે પણ રોટલાનું શું? તેમણે લખ્યું છે કે કાલિદાસના સમયે રાજા ભોજ હતા, જે ખોબલે સોનામહોરો આપતા હતા. પરંતું આજના જમાનામાં કોઇ ઢંગનો પુરસ્કાર પણ આપતું નથી. ‘પુરસ્કાર! પુરસ્કાર! પુરસ્કાર!’ લેખમાં પતિ- પત્નિ સંવાદમાં પત્નિ એ મતલબનું કહે છે, કે તમારી કવિતાથી દુનિયામાં આગ લગાડી શકવાની ક્ષમતા હોય, પણ તેનું આર્થિક વળતર એટલું પણ નથી કે હું ચૂલો પેટાવી શકું! આ વાચતા સમજાય છે કે અન્ય કારકીર્દીની જેમ લેખન પણ કારકીર્દી હોઇ શકે.

    તાજેતરમાં જ ફેસબુક પર રજનીકુમાર પંડ્યાએ આ મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો જે ઘણો ચર્ચામાં રહ્યો હતો. પુસ્તકમાંના રતિલાલ બોરીસાગરના લખાણોમાં દ્વેષભાવને બદલે નિર્ભેળ હાસ્ય નિપજતું હોવાથી વાચક માટે ચર્ચા રસપ્રદ નીવડે છે.

    અમુક પ્રકારનાં (કૉલમ) લેખનથી મળતી પ્રસિદ્ધિનુ આયુષ્ય ટૂંકું હોય છે. ‘તું નહીં તો તારો ભાઇ’ની ઝડપે રિક્ત સ્થાનની પૂર્તિ થઇ જતી હોવા છતાં લેખકોને પોતાની લોકપ્રિયતાનો ભ્રમ કેટલો બેબુનિયાદ હોય છે તેની સુંદર વ્યંગાત્મક રજૂઆત કરવામાં આવી છે. તે જ રીતે સ્ટેજ પર વક્તાનું ઘણા બધા કિસ્સામાં માત્ર સમય પસાર કરવાં પૂરતું જ મહત્વ હોવાની સચ્ચાઇથી વાચકને રમૂજ સાથે સાચી પરિસ્થિતિથી અવગત કરાવે છે.

    વાંચનપ્રેમ વિકસાવવા માટે પુસ્તક ભેટ આપવાના ચલણ વિશે તેમણે ઘરઘાટીને પોતાનાં લખાણો વંચાવવા કેટલી મુશ્કેલીઓ ઝેલવી પડી તેનું રમૂજસભર આલેખન કર્યું છે. વાચકને મંદ મંદ હસાવવાની સાથે એ બાબત પ્રત્યે તેઓ ધ્યાન દોરે છે કે ઇતર વાંચન ગુણ આજે લોપાતો જાય છે. આ ઉપરાંત ખરીદી કરવાની કળા, યંત્રવત ભાગતી જીવનશૈલી, આળસ, જેવા વિષયો તેમણે વાચક સમક્ષ એવી રીતે મૂક્યા છે જેમાં વાચકના ચહેરા પર હળવું સ્મિત રેલાયા વિના રહે નહીં.

    પુસ્તકમાં સમાવિષ્ટ લેખોમાં સ્થૂળ હાસ્ય નથી. સાંપ્રત સમસ્યાઓ, કેટલીક માન્યતાઓ અને ગેરમાન્યતાઓ છે. પરંતું વ્યંગમાં ક્યાય ડંખ નથી. ‘વિનોદના વૈકુંઠમાં…’ વાંચતાં કદાચ ખડખડાટ હસવું ન આવે, પરંતું એવું ઘણું બધું છે કે વાચકનો હોઠ સળવળે અને ચહેરો મંદ હાસ્યથી ખીલી ઉઠે અને એકાદ તબક્કે મનમાં એમ થાય કે લેખકે બરાબર લખ્યું છે!

    *** * ***

    પુસ્તક અંગેની માહિતી:

    વિનોદના વૈકુંઠમાં.. : રતિલાલ બોરીસાગર

    પૃષ્ઠસંખ્યા : 144
    કિંમત : ₹ 130
    પ્રથમ આવૃત્તિ : 2017

    પ્રકાશક  : ગૂર્જર ગ્રંથરત્ન કાર્યાલય
    પ્રાપ્તિ સ્થાન : ગૂર્જર સાહિત્ય ભવન, રતનપોળનાકા સામે, ગાંધીમાર્ગ, અમદાવાદ-01
    વિજાણુ સંપર્ક : goorjar@yahoo.com
    વિજાણુ સરનામું : http://www.gurjarbooksonline.com

    પુસ્તક પરિચય શ્રેણીના સંપાદક શ્રી પરેશ પ્રજાપતિનું વીજાણુ ટપાલ સંપર્ક સરનામું : pkprajapati42@gmail.com

    ,

  • સંસદ અને વિધાનસભાઓમાં ઉપાધ્યક્ષનું પદ : પરંપરા અને વર્તમાન

    નિસબત

    ચંદુ મહેરિયા

    વર્તમાન સત્તરમી લોકસભા(૨૦૧૯-૨૦૨૪)ના કાર્યકાળમાં માંડ ચારસો દિવસ શેષ રહ્યા છે. પરંતુ હજુ લોકસભા ઉપાધ્યક્ષનું પદ ખાલી છે. ચૌદમી ગુજરાત વિધાનસભા(૨૦૧૭-૨૦૨૨)ના મોટાભાગના સમયગાળા દરમિયાન ઉપાધ્યક્ષનું પદ ભરવામાં આવ્યું નહોતું. લોકસભા કે વિધાનસભા ઉપાધ્યક્ષના બંધારણીય પદને ભરવામાં  થયેલો આ અભૂતપૂર્વ વિલંબ ભારતના સંસદીય ઈતિહાસમાં ભાગ્યે જ બનતી ઘટના છે. ભારતની એક થી સોળ લોકસભામાં , એક માત્ર બારમી લોકસભાને બાદ કરતાં, અધ્યક્ષની ચૂંટણી થઈ હોય તે જ સત્રમાં ઉપાધ્યક્ષની ચૂંટણી  થઈ હતી. અપવાદરૂપ બારમી લોકસભાના ત્રીજા સત્રમાં ઉપાધ્યક્ષની ચૂંટણી થઈ હતી. પરંતુ હાલની લોકસભાનો મોટાભાગનો સમય પૂર્ણ થઈ ગયો છે પરંતુ ઉપાધ્યક્ષની ચૂંટણી થતી નથી.

    બંધારણના અનુચ્છેદ ૮૯ અને ૯૩માં રાજ્યસભા-લોકસભા તથા અનુચ્છેદ ૧૭૮ અને ૧૮૨માં રાજ્યોની વિધાનસભા-વિધાનપરિષદના, અધ્યક્ષ અને ઉપાધ્યક્ષની ચૂંટણી અંગેની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. સદરહુ જોગવાઈમાં જણાવેલ છે કે સંબંધિત ગૃહ શક્ય એટલી  જલદી પોતાના બે સભ્યોમાંથી અધ્યક્ષ અને ઉપાધ્યક્ષની ચૂંટણી કરશે. તે પ્રમાણે સ્પીકરની ચૂંટણી તો તુરત જ થાય છે પણ ડેપ્યુટી સ્પીકરની ચૂંટણી બંધારણીય જોગવાઈને અનુસરીને યથાશક્ય શીઘ્ર(as soon as may be) થતી નથી.

    ડેપ્યુટી સ્પીકરની ચૂંટણીમાં થતા વિલંબ કે દીર્ઘ સમય સુધી પદ ન ભરવાના ઘણાં કારણો છે. આ પદ વિપક્ષને આપવાની દીર્ઘ કે સમૃધ્ધ નહીં પણ તૂટકતૂટક પરંપરા છે. આઝાદી પછીના વરસોમાં કોંગ્રેસના એકપક્ષપ્રભાવપ્રથામાં કેન્દ્ર અને રાજ્યોમાં ઉપાધ્યક્ષ તરીકે સત્તાપક્ષ એટલે કે કોંગ્રેસના સભ્યો જ ચૂંટાતા હતા. ઈન્દિરા ગાંધીએ લાદેલી ઈમરજન્સી પછી કેન્દ્રની સત્તામાં આવેલી જનતા પાર્ટીની સરકારે , ૧૯૭૭-૭૯ના વરસોમાં,  સૌ પ્રથમ વખત ડેપ્યુટી સ્પીકરનું પદ વિરોધ પક્ષ કોંગ્રેસને આપ્યું હતું. આ રીતે લોકસભાના સ્પીકર-ડેપ્યુટી સ્પીકરના પદ નિષ્પક્ષ હોય છે તેવી પરંપરા ઉભી કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો.

    જોકે તે પછી પુન: સત્તામાં આવેલી કોંગ્રેસે તે પરંપરા આગળ ન વધારી . બાદના વરસોમાં વી.પી.સિંઘ અને અટલબિહારી વાજપાઈની બિનકોંગ્રેસી સરકારોએ પણ ડેપ્યુટી સ્પીકરનું પદ વિરોધપક્ષને આપ્યું હતું. પૂર્વે ઈન્દિરા કોંગ્રેસે ઉપાધ્યક્ષનું પદ વિપક્ષને આપવાની પરંપરા પાળી  નહોતી પરંતુ સોનિયા કોંગ્રેસે તેથી વિપરીત વલણ લીધું. હતું. ૨૦૦૪ થી ૨૦૧૪ના ડૉ.મનમોહન સિંઘના સતત બે પ્રધાનમંત્રીકાળમાં લોકસભા ઉપાધ્યક્ષનું પદ કોંગ્રેસે વિપક્ષને ફાળવ્યું હતું.

    ૨૦૧૪માં કેન્દ્રમાં ભારતીય જનતા પક્ષની  પૂર્ણ બહુમતીની સરકારે તેના પહેલા કાર્યકાળમાં વિપક્ષને બદલે સમર્થક પક્ષના સભ્યને ડેપ્યુટી સ્પીકર બનાવ્યા હતા. તો બીજા કાર્યકાળના લગભગ ચાર વરસો વીતવામાં છે પણ આ પદ ભર્યું નથી. એક થી સોળ લોકસભામાં ડેપ્યુટી સ્પીકરનું પદ કોંગ્રેસના ફાળે સાત, બીજેપીના ત્રણ, અન્ના દ્રમુકને બે, ઓલ પાર્ટી હિલ લીડર્સ કોન્ફરન્સને બે અને ડીએમકે તથા અકાલીદળને એક-એક વાર મળ્યું છે. કેન્દ્રના સત્તાપક્ષોએ વિપક્ષને બદલે ગઠબંધનના સાથી પક્ષને  આ પદ આપવાનું અને તે રીતે પોતાની પાસે જ રાખવાનું વલણ પણ અખત્યાર કર્યું છે.

    ઉપરાષ્ટ્રપતિ હોદ્દાની રૂએ રાજ્યસભાના અધ્યક્ષ હોય છે. તેમની ચૂંટણી લોકસભા અને રાજ્યસભાના સભ્યોનું બનેલું મતદાર મંડળ કરે છે. પરંતું રાજ્યસભાના ઉપાધ્યક્ષનું પદ પણ મોટેભાગે સત્તાધારી પક્ષ પાસે જ હોય છે. સંસદના ઉપલા ગૃહ રાજ્યસભામાં લોકસભામાં બહુમતી ધરાવતા પક્ષની મોટેભાગે બહુમતી હોતી નથી એટલે વિપક્ષની બહુમતીવાળી રાજ્યસભામાં સત્તાપક્ષ પોતાના જ સભ્યને ઉપાધ્યક્ષ બનાવે છે.

    ડેપ્યુટી સ્પીકરનું પદ વિરોધપક્ષને ફાળવવાની ઉમદા પરંપરા હવે તો ભૂતકાળ બની ગઈ છે. હાલમાં  લોકસભા ઉપાધ્યક્ષની જગ્યા લાંબા સમયથી ખાલી છે તો દેશની લગભગ એકેય વિધાનસભામાં વિપક્ષના ઉપાધ્યક્ષ નથી. આ બાબતમાં રાષ્ટ્રીય પક્ષો કે પ્રાદેશિક પક્ષો, જમણેરી પક્ષો કે ડાબેરી પક્ષો- એમ સઘળા પક્ષોનું વલણ એકસરખું જ છે. ભાજપા કે કોંગ્રેસશાસિત કોઈ રાજ્યમાં ડેપ્યુટી સ્પીકર વિરોધપક્ષના નથી. ઉત્તરપ્રદેશમાં સમાજવાદી પાર્ટીના બળવાખોર ધારાસભ્ય બીજેપીના સમર્થનથી ડેપ્યુટી સ્પીકર તરીકે વિરાજમાન છે તો મહારાષ્ટ્રમાં નવી ગઠબંધન સરકારે આ પદ ખાલી રાખ્યું છે. દેશમાં નવી રાજનીતિ કરવાનો દાવો કરનારી આમ આદમી પાર્ટીએ દિલ્હી અને પંજાબમાં આ પદ વિપક્ષને આપ્યું નથી. કેરળની સામ્યવાદી સરકાર હોય કે આંધ્ર, તેલંગણા, ઓડિસા, તમિલનાડુ અને પૂર્વોત્તર રાજ્યોની પ્રાદેશિક પક્ષોની સરકારો હોય કોઈને આ પરંપરા બરકરાર રાખવી નથી.

    ૧૯૬૭-૭૧ની ત્રીજી ગુજરાત વિધાનસભામાં ડેપ્યુટી સ્પીકરનું પદ પ્રથમવાર ત્યારના વિરોધપક્ષ સ્વતંત્ર પક્ષને ફાળવ્યું હતું. ૧૯૮૦ થી ૧૯૯૭ સુધીની છઠ્ઠી થી નવમી વિધાનસભા સુધી આ પદે વિપક્ષના સભ્ય ચૂંટાતા રહ્યા હતા. નવમી ગુજરાત વિધાનસભાના  ઉપાધ્યક્ષ પદે વિપક્ષ કોંગ્રેસના ચંદુ ડાભી હતા અને સત્તામાં બીજેપી હતી. તત્કાલીન અધ્યક્ષ હરિશ્ચંદ્ર પટેલની બીમારીને કારણે વિરોધપક્ષ કોંગ્રેસના ડેપ્યુટી સ્પીકરે કાર્યકારી સ્પીકર તરીકે બીજેપી વિરુધ્ધનું વલણ લેતાં દેશભરમાં આ પદની ભારે નામોશી થઈ હતી. આ અનુભવ પછી બીજેપીએ ક્યારેય આ પદ વિરોધપક્ષને આપ્યું નથી.અગિયારમી અને બારમી વિધાનસભાના દસ વરસના ગાળામાં ડેપ્યુટી સ્પીકરની જગ્યા ખાલી રાખવામાં આવી હતી. તે પછી થોડા થોડા વરસો માટે આ પદે બીજેપીએ પોતાના જ ધારાસભ્યને મુક્યા હતા. હાલની પંદરમી વિધાનસભાના પ્રથમ સત્રમાં અધ્યક્ષની સાથે ઉપાધ્યક્ષની પણ ચૂંટણી કરીને બંને પદ ભાજપે પોતાના હસ્તક રાખ્યા છે.

    રાષ્ટ્રપતિ લોકસભાના અધ્યક્ષની અને રાજ્યપાલ રાજ્યોના વિધાનગૃહોના અધ્યક્ષની ચૂંટણીની તારીખ નક્કી કરે છે. પરંતુ ઉપાધ્યક્ષની ચૂંટણીની તારીખ અધ્યક્ષે નક્કી કરવાની હોય છે. અધ્યક્ષ વતી સત્તાધારી પક્ષના સંસદીય કાર્યમંત્રી આ માટે પહેલ કરે છે. પરંતુ સત્તાપક્ષ વિપક્ષને આ પદ ફાળવવાને બદલે તેને ખાલી રાખવાનો માર્ગ લે છે.

    બંધારણમાં ડેપ્યુટી સ્પીકરની સત્તાઓ અને ફરજો નક્કી કરવામાં આવી છે. અધ્યક્ષની ગેરહાજરીમાં તેઓ ગૃહનું સંચાલન કરે છે. તે દરમિયાન તેઓ અધ્યક્ષની સમકક્ષ સત્તાઓ ધરાવે છે. એટલે વિપક્ષના ઉપાધ્યક્ષ કાર્યકારી અધ્યક્ષ તરીકે કે ગૃહનું સંચાલન કરતાં સત્તાધારી પક્ષને માફક ના આવે તેવા નિર્ણયો લેતા હોઈ, આ પદ તટસ્થ મટી પક્ષીય બની જાય છે.

    ઉપાધ્યક્ષના ઘણા કાર્યો અધ્યક્ષના સહાયકના હોય છે પરંતુ તેઓ અધ્યક્ષના જુનિયર કે ડેપ્યુટી નથી કે તેમના તાબેદાર પણ નથી. તેથી પણ રાજકીય પક્ષોને ડેપ્યુટી સ્પીકર તરીકે વિપક્ષના સભ્ય ખપતા નથી. આઝાદીની પોણી સદી વટાવી ગયેલા ભારતીય લોકતંત્રમાં આપણા રાજકીય પક્ષો સ્વસ્થ અને સમૃધ સંસદીય પરંપરા ઉભી કરવામાં ઉણા ઉતર્યા છે.

    શ્રી ચંદુભાઈ મહેરિયાનો સંપર્ક maheriyachandu@gmail.com  વિજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.

    ,

  • કોઈ સાંજે

    જયેન્દ્ર શેખડીવાળા

    ફૂલ ને ફોરમ અજાણ્યા દેશમાં સામા મળ્યા
    કોઈ સાંજે એમ પગલાં આપણા સામા મળ્યા

    મોર ચીતરેલી ક્ષણો આપી ગયું કો’ સ્વપ્નમાં
    ને ગગનને મહેકના પડઘાના ધણ સામા મળ્યા

    આપણો સૂકો સમય થઈ જાય છે જ્યારે નદી –
    થાય છે કે, સૂર્યને પણ દર્પણો સામા મળ્યા.

    કોઈ ઘૂમરીમાં ડૂબ્યું તો કોઈ આકાશે ડૂબ્યું:
    શ્વાસના એકાંતને એના વતન સામા મળ્યા.

    આજ બારી બહાર દૃષ્ટિ ગઈ અચાનક જે ક્ષણે
    આંખને ગઇકાલના દૃશ્યો બધાં સામા મળ્યાં

    આસ્વાદ

    સુરેશ દલાલ

    જે રોજ રોજ બની એ ઘટના ન કહેવાય. જે ક્યારેક બને એ ઘટના કહેવાય. અહીં કોઈ સાંજે બનેલી ઘટનાની વાત છે. જે વાત ખુલ્લી રીતે નહીં, પણ પ્રતિરૂપો દ્વારા કહેવાઈ છે. કવિતા એટલે જ પ્રતિરૂપ અને પ્રતીકની ભાષા. કોઈક સાંજે આપણા પગલાં સામા મળ્યાં, એ તો બીજી પંક્તિમાં છે; પણ પહેલીનો ઉઘાડ બીજી પંક્તિને બળ આપે એવો કાવ્યમય છે. આપણું મિલન એ જાણે કે કોઈક અજાણ્યા દેશમાં ફૂલ ને ફોરમ વચ્ચે શુભ દૃષ્ટિ થાય એવું. આમ પણ પ્રેમનો દેશ જાણીતો કરતાં વધારે તે અણજાણ્યો છે. જો એ વધુ પડતો જાણીતો થાય તો ‘અતિ પરિચયે અવજ્ઞા’. એથી ગાવું પડે. ‘ચાલો એકબાર ફિરસે અજનબી બન જાયે હમ દોનો.’ કોઈ એમ પણ કહી શકે કે ફૂલ અને ફોરમ કેવી રીતે સામસામા મળી શકે ? પણ અદ્વૈતનો અનુભવ ત્યારે થાય, જ્યારે દ્વૈત હોય અને કાવ્ય માણવામાં દલીલ કામ ન આવે. કાવ્યમાં તર્ક હોય છે પણ એ તર્કની ભાષા જુદી હોય છે.

                   કોઈ સ્વપ્નમાં મોર ચીતરેલી ક્ષણ આપી ગયું છે. સ્વપ્નમાં તો સ્વપ્નમાં, પણ મોરની કેકા થઈ છે. તોયે કેકાને સાર્થકતા ત્યારે મળે જ્યારે એને ગગનની ગહેકના પડઘા મળે, આમ મોર અને ગહેકનું પણ દ્વૈત-અદ્વૈત રચાય છે. તું ન હોય ત્યારે સમય સુકકો છે, સુકાયેલી નદી જેવો છે, પણ તું મળે ત્યારે સમય પોતે નદી જેવો આર્દ્ર થઈ જાય છે, અને એનો પ્રવાહ એવો કે એમાં સૂર્યને પણ પોતાનું પ્રતિબિંબ સાંપડે. આમ જળ અને તેજનું અહીં અદ્વૈત રચાય છે.

                   માણસ જ્યાં સુધી બહાર હોય છે, ત્યાં સુધી પોતામાં નથી હોતો. ક્યાંક કોઈક ને કોઈક રીતે ડૂબવું જોઈએ. પછીયે જળની ઘૂમરીઓ હોય કે આકાશના ગુંબજ હોય. પોતાવટો ભોગવતો માણસ શ્વાસના એકાંતમાં પોતાપણાના વતનનો પ્રાંત પામી શકે છે. આમ, બાહ્ય અને આંતરનું અદ્વૈત રચાય છે.

                   કેટલીક વાર આપણે જોવાનું પણ જોતાં નથી અને નજીકનું પણ જોતાં નથી. કોઈક ક્ષણ અચાનક એવી ઊગે છે કે આપણી દૃષ્ટિ બહાર જુએ છે અને બહાર જે દેખાય છે તે કદાચ ગઈકાલનું જ દૃશ્ય મળે છે. ગઇકાલ કોઈ દિવસ કોઈને પાછી મળતી નથી. કોઈકે કહ્યું ‘તું કે ગમે એટલો શ્રીમંત માણસ હોય પણ એ ભૂતકાળને ખરીદી શકતો નથી. અહીં આજ અને ગઇકાલનું અદ્વૈત રચાય છે. આ ગઝલ છે, પણ પ્રત્યેક સ્વતંત્ર શેરની આંતરિક સૂત્રતા એવી છે કે એ ગઝલ પણ છે અને નઝમ પણ છે. આમ, ગઝલ અને નઝમનું અદ્વૈત રચાય છે.

    (સૌજન્ય : કાવ્યવિશ્વ – લતા હિરાણી)

    ,