-
ઉત્તમ કરવું પણ ….
મંજૂષા
વીનેશ અંતાણી
અત્યારના સમયમાં એક માન્યતા વિકસી છે કે જો કશુંક સારું હોય તો એનાથી પણ વધારે સારું, એનાથી પણ ઉત્તમ. કશુંક હોવું જોઈએ અને તે મેળવવા માટે સતત પ્રયત્નશીલ રહેવું જોઈએ. એ કારણે લોકો પોતાની જાત પાસેથી સો ટકાથી પણ વધારે કાર્યદક્ષતાની માગણી કરવા લાગ્યા છે.
સફળતાના સંદર્ભમાં વધારે, હજી વધારે. એથી પણ વધારે, એવી માગણીનાં સારાં પરિણામ આવે છે તો ખરાબ પરિણામો પણ આવે છે. સફળતાનું એક શિખર સર કર્યા પછી એનાથી પણ ઉપરના અને ઉપરના શિખરે પહોંચવાની મહત્ત્વાકાંક્ષા વકરવા લાગી છે. લોકોને શ્રેષ્ઠતમથી ઓછું કશુંય સંતોષ આપતું નથી. ઉચ્ચ માપદંડ રાખવા એ સારી વાત છે, પરંતુ એના અતિરેકથી એક એવી જગ્યા આવે છે, જ્યાં માત્ર શૂન્યવકાશનો અનુભવ થાય છે. કોઈ પણ સારી બાબત વાસ્તવિકતાના ધરાતલનો સંપર્ક છોડી દે ત્યારે ઉત્તમ અને હજી ઉત્તમ મેળવાની ઇચ્છા એક પ્રકારનું વળગણ બની જાય છે. અશક્યનાં પારખાં કરવાની પણ હદ હોય છે.
ગ્રીકના મહાન વિચારક એરિસ્ટોટલે વર્ષો પહેલાં મધ્યમ માર્ગ અપનાવવાની શીખ આપી હતી. એમણે જીવનના દરેક ક્ષેત્રમાં સંતુલન અને સંયમ જાળવવાની આવશ્યકતા પર ભાર મૂક્યો હતો. કશું ઓછું નહીં, કશું હદથી બહાર વધારે નહીં. વડીલો કહેતા આવ્યા છે કે કોઈ બાબતને એની કુદરતી મર્યાદાથી વધારે ખેંચવામાં આવે ત્યારે એની સારી બાજુઓ હાનિકારક બનવા લાગે છે. સ્થિતિસ્થાપકતાની પણ સીમા હોય છે. ભલમનસાઈનો અતિરેક ક્યારેક દખલગીરી લાગવા માંડે છે, શિસ્તનો હઠાગ્રહ જડતામાં પરિણમે છે અને સંપૂર્ણતાનો અતિ આગ્રહ બોજ બની જાય છે. આપણામાં કહેવાય છેને કે અતિની ગતિ હોતી નથી. આજે એ વાત ભુલાવા લાગી છે. આપણે માનવા લાગ્યા છીએ કે બધાં કામ ચોકસાઈપૂર્વક ખૂબ સારી રીતે કરવાથી જિંદગી સરળ બની જશે.
પરંતુ પ્રશ્ન એ પણ છે કે ઉત્તમ કરવું, પણ કેટલું? આપણી શક્તિઓને અંગત જીવનના ભોગે કેટલી હદ સુધી ખેંચવી હિતાવહ છે? આખરે તો આપણે આપણાં દરેક કાર્ય પોતાની, પરિવારની અને સમાજ-દેશની સુખાકારી માટે કરીએ છીએ. અતિશયતાનો આગ્રહ અંગત સંબંધો પર અવળી અસર કરવા લાગે તો એનો શો ફાયદો એવા સવાલ પણ થવા જોઈએ. શ્રેષ્ઠતમના આગ્રહનો ઓવરડોઝ થવા લાગે ત્યારે એનાં નકારાત્મક પરિણામો આવે છે. આજે માતાપિતા એમનાં સંતાનોનો સ્વાભાવિક વિકાસ રૂંધી નાખે છે. એક માળી એના બગીચાના છોડોને ખૂબ ચાહતો હતો. દરેક છોડનો ઝડપી વિકાસ થાય તે માટે એ કુમળા છોડોને પુષ્કળ પાણી આપવા લાગ્યો. પરિણામે છોડોનો કુદરતી વિકાસ રૂંધાઈ ગયો અને મૂળ સડવા લાગ્યાં. એ જ રીતે વધારે પડતી સંભાળ રાખવાથી સંબંધોમાં પણ રૂંધામણ જેવી પરિસ્થિતિ ઊભી થાય છે. ક્યારેક વધારે પડતી ભીનાશને સૂકવવા દેવી પડે છે.
કામકાજની જગ્યામાં કોઈ વ્યક્તિ એના સહકાર્યકર્તાનાં દરેક કામમાં મદદ કરવા લાગે તો સાથી કર્મચારી પોતાની રીતે કામ કરવાની આવડત વિકસાવી શકતો નથી. દરેક કામમાં પૂર્ણતાનો આગ્રહ રાખવાથી પણ નુકશાન થાય છે, એક લેખક સરસ લેખ પર કામ કરતો હતો. એણે લેખનો પહેલો ડ્રાફ્ટ બહુ સરસ રીતે લખ્યો હતો. એમાં એ એના વિષયના બધા મુદ્દા સ્પષ્ટ રીતે વ્યક્ત કરી શક્યો હતો. છતાં લેખને વધારે સારો કરવા એ વારંવાર એનું પુનર્લેખન કરતો રહ્યો. એથી લેખમાંથી તાજગી ઊડી ગઈ. લેખક પોતે પણ સર્જનનો આનંદ ગુમાવી બેઠો. બીજું દૃષ્ટાંત: એક કંપનીનો માલિક પોતાની ટીમના લોકો પાસેથી વધારેમાં વધારે કામ લેવાનો આગ્રહી હતો. એમ કરીને એ એની કંપનીમાં ઉચ્ચ ધોરણો સ્થાપવા માગતો હતો, પરંતુ એવું બન્યું નહીં. કર્મચારીઓની કાર્યક્ષમતા પર ઊંધી અસર પડી અને કંપની ખોટમાં જવા લાગી. મનોવૈજ્ઞાનિકો કહે છે તેમ આપણે ઉત્તમથી પણ વધારે હાંસલ કરવાની અને દરેક બાબતમાં સંપૂર્ણતાનો આગ્રહ રાખવા લાગીએ ત્યારે અજાણતાં જ પોતાના પર પ્રેસર વધારીએ છીએ. આપણા મગજને ભાગ્યે જ આરામ મળે છે, સંતોષનું પ્રમાણ ઘટી જાય છે. એ બધું માનસિક શાંતિનો ભોગ લે છે. સ્વભાવ ચીડિયો થઈ જાય છે. આપણે નાનીનાની સફળતાઓનો આનંદ માણી શકતા નથી. સતત લાગે છે કે હજી ઘણું કરવાનું બાકી રહી ગયું છે. વધારે સારું કરવાનો અભિગમ આપણી ગતિને ધીમી કરી નાખે છે.
એક ઝેન કથા છે. શિષ્ય એના ગુરુ પાસે ગયો અને પૂછ્યું: ‘મારે ધ્યાન પર પ્રભુત્વ મેળવતાં કેટલો સમય લાગશે?’ ગુરુએ કહ્યું, ‘દસ વર્ષ.’ શિષ્યએ પૂછ્યું: ‘હું રોજ બમણો સમય ધ્યાન ધરું તો?’ ગુરુએ સ્મિત કરીને જવાબ આપ્યો: ‘તો વીસ વર્ષ લાગશે.’ એક કુંભાર દરરોજ માટીના સુંદર ઘડા બનાવતો હતો. કેટલાક ઘડામાં થોડી ક્ષતિ રહી જતી, છતાં એ ઘડા પણ વેચવા મૂકતો હતો. કોઈ એનું કારણ પૂછ્યું ત્યારે કુંભારે કહ્યું: ‘ઘણા લોકોને ક્ષતિવાળા ઘડા જ પસંદ આવે છે, એમને એ ઘડા પોતાના જેવા લાગે છે.’
આપણું જીવન પણ એવું જ છે. આપણી અધૂરપોથી આપણે બીજા લોકોની અધૂરપ સાથે સહજતાથી જોડાઈ શકીએ છીએ. આધુનિક જીવનનો લય હદબહાર વધી ગયો છે. એક સમયે ‘હવે પૂરતું’ થયું એવો અભિગમ હતો. તે હવે અપૂરતો લાગે છે. એક સમયે જે ‘વધારે’ લાગતું તે હવે આરંભબિંદુ થઈ ગયું છે. પૂર્ણતાનો હઠાગ્રહ પણ અધૂરપની નિશાની છે. કશું પૂર્ણ હોતું નથી કારણ કે પૂર્ણતાના ખ્યાલની ક્ષિતિજો વિસ્તરતી રહેવાની છે.
કહેવાય છે કે ઉત્તમ ગાલીચા બનાવતા ઇરાનના કારીગરો એમના ગાલીચામાં હેતુપૂર્વક નાનકડી ભૂલ રાખતા. તેઓ માનતા હતા કે ઇશ્વર સિવાય કશું સંપૂર્ણ હોતું નથી.
શ્રી વીનેશ અંતાણીનો સંપર્ક vinesh_antani@hotmail.com વીજાણુ ટપાલ સરનામે થઈ શકે છે.
‘દિવ્ય ભાસ્કર’ની ‘રસરંગ’ પૂર્તિમાં લેખકની કૉલમ ‘ડૂબકી’માં આ લેખ પ્રકાશિત થયો હતો.
-
આધુનિક ત્રિશંકુઓ !
હરેશ ધોળકિયા
આ પૃથ્વી પર મનુષ્ય જાતિને આવ્યે લગભગ વીસ લાખ વર્ષ થયા છે. આ વીસ લાખ વર્ષ દરમ્યાન મનુષ્ય ગુફાવાસીથી લઈને હવે મંગળવાસી થવા જઈ રહ્યો છે. શરૂઆતમાં તે વૃક્ષ પર રહી પોતાનો જીવ કેમ બચે તેની ફિકર કરતો હતો, તો આજે મંગળ કે ચંદ્ર પર જવાના વિચાર કરી પૃથ્વી પરના ગ્લોબલ વોર્મિંગ કે ક્લાઈમેટ ચેન્જથી બચવાના પ્રયાસ કરે છે. એક સમયે પાસે પડેલ પથ્થરને ઉપાડી જાનવરોને કે તેના કોઈ દુશ્મનને મારવાનો પ્રયાસ કરતો હતો, તો આજે તે પરમાણુ હથિયાર ફેંકી તેના માની લીધેલા દુશ્મનને હણવા પ્રયાસ કરે છે. વીસ લાખ વર્ષ દરમ્યાન તેનું મહત્વનું કાર્ય તો “બીજા”થી બચવાનું જ રહ્યું છે. અઢળક જ્ઞાન મેળવ્યા પછી પણ બીજી વ્યક્તિ સાથે શાંતિ અને પ્રેમથી રહેવાની કળા હજી તે શીખ્યો નથી. આ છે તેનો એક “વિકાસ” !
પણ એનો બીજો વિકાસ પર અવલોકવો રસપ્રદ છે. તે છે તેનો માનસિક વિકાસ. એનો અભ્યાસ કરાય તો તેણે એ દિશામાં પ્રગતિ કરી છે કે નહિં તેનો પણ ખ્યાલ આવે. તેના પર એક નજર કરવા જેવી છે.
પહેલા તબક્કામાં મનુષ્ય બાહ્ય જોખમોથી બચવા કોઈ “અદ્શ્ય” બળ પાસે અપેક્ષા રાખતો હતો. એમાંથી જ ધર્મનો જન્મ થયો. શરૂઆતનો ધર્મ તદન પ્રાથમિક અવસ્થાનો હતો. જાત ભાતના આકારોવાળા દેવો શોધ્યા. પછી આ દેવો આકાશમાં છે તેમ માન્યું. પછી કોઈ ચોક્કસ સ્થળમાં છે એમ માન્યું. એમાંથી ધર્મ સ્થાનો જન્મ્યા. પણ એક સમય એવો આવ્યો, ખાસ કરીને ભારતમાં,જયારે એવા સાધકો આવ્યા જેમણે ગાઢ સાધના કરી ઈશ્વર પોતામાં જ છે, અથવા પોતે જ છે, એવું શોધ્યું અને અનુભવ્યું. અહી ધર્મ અધ્યાત્મમાં ફેરવાઈ ગયો. અલબત, તે છતાં મોટા ભાગના મનુષ્ય સમૂહ માટે તો ઈશ્વર ધર્મ સ્થાનમાં જ રહ્યો-આજ સુધી. આ તબક્કાને” અધ્યાત્મનો યુગ” કહી શકાય. આ તબક્કાનો લાભ અલબત બહુ ઓછા લોકોને મળ્યો.
હજારો વર્ષ પછી વિજ્ઞાનનો વિકાસ થવો શરુ થયો. બુદ્ઠિ કલ્પનાતીત વિકસવા માંડી. હવે બધું વિચારની મધ્દથી થવા લાગ્યું. એટલે હવે “વિચાર યુગ” શરુ થયો. તેનું સૂત્ર બન્યું ” હું વિચારું છું, એટલા માટે હું છું.” અસ્તિત્વનો પુરાવો વિચાર બન્યો.
પછી તો વિજ્ઞાન અતિ ઝડપથી વિકસવા માંડ્યું અને યંત્રોની શોધ થવા માંડી. ઔધોગીકરણ શરુ થયું. તેના પ્રભાવે જે વિચારસરણી વિકસી તેને પરિણામે “ મૂડીવાદ” સર્જાયો. હવે ઈશ્વર નહિં, પૈસાનું મહત્વ વધવા લાગ્યું. પૈસો જ ઈશ્વર બનવા લાગ્યો. હવે નવું સૂત્ર આવ્યું કે “ મારા પાસે છે, માટે હું છું. આગળ “ હું છું” મહત્વનું હતું, હવે “ મારા પાસે છે” મહત્વનું બન્યું. મૂડીવાદ સામે બાકીના બધા વિચારો ગૌણ બન્યા.
વાત ત્યાં જ ન અટકી. વિજ્ઞાને ટેકનોલોજીને જન્મ આપ્યો. ટેકનોલોજીનો હેતુ માનવને શ્રમમાંથીબચાવી આરામ આપવાનો હતો. તે હેતુ તો સફળ થયો, પણ તેણે નવી સમસ્યા ઊભી કરી. આજ સુધી જે ઉત્પાદન થતું હતું તે હાથની મધથી થતું હતું. એટલે તે ધીમું અને જરૂરિઆત પ્રમાણેનું હતું. પણ હવે ટેકનોલોજીએ તો ભયંકર ઝડપથી અને જથ્થાબંધ ઉત્પાધ્ન કરવાનું શરુ કર્યું આ મબલખ ઉત્પાદન જો તરત વેચાય નહિં, તો અર્થકારણ ભાંગી પડે. એટલે આ ઉત્પાદન ઝડપથી ખપે માટે “જાહેરાત” વ્યવસ્થા અસ્તિત્વમાં આવી. તે લોકોનાં મનમાં એમ ઠસાવતી હતી કે જો તેઓ આ વસ્તુઓ નહિં ખરીદે તો તેમનું વ્યક્તિત્વ નહિં વિકસે અને તેઓ બીજાઓથી પાછળ રહી જશે. વિકાસનો આધાર બુદ્ઠિ નથી, પણ વસ્ત્રો કે ફેશનની વસ્તુઓ છે. આ રીતે છૂપી રીતે તેણે મનુષ્યોના મગજ પર કાબૂ મેળવવા માંડ્યો. એટલે હવે જે મહતમ વસ્તુઓ ખરીદે અને તેનો ઉપયોગ કરે, તે સામાજિક રીતે “ઉચ્ચ વર્ણ”નો મનાય. એટલે ફરી હવે નવું સૂત્ર આવ્યું કે “ હું ઉપભોગ કરુ છુ, માટે છું.”
આમ ‘ હું છું’ થી શરુ થઇ “ હું વિચારું છું’, થી ‘ મારા પાસે છે! અને ‘ હું ઉપભોગ કરુ છું’ સુધી વિકાસ (?) થતો ગયો.
પણ આ અમર્યાદિત વિકાસ અને ઉપભોગે પૃથ્વીને અસંતુલિત કરી નાખી છે. પૃથ્વીનું અસ્તિત્વ જોખમમાં આવી ગયું છે. વિજ્ઞાને મનુષ્યનું આયુષ્ય તો લાંબુ કર્યું, પણ પ્રદૂષણ જેવી સમસ્યાઓએ આ આયુષ્યને બીમાર બનાવી દીધું છે. સગવડોએ માણસને સ્વસ્થ અને શાંત બનાવવા બદલે અશાંત અને તાણયુક્ત કરી નાખ્યો છે. ટેકનોલોજીએ માણસને આરામથી રહેવા બદલે અણુ-પરમાણુ બોમ્બના ભય હેઠળ જીવવા મજબૂર કર્યો છે. ટેકનોલોજીના આક્રમણે માણસને વધારે વિચારક બનાવવા બદલે મૂઢ અને બેભાન બનાવી દીધો છે. પરિણામે હવે ફરી માનવ જાત વિચારવા લાગી છે કે શું ઉત્તમ છે- “હું છુ” તે કે “ હું ઉપભોક્તા
છુ” તે! હું છુ માં અસ્તિત્વનો આનંદ મળે છે અને હું ઉપભોક્તામાં સતત તાણનો અનુભવ થાય છે. “હું છુ” માં પરમ સ્વાતંત્ર્યની અનુભૂતિ છે, તો “હું ઉપભોક્તા છું “માં વસ્તુઓની સતત ગુલામી છે. શેને
પસં કરવું ?સ્વાભાવિક છે કે “ હું છું” ને જ પસંદ કરાય. એટલે વર્તમાનમાં “તે” અનુભવવા ધ્યાન, વિપશ્યના,માઈન્ડફૂલનેસ, યોગ જેવી પદતિઓનું મહત્વ વષતું જાય છે. માત્ર કામ કામને બદલે કામ સાથે આરામ અને સર્જનાત્મકતાની ભલામણ થાય છે. પણ, એમાં તકલીફ એ થઇ છે કે, મન મૂડીવાદ અને ઉપભોક્તાવાધમાં ફસાઈ ગયું હોવાથી આ બધામાં પણ મૂડીવાદ અને ઉપભોક્તાવાધનો પ્રભાવ રહે છે. આ બધું સાદાઈથી નહિ, પણ પંચતારક રીતે રજુ કરાય છે. અને તે તો મોંઘુ જ હોય. આ પદ્ધતિઓ કરાવનારા પણ જાણે છે કે તો તેઓ સરળ અને સાદગીથી કરાવશે તો કોઈ નહિ આવે. “ સાદું કે સસ્તું બરાબર ગુણવત્તા વિનાનું” એવું વિચારાય છે. જેટલું મોંધુ તેટલું મહત્વનું એવી વિચારસરણી કામ કરે છે. પરિણામે દુનિયાની મહતમ વસ્તી આ ઉપાયોથી વંચિત રહે છે.
આ બધાને કારણે વર્તમાન જગત ગૂંચવણમાં જીવે છે. બધી સગવડો પણ જોઈએ છીએ. અને સાદગી પણ જોઈએ છીએ. વાત અપરિગ્રહની કરાય છે, પણ રહેવાય છે વૈભવમાં. બ્રહ્મચર્ય આકર્ષે છે,
પણ વિલાસ છૂટતો નથી. હૂંફ જોઈએ છીએ, પણ સાથે રહેવાની તૈયારી નથી. પ્રેમ જોઈએ છીએ, પણ લગ્નમાં બંધાવું નથી. સ્વદેશીનું મહત્વ સમજાય છે, પણ વિંદેશી વસ્તુઓનો મોહ છૂટતો નથી. મૂલ્યોનું
મહત્વ સમજાય છે, પણ “ગમે તેમ કરીને” પૈસાદાર થવું છે. સારા નેતાઓ જોઈએ છીએ, પણ તેઓ એવા હોવા જોઈએ જે તેમના સ્વાર્થને પોષે. જૂની ભાષામાં કહીએ તો “દહીં-દૂધ બંને”માં પગ રાખવો
છે. પરિણામે સમગ્ર સમાજ એક વ્યાપક દંભમાં ફસાઈ ગયો છે. જો તેમાંથી બહાર નીકળવા જાય છે, તો, સમાજ ની દૃષ્ટિએ, “વ્યક્તિત્વ” રહેતું નથી અને પોતાની કીમત ઘટી જતી લાગે છે. અને તેમાં રહે છે
તો જોઈએ છીએ તે શાંતિ અને આનંદ નથી મલતા . સમગ્ર માનવજાત પેલા પૌરાણિક “ત્રિશંકુ” રાજા જેવી હાલતમાં જીવે છે. નથી પૃથ્વી પર કે નથી સ્વર્ગમાં.દૂર ઊભા રહી જોવાની મજા આવે છે !
( કચ્છમિત્ર : તા: ૩-૫-૨૦૨૬ : રવિવાર )
૦૦૦૦૦
શ્રી હરેશ ધોળકિયાનાં સંપર્ક સૂત્રો
નિવાસસ્થાન – ન્યુ મિન્ટ રોડ , ભુજ (ક્ચ્છ) , ગુજરાત, ૩૭૦૦૦૧
ફોન +૯૧૨૮૨૨૨૭૯૪૬ | ઈ-મેલ : dholakiahc@gmail.com -
ઉંબરો
વાર્તાઃ અલકમલકની
ભાવાનુવાદઃ રાજુલ કૌશિક
હજુ તો ઈપ્સિતા મા અને પિતાજી સાથે ઘરનો ઉંબરો ઓળંગે ત્યાં કાળી બિલાડીએ રસ્તો ચાતર્યો.
“બિલાડી આડી ઊતરી છે. પાછાં અંદર ચાલો, થોડીવાર પછી વાર પછી જઈશું.” પિતાજીએ નીકળવાની મનાઈ ફરમાવી.
ઈપ્સિતા આવી અંધશ્રદ્ધામાં માનતી નહીં. વળી, આ તો આખો દિવસ ઘરમાં પડી રહેતી પાળેલી બિલાડી જેવી. એનાથી અપશુકન હોય?
ઈપ્સિતા પરીક્ષા માટે નીકળતી હતી એટલે એ સિવાય બીજો કોઈ વિચાર કરવો નહોતો છતાં, ક્ષણવાર માટે મનમાં શંકા થઈ કે આજે મનોજ સાથે મુલાકાત નહીં થાય કે શું?
ઘરમાં ઈપ્સિતા અને મનોજના પ્રેમસંબંધની સાથે કોર્ટમાં લગ્ન માટે મનોજે કરાવેલા રજીસ્ટ્રેશનની જાણ થઈ કે એની આસપાસ મા, પિતાજી, ભાઈ-બહેનની નજરોની અદૃશ્ય દીવાલ રચાઈ ગઈ. ઈપ્સિતાએ એ નજરકેદ નીચે બે મહિના પરાણે પસાર કર્યા. બહારની દુનિયાથી એનો સંપર્ક જ તૂટી ગયો. મનોજે લખેલા પત્રો પણ પિતાજી જ લઈ લેતા. પિતાજીની નજરે ન ચઢે એવો માંડ એકાદો પત્ર એના સુધી પહોંચતો.
હવે આ કેદમાં જ એનું જીવન જશે એવા વિચારે ઈપ્સિતાને હતાશા ઘેરી વળતી.
કૉલેજની અંતિમ પરીક્ષા આપવા મળશે કે નહીં એ માટે શંકા હતી,પણ મોટાભાઈની સલાહથી ઈપ્સિતાને પરીક્ષા આપવાની મંજૂરી મળી ખરી.
પરીક્ષા હૉલ માસીના ઘરની નજીક હોવાથી ઈપ્સિતા મા સાથે માસીના ઘેર રહેશે એવું નક્કી થયું.
‘હાશ, કમ સે કમ પરીક્ષા હૉલ સુધી તો એ જઈ શકશે. ત્યાં ગમે તેમ કરીનેય એ મનોજને મળી લેશે.’
ઈપ્સિતાના ઘરમાં આ સંબંધ સામે વાંધો હતો, બાકી મનોજના ઘરનાં સૌ આ સંબંધથી ખુશ હતાં.
મનોજની યોજના મુજબ પરીક્ષા દરમ્યાન જ એની સાથે ચાલી નીકળવાનું હતું. ઈપ્સિતાને મનોજ પર વિશ્વાસ હતો, પણ આજે આડી ઊતરેલી બિલાડીએ એનું મન આશંકિત કરી દીધું.
છતાં, ઘરથી નીકળતાં પહેલાં એણે થોડી તૈયારી કરી લીધી. કોઈનેય જાણ ન થાય એમ બેગમાં એને ગમતી સાચા રેશમની સાડીઓ મૂકી. ઘરમાંથી માલ લઈને ગઈ છે, એવું કોઈને કહેવાનો મોકો આપવો નહોતો એટલે કાનમાં પહેરેલાં સોનાનાં ભારે ઝૂમકાં કાઢીને નાના ટોપ્સ અને ગળામાં પહેરેલી સોનાની ભારે માળા કાઢીને પાતળી ચેન પહેરી લીધી. હાથની બંગડીઓ બદલીને કાચની બંગડી ચઢાવી દીધી.
આજ સુધી આ ઘર એનું હતું. ઘરની કેટલીય ચીજો એની હતી. પુસ્તકો, ભગવાનનો ફોટો, શોખથી ભેગાં કરેલાં પેન્ટિંગ અને ગ્રીટિંગ કાર્ડ્સ. કાશ, એ લઈ જઈ શકતી હોત !
નીકળવાની આગલી સાંજે એણે અગાશી પર જઈને જ્યાં સુધી નજર પહોંચે ત્યાં સુધી એનું શહેર મન ભરીને જોઈ લીધું. અતીતની કેટલીય યાદો અહીં મૂકીને જવાનું હતું. આ શહેર, અહીંની ગલીઓ, રસ્તાઓ, દુકાનો ફરી જોવા મળે કે ન મળે એ વિચારે એનું મન ભારે થઈ ગયું હતું. લગ્ન પછી વિદાય લેતી કન્યા રડે, એમ એ રડી પડી.
ઘરમાંથી નીકળતી વખતે પિતાજીની સામે જોતાં એનું મન અપરાધ બોજથી ભારે થઈ ગયું, પણ, મા અને ઈપ્સિતાને બસમાં બેસાડીને પિતાજી પાછા વળ્યા ત્યારે એણે અત્યંત હળવાશ અનુભવી. કેટલાય દિવસો પછી એ ઘરની બહાર નીકળી હતી. પ્રાકૃતિક હવામાં શ્વાસ લેતા સારું લાગ્યું. રસ્તા પરનાં વૃક્ષો, પર્વતની હારમાળા, ખુલ્લું આસમાન જોઈને એ ખુશ થઈ ગઈ.
કટકના બસ-સ્ટેશને પહોંચતાં સુધીમાં સાંજ પડી ગઈ હતી. જેવી બસ ઊભી રહી કે સામે એક દુકાન પાસે ઊભેલો મનોજ નજરે ચઢ્યો. એને મનોજ પર ગુસ્સો આવ્યો. ‘અહીં કેમ આવ્યો હશે?’
જો મા મનોજને જોઈ જશે તો જે બખેડો થશે અને એને પરીક્ષા સુદ્ધાં આપવા નહીં જવા દે એ કલ્પનાથી એ કાંપી ઊઠી.. મનોજ પર ઉતાવળી નજર નાખીને એણે બસ-સ્ટેશનથી માસીના ઘેર જવા રિક્ષા ઊભી રાખી. ભાડું નક્કી કર્યા વગર જ હાથ ખેંચીને માને રિક્ષામાં બેસાડી દીધી.
માસીના ઘેર પહોંચીને શ્વાસ હેઠો બેઠો. માસીનું ઘર મોટું હતું. માસી અને માસા સિવાય હાલ આ ઘરમાં કોઈ નહોતું. શહેરની વચ્ચોવચ્ચ આવેલા આ ઘરમાં ખામોશી હતી ! ઉનાળામાં કે પ્રસંગોપાત દીકરો-પુત્રવધૂ અને પોતરાંઓ આવે એ સિવાય અન્ય રૂમનો વપરાશ ઓછો હોવાના લીધે એ બંધ જેવા હતા. આવું ખાલી મોટું ઘર એને ખાવા ધાતું હોય એવું લાગ્યું. આખી રાત પડખાં ઘસતી રહી, પણ ઊંઘ એનાથી આઘી જ રહી. મનોજ સાથે જવા એ માનસિક રીતે તૈયાર હોવા છતાં આ ક્ષણે શું થશે એ વિચારે એને બધું જ આકરું અને અકારું લાગવા માંડ્યું.
સવારે ઊઠીને બારી બહાર ફરી મનોજને ઊભેલો જોયો.
“આ શું માંડ્યું છે એણે? શા માટે આમ સામે આવીને ઊભો રહેતો હશે? એને મારી દશાનો વિચાર સુદ્ધાં નહીં આવતો હોય?”
કોઈ બહાને બહાર જઈને મનોજને મળવા માંગતી હોય તો એ શક્ય નહોતું. જાણતી હતી કે મા એની સાથે આવશે જ. મા મનોજને જાણતી હતી. એને ઈપ્સિતાની પસંદ સામે વાંધો નહોતો, પણ પિતાજીની મરજી નહીં હોય તો મા સાથ નહીં જ આપે એ ઈપ્સિતા જાણતી હતી.
પરીક્ષા આપવા જતી ઈપ્સિતાને મા બારણાં સુધી મૂકવા આવી. સાંજે ક્યારે પાછી આવશે એ પણ પૂછી લીધું. પરીક્ષાના ચારેચાર દિવસ સમયસર એની આવનજાવન રહી.
આ ચાર દિવસમાં એણે મનોજને ક્યાંય ન જોયો. એને ચિંતા થઈ. પહેલાં દિવસે એને મળવા બહાર ન ગઈ એનાથી એ ગુસ્સે થયો હશે?
ઈપ્સિતાને કટક આવેલું વ્યર્થ લાગ્યું. પરીક્ષા માટે મળેલી આઝાદી એળે ગયેલી લાગી.
આજે પરીક્ષાનો અંતિમ દિવસ હતો. આજે પણ મનોજ નહીં આવે તો શું? મન મક્કમ કરીને પેપર લખવામાં મન પરોવ્યું.
પેપર આપીને બહાર નીકળી તો સામે મનોજ.
મનોજ એને લેવા આવ્યો હતો. એને ખાતરી હતી કે, કોઈ કાળે ઈપ્સિતાના ઘેરથી આ લગ્ન માટે મંજૂરી નહીં મળે. જો આજે ઈપ્સિતા પાછી ઘેર જશે તો પ્રેમ પ્રકરણનો અંત નિશ્ચિત.
ઈપ્સિતાને પણ આ વાસ્તવિકતાની જાણ હતી.
એ મનોજ સાથે ચાલી નીકળી. ગોઠવણ મુજબ કોર્ટમાં લગ્ન સંપન્ન થયા. ન શરણાઈ, ન આતશબાજી, ન મંત્રોચ્ચાર, ન યજ્ઞવેદિ .
એનાં નામ સાથે એક બીજું નામ જોડાયું. મનોજ.
અને અચાનક એનાથી કેવોય મોટો અપરાધ થઈ ગયો હોય એમ એ ધ્રુસકે-ધ્રુસકે રડી પડી.
ઈપ્સિતાને એની કુશળતા માટે ભગવાનને પ્રાર્થનાઓ કરતી મા યાદ આવી. ભોળી એવી એની મા જમવા માટે રાહ જોતી ઘરની અંદર-બહાર આંટા મારતી હશે. ઈપ્સિતાને ન જોઈને ઘરમાં પાછી જશે ત્યારે માસીના, ઘેર જશે ત્યારે પિતાજીના સવાલોના કેવી રીતે જવાબ આપશે? ઈપ્સિતાનાં આ પગલાં માટે પિતાજી માને જવાબદાર ઠેરવશે?
‘ઓ ભગવાન, આ એણે શું કર્યું?’
ઈપ્સિતાને થયું, કાશ એ પાછી વળી જાય. ભલે પછી એ ન રહે ઘરની કે ન રહે બહારની. ભલે ને માત્ર ઘર અને બહારની વચ્ચેનો ઊંબરો બનીને રહી જાય, પણ એ પાછી વળી જાય.
સરોજિની સાહુ લિખિત દિનેશ કુમાર માલી અનુવાદિત ઉડિયા વાર્તા ઓતરંગને આધારિત ભાવાનુવાદ
સુશ્રી રાજુલબેન કૌશિકનો સંપર્ક rajul54@yahoo.com વિજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.
-
ઠ્ક…ઠક…ઠકાક…
સ્નેહા પટેલ
ત્રણ રુમ ધરાવતા ફ્લેટની રસોડાની બહાર આવેલી ચોકડીમાંથી અવાજ આવી રહ્યો હતો. રુપા – શહેરમાં સ્થાયી થવાના અરમાનો સાથે એના એક ના એક પુત્ર અને પતિ સાથે ગામડાંની તાજગીભર્યુ વાતાવરણ છોડીને આવેલી અને અહીં આવીને પતિ કાળુને પૈસા કમાવામાં મદદરુપ થવાના હેતુથી થોડા ઘરના વાસણ – ક્પડાં ધોવાનું કામ કરતી હતી. આ ત્રણ રુમની માલકિન પૂર્વી ફોન પર કોઇની સાથે વાત કરતાં કરતાં ઘરના બીજા કામ આટોપી રહી હતી. રુપા એના અસ્સલ લહેંકામાં કોઇ ગામઠી ગીત ગણગણતી હતી અને કપડાં ધોવાનું કામ કરી રહી હતી. કપડાં ધોકાવતી હતી અને ત્યાં જ એના કાને પૂર્વીનો અવાજ અથડાયો,
‘રુપા, જરા ધીમેથી ધોકા માર. આમ ને આમ તો કપડાં ફાટી જશે .’
અને રુપાની મસ્તીમાં ખલેલ પડી.
‘આ બેનને તો કાયમ દરેક વાતમાં કચકચ જ હોય. વળી હું ક્યાં એમના કપડાં રોજ ધોઉં છું ? એમણે ક્યાં આ કામ બંધાવ્યું છે? આ તો એમનું વોશિંગ મશીન બગડયું છે ને મને આજીજી કરી એટલે સમય ન હોવા છતાં મેં એમનું આ કામ કરી આપવાનું સ્વીકાર્યું હતું, પણ મૂઉ આ શહેર – અહીં કોઇને સમય સાચવ્યાંની કદર જ ક્યાં છે ? બધી વાતો પૈસાથી જ થાય છે.’ અને અચાનક રુપાના જમણાં હાથનો છેલ્લી આંગળીનો નખ ધોવાઈ રહેલ બ્લ્યુ જીન્સના કાપડમાં ફસાઇ ગયો. પાણીમાં પલળવાથી થોડો પોચો થઈ ગયેલ નખ તરત જ તૂટી ગયો અને રુપાના મોઢામાંથી એક ‘હાય’ નીકળી ગઈ. સાબુવાળું પાણી હોવાથી તરત બળવા લાગ્યું. એણે ફટાફટ હાથ ધોઇને નખને સાચવીને દાંત વડે કાપી નાંખ્યો અને ગેલેરીમાં થૂંકી દીધો. પૂર્વી પ્રત્યેની બધી કડવાશ પણ એમાં થૂંકાઈ ગઈ અને ફરી પાછી રુપા પોતાની મસ્તીમાં આવી ગઈ, પેન્ટ પર સાબુ લગાવવા લાગી. અચાનક એનો હાથ અટકી ગયો અને આ પેન્ટ પહેરનારા ઘરના માલિકનો ચહેરો એની નજર સમક્ષ તરવરવા લાગ્યો.
નાજુક નાક નકશાવાળો સ્વસ્તિક ! કાલે કામ કરવા આવતી જ હતી અને લિફ્ટમાં માલિક એની સાથે થઈ ગયા હતાં. આખી લિફટમાં સ્વસ્તિકના બોડીસ્પ્રેની સુગંધ તરતી હતી. રુપાએ નજરની કિનારીએથી જ સ્વસ્તિકની સામે જોયું તો એ એની મસ્તીમાં મસ્ત થઈને ઉભો હતો.વારે ઘડીએ એની નજર ઘડિયાળમાં જતી હતી. રુપાથી સભાનપણે એક અંતર જાળવેલું જેથી કરીને એના કપડાંને પણ ના અડકી જવાય. રુપા એના ગોરા ચિટ્ટા અને એમાં કાળી કાળી દાઢીથી ભરેલ પૌરુષથી ભરેલા ચહેરાંને જોતી જ રહી ગઈ. સ્વસ્તિકનું ઇસ્ત્રી ટાઈટ ફુલ સ્લીવનું વ્હાઈટ શર્ટ જોઈને એની ક્રીસ પર હાથ ફેરવવાનું મન થઈ ગયું. પોતાની આખી જીંદગીમાં રુપાએ આવા ઇસ્ત્રીટાઈટ્ કપડાં નહતાં જોયાં. સલૂકાઈથી શર્ટના કોલરના બટન પણ બંધ કરેલા હતાં અને છેક ઉપરનું બટન પણ બંધ કર્યું હતું , કદાચ એ ટાઈ પહેરવાનું વિચારતા હશે. ટાઈવાળા શર્ટના બટન છેક સુધી બંધ હોય એવું એને હમણાં હમણાંથી થોડું ખબર પડી રહી હતી. વ્હાઈટ શર્ટ અને નીચે લાઈટ સ્કાય બ્લ્યુનુ જીન્સ એ છ ફૂટના વ્યક્તિત્વને અદભુત ઓપ આપતો હતો. ત્યાં જ લિફ્ટ ખચાક દઈને ઉભી રહી ગઈ. બે ય જણ લિફ્ટમાંથી નીકળીને પોતપોતાની મંઝિલ તરફ વળી ગયાં. રુપાના મગજમાં હજી પેલી બોડીસ્પ્રેની સુગંધ તરી રહી હતી. આજ એ જ બ્લ્યુ ડેનિમનું જીન્સ એના હાથમાં હતુ. અચાનક રુપાના મગજના અમુક કીડાં સક્રિય થઈ ગયાં.
‘સ્વસ્તિક.’
કેટલું સરસ નામ અને સ્વભાવ પણ કેવો સરસ ! માલકિણ અને એમની દીકરીને કેવાં હાથમાં ને હાથમાં રાખે છે ! ક્યારેય એમના મોઢામાંથી ઉંચો કે કડવો અવાજ નથી સાંભળ્યો. ગયા મહિને માલકિણ એની બે રજાનો પગાર કાપવા જતી હતી ત્યારે એમણે માલકિણને ટોકી હતી અને કહેલું કે,
‘જવા દે ને પૂર્વી, આ બિચારીએ બે રજા જ તો પાડી છે , બાકીન અઠ્ઠાવીસ દિવસ તારા એ કેવા પ્રેમથી સાચવી લે છે. વળી એ પણ માણસ છે ને, આખો મહિનો એકધારા કામના ઢસરડાં ..’
‘આ તમે પુરુષો શું સમજો ઘરની વાતો ? આમ ને આમ આ લોકોને માથે ચડાવીએ ને તો એક દિવસ આંગળી આપતાં પહોંચો પકડી લે. તમે કંઈ બોલશો નહીં’ અને પૂર્વીએ ધરાર એની બે દિવસના પૈસા કાપી લીધાં હતાં. રુપાનું મોં પડી ગયેલું. એ જ્યારે ઘરની બહાર નીકળી ત્યારે પૂર્વી બેડરુમમાં આડી પડીને કોઇ પુસ્તક વાંચી રહેલી. સ્વસ્તિક ધીરેથી ઉભો થઈને રુપાની પાસે ગયો અને ચૂપચાપ એને સો રુપિયાની નોટ પકડાવી દીધી હતી. મોઢા પર આંગળી મૂકીને ચૂપચાપ એને નીકળી જવા આંખથી જ આદેશ આપી દીધેલો. બે પળ શું કરું – શું ના કરું ની દ્વિધામાં અટવાયેલી રુપા તરત જ સભાન થઈ ગઈ અને આંખોથી જ સાહેબનો આભાર માનીને ત્યાંથી નીકળી ગઈ.
‘સાહેબ.’
અને રુપાનો હાથ જીન્સ પર ફરવા લાગ્યો. જીન્સના પાંયચા, ઢીંચણ આગળથી થોડું સફેદ થઈ ગયેલ કાપડ, કમરની બે બાજુના એક ખીસાની અંદર બીજું નાનું ખીસું, જાડી અને મોટી પિત્તળની મજબૂત ચેન..આ બધા પર સાબુવાળો હાથ હતો કે બીજુ કંઈક..રુપાનું મન લપસવા લાગ્યું. જાણે જીન્સ નહીં જીન્સનો માલિક સાક્ષાત ત્યાં હતો. આંખો ઘેરાવા લાગી હતી. મગજમાં બધું સૂન્ન થઈ જતું હતું. પોતાનો રુખ્ખો હાથ જીન્સને વાગી ના જાય એમ ધીમે ધીમે ફેરવતી હતી.અને
‘રુપા.’
અચાનક પૂર્વીના અવાજથી એની તંદ્રા તૂટી ગઈ.
‘જી..જી ભાભી..’
‘આ મારું વોશિંગ મશીન રીપેર થઈ ગયું છે. હવે કાલથી તું કપડાં ના ધોઈશ. ફકત કચરાં પોતાં અને વાસણ. તારા આટલા દિવસના કપડાં ધોવાના જે પૈસા થતા હોય એ લઈ જજે.’
અને રુપાના દિલમાં એક ધ્રાસકો પડ્યો.
‘બેન, આટલો મહિનો ધોવડાવી દો ને કપડાં.’
‘અરે, મારે શું કામ ખાલી ખાલી તને પૈસા આપવાના ? વળી બ્રશ અને ધોકા મારી મારીને તેં મારા કપડાંની જો હાલત કરી છે એ. ના બાબા ના..તું તારે આજનો છેલ્લો દિવસ કપડાં ધોઈ લે. તમારા લોકોની આ જ તકલીફ છે. કામ બંધાવો એટલે છોડાવીએ ત્યારે દાદાગીરી જ કરી ખાઓ…’ આગળ પણ કેટલું ય બોલી ગઈ પણ રુપાના કાને રોજની જેમ એની કચકચને કાનમાં ઘૂસવા જ ના દીધી અને કામે વળગી.
ડ્રોઇંગરુમમાં પૂર્વી ફોનમાંથી એનું ગમતું ગીત શોધીન કાનમાં ઇયરપ્લગ ભરાવીને આંખો બંધ કરીને સોફામાં આડી પડી ગઈ.
રુપાનો જીવ કળીએ ને કળીએ કપાતો જતો હતો. ચોકડીમાં સામે હજી પેલું જીન્સ પડ્યું હતું, એની સામે જાણે અટ્ટહાસ્ય કરીને એની મજાક ઉડાવી રહ્યું હતું.
‘મૂઆ આ વોશિંગ મશીનની શોધ કોણે કરી હશે ? આવા રુપાળા જીન્સને સ્પર્શવાનો આજે છેલ્લો દિવસ !’
અને રુપાની આંખમાં બોર બોર જેવડાં આંસુ ઉભરાઈ ગયાં. પાણી નાંખીને જીન્સમાંથી સાબુ કાઢ્યો અને વધારાનો સાબુ નીકળી જાય એ હેતુથી બીજું પાણી નાંખીને વધારાનો સાબુ કાઢવા હેતુ હળવા હાથે ધોકો મારવા લાગી.
‘ધબ..ધબ…ધબા..ધબ..’
‘અલી, કપડાં જરા ધીરેથી ધોકાવતી હો તો. આમ ને આમ મારા કપડાં ફાડી કાઢીશ.’
અને અચાનક રુપાના મગજમાં શું ભૂત ભરાયું ખબર નહીં એ ધોકો લઈને ઉભી થઈ . જોયું તો ઘરનો મુખ્ય દરવાજો બંધ હતો, મોઢા પર હિંમત વધી ગઈના ભાવ સ્પષ્ટ થયાં અને હતી એટલી બધી તાકાત ભેગી કરીને એણે સોફા પર આંખો બંધ કરીને ગીતો સાંભળતી પૂર્વીના માથામાં ઉપરા ઉપરી ચાર પાંચ ઘા કરી દીધા.
-
મહેન્દ્ર શાહનાં એપ્રિલ ૨૦૨૬ નાં ચિત્રકળા સર્જનો
મહેન્દ્ર શાહનાં ચિત્રકળા સર્જનો
Mahendra Shah’s Art Creatios for April 2026
મહેન્દ્ર શાહનું વીજાણુ ટપાલ સંપર્ક સરનામું : mahendraaruna1@gmail.com
-
સદાબહાર સૂર- શ્રી અવિનાશ વ્યાસ – રાખનાં રમકડાં
આલેખનઃ રાજુલ કૌશિક
સૂર, શબ્દ અને સંગીતને ક્યારેય સરહદરૂપી સીમાડા નડ્યા સાંભળ્યા છે? સંગીત તો એક એવી ઊર્જા છે જે તન, મનની ચેતનાઓને ઊર્જિત પણ કરે અને ઘેરા ભાવમાં પણ ખેંચી શકે. આ ગીત સંગીત તો સદીઓથી આપણા તન, મનની ચેતાઓને માત્ર જાગ્રત કરતાં આવ્યા છે એના કરતાંય જીવનના અનેક ગૂઢ સત્ય સમજાવતા આવ્યા છે..અવિનાશ વ્યાસના આવ્યા પહેલાંય ગુજરાતી ગીતો લખાતા અને ગવાતા આવ્યા જ છે. જે સમયે ગીતો કોને કહેવાય એવી સમજ ઊગે એ પહેલાંથી આપણી આગળની ઘણી બધી પેઢી પણ આદ્ય કવિ નરસિંહ મહેતાના પદો લલકારતી જ હતી ને? પરંતુ અવિનાશ વ્યાસ આવ્યા અને એમણે નવા જ પ્રકારના ગીતો લખ્યા-સંગીતબદ્ધ કર્યા, અનેકવિધ રચનાઓ આપી અને ગુજરાતી સંગીતનાના પર્યાય કહી શકાય એવા ગીતકાર-સંગીતકાર તરીકે ઓળખાયા.જેવી એમની રચનાઓ અનોખી એવા વ્યક્તિ તરીકે પણ અનોખા.
કહેવાય છે કે અવિનાશ વ્યાસ એટલા તો મોકળા અને ઉદાર મનના હતા કે ક્યાંક એમની ટીકા થઈ છે એવું લાગવા છતાં કોઈની સાથેના એમના સંબંધમાં ઊણપ કે ઓટ આવી નહોતી. સુગમ સંગીતની વ્યક્તિ હોવા છતાં ફિલ્મના પ્રોડ્યૂસર કે દિગ્દર્શકને પણ ક્યારેય નિરાશ કર્યા નહોતા.
આજ સુધી ઘણીવાર એવું સાંભળ્યું છે કે અવિનાશ વ્યાસે ‘રાખના રમકડાં’ની રચના કરી એ એક માત્ર રચના આપી હોત તો પણ એ અમર થઈ ગયા હોત.
પણ આ ‘રાખના રમકડાં’ એમના માટે લાખના પૂરવાર થયા એવું એમની વાતમાં પડઘાય છે. એ કહે છે કે “ આ ગીત તો મને ગીત તરીકે ગમે જ છે પણ આ ગીતે તો મારી પર જે ઉપકાર કર્યો છે એના લીધે પણ ગમે છે.” એમના કહેવા મુજબ એમનું આ ગીત એટલું તો લોકપ્રિય, લોકભોગ્ય બન્યું હતું કે ને ૧૯૪૯ની સાલમાં એટલે કે ૭૬ વર્ષ પહેલાં આ ગીતે એમને રોકડા પચીસ હજાર રૂપિયા અપાવેલા એટલે એમના માટે રાખના રમકડાં લાખના રમકડાં નિવડ્યા એટલું જ નહીં ‘મંગળફેરા’ ફિલ્મમાં રજૂ થયેલા આ ગીતનું તો વિક્રમી વેચાણ થયું. એ.એમ.વી કંપનીએ તેમને દસ તોલાનો સુવર્ણચંદ્રક અને સાડા ત્રણ હજાર રોકડા રૂપિયા એ જમાનામાં આપ્યા.
સૌને યાદ તો હશે જ એ ભજન..
રાખનાં રમકડાં મારા રામે રમતાં રાખ્યાં રે
મૃત્યુલોકની માટીમાંથી માનવ કહીને ભાખ્યાં રે
રાખનાં રમકડાં, રમકડાં …આજે અચાનક આ ભજન કેમ યાદ આવ્યું હશે? ખબર નહીં કેમ પણ ગમે એટલો પ્રયત્ન કર્યા પછી આજે આ ભજન મનને ઘેરી વળ્યું છે કદાચ આપણી આસપાસના ઉદ્વિગ્ન વાતાવરણની મન પર અસર થઈ જ જતી હશે એટલે?
ચારેકોર સત્તાની સાઠમારીને લઈને યુદ્ધ, હિંસા, વિશ્વને ભરડામાં લેતા આતંકની મન પર છવાયેલી અસર હશે? એવું જ હશે..
અવિનાશ વ્યાસ કહેતા કે, “સુખ કે દુઃખની પારાકાષ્ઠાથી પીડાતી કોઈ એક વ્યક્તિનું કાળજું ચીરીને ચિત્કાર ફાટી પડે, કોઈ અજંપાનો ઉજાગરો વેઠીને વેદનાની વાણી ઘાયલ થઈને ગાય ત્યારે જ ઍબ્સોલૂટ પોયેટ્રી (પૂર્ણ કાવ્યસૌંદર્ય)નો જન્મ થાય. બાકી બધા ફાંફા.”
હવે આપણને એ તો ખબર નથી કે સુખ-દુઃખની કઈ પારાકાષ્ઠાની અનુભૂતિ એમને થઈ હશે કે કેવા અજંપાની, વેદનાની ઘાયલ ક્ષણો એમના જીવનમાં આવી હશે ત્યારે આ ભજનનો આવિર્ભાવ થયો હશે? પણ, આજે આ ક્ષણે એ વાત કેટલી તથ્યવાળી બની રહી છે એ સમજાય છે. આપણે પણ સહુ રાખના રમકડાં જ છીએ અને આ સંસારમાં છીએ એ પણ આપણાં કારણે તો નથી જ. આ ઉપર બેઠેલા રામે આપણને જ્યાં સુધી રમતાં રાખ્યા છે ત્યાં સુધી જ આપણું અસ્તિત્વ. એ પછીની ક્ષણે તો આ માનવદેહ પણ રાખનો ઢગલો. આપણી રમતો પણ એણે જ નિર્ધારેલી. આપણે તો ખાલી અમથા જ એવા ભ્રમમાં રહ્યા કે જે કંઈ છે એ આ સંસારમાં આપણે માંડેલી રમત છે. જ્યારે એક સામટો, ઓચિંતો એ ભ્રમ ભાંગી ગયો કે આપણે તો માત્ર આ નિશ્ચિત કરેલો સમય પસાર કરી રહ્યા છીએ. નિશ્ચિત કરેલા જીવનપથ પરથી સાવ અજાણભાવે પસાર થઈ રહ્યા છીએ બાકી કાળ તો એની પાંખો આમતેમ વીંઝતો ભમ્યા જ કરતો હોય છે. ભલેને એ કોઈ પણ સ્વરૂપે કેમ ન હોય? આજે એ આતંક સ્વરૂપે એની પાંખ વીંઝવા માંડ્યો છે ત્યારે એ કોને અને ક્યારે એની અડફેટમાં લઈ લેશે એની જ આપણને જરાય જાણ નથી હોતી પણ એની ઝપટમાં જે આવે એ તો પળવારમાં રાખ, એ વાત નિશ્ચિત.
આજે તો બસ આટલું જ……
સુશ્રી રાજુલબેન કૌશિકનો સંપર્ક rajul54@yahoo.com વિજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.
-
સાર્વભૌમ કાર્યસૂચિ – દબાણ હેઠળનાં અમલીકરણથી સ્વેચ્છાપૂર્વકનો અમલ
ધંધેકા ફંડા
ગતાંકમાં આપણે હવે પછી શું ?ની આપણી યાત્રામાં Think for yourself! – તિજોરીનો નિયમ – વ્યક્તિગત ચઢિયાતાપણાની સ્થાપત્યશૈલી કંડારવીપર આવીને અટક્યાં હતાં. હવે એ માર્ગે વિચાર કરવાનું શરૂ કરવાના બીજા પડાવ વિશે વિચાર કરીએ ….
ઉત્પલ વૈશ્નવ
આપણી રોજબરોજની દુનિયામાં આપણે મોટા ભાગે ‘એ તો કરવું જ પડે’ જેવાં અનેક “દબાણ હેઠળ” બધી પ્રવૃતિઓ કરતાં રહેતાં રહીએ છીએ. આપણે ખરાબ દેખાવાના કે પાછળ પડી જવાના ડરથી કાર્યક્રમોમાં હાજરી આપીએ છીએ, મહત્વની કામગીરીઓનાં લક્ષ્યાંકોનાં સૂચકો (KPIs) પૂરાં કરીએ છીએ અને અનેક સામાજિક જવાબદારીઓનું વહન કરીએ છીએ.
આપણે દાવો કરતાં રહી છીએ કે આપણી પાસે મોટાં, વ્યૂહાત્મક, પગલાં માટે “સમય નથી” કારણ કે આપણું દૈનિક સમય પત્રક નાનાં નાનાં, ફરજિયાત લેવાનાં હોય એવી પ્રવૃતિઓથી ભરેલું છે. આ એક ભાડૂઆતની માનસિકતાને છાજે એવું સમયપત્રક છે – એક એવું જીવન જ્યાં તમારું ધ્યાન બાહ્ય અપેક્ષાઓ અને સામાજિક કોલાહલ પર કેન્દ્રિત છે.
સાર્વભૌમ સ્થપતિ જાણે છે કે “સમય ક્યાં છે” એ એક પ્રણાલીગત જૂઠાણું છે.
જ્યારે આપણે કહીએ છીએ કે આપણી પાસે સમય નથી, ત્યારે આપણે ખરેખર સ્વીકારીએ છીએ કે આપણે સમય ક્યાં વાપરીએ છીએ તે જોઈ શકતા નથી.
આપણે પ્રાથમિકતાઓ જોઈ શકતા નથી, આપણે આપની ક્રિયા-પ્રક્રિયાઓ અસર જોઈ શકતા નથી, અને આપણે નેતૃત્વ કરવાની તક જોઈ શકતા નથી. ઉચ્ચ-નિર્ધાર પ્રેરિત પારિસ્થિતિકી તંત્રવ્યવસ્થા બનાવવા માટે, આપણે બહાનાઓને દૂર કરવાં જોઈશે અને આપણી પસંદગીની શક્તિથી કાર્ય કરવું જોઈએ.
અમલીકરણનું બંધારણશાસ્ત્ર
અમલીકરણથી દૂર રહેવું એ એક નિષ્ક્રિય સ્થિતિ છે જે આપણી ચયાપચય ઊર્જાને ખાલી કરી નાખે છે:
- સામાજિક મહોરું: આપણે પડોશીઓના સંબંધીઓના અંતિમ સંસ્કારમાં હાજરી આપીએ છીએ અથવા તેમના ડિજિટલ સંદેશાઓ પર કલાકો બગાડીએ છીએ કારણ કે આપણા વિશે બીજાં શું માનશે આપણને એ વાતનો ડર છે. આપણે બાહ્ય પરિબળો દ્વારા “ધકેલાતાં” રહીએ છીએ.
- KPIનું છટકું: આપણે પરિણામ ને બદલે, આપણને અપાયેલી “સૂચના” અને “જે કામનો હિસાબ લેવાશે” પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીએ છીએ. આપણે અગ્રણીની ભૂમિકામાં આવવા માટે પહેલાં ધક્કો વાગે તેની રાહ જોઈએ છીએ.
- બહાનાંઓની દોરવણીઓની તાકાત: “હું ખૂબ વ્યસ્ત છું” એ પ્રતિકાર માટેનું પ્રિય શસ્ત્ર છે. તે વાસ્તવિકતા જેવું લાગે છે, પરંતુ તે સામાન્ય રીતે નબળા સ્વ-સંગઠન અને “ના” કહેવાની અસમર્થતા માટે માત્ર એક મહોરું છે.
પસંદગીનું શસ્ત્ર
આપણી પસંદગીઓની બાબતે આપણું સાર્વભૌમત્વ એ આપણી પસંદગીઓને પ્રણાલીગત વિકાસ માટેનાં શસ્ત્રોમાં ફેરવવાની આદત છે.
૧. પહેલાં આપણી જાતને દોરી જઈએ: જો આપણે નેતૃત્વની ભૂમિકામાં હોઈએ, તો આપણું એકમાત્ર કર્તવ્ય નેતૃત્વ પુરું પાડવાનું છે. કોઈપણ બહાનું જે તમને ઉચ્ચ-કક્ષાના પરિણામોથી દૂર રાખે છે તે વ્યય છે. પસંદગી કરવી એ સમયની મર્યાદાઓ કે સામાજિક દબાણ છતાં પણ પોતાને (પોતે નિશ્ચિત કરેલ દિશામાં) દોરી જવાનો નિર્ણય છે.
૨. વ્યૂહાત્મક “ના”: એક સ્થપતિ જાણે છે કે બિનમહત્વપૂર્ણ કામ / સુઝાવને “ના” કેવી રીતે કહેવી જેથી તે મહત્વપૂર્ણ કાર્યને ઉચ્ચ-નિષ્ઠાથી “હા” કહી શકે. ખોટી જગ્યાએ હાજરી પુરાવવી એ યથોચિત ઉદ્દેશ્ય સિદ્ધિ પરનો કર છે.
૩. ‘હવે પછી’ પર માલિકી: પસંદગીનો નિર્ણય એ અનિશ્ચિત “આગળ શું છે” સામે આપણું વલણ છે. જ્યારે અન્ય લોકો શું કરવું તે કહેવાવાની રાહ જોતાં હોય ત્યારે આપણે કરેલી પસંદગી ઇરાદાપૂર્વકની ઇચ્છા છે જે આપણને ધ્યેય તરફ આગળ વધતા રાખે છે, .
રૂપરેખા: કાર્યસૂચિનું ઑડિટ
કાર્ય આયોજન અને અમલીકરણ તરફનો સંધિકાળ પોતાની પસંદગી દ્વારા સંચાલિત થઈ રહ્યો છે તેની ખાતરી કરવા માટે, કાર્યસૂચિની રૂપરેખા (Agenda Protocol) લાગુ કરો:
૧. (બિનમહત્વની બાબતોની) “અમલીકરણ”માંથી છટણી
આવતા અઠવાડિયાના આપણા સમયપત્રક પર નજર કરીએ. કમસે કમ એવી ત્રણ વસ્તુઓને ઓળખી કાઢીએ જે ફક્ત “ફરજીયાત” અથવા ખરાબ દેખાવાના ડરથી છે. તેમને રદ કરીએ. એમ કરવાથી જે સમય-શક્તિ-(શારીરિક – માનસિક) ઉર્જા બચે તેને “બ્લુપ્રિન્ટ” અથવા “સિગ્નલ્સ” ન્યૂઝલેટર માટે વાળીએ.
૨. “ન પળાયેલાં વચન” ને અલગ કરીએ
સાંદર્ભિક તસવીરઃ નેટ પરથી “સમય નથી” નો અર્થ ઘણીવાર એ થાય છે કે આપણે એવું વચન આપ્યું હતું જે આપણે જાણતા હતા કે પાળી નહીં શકાય. આજે જ આવું એક માથે લીધેલું ‘વચન’ ખોળી કાઢીએ. ભૂલ સ્વીકારીએ; કાર્યના અમલ માટેની સમયરેખા વિશે ફરીથી વાટાઘાટો કરીએ; અને નહીં તો છેલ્લે , એવાં કાર્યને સંપૂર્ણપણે નકારી કાઢીએ. એક નનૈયો સો બહાનાંમાંથી બચાવે છે. કડવી લાગતી સ્પષ્ટતા વિલંબ સ્વરૂપે થતી નિષ્ફળતા કરતાં મીઠી પરવડી શકે છે.
૩. “સાર્વભૌમ પસંદગી” ની આદત પાડીએ
આગામી મીટિંગ અથવા પ્રોજેક્ટના તબક્કામાં, આપણી જાતને પૂછીએ: “મારા પર દબાણ છે માટે હું અહીં છું; કે મેં મારા લક્ષ્યોને આગળ વધારવા માટે આ માર્ગ પસંદ કર્યો છે?” જો દબાણ હોય તો તેનો પ્રતિકાર કરીએ. આપણી “પસંદગી”ને રજૂ કરીએ. અને તે શક્ય ન હોય તો વિનયપૂર્વક એ કામમાંથી થોડો સમય માગી લઇએ. તમારું ધ્યાન અમલીકરણ પર કેન્દ્રિત રહે તે વધારે મહત્વનું છે.
#DhandheKaFunda: જો નેતૃત્વની ભુમિકા અદા કરવા માટે બાહ્ય દબાણની જરૂર પડતી હોય, તો આપણે ‘અગ્રણી’ કહેવડાવવા પાત્ર નથી; આપણે ‘મુસાફર’ છીએ. ફરજિયાત અમલીકરણ ભાડેદારો માટે છે; સ્વૈચ્છિક પરંદગી માલિકો માટે છે. આપણા આડૉશી પડોશીઓને અને આપણા KPI ને આપણું સમયપત્રક લખવા દેવાનું બંધ કરીએ. આપણી પસંદગી પર આપણો પ્રભાવ ફરીથી મેળવીએ, તેને તીક્ષ્ણ હથિયાર બનાવીએ. એક એવી કાર્યસૂચિ બનાવીએ જે આપણૉ આગવો મુદ્રાલેખ બની રહે. સમય એ એકમાત્ર સંસાધન છે જે આપણે પાછું ખરીદી શકતા નથી – તેને એક સાર્વભૌમ વ્યક્તિ તરીકે ખર્ચ કરીએ.
હવે પછી શું ? ની આપણી યાત્રાના બીજા પડાવ Think for yourself! : The Sovereign Strategy Stack: Architecting the Board વિશે હવે પછી
આ શ્રેણીના લેખક શ્રી ઉત્પલ વૈશ્નવનો સંપર્ક hello@utpal.me વીજાણુ સરનામે થઇ શકે છે.
-
સુબ્રોતો બાગચીનાં નેતૃત્વ વિશેનાં કેટલાંક મનનીય કથનો
સ્વ-વિકાસ : વિચાર વલોણું
તન્મય વોરા
શ્રી સુબ્રોતો બાગચીએ તાજેતરમાં એમ્પ્લોઇ ગ્લોબલ ન્યૂઝલેટરમાં એક ઇન્ટરવ્યુ આપ્યો હતો. તેમાં તેમણે કેટલીક ખૂબ જ રસપ્રદ (અને ગહન) મર્મસ્પર્શી સૂઝ વિશે વાત કરી હતી..
તે ઇન્ટરવ્યુના કેટલાક મનનીય અંશો અહીં રજૂ કરેલ છે:
સેવક નેતૃત્વ પર
સેવક ધર્મ નેતૃત્વની વિભાવના સ્પષ્ટ છે કે “તે ફક્ત એક સાધન છે; સાધ્ય હેતુ નથી, તે વાહનવ્યવહારનું માધ્યમ છે; મ્યુનિસિપલ પાણીની પાઇપની જેમ, તેનું કામ પાણી પહોંચાડવાનું છે અને પોતાની તરસ છીપાવવાનું નથી.”
નેતા તરીકે ગ્રહણશીલતા વિશે
“જાપાનીઓ કહે છે કે મન પર્વત કે ખીણ જેવું હોઈ શકે છે. પર્વત ગમે તેટલો ઊંચો હોય, અને તેના પર ગમે તેટલો મુશળધાર વરસાદ પડે, તે પાણીને રોકી શકતો નથી. પાણીને રોકી રાખવા માટે, તમારે તમારા મનને ખીણ બનાવવાની જરૂર છે.”
માળી બનવા વિશે
“વરિષ્ઠ નેતૃત્વનું કામ નવા અગ્રણીઓ ઘડવાનું છે. છે. “જેમ માળી તેના એક-એક-એક છોડની અલગ અલગ રીતે સંભાળ રાખે છે તેમ નવા અગ્રણીઓનું ઘડતર એક એક વ્યક્તિની અલગ અલગ માવજત દ્વારા થવું જોઈએ. દરેક છોડની અલગ અલગ સમયે અલગ અલગ જરૂરિયાતો હોય છે અને માળીને તેનો અંદાજ હોવો જોઈએ અને તે માટે તેણે પહેલેથી સક્રિય રહેવું જોઈએ. છોડ માળી પાસે આવતા નથી; માળીએ ત્યાં જવું જોઈએ જ્યાં છોડ હોઈ શકે છે.”
આ શ્રેણીના લેખક શ્રી તન્મય વોરાનો સંપર્ક tanmay.vora@gmail.com વીજાણુ સરનામે થઇ શકે છે.
-
એસ ધમ્મો સનંતનો – સૃષ્ટિ સર્જન પ્રક્રિયા : (૧) વૈદિક પરંપરા
પ્રવાસી યુ. ધોળકિયા
વૈદિક ગ્રંથો પ્રમાણે આપણા સપ્તર્ષિઓએ પ્રારંભથી જ પરમ ચૈતન્ય ઈશ્વરને બ્રહ્મ નામ આપ્યું. પછી તેઓ એ વિશ્વમાં જે અનેક બ્રહ્માંડો અને સજીવ સૃષ્ટિ રહે છે તેના પર પણ ગંભીર વિચારણા કરી. આ સમગ્ર પ્રક્રિયાને સરળ શબ્દોમાં નીચે મુજબ સમજાવી શકાય.
૧) બ્રહ્મનો મૂળભૂત ગુણધર્મ જ વિકસવાનો અને સતત સર્જન કરવાનો છે. આ માટે તેણે પ્રથમ ઇચ્છા કરી અને તેને પરિણામે સૃષ્ટિ સર્જનની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ. આ કાર્ય પ્રજાપતિ બ્રહ્માને સોંપવામાં આવ્યું.
૨) વેદાંગ પ્રમાણે કપિલ મુનિ આ સર્જન પ્રક્રિયાને પચીસ તત્વોનો આધાર લઈને સમજાવે છે. આ સાંખ્ય પરંપરા મુજબ વિશ્વમાં પ્રથમ પ્રકૃતિ અને પુરુષ તત્વો હતાં. આ બંને તત્વોમાં સત્વ, રજસ અને તમસ એમાં ત્રણ ગુણો શાંત રીતે સમાયેલા હતા. આ ત્રણ ગુણોમાં એકાએક વિક્ષોભ થતાં પ્રકૃતિ જાગૃત થઈ ગઈ, અને પુરુષે નિવૃતિ સ્વીકારી. પ્રકૃતિ તત્વે તે પછીથી મહત, અહંકાર અને મનસનું સર્જન કર્યું. આ પછી અન્ય તત્વોની સહાયથી પંચમહાભૂત સૃષ્ટિનું સર્જન થયું, તેના ભાગ રૂપે માનવ, પશુ, પક્ષી, વનસ્પતિ, કિટકો અને ભૂમિગત ખનીજોનું સર્જન થયું.
૩) દરમ્યાનમાં બ્રહ્મે જે ઇચ્છા કરી હતી ત્યાં अ અને उ શબ્દોનું પ્રાગટ્ય થયું. પછીથી વર્ણમાળાના બાકીના સ્વરો અને વ્યંજનો મળીને ૬૪ અક્ષરની વર્ણમાળા બની. આપણી દેવવાણી સંસ્કૃતની બારાક્ષરી તેમાંથી બની. अ અને उ નો એકીકૃત નાદ ૐ થયો.
૪) ૐકારનાં સ્પન્દનોથી જ આ પ્રક્રિયામાં પાંચ મુખ્ય પ્રાણ – પ્રાણ, અપાન, ઉદાન, વ્યાન અને સમાન અને છ ઉપપ્રાણો – નાગ, કર્મ, ક્રિકારા, દેવદત, ધનંજય અને વૃકલ – મળીને ૧૧ પ્રાણોનું પ્રાગટ્ય થયું. સાત છંદોએ આ સ્પન્દનોને ગતિ આપી. તેથી બ્રહ્માંડમાં કશું સ્થિર નથી. ભૌતિક જગતની તમામ ચીજો પોતાના કેન્દ્રની આસપાસ તેમ જ અન્ય કેન્દ્રોની આસપાસ લંબવર્તુળાકારે ઘુમી રહી છે. ઉદાહરણ તરીકે આપણી પૃથ્વી અને સૂર્યમાળાના અન્ય ગહો પોતપોતાની ધરી પર અને સૂર્યની આસપાસ સતત ઘુમી રહ્યા છે. પૃથ્વી પોતાની ધરી પર ૨૩ ક. – ૫૬ મી.ના સમયગાળે એક ભ્રમણ કરે છે, અને સાથેસાથે સૂર્ય ફરતાં, લગભગ વર્તુળાકાર કક્ષામાં ૩૬૫ ૧/૪ દિવસના સમયગાળે કક્ષાભ્રમણ કરે છે; પૃથ્વીની ધરી ત્રાંસા ભમરડાની જેમ ૨૫,૮૦૦ વર્ષના સમયગાળે ભ્રમણ કરે છે જેને અયનચલન – Precession of Equinox – કહેવાય છે. આ અયનચલનની પ્રક્રિયાને કારણે યુગપરિવર્તન થાય છે. સૂર્ય આપણી આકાશગંગાના કેન્દ્રની આસપાસ પરિભ્રમણ કરી રહ્યો છે. તેને એક ચક્ર પુરું કરતાં ૨૨૫ મિલિયન વર્ષ (૧ ગાંગેય વર્ષ) લાગે છે.
૫) આ પ્રક્રિયા આગળ ચાલી ત્યારે તેમાંથી ૭ વ્યાહૂતિ – ભૂઃ, ભુવઃ, સ્વઃ, મહર, જન, તપ અને સત્ નામના સાત ઊર્ધ્વલોક થયા. તે સાથે સાત અધોલોક – તલ, વિતલ, સુતલ, તલાતલ, રસાતળ, મહાતલ અને પાતાળ (નર્ક ) – નું પણ સર્જન થયું. સાથે સાથે અનેક બ્રહ્માંડો, નિહારિકાઓ, તારાઓ, સૂર્યમાળાઓ અને વેદમાં વર્ણવેલ સાત છંદો- ગાયત્રી, ઉષ્ણિ, અનુષ્ટુપ, બૃહતિ, પંક્તિ (વિરાટ), ત્રિષ્ટુપ અને જગતિ-નાં આદોલનો સાથે કાળ અને મૃત્યુ પણ સર્જાયાં.
૬) બ્રહ્મે જ્યારે માનવજીવી સજીવ સૃષ્ટિ સર્જી તેના પ્રતિરૂપ આત્માને પણ તેમાં પ્રસ્થાપિત કર્યો. બ્રહ્મની માફક આત્મા પણ શાશ્વત છે. સાચું જ કહેવાયું છે કે ‘યથા બ્રહ્માંડે તથા પિંડે.’
૭) માનવ માટે કર્મ કરવું ફરજિયાત બન્યું. કર્મ ફળને પરિણામે તેને જન્મજન્માંતર સુધી સંસારમાં વિવિધ રૂપે, અનેક વાર, જન્મ લેવો આવશ્યક બન્યું. સાથે સાથે સત્કર્મોનો પણ ઉદય થયો હોય તો માનવીને મોક્ષપ્રાપ્તિની પણ તક મળે છે.
આ તબક્કે એ પણ સમજવું આવશ્યક છે કે સમગ્ર વિશ્વમાં કંઈ પણ જડ નથી, બધું ચેતનામય છે. અસંખ્ય પરમાણુની બનેલી આ સૃષ્ટિના દરેક કણમાં અસંખ્ય બ્રહ્માંડો રચવાની શક્તિ રચાયેલી છે.
આપણે અગાઉ અવારનવાર કહી ચૂક્યા છીએ કે આજે આપણે શ્વેત વરાહ કલ્પના વૈવશ્વત મન્વંતરમાં જીવન વ્યતીત કરી રહ્યાં છીએ. કળિ યુગ હવે સમાપ્ત થઈ ગયો છે અને આપણે હવે ૧૦૦ વર્ષના યુગ સંધિના પડકારો ઝીલી રહ્યાં છીએ.
ઉપરોક્ત સ્રૂષ્ટિ સર્જનની પ્રક્રિયાના સમર્થનમાં અથર્વવેદમાં એમ જાણાવાયું છે કે પરબ્રહ્મે ઇચ્છા કરી પછી સર્વપ્રથમ તેઓએ હિરણ્યગર્ભને પગટ કર્યો, આ હિરણયગર્ભે પ્રજાપતીનું રૂપ ધારણ કરી જડચેતન સૃષ્ટિની સ્થાપના કરી. તેઓ આ લોક – પરલોકમાં વ્યાપ્ત છે. હિરણ્યગર્ભ સનાતન અને અવિનાશી છે.
આ દીર્ઘ લેખમામાળના અંતિમ મણકા તરીકે આપણે તંત્ર અને પુરાણમાં વર્ણવેલ સૃષ્ટિસર્જનની પ્રક્રિયાને સમજવાનો પ્રયત્ન કરીશું.
શ્રી પ્રવાસી ધોળકિયાનો સંપર્ક pravasidholakia@yahoo.com વીજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.
વેબ ગુર્જરી 