વેબ ગુર્જરી

ગુજરાત, ગુજરાતી અને ગુજરાતીઓ માટેનો વિચાર-મંચ

Home

  • પતંજલિ યોગસૂત્ર – સમાધિની દિશામાં

    દિનેશ લ. માંકડ

    યોગ એટલે  માત્ર આસનો  અને પ્રાણાયામ  એવું નથી પણ ચૈતન્ય સાથે  જોડાવાની દિશામાં આગળ  વધવાની  પ્રક્રિયા છે. . મહર્ષિ પતંજલિ .યોગસૂત્રના સમાધિપાદ અધ્યાયમાં ચિત્તવૃત્તિને અવરોધવામાં આવતા અનેક વિધ્નોનું વર્ણન અને નિવારવાના ઉકેલ પણ પ્રારંભના સૂત્રોમાં બતાવ્યાં.

    અલબત્ત જેટલું વાંચવામાં કે લખવામાં કે સાંભળવામાં સરળ છે તેટલું વ્યવહારમાં અમલીકરણ સરળ તો નથી જ, પણ સંકલ્પબળ અને ધૈર્ય જ શક્ય બનાવી શકે.,ગાઢ અંધકાર વાળા ખંડમાં પ્રકાશ ફેલાવવો હોય અને બહાર

    સુસવાટભર્યો પવન હોય ત્યારે બારી બારણાં જડબેસલાક બંધ કરવા પડે.નાની સરખી તિરાડ પણ ન રહે .અને પછી કોડિયાંમાં  દિવેટ મૂકી,,ઘી પૂરીને દીવાસળના ચમકારાથી ખંડમાં તેજોમય પ્રકાશ ફેલાય.તેવી રીતે  ચંચળ ચિત્તવૃત્તિને અવરોધવા, માર્ગમાં આવતા અનેક વિઘ્નો હટાવીને  પ્રાણવાયુના શુદ્ધ વહનથી ચિત્ત નિર્મળ થાય ને ચેતના ભળી જવાય.   प्रच्छर्दन विधारणाभ्यां वा प्राणस्य ॥ 34 પ્રાણવાયુ બહાર કાઢવાથી અને રોકવાથી નાડીઓ શુદ્ધ થાય અને ચિત્ત નિર્મળ થાય.

    હવે સાધકનું મન એ દિશામાં જ વિચારે એટલે એની હવે થનારી અનુભૂતિઓ પણ તેને સહાયક બની ને આવે. विषयवती वा प्रवृत्तिरुत्पन्ना मनसः स्थिति निबन्धिनी ॥ 35 ॥   જે વિષયવૃત્તિ ઉત્પન્ન થાય તે મનને સ્થિત કરવામાં કે બાંધવામાં સાથ આપે છે .{ અહીં વિષય શબ્દનો નકારાત્મક નથી પણ નિર્મળ છીતના વિષયનો ઉલ્લેખ છે.}  એમાં પ્રમાણ પણ મહર્ષિ આપે છે. विशोका वा ज्योतिष्मती ॥ 36 ॥  આ સ્થિતિમાં શોકરહિત જ્યોતિર્મય -પ્રકાશમય અનુભવ થાય તો મનને સ્થિર કરવા વધુ બળ મળે છે.

    અગાઉના સૂત્રોમાં વિઘ્નો દૂર કરવાના ઉપાયો તો સૂચવ્યા છે જ .છતાં પતંજલિ ક્યાંક યાદ અપાવી ને જાગૃત તો કરે છે .वीतराग विषयं वा चित्तम् ॥ 37 ॥  વીતરાગ રહિતનું મન પણ સ્થિર થાય તેમજ  स्वप्न निद्रा ज्ञानालम्बनं वा ॥ 38 ॥  સ્વપ્ન કે નિંદ્રાના જ્ઞાન નું અવલંબન કરનાર  મન પણ સ્થિર થાય છે.

    પતંજલિજી ને  અહીં સુધી પહોંચેલા સાધક હવે  થોડો વિશ્વાસ છે એટલે આગળના સૂત્રમાં  થોડી મોકળાશ આપે છે.यथाभिमतध्यानाद्वा ॥ 39 ॥ પોતાની કોઈ માન્યતા કે રુચિ અનુસાર ધ્યાન કરવાથી પણ મન સ્થિર થાય છે. હવે આ કપરો માર્ગ સરળ થવાની દિશામાં છે એટલે परमाणु परम महत्त्वान्तोऽस्य वशीकारः ॥ 40 ॥  જયારે ચિત્ત સ્થિર થઇ જાય એટલે પરમાણુથી માંડીને પરમ  મહત્ત્વ સુધીના પદાર્થો તેને વશ થઇ જાય છે.

    સામાન્ય રીતે માણસમાત્રની ધીરજ ઓછી હોય અને ફળની આશા વિશેષ હોય. યોગસાધનાના  માર્ગમાં પણ એવું જ  થાય .પણ સાધક આટલે સુધી પહોંચે અને ચિત્તશુદ્ધિ  કરે એટલે હવે મહર્ષિ તેનામાં પાક્કો વિશ્વાસ બેસાડે. क्षीणवृत्तेरभिजातस्येव मणेर्ग्रहीतृग्रहण ग्राह्येषु तत्स्थ तदञ्जनता समापत्तिः ॥ 41 ॥   જયારે ચિત્તની બહારની  બધી વૃત્તિઓ ક્ષીણ થઇ ગઈ હોય ,ને મન તદ્દન સ્ફટિકમય બની ગયું હોય ત્યારે ગ્રાહિતા { સાધક } ,ગ્રહણ {  મન અને ઇન્દ્રિયો } અને  ગ્રાહ્ય { પંચમહાભૂત ના વિષયો ]માં સ્થિર થાય  તેવી સ્થિતિને સંપ્રજ્ઞાત સમાધિ કહેવાય.

    પણ જયારે ‘ ચિત્ત’, શબ્દ, અર્થ અને જ્ઞાન , આ ત્રણેય વિકલ્પોથી મિશ્રિત અનુભૂતિ કરે ત્યારે  આગળના  સૂત્રમાં કહે છે ,એ સમાધિને  સવિતર્કઃ સમાધિ કહેવાય. तत्र शब्दार्थ ज्ञान विकल्पैः सङ्कीर्णा सवितर्का समापत्तिः ॥ 42 ॥  સમાધિ સવિતર્ક છે.હજી  લક્ષ્ય દૂર છે કેમકે વિકલ્પ મિશ્રિત સ્થિતિ છે એટલે આગળનું સૂત્ર સૂચવે છે ,

    स्मृति परिशुद्धौ स्वरूप शून्येवार्थ मात्रनिर्भासा निर्वितर्का ॥ 43 ॥   જયારે સાધકના ચિત્તમાંથી ધ્યેય -વસ્તુના નામની સ્મૃતિ પણ ચાલી જાય બધા વિકલ્પો પણ નીકળી જાય  તેવી દશાને  નિર્વીતર્ક  સમાધિ કહે છે .વિકલ્પ વિહીન હોઈ તેને  નિર્વિકલ્પ સમાધિ  પણ કહે છે.

    અહીં સાધક લગભગ વિચાર રહિત છે એટલે  एतयैव सविचारा निर्विचारा च सूक्ष्मविषया व्याख्याता ॥ 44 ॥  આ વર્ણનમાં નિર્વિચાર સ્થિતિ કે સમાધિ ગણાય. અહીં મહર્ષિ એક સ્પષ્ટતા કરવાનું ચુકતા નથી.  सूक्ष्म विषयत्वं चालिङ्गपर्यवसानम् ॥ 45 ॥  આ વિચાર કે પદાર્થ સૂક્ષ્મ વિષયની સીમા પ્રકૃત્તિ સુધી છે..બધી સ્પષ્ટતા અને વિશ્લેષણ થયું છે એટલે ता एव सबीजः समाधिः ॥ 46 ॥  આ બધી જ સબીજ સમાધિ કહેવાય..

    સાધક   હવે ચૈતન્યની નજીક પહોંચવામાં છે.એટલે એને સાથ અને સંકેત મળવાના શરુ થાય. निर्विचार वैशाराद्येऽध्यात्मप्रसादः ॥ 47 ॥   નિર્વિચાર સમાધિના અભ્યાસથી  ચિત્ત નિર્મળ થતાં યોગીને અધ્યાત્મપ્રસાદ પ્રાપ્ત થાય છે .અને

    ऋतम्भरा तत्र प्रज्ञा ॥ 48 ॥  એ વખતે યોગી -સાધકની બુદ્ધિ, પ્રજ્ઞા સ્વરૂપ ધારણ કરે એટલે કે સત્ય પરાયણ -સાચી વસ્તુના સાચા સ્વરૂપને  ગ્રહણ કરે.

    સામાન્ય બુદ્ધિ  કરતાં પ્રજ્ઞા કેટલી ઉત્તમ ચડિયાતી છે તેની સ્પષ્ટતા મહર્ષિ આગળના સૂત્રમાં કરે છે.. श्रुतानुमान प्रज्ञाभ्यामन्यविषया विशेषार्थत्वात् ॥ 49 ॥  શ્રુતિબુદ્ધિ એટલે કે વેદ ,શાસ્ત્ર કે કોઈ સંત શ્રવણથી પ્રાપ્ત બુદ્ધિ અને અને અનુમાન બુદ્ધિ એટલે કોઈ વસ્તુ પરના અનુમાન કે ધારણાથી પ્રાપ્ત બુદ્ધિ .આ બંને કરતા પ્રજ્ઞા વિલક્ષણ અને શ્રેષ્ઠ છે કેમકે તેનાથી વસ્તુનું સાંગોપાંગ પૂર્ણ જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે. સકારાત્મક ભાવો ઉતપન્ન થાય માર્ગ સરળ થવા લાગે અને  तज्जः संस्कारोऽन्यसंस्कार प्रतिबन्धी ॥ 50 ॥  એને કારણે ઉત્પ્પન થનાર બીજા સંસ્કારોને પણ દૂર કરે છે.અને છેવટે तस्यापि निरोधे सर्वनिरोधान्निर्बीजस्समाधिः ॥ 51 ॥  એનો પણ  નિરોધ થવાથી તમામ અવરોધો દૂર થવાથી નિર્બીજ સમાધિ થાય છે.

    કોઈ ઉત્તુંગ શિખર પર પહોંચતા પહેલા વચ્ચે  બે ચાર  કઠિન ટૂંક  પણ આવે .સંકલ્પબદ્ધ લક્ષ્ય હાંસલ કરવા માટે સમાધિપાદ એ ઉત્તુંગ  શિખર પર પહોંચવાની પ્રથમ ટૂંક  છે.

    મહર્ષિ પતંજલિએ યોગસૂત્રના પ્રથમ અધ્યાય સમાધીપાદના ૫૧  સૂત્રમાં સમાધિ સુધી પહોંચવાની ઉત્તુંગ શિખર પહોંચવા માટે કેડીઓ  કંડારી આપી. આગળના અધ્યાયો સાધનપદ ,વિભૂતિપાદ અને કૈવલ્યપાદ  એ આગળની એવી ટૂંક છે જે લક્ષ્ય પ્રાપ્તિની દિશામાં લઇ જાય છે.


    શ્રી દિનેશ  માંકડનું  ઈ-મેલ સંપર્ક સરનામું :-   mankaddinesh1952@gmail.com

  • ઈન્દિરાઈ કટોકટીની પચાસીએ

    નિસબત

    ચંદુ મહેરિયા

    ઈન્દિરા ગાંધીએ લાદેલી આંતરિક કટોકટીની પચાસીએ વિચારતાં મને જાણીતા મરાઠી દલિત સાહિત્યકાર દયા પવારની આત્મકથા ‘બલુત’ ના અંતમાં આલેખાયેલો એક પ્રસંગ યાદ આવે છે.

    કટોકટીના એ ભયના, ડરના, દિવસોમાં લેખક દયા પવાર પણ ખૂબ ડરી ગયેલા હતા.  કટોકટીમાં પકડાવાની બીકે ભૂગર્ભમાં જતા રહેલા (ન.મો.જેમ) એક કાર્યકર્તાએ દયા પવારને ટપાલમાં ‘ નિરોધ’ અને ટૂંકો પત્ર મોકલ્યો. જેમાં એ મતલબનું લખ્યું હતું કે ” તારા જેવી બીકણ કોમ ફરીથી પેદા ન થાય, એટલા માટે આ વ્યવસ્થા” દયા લખે છે કે ભૂગર્ભમાંથી આ પત્ર મોકલનાર પણ બીકણ હશે એટલે તેણે પત્રમાં ક્યાંય પોતાનું નામ લખ્યું નહોતું!

    શું દલિતો અને દલિત સાહિત્યકારો ક્ટોકટીની તરફેણમાં હતા? શું કટોકટીના વિરોધીઓ  કટોકટીના તરફદાર દલિતોથી એટલા રોષે ભરાયેલા હતા કે તેઓને નિરોધ મોકલી તે પેદા જ ન થાય તેવું ઈચ્છતા હતા? આ પ્રસંગ પછીના તુરતના પેરામાં દયા પવારે કટોકટીકાળનો એક બીજો પ્રસંગ વર્ણવ્યો છે. રાષ્ટ્રીય લેખક સંઘે દિલ્હીમાં સંમેલન યોજ્યું હતું વડાપ્રધાન ઈન્દિરા ગાંધી પણ તેમાં હાજર રહી સંબોધન કરવાના  હતા. એટલે સમજાઈ જવું જોઈએ કે આ સંમેલન કટોકટીની તરફેણમાં હતું. દયા પવારને વિમાનની ટિકિટ અને ફાઈવસ્ટાર હોટલમાં ઉતારાની વ્યવસ્થા સાથેનું નિમંત્રણ હતું. પણ? પન દયા પવારે આ નિમંત્રણ ઠુકરાવી દીધું. દયાએ લખ્યું છે, ” ફરીથી એક વાર વિમાનમાંથી નીચેની દુનિયા જોવાની તક હાથમાંથી સરી જાય છે, પરંતુ મને તેનું જરાય દુ:ખ નથી.”

    દયા પવારના આ સ્મરણોની સાથે જ મને  ગુજરાતનો એક પ્રસંગ પણ સાંભરે છે. ઝીણાભાઈ દરજીની પ્રેરણા અને આગ્રહથી રચાયેલા દલિત આદિવાસી બક્ષીપંચ કામદાર-કર્મચારી મંડળ(દઆબ)ના રાજકોટ અધિવેશનમાં કટોકટીની તરફેણ અને ઈન્દિરા ગાંધીના  આ પગલાંનો બચાવ કરતો ઠરાવ થયો હતો.

    આજે રજનીભાઈ લિખિત-સંપાદિત પુસ્તક” કટોકટી અને તેમાં ભૂમિપુત્ર-યજ્ઞ પ્રકાશનની ભૂમિકા, સરમુખત્યારી સામે લોકસંઘર્ષની ગાથા’ ના પ્રકાશન વેળા મને દયા , દઆબ અને દલિતો એક સાથે યાદ આવે છે. સમગ્ર દલિત સમાજ નહીં તો દલિત, ગરીબ , વંચિત સમાજનો મોટો હિસ્સો કટોકટીની તરફેણમાં હતો. મારે એ પણ કહેવું જોઈએ કે ગુજરાતમાં જનતા મોરચાની રચના સાથે જોડાયેલા બિનરાજકીય સંસ્થા, સંગઠનોમાં દલિતોનું લડાયક સંગઠન દલિત પેન્થર પણ હતું.

     

    કટોકટી નાગરિક અધિકારો, મૂળભૂત અધિકારો અને બંધારણે બક્ષેલી તમામ અભિવ્યક્તિની આઝાદીને છીનવનારી ઘટના હતી. રોટી સાથે આઝાદી અને આઝાદી વિનાની રોટીનું દ્વંદ્વ સતત ચાલતું રહે છે. તો શું દલિતોએ ઈન્દિરાઈ કટોકટીકાળમાં આઝાદીને બદલે રોટી પસંદ કરી હશે? વંચિતોને  ગરીબોને રોટલો મળી રહે એટલે  કાયમ મૂંગા મરવું પડે?. આ વલણ શું ઠીક ગણાય? એવો સવાલ મને કટોકટીની આ અર્ધવાર્ષિકીએ થાય છે. આપણી દિલી ઈચ્છા તો રોટીગર્ભ આઝાદીની છે. જો એ બેઉ મળે તો ભયોભયો. ઘોષિત અને અઘોષિત તમામ કટોકટી આપણી સામે આ સવાલ ઉભો કરે છે કે શું ગરીબોને એકલો રોટલો જ બસ છે કે રોટલો અને આઝાદી બેઉ જોઈએ છે?

    આ સંપાદનમાં રજનીભાઈએ આપણને કટોકટી સંદર્ભે લખાયેલા કેટલાક પુસ્તકોનો પરિચય કારાવ્યો છે. કટોકટીમાં જેમ ગાંધી- સર્વોદય અને સંઘ- જનસંઘના પકડાયેલા કાર્યકરોનો ઈતિહાસ છે તેમ નહીં પકડાયેલાઓનો પણ ઈતિહાસ છે. જેમના વિશે આપણને લાગે કે આ તો કટોકટીમાં જેલમાં હશે પણ આવા પકડાવા જોઈતા અને છતાં ન પકડાયેલાઓ કે છૂટાઓનો પણ ઈતિહાસ છે. જે લખાવો અને તેના આરણકારણ  તપાસવા બાકી છે. કટોકટીની પચાસીએ કરવા જેવા બાકી કામોની યાદીમાં એક આ પણ છે.

    અમદાવાદના એક માત્ર સામ્યવાદી મેયર અને સીપી આઈ (એમ)ના આગેવાન દિનકર મહેતા કટોકટીમાં બહાર હતા. તેમણે સામ્યવાદી અને કિસાનસભાના કાર્યકર તરીકે દક્ષિણ ગુજરાતના જે ગામડાઓમાં કામ કર્યું હતું તેમાં ફરી જવાનું કટોકટી દરમિયાન કર્યું હતુ. ફલસ્વરૂપ લખાયેલું પુસ્તક તે પલટાતા ગામડાં. દિનકર મહેતાને તેમણે કિસાનસભાના કાર્યકર તરીકે જે ગામડાઓમાં કામ કર્યું હતું, તે એમની આ રિવિઝિટમાં ,  ફેર મુલાકાતમાં પલટાતા લાગ્યા હતા.  આજે કરવાનું કામ આ છે; દિનકરભાઈને જે ગામડાઓમાં પરિવર્તન દેખાયું હતું તે કથિત વિકાસની રાજનીતિમાં ક્યાં ઉભું છે? તે વિકાસ પામ્યા છે?, વધુ સારાં બન્યા છે?  કે વિલોપન પામ્યા છે?  તે તપાસવાનું થવું જોઈએ.

    ગુજરાતના એકના એક પુરુષોત્તમ માવળંકર અને ઉમાશંકર જોશીએ કટોકટીના વિરોધમાં સંસદમાં અને સંસદ બહાર પડ ગાજતું રાખ્યું હતુ. ઉમાશંકરે તેમના સામયિક સંસ્કૃતિને સેન્સરની તપાસમાંથી પસાર કરાવવાને બદલે તેનું પ્રકાશન બંધ રાખવાનું યોગ્ય માન્યું હતું. એટલે જેમ ભૂમિપુત્ર અને સાધનાએ સામયિકોનું પ્રકાશન ચાલુ રાખી, સેન્સરશીપને પડકારી હતી તો બીજી તરફ સંસ્કૃતિ જેવાં પણ સામયિકો હતાં જેણે પ્રકાશન થંભાવી દીધું હતુ. તેમનો પણ ઈતિહાસ લખાવો જોઈશે..

    લોકસભામાં માવળંકરે અને રાજ્યસભામાં ઉમાશંકરે કટોકટીનો વિરોધ કરવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું. રાજ્યસભામાં રાષ્ટ્રપતિના સંબોધન પરના આભાર પ્રસ્તાવ પર બોલતાં ઉમાશંકરે જે ભાષણ કર્યું હતું તેનું શિર્ષક બહુ સરસ હતું: ” આપણે સૌ ઉઘાડા પડ્યા છીએ” (તા. ૦૮.૦૧.૧૯૭૬) તો સાહેબો જરા વિચારીએ. ૧૯૭૫ની ઘોષિત કે આજની ૨૦૨૬ની અઘોષિત એમ સઘળી કટોકટીમાં ના માત્ર રાજકીય પક્ષો પણ આપણે સૌ  લોક, જન, જનતા, પ્રજા અને નાગરિક માત્ર ઉઘાડા પડી ગયા છીએ.

    ઉમાશંકરે રાજ્યસભામાં આપેલા છેલ્લા ભાષણમાં તેમણે પ્રજાનો અંતરાત્મા તાળાકુંચીમાં હોવાનું કહ્યું હતુ. તો આ તાળાની કુંચી ક્યાં છે? ખોવાઈ ગઈ છે? કેમ ઘોષિત-અઘોષિત કટોકટી છતા આપણે, આપણો અંતરાત્મા જાગતા નથ? . તેના તાળાની કુંચી કોની પાસે છે? આ કુંચી કોઈ લઈ ગયું છે?  શું આપણે આપણો અંતરાત્મા તાળાકુંચીમાં જ રહે તેમ કરવું છે? કે તાળું ખોલવું છે? તે વિશે પણ બીજી આઝાદીના એકાવનમા વરસે વિચારવાનું છે?

    રજનીભાઈએ પૂર્વે કિસાન આંદોલન, જમીનનો સવાલ કે કેન્સર જેવા વિષયો પર સરસ વિશેષાંકો અને પુસ્તકો કર્યા છે. એટલે મને રજનીભાઈના કટોકટી વિશેના આજે પ્રકાશિત ગ્રંથની સામગ્રા અને ગુણવતા વિશે બહુ આશ્રર્ય થતું નથી. રજનીભાઈ તો આમ જ કરે ને વળી . રજનીભાઈ, યજ્ઞ પ્રકાશન અને ભૂમિપુત્ર પરિવારને  અભિનંદન અને આનંદ.


    (તા. ૨૬મી જૂન ૨૦૨૬ના રોજ પુસ્તકના પ્રકાશન સમયે બોલાયેલું, થોડા ઉમેરણો સાથે)


    શ્રી ચંદુભાઈ મહેરિયાનો સંપર્ક maheriyachandu@gmail.com  વિજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.

  • કાશ્મીરનો પ્રવાસ અથવા સ્વર્ગનું સ્વપ્નું : પ્રકરણ ૭ તા. ૭-૧૧-૯૧

    સુરસિંહજી તખ્તસિંહજી ગોહિલ ‘કલાપી’

    તા. ૭-૧૧-૯૧:- સવારે ઊઠ્યા. થાક ઊતરી ગયો હતો. આજ સવારના નવ અને પિસતાળીશ મિનીટે હીઝ એક્સેલન્સીને મળવા ગયા. પહેલાં એમના એડિકોંને મળ્યા. એડિકોં વાઈસરૉયને અમે આવ્યા છીએ, એ ખબર આપવા ગયા અને થોડીજ વારમાં એડિકોંની સાથે પોતે પધાર્યા. વાઈસરૉય ઘણા જ સરલ અને નમ્ર પ્રકૃતીના હશે એમ અમને આ મુલાકાત પરથી લાગ્યું. વાઈસરૉય સાહેબે “તમે ઈંગ્રેજી અભ્યાસ ક્યાં કર્યો છે? મુસાફરી ક્યારથી નીકળ્યા છો ? ક્યાં ક્યાં ગયા ? શું શું જોયું ? ક્યાં ક્યાં જવાના છો ?” એવા કૅટલાક પ્રશ્નો પૂછ્યા અને કેટલીક વાતચીત થયા પછી રાવ બહાદુરે વાઈસરૉય સાહેબને કહ્યું કે, “મને આપ નામદાર તરફથી આજ સાલમાં રાઓ બહાદુરનો ઈલકાબ મળ્યો છે અને આજ વર્ષમાં આપની સલામનો મને લાભ મળ્યો છે તેથી હું ઘણો ભાગ્યશાળી થયો છું.” પછી તુરતજ અમે વાઇસરૉય સાહેબની રજા લઇ, આ મુલાકાતમાં એમના ભલાઇ, સાદાઇ, અને માયાળુ સ્વભાવની વાતો કરતા ઉતારે ગયા.

    ૨. જમીને બપોરે કાશ્મીરી શાલ બનાવવાનું એક કારખાનું જોવા ગયા. આ ઉત્તમ પ્રકારની શાલની બનાવટ અમદાવાદી અથવા સુરતી કિનખાબ જેવી છે. આ બનાવટ એક બીજા શાલના વેપારી એક બીજાથી છુપી રાખે છે. આમ કરવાનું કારણ એક વેપારીને પૂછ્યું પણ સીધો જવાબ મળ્યો નહિ. ખરેખાત, આ છૂપું રાખવાની ટેવ ઘણીજ નુકસાનકર્તા છે. એથી સુધારાને તેમજ કળા કૌશલ્યને ઘણી હાનિ પહોંચે છે અને તેથી દેશ પછાત રહી જાય છે. આપણા ગિરનારી, તેમજ આબુરાજના અને વિંધ્યાચળના, વૈરાગ્યનો ડોળ કરતા, લાંબી લાંબી પીળી જટાવાળા બાવા અને એવા ઘણા માણસો કેટલાક પ્રકારની ઉત્તમ ઔષધિનો ઉપયોગ જાણતા હોય છે. કોઇ જંગલનાં પાંદડાંથી એકદમ ઘા મેળવી દે છે, કોઇક ચમત્કારી મૂળથી વાનું દરદ મટાડી દે છે, તો કોઇ સર્પનું ઝેર એક ક્ષણમાં ઉતારી દે છે. પણ આ અતિ સ્વાર્થી લોકોને તે વનસ્પતિનું નામ પૂછતાં કાંઇ કહેતા નથી અથવા એ તો મંત્રથી સારૂં થઇ ગયું એમ કહી ઠગે છે. એક માણસ આખી દુનિઆમાં પિડાતા માણસોને કેવી રીતે સારાં કરી શકે ? આ દવા જો જુદા જુદા દેશોમાં પ્રસિધ્ધ કરી હોય તો તેથી પોતાને તેમજ આખી સૃષ્ટિને કેટલો લાભ મળે ? વળી, તે માણસ મરી ગયો એટલે પૃથ્વી પરથી તેટલા જ્ઞાનનો નાશ થયો. જો આ પ્રમાણે દરેક માણસે કર્યું હોત તો માણસો આજ આ સ્થિતિમાં ક્યાંથી હોત ? અને આમ છુપા રાખનારાઓ પણ તે હુન્નર ક્યાંથી જાણતા હોય ? આવા વિચારો અને વાતો કરતાં પાછા ઉતારે આવી ચા પીધો. કાશ્મિરી પસ્મિનાની જોવા જાત પણ વખત ન હોવાથી અને તે બનાવટ સાધારણ કાપડની બનાવટ જેવીજ છે એમ અમે સાંભળ્યું હતું તેથી તે જોવા ગયા નહિ.

    ૩. સાંજના ચાર વાગે અમે મહારાજ ગંજ (ગંજ એટલે મારકેટ) જોવા ગયા. આ જગ્યાએ ચાંદીનાં અને ત્રાંબાંનાં વાસણ વીગેરે પરચુરણ સામાન મળે છે. આ મારકેટ ચણેલી નથી પણ એક ચોકજ છે. જમીન પર નાના મોટા ખરબચડા પથ્થર પડેલા છે જેથી કોઇ પડે તો ડાચું રંગાઇ જાય તેવું છે, તેમાં આમ તેમ આંટા માર્યા, પછી પાળા ચાલી ગામમાં ફરતાં ફરતાં જુમા મસજીદ પાસે આવી પહોંચ્યા. બુટ ઉતારી મસજીદમાં દાખલ થયા. આ મકાન ઘણું વિશાલ છે, પણ કાશ્મીરી રિવાજ પ્રમાણે મરામતની મોટી ખામી છે. આ આલીશાન બાદશાહી દબદબાવાળા મકાનમાં ત્રણ મોટા ખંડ છે. ઓરડાની વચમાં ચિનારના લાકડાના ઊંચા સ્તંભની હાર છે. એક ખંડમાં આવા છાસઠથી વધારે ફીટ લાંબા આઠ થાંભલા છે. આવા ઉંચા લાકડાના થાંભલા હજુ સુધી મેં જોયા નહોતા. આ મસજીદમાં એક સૈયદ રહેતો હતો તેણે કહ્યું કે ‘આ મકાન સિકંદર લોદીએ ચણાવેલું છે, અને એક વખત અકબરે મરામત કરાવી ત્યાર પછી કોઇએ આની સંભાળ લીધી નથી.’ મસજીદના બારણામાં બે ફારસી લેખ છે પણ અમારામાંથી કોઇને તે ભાષા આવડતી ન હતી તેથી તેમાં શું લખ્યું હતું તે જણાયું નહિ.

    ૪. આ મકાનની પાસે શાહ આમદાનની જારત છે તે અમે જોવા ગયા. ત્યાં પણ બૂટ ઉતારવા પડે છે. શાહ આમદાન એક મહા પુરુષ થઇ ગયેલા છે. તે જ્યાં બેસતા હતા ત્યાં એક લાકડાની ઓરડી કરેલી છે અને તેની ઉપર અને પાસે દીવાલ પર કેટલાક અરબ્બી ભાષામાં લેખ છે. આ અક્ષરો ત્રાંબાના છે એમ અમે ધાર્યું હતું પણ હાથ ફેરવી જોતાં માલમ પડ્યું કે તે રંગેલા છે.

    ૫. ગામની શેરીઓમાં ખડબચડા પથ્થર પડેલા છે તેથી ગાડી અથવા ગાડું ચાલી શકે તેમ નથી અને જો ચાલે તો એકનાં બે થાય. વળી રસ્તા ઘણાજ દુર્ગંધવાળા છે. તેથી નાક આડો રૂમાલ રાખી અમારે ચાલવું પડતું. તોપણ વાઈસરૉયને લીધે આ વખતે રસ્તા જરા સાફ રાખવામાં આવ્યા હતા. વાઈસરૉયને લીધે આ ગંદકીનો ખરો અનુભવ નહીં થવાથી અમે તેટલી વાતથી બિનવાકેફ રહી ગયા છીએ. ખરેખરૂં દુર્ભાગ્ય !


    ક્રમશઃ


    હવે પછી : પ્રકરણ ૮ તા. ૮-૧૧-૯૧


    સ્રોત સૌજન્યઃ વિકિસ્રોત

  • એક સાહિત્યિક તીર્થ અને તેમાં રહેલી પુસ્તકપ્રતિમાઓ – ફ્રાન્‍સિસ બેકનનું જીવનચરિત્ર

    આદિમુદ્રિત ગ્રંથવૈભવ

    નડિયાદમાં આવેલા અનન્ય સાહિત્યતીર્થ ‘ગોવર્ધનરામ સ્મૃતિમંદિર’માં ઓગણીસમી-વીસમી સદીનાં, હિન્‍દી, ગુજરાતી, અંગ્રેજી તેમજ સંસ્કૃત ભાષાનાં, આશરે સવાસો વર્ષ જૂનાં અઢી હજાર જેટલાં પુસ્તકો અહીં સૂચિબદ્ધ રીતે ગોઠવાયેલાં છે, આ તમામ પુસ્તકો અને સામયિકોનું ડિજિટાઈઝેશન દિલ્હીના ‘રેખ્તા ફાઉન્‍ડેશન’ના સહયોગમાં થઈ રહ્યું છે. આ પુસ્તકો વેબસાઈટ પર તબક્કાવાર સુલભ બનાવાઈ રહ્યાં છે. આ આદિમુદ્રિત ગ્રંથો પૈકીનાં ગુજરાતી પુસ્તકોનો સંક્ષિપ્ત પરિચય લખાયેલો છે, જેમાં જે તે પુસ્તકની સ્થૂળ  વિગતો અને સામગ્રીનો અંદાજ આવી શકે છે. આ પરિચય ‘ગોવર્ધનરામ સ્મૃતિમંદીર’માં બેસીને, એ પુસ્તકોનાં પાનાં ફેરવીને લખાયેલો છે.

    ‘ગોવર્ધનરામ સ્મૃતિમંદિર’ વિશેનો પરિચય લેખ આ લીન્‍ક પર વાંચી શકાશે.

    https://webgurjari.com/2025/12/15/vintage-classic-lierature-preface/


    બીરેન કોઠારી

    પુસ્તક ક્રમાંક: ખ ૮૭ / ૦૦૫૪૭    

    પુસ્તકનું નામ: ફ્રાન્‍સિસ બેકનનું જીવનચરિત્ર

    અંગ્રેજી પુસ્તકોના આધારે તૈયાર કરનાર : મોતીલાલ છોટાલાલ દેસાઈ

    પ્રસિદ્ધ કરનાર: ગૂજરાત વર્નાક્યુલર સોસાઈટી

    પ્રકાશન વર્ષ: ૧૮૯૯

    કિંમત: ૧-૪-૦

    પૃષ્ઠસંખ્યા: ૩૯૧

    વિગત: ‘ઈંગ્લેન્‍ડના પ્રખ્યાત તત્ત્વજ્ઞાની અને સાક્ષર શિરોમણી’ લોર્ડ બેકનનું જીવનચરિત્ર કોઈ અમુક એક જ પુસ્તકને વળગીને નહીં, પણ જુદાં જુદાં પુસ્તકોના આધારે રચવાનું કામ ગુજરાત વર્નાક્યુલર સોસાઈટી તરફથી આ ભાષાંતરકર્તાને સોંપવામાં આવ્યું. પુસ્તક કુલ ચૌદ પ્રકરણોમાં વહેંચાયેલું છે. લેખકે આઠેક પુસ્તકોનો આ આલેખન માટે આધાર લીધો છે.

    આ પુસ્તક નીચેની લીન્‍ક પર વાંચી શકાશે.

    https://rekhtagujarati.org/ebooks/ebooks-126


    શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
    ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
    બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી

  • આંખોની ઉદાસી

    વાર્તાઃ અલકમલકની

    ભાવાનુવાદઃ રાજુલ કૌશિક

    રૂબીનો ગુસ્સો આજે વાસણો પર બરાબર ઠલવાઈ રહ્યો હતો, ગુસ્સાથી તમતમતો ચહેરો જાણે ઉનાળાનો બળબળતો તાપ. ધીમો બબડાટ અને ઝડપથી ફરતા હાથ પરથી એની અકળામણ દેખાઈ આવતી હતી.

    સામાન્ય ગૃહિણીની જેમ રૂબીની સવાર બગડી હતી. રોજે નિયમિત કામ કરતી ચંદાનો સવારે ફોન હતો કે બે દિવસ માટે ઓચિંતુ ગામ જવાનું થયું છે એટલે એ આવી નહીં શકે.

    બસ, રૂબીનો ગુસ્સો સાતમા આસમાને.

    ચંદાને બે મહિના અગાઉ કહી રાખ્યું હતું,  “મે મહિનાની પહેલી તારીખે મા આવવાની છે એટલે એ પંદર દિવસ દરમ્યાન રજા લેવાની વાત કરતી જ નહીં.”

    પાંચ-પાંચ વર્ષની આગ્રહભરી વિનંતીઓ પછી મા માંડ એના ઘેર આવવા માની હતી. વિચાર્યું હતું કે, મા આવશે ત્યારે ચંદાને નિશ્ચિત કામ અને સમય કરતાં વધારાનો પગાર આપીને રોકશે જેથી પોતે મા સાથે આરામથી બહાર જઈ શકે.

    મુંબઈની ભાગતી-દોડતી જિંદગી જોઈને માને એ બીજા વિશ્વમાં આવી ગઈ હોય એવું લાગતું એટલે કશે પણ બહાર જવા તૈયાર થતી નહોતી. આજે સ્મિતાના ઘેર હવન હતો ત્યાં જવા મા રાજી થઈ  ત્યાં ચંદાએ ધોખો કર્યો.

    સવારથી ઘરનું કામ રૂબીના માથે આવ્યું. કામમાંથી પરવારીને પૂજામાં જવાનું મોડું થશે એ વિચારે ચંદા પરનો ઉકળાટ વાસણો પર ઠલવાયો.

    “પાછી આવે એટલી વાર. કામમાંથી હંમેશ માટે રજા…”

    “દીકરી મારી, ચંદા માણસ જ છે. એ ન આવી એમાં એવું તે કયું આભ તૂટી પડ્યું કે આટલો લોહી ઉકાળો કરે છે? એને છોકરાંઓ છે, કંઈક જરૂરી કામ આવી ગયું હશે.” માએ રૂબીની ચીઢ પારખી.

    રૂબીની નજર ઘડિયાળ પર હતી. સમયનો કાંટો ઝડપથી આગળ વધતો જોઈને એને થયું કે આજે તો પૂજા પૂરી થશે પછી જ પહોંચાશે. સાવ આરતી અને જમવાના સમયે જઈએ કેવું લાગે?

    “સમયસર પહોંચવું જ હોય તો કામ પડતું મૂકી દે. આવીને બંને સાથે મળીને કરી લઈશું.” નિર્મળાએ રૂબીને તૈયાર થવા મોકલી.

    સ્મિતાના ઘેર પહોંચ્યા ત્યારે સાચે જ પૂજા પૂરી થઈને જમવાનું શરૂ થયું હતું. જમણ પછી સુંદરકાંડનું આયોજન હતું.

    સ્મિતાને અભિનંદન અને ભેટ આપી રૂબી અને મા સૌની સાથે જમવામાં જોડાયાં જ ને જમવા માટે બાંધેલા શમિયાણાની આડશની પાછળ અન્યની સાથે કામ કરતી ચંદાને જોઈને રૂબીનો રોષ ભભૂકી ઊઠ્યો.

    અહીં બીજું તો શું કરી શકે, પણ વાતોવાતોમાં સ્મિતાને ચંદા વિશે પૂછી લીધું.

    સ્મિતાએ પ્રસંગ સાચવી લેવા બે દિવસના હજાર રૂપિયા આપવાનું ઠેરવીને પોતાની બાઈને મદદ કરવા ચંદાને રોકી હતી.

    સ્મિતા કહેતી હતી કે, “નવી બાઈ ખૂબ કામઢી છે. સવારથી આવીને જે કામ સોંપ્યું એ એકધારું કર્યા કરે છે એટલે એ રાજીખુશીથી સાડી, ખાવાનું અને મીઠાઈ પણ એને આપશે.”

    “વાહ, ગામ જવાના બહાને મારા ઘેર રજા પાડી અને અહીં ખીસ્સું ગરમ કરે છે. કાલે આવે એટલે વાત.” રોષને મગજની દાબડીમાં ઠાંસીને સુંદરકાંડમાં જોડાઈ તો ખરી પણ એમાનો એક શબ્દ એના કાને પહોંચતો નહોતો.

    આગની જ્વાળાઓમાં બળતી લંકાની જેમ ક્રોધની જ્વાળાથી રૂબી બળતી હતી.

    ‘આટલાં વર્ષોમાં ચંદાનું કેટલું ધ્યાન રાખ્યું. માંદી પડી ત્યારે પગાર તો ચાલુ રાખ્યો ને સાથે દવા માટે વધારાના કેટલાય પૈસા આપ્યા. વાર-તહેવારે સાડી ને એનાં છોકરાંઓ માટે બક્ષિસ આપી  અને છે એને કોઈ કિંમત કે શરમ? બે રૂપિયા વધારે મળ્યા કે મારું કામ રખડાવ્યું.’

    ઘેર પહોંચીનેય એની ચીઢ ઓછી ન થઈ.

    *****

    “રૂબી, આ જો તો.” કેમ કરીને એનું ધ્યાન બીજે પોરવાય એમ વિચારીને મા મોબાઇલ લઈ આવી. ફોટો આલ્બમમાંથી જૂનાં ફોટા કાઢીને રૂબીને બતાવ્યાં.

    “જો, આ વખતે તારો ભાઈ આવ્યો ત્યારે આલ્બમમાંથી ફોટાઓ સ્કેન કરીને મોબાઇલમાં લઈ લીધા. જ્યારે જોવાનું મન થાય કે તરત હાથવગા.”

    “અરે, વાહ ! તેં તો ભારે કરી, મા.”

    રૂબીને રસ પડ્યો. ચંદાના વિચારોમાંથી બહાર આવી એક પછી એક બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટ ફોટાઓ પર નજર કરતા કરતા એક ફોટા પર એની નજર અટકી.

    “આ તો રઘુકાકા. જો તો મા, ઘોડો બનીને એમની પીઠ પર મને સવારી કરાવી રહ્યા છે.”

    એ સાવ નાની હતી ત્યારથી રઘુ એમના ઘેર કામ કરતો. રૂબી એને રઘુકાકા કહેતી.

    રૂબી અતીતના સ્મરણોમાં સરકી.

    વર્ષોથી ઘરમાં કામ કરતા રઘુને પૂરતા પગારની સાથે આખું વર્ષ ચાલે એટલાં કપડાં, કરિયાણું અને એવું તો કેટલુંય મળતું જેનાથી એનો પરિવાર સુખેથી રહી શકતો.

    “ભાગ્યે જ કોઈ નોકર લાંબા વરસ સુધી એક ઘરમાં ટકે નહીં, રૂબી ? “ નાની હતી ત્યારે ભૂલથી કોઈ એને નોકર કહે તો ચીઢાતી રૂબી મા પાસેથી નોકર શબ્દ સાંભળીને અકળાઈ.

    “નોકર ? મા તમે ભલે એમને નોકર માનો પણ મારા માટે તો એ દાદા સમાન હતા અને કેમ, નોકર માણસ નથી?”

    રૂબીનો રઘુ પ્રત્યેનો પ્રેમ જોઈને મા જરા હસી.

    “યાદ છે, એક દિવસ રઘુ આવ્યો ત્યારે ખૂબ ઉદાસ હતો? આખો દિવસ જરાય મન વગર કામ કરતો રહ્યો. કોઈનું ધ્યાન નહોતું, પણ સાવ નાનકડી હતી તોય એની ઉદાસી પર તારું ધ્યાન ગયું હતું. એની ઉદાસીનું કારણ પૂછ્યા કરતી રહી. જવાબ ટાળવા તને ખુશ કરવા ખોટુંખોટું હસતો છતાંય તું માનતી નહોતી ? રઘુની ઉદાસીનું કારણ જાણવા કેવી દાદાજીની પાછળ પડી હતી?”

    “હા, દાદાજીએ કેટલું પૂછ્યું ત્યારે કહ્યું કે એમનો દીકરો બહુ બીમાર હતો.”

    “એનો ઈલાજ કરવા પૈસાની ખૂબ જરૂર હતી. સ્વાભિમાની રઘુને પૈસા માંગતા સંકોચ થતો હતો. ત્યારે દાદાજીની પાછળ પડીને તેં રૂપિયા અપાવ્યા હતા. એક વાત તો કહે રૂબી કે, તેં એમની પરેશાની પારખી કેવી રીતે? ”

    “મા, રોજે મારી સાથે હસીને રમતા રઘુકાકા એ દિવસે મન વગર મને રમાડતા હતા એટલું તો મને સમજાય ને? એમનું મોઢું તો સાવ પડી ગયેલું. ચહેરા અને આંખોમાં ઉદાસી હતી. હવે સમજાય છે કે માણસના ચહેરાની ઉદાસી, આંખોની ઉદાસી કેટલી બોલકી હોય છે?”

    રૂબીને બધું જ યાદ હતું.

    “તો પછી આજે ચંદાના ચહેરા પરની પરેશાની તને કેમ ના દેખાઈ? કેટલી થાકેલી દેખાતી હતી, જીવંત લાશ લાગતી હતી. એનેય ઘર-પરિવાર છે. આપણી વ્યસતતામાં એમની પરેશાનીને અવગણીને માત્ર એની પાસે રોજનાં કામોની અપેક્ષા રાખવાની? તારી સમજ પ્રમાણે રઘુ માણસ છે એવી રીતે ચંદાય માણસ નથી?”

    રૂબીનો રોષ ઓગળી રહ્યો. બીજા દિવસે ચંદા આવી ત્યારે એ સહજ હતી.

    “ચંદા, તારું ગામ સનસિટિમાં છે એની તો મને ખબર જ નહોતી.”

    કાપો તો લોહી ના નીકળે એવી ચંદાની હાલત જોઈને એ હસી.

    “હું ત્યાં આવી હતી ચંદા, પણ એ તો કહે કે એવી તે શું જરૂર પડી કે બે-બે દિવસ સવારથી સાંજ આટલું બધું કામ ખેંચવું પડ્યું ? ગયા મહિને તને તાવ આવ્યો હતો. ફરી માંદી પડીશ તો ?”

    રૂબીનાં લાગણીભર્યા અવાજથી ચંદા રડી પડી.

    “શું કરું દીદી? નાના દીકરાની ફી માટે તમે આપેલા પૈસા મારી માંદગીમાં વપરાઈ ગયા એની ફી ભરાઈ નહોતી તો એને આખો દિવસ ક્લાસની બહાર ઊભા રહેવું પડ્યું..” .

    “મને કહેવું જોઈએ ને?”

    “આજ સુધી જ્યારે જરૂર પડી ત્યારે તમે જ મદદ કરી છે. માંદી પડી ત્યારે તમારા સિવાય સૌએ પગાર કાપી લીધો હતો. મીઠા ઝાડનાં મૂળ ક્યાં સુધી…” ચંદાનું રડવાનું રોકાતું નહોતું.

    “બસ, હવે રડવાનું બંધ કર. ચા- નાસ્તો કરીને પછી જ કામે લાગજે.” કહીને રૂબી રસોડામાં ચા બનાવવા ચાલી.

    રૂબી અને ચંદાના મનનો ભાર હળવો થઈ ગયો હતો.

    એ ક્ષણે માને આજની સેલ્ફ સેન્ટર્ડ રૂબીમાં સાત વર્ષની લાગણીશીલ રૂબીની ઝલક દેખાઈ.


    દિપ્તી મિત્તલ લિખિત વાર્તા પર આધારિત ભાવાનુવાદ


    સુશ્રી રાજુલબેન કૌશિકનો સંપર્ક rajul54@yahoo.com વિજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.

  • અભણ માણસ

    આશા વીરેંદ્ર

    પતિની તેરમાની વિધિ હજી તો ગઈકાલે જ પતી હતી ત્યાં આજે સવારથી સૌએ એક પછી એક વિદાય લેવા માંડી હતી. ઘર ખાલી થઈ જશે, પોતે એકલાં પડી જશે એ ડરથી રશ્મિબેને દીકરીને કહ્યું હતું,

    “બેટા, બે દિવસ વધારે રોકાઈ જા ને! એકીસાથે બધાં જતાં રહેશે તો મને બહુ આકરું લાગશે.”

    “બધું સમજું છું મમ્મી, પણ મારે મારા ઘરનો પણ વિચાર કરવો પડે ને! છોકરાંઓને મૂકીને આવી છું ને મારાં સાસુથી હવે વધારે કામ નથી થઈ શકતું.” પછી માને વહાલ કરતાં એણે કહેલું, “થોડા થોડા વખતે આંટો આવી જઈશ મમ્મી, પણ તારે એકલાં રહેતાં તો શીખવું જ પડશે ને?”

    રશ્મિબેનને થયું, પતિએ વિદાય શું લીધી, હવે તો બધાં મને શિખામણ ને સલાહ આપતાં થઈ ગયાં. પિતાની અંતિમ ક્રિયા કરવા પણ ન આવી શકેલો શિકાગોમાં બેઠેલો દીકરો પણ ફોન પર કહેતો હતો, “મમ્મા, ડોંટ ક્રાય. બી પ્રેક્ટીકલ. દરેક કપલમાંથી કોઈ એકે તો એકલા રહેવું જ પડે ને! ને ચિંતા નહીં કરતી. તને અહીં આવવાનું મન થાય ત્યારે કહેજે, તરત ટિકિટ મોકલી આપીશ.”

    આજે જમવાનું પણ મન ન થયું. રસોઈ બનાવવા આવેલી મીના પાસે ફક્ત સલાડ બનાવડાવીને ખાઈ લીધું ને છાશ પીને થોડી વાર આડાં પડ્યાં. પલંગમાં પડતાં જ સુધાકરભાઈ સાથે વિતાવેલી પળો ચારે બાજુથી ઘેરી વળી. વધારે વાર સૂઈ ન શકાયું. માથું ભારે લાગતું હતું એટલે ચા મૂકી ત્યાં નણંદનો ફોન આવ્યો, “ભાભી, સાચું કહું તો મારે થોડા દિવસ રોકાઈને તમને કંપની આપવી હતી પણ પછી થયું કે, શરૂઆતથી જ તમારે હિંમતથી રહેવાની ટેવ પાડવી જોઈએ. બધાં ઘેરી વળશું તો તમને ટેવ જ નહીં પડે. એટલે પછી હું નીકળી ગઈ. ભાભી, આજે બરાબર જમ્યાં ને?”

    “હા બેન, પેટ ભરીને જમી છું. તમે કોઈ મારી ચિંતા ન કરશો.”

    એ મનમાં ને મનમાં ધૂંધવાયાં, આ શું? એક માણસના જતાં સૌ કહેવા લાગ્યાં, આમ કરો ને આમ ન કરો. જાણે આપણામાં તો કંઈ સમજ જ ન હોય!

    રાત્રે પડખાં ફેરવતાં ફેરવતાં ક્યારે ઊંઘ આવી ગઈ, ખબર જ ન પડી. સવારે દૂધવાળાએ બેલ મારી ત્યારે સફાળાં જાગી ગયાં. રસોડામાં જઈ દૂધની તપેલી લીધી ને બારણું ખોલ્યું. રોજ સંતોષ દૂધ આપવા આવતો એને બદલે એના પિતા મુરારિને જોઈ એમણે પૂછ્યું, “આજે સંતોષ નથી આવ્યો?”

    “ના, એ ચાર-પાંચ દિવસ માટે બહારગામ ગયો છે.”

    “ઠીક. હવેથી રોજ અડધો લીટર જ દૂધ આપજો. હવે દૂધનો વપરાશ ઓછો થઈ ગયો.” બોલતાં બોલતાં અવાજ ગળગળો થઈ ગયો. આંખમાં ધસી આવતાં આંસું છુપાવવા એ તપેલી લઈને પાછાં ફરવા જતાં હતાં ત્યાં મુરારિ બોલ્યો, “બેન, તમારી પર મોટું દુ:ખ આવી પયડું પણ ઉપરવાળાની મરજી પાંહે આપડું હું ચાલે? ને એટલું તો હારું થ્યું કે, તમને સાયેબની સેવા કરવાનો મોકો તો મઈલોને? ઘણાને તો એય નથી મલતો. હવે તમારે શાંતિથી રેવાનું ને ભગવાનનું નામ લેવાનું.”

    સવાર સવારમાં આ પારાયણ સાંભળીને રશ્મિબેનને ચીડ ચઢી. અરે! આ તદ્દન અભણ માણસ પણ આવી વાતો કરવા બેઠો તે મને શું ગાંડી સમજતો હશે? પોતાનું માણસ ગુમાવવાનું દુ:ખ કેટલું હોય એ આ ગમાર શું સમજે?

    પછી તો જ્યારે દૂધ આપવા આવે ત્યારે મુરારિ કંઈ ને કંઈ કહેતો રહેતો,

    “બેન, તબિયત હાચવવાની. આનંદમાં રેવાનું. જનાર તો જતા રે પણ આપડે તો..”

    એક દિવસ રશ્મિબેન ભડકી ઊઠ્યાં. “ભાઈ, વાતો કરવી સહેલી છે, પણ જેને માથે દુ:ખ પડે ને, એને જ સમજાય કે દુ:ખ શું વસ્તુ છે? તને નહીં સમજાય.”

    ખભે નાખેલો ખેસ આંખો પર દબાવતાં મુરારિએ કહ્યું, “બેન, ઘડીક ટેમ હોય તો મારી વાત હાંભળસો?”

    રશ્મિબેને પ્રશ્ર્નાર્થભરી નજરે એની સામે જોયું.

    “આ સંતોષથી મોટો મારો દીકરો હતો ને ઈના લગનને છ જ મઈના થ્યાતા ને ઈ એક્સિડંટમાં વયો ગ્યો. અમારે માથે આભ તૂટી પયડું. મારાથી તો વહુના મોઢા હામે જોઈ નો હકાય.”

    “પછી? રશ્મિબેનને વાતમાં રસ પડવા લાગ્યો.”

    “પસી તો મેં ને મારી ઘરવાળીએ વિચાયરું કે, આપડા નસીબમાં નઈ હોય તે દીકરો તો ગ્યો પણ આનો બચાડીનો હું વાંક? અમે તો હગા-વાલા કે નાતીલાની ઉપરવટ જઈને સંતોષને એની હારે પઈણાઈવો. આજે તો અમારે ઘેર પોતરો ને પોતરી બેય દોડાદોડ કરે છે ને ઘર ભયરું ભયરું લાગે છે.”

    “આ તો તમે ધરમનું કામ કર્યું કહેવાય. બાકી જુવાન જોધ દીકરો આમ અચાનક જતો રહે એ કંઈ નાનું સૂનું દુ:ખ છે? આટલા આઘાતમાં તમને આવો રસ્તો સૂઝ્યો કેવી રીતે?”

    “બેન, ત્યારે તો મારુંય મગજ બેર મારી ગ્યું’તું પણ થ્યું એવું કે, પાણિયારે પાણી પીવા ગ્યો ને મારા હાથમાંથી ગલાસ છટક્યો ને પાણી ઢોળાઈ ગ્યું. વળી પાછો માટલામાંથી પાણી ભરવા ગ્યો ત્યારે વિચાર આવ્યો કે, જે પાણી ઢોળાઈ ગ્યું એને માટે તો આપડે કાંઈ નથી કરી હકવાનાં પણ માટલામાં જે પાણી બયચું છે એને તો હાચવી હકાયને?

    “બસ, આ જ વિચારે મને રસ્તો બતાયવો. મને થ્યું કે, કાલ તો જતી રઈ. ઈ આપડા હાથમાં નથ પણ આજ ને આવતી કાલ તો આપડી છે ને? બેન, અમે તો અભણ કેવાઈએ, ઝાઝું કાંઈ નો હમજીએ. કાંઈ વધારે બોલાઈ ગ્યું હોય તો માફ કરજો.”

    રશ્મિબેન એને જતો જોઈ રહ્યાં. પછી દીકરીને ફોન જોડીને કહ્યું,

    “દીકરા, તારું ઘર સાચવવાની તારી પહેલી ફરજ છે. મારી ચિંતા કરી કરીને વારે ઘડીએ અહીં દોડી નહીં આવતી. આટલાં વર્ષો સુધી હું મને ગમતાં જે કામ નથી કરી શકી એ કરવાનું શરૂ કરી દેવાની છું.”


    (અલકા ખરેની હિંદી લઘુકથાને આધારે)


    ભૂમિપુત્ર : ૧ જૂન, ૨૦૨૪

  • એક કલાકાર : ગાયકો એકથી વધુ [૧૩] : ગુરૂ દત્ત

    નિરંજન મહેતા

    ગુરુદત્ત એક નિર્માતા, નિર્દેશક અને એક ઉત્કૃષ્ટ અદાકાર. બહુ ઓછી ફિલ્મોમાં તેમણે કામ કર્યું છે. જે ફિલ્મોમાં અદાકારી કરી છે તે ફિલ્મોમાં મોટાભાગે એક જ પાર્શ્વગાયક છે પણ જુજ ફિલ્મોમાં એકથી વધુ ગાયકો જણાય છે. તેવી ફિલ્મોની નોંધ નીચે લીધી છે.

    ૧૯૫૩ની ફિલ્મ ‘બાઝ’નું ગીત છે

    मुझे देखो हसरत की तसवीर हूँ मैं
    जो बन बन के बिगड़ी वो तक़दीर हूँ मैं

    એક કેદી તરીકે ઘોડા પર લઇ જવાતા ગુરુદત્ત આ ગીત ગાય છે. સ્વર છે તલત મહેમુદનો.

    બીજું ગીત છે

    घटा मे छुप के भी बिजली झलक दिखला ही जाती है
    जो दिल की बात समझे
    जो दिल की बात होती है नज़र तक आ ही जाती है

    એક હોડી પર સવાર ગુરુદત્ત આ ગીત ગીતા બાલીને સંબોધીને ગાય છે. સ્વર છે રફીસાહેબનો.

    બંને ગીતના શબ્દો છે મજરૂહ સુલતાનપુરીના અને સંગીત આપ્યું છે ઓ.પી.નય્યરે..

    ૧૯૫૭ની ફિલ્મ ‘પ્યાસા’ જે ગુરુદત્તની એક આગવી ફિલ્મ છે તેમાં સમાજં તરફની નફરતને વ્યક્ત કરતુ આ ગીત છે

    ये महलों, ये तख्तों, ये ताजों की दुनिया
    ये इंसान के दुश्मन समाजों की दुनिया
    ये महलों, ये तख्तों, ये ताजों की दुनिया
    ये इंसान के दुश्मन समाजों की दुनिया
    ये दौलत के भूखे रवाजों की दुनिया,
    ये दुनिया अगर मिल भी जाए तो क्या है

    સ્વર છે રફીસાહેબનો.

    આ જ પ્રકારનું અન્ય ગીત છે

    जाने वो कैसे लोग थे जिन को प्यार से प्यार मिला
    हम ने तो जब कलियाँ माँगीं काँटों का हार मिला
    ख़ुशियों की मंज़िल ढूँडी तो ग़म की गर्द मिली

    સ્વર છે હેમંતકુમારનો.

    બંને ગીતના રચયિતા છે સાહિર લુધિયાનવી અને સંગીતકાર છે સચિન દેવ બર્મન.

    ૧૯૬૩ની ફિલ્મ ‘ભરોસા’નું ગીત એક નોકઝોક રૂપે છે.

    आज की मुलाक़ात बस इतनी,
    कर लेना बातें कल चाहे जितनी।
    अच्छी नहीं होती है ज़िद इतनी,
    देखो हमें तुमसे है प्रीत कितनी!

    ગુરુદત્ત સાથે છે આશા પારેખ.. ગાયકો છે લતાજી અને મહેન્દ્ર કપૂર

    બીજું ગીત એક દર્દભર્યું ગીત છે જેમાં હતાશ ગુરુદત્ત પોતાની વ્યથા જણાવે છે

    इस भरी दुनिया में, कोई भी हमारा न हुआ
    ग़ैर तो ग़ैर हैं, अपनों का सहारा न हुआ
    लोग रो-रो के भी इस दुनिया में जी लेते हैं
    एक हम हैं कि हंसे भी तो गुज़ारा न हुआ

    ગાયક છે રફીસાહેબ

    બંને ગીતના ગીતકાર છે રાજીન્દર કૃષ્ણ અને સંગીત આપ્યું છે રવિએ.

    ૧૯૬૩ની ફિલ્મ ‘બહુરાની’માં ગુરુદત્ત એક જુદા જ કિરદારમાં દેખાય છે. અસ્થિર મગજને કારણે તેના હાવભાવ અને બોલચાલની ઢબ આ ગીતમાં જણાઈ આવે છે.

    पीतल के घल में तितल
    बाहर अच्छा के भीतर
    जा पूछ के आओ चीतल
    क्या बोले दाई माँ

    સ્વર છે હેમંતકુમારનો.

    બીજું ગીત ગૃહત્યાગ વખતે ગવાયું છે.

    काम क्रोध और लोभ का मारा
    जगत न आया रास
    जब जब राम ने जन्म लिया
    तब तब पाया वनवास

    ગાયક છે મહેન્દ્ર કપૂર

    બંને ગીતના ગીતકાર છે સાહિર લુધિયાનવી અને સંગીત આપ્યું છે સી. રામચંદ્રે.

    ૧૯૬૪ની ફિલ્મ ‘સુહાગન’નું આ ગીત બે પ્રેમીઓનાં મનોભાવને પ્રસ્તુત કરે છે.

    भीगी चाँदनी छाई बेखुदी
    आजा डाल दे बाहों में अपनी बाहें

    ગુરુદત્ત સાથે છે માલા સિંહા. લતાજી અને મન્નાડે ગાયકો.

    બીજું ગીત બંનેના મનોભાવને વ્યક્ત કરતુ ગીત છે.

    तुम्हीं तो मेरी पूजा हो
    तुम्हे दिल में बसाया है
    तुम्हीं तो मेरी दुनिया हो

    સ્વર છે લતાજી અને તલત મેહમુદનાં.

    તો ત્રીજું ગીત પણ છે જેમાં ગુરુદત્ત પોતાના મનોભાવ માલા સિંહા આગળ વ્યક્ત કરે છે.

    तू मेरे सामने है
    तेरी ज़ुल्फ़ें हैं खुली
    तेरा आँचल है ढला
    मैं भले होश में कैसे रहूँ

    ગાયક છે રફીસાહેબ .

    ત્રણેય ગીતના ગીતકાર છે હસરત જયપુરી અને સંગીત આપ્યું છે મદન મોહને

    થોડામાં ઘણું જણાવાયું છે તે મિત્રોને ગમશે.


    Niranjan Mehta

    A/602, Ashoknagar(old),
    Vaziranaka, L.T. Road,
    Borivali(West),
    Mumbai 400091
    Tel. +91 22 28339258/ 91 9819018295
    વીજાણુ ટપાલ સંપર્ક સરનામું : nirumehta2105@gmail.com
  • ગીતબિતાન (“Garden of songs”) গীতবিতান – ૧૯

    રબીન્દ્રસંગીતમાં છલકાતી મેઘધનુષી સંવેદનાઓનું આચમન…

    અલ્પા શાહ

    નમસ્કાર મિત્રો, “ગીતબિતાન” શ્રેણીમાં ફરી એક વાર આપ સૌનુંભાવભર્યું સ્વાગત છે. રબીન્દ્રસંગીત દ્વારા માનવ મનની મેઘધનુષી સંવેદનાઓની સફર આગળવધારતા, ચાલો આજે એક નવી રચનાને જાણીએ અને માણીએ.

    જેમ જેમ હું “ગીતબિતાન”માં રહેલી રચનાઓને વધુ નજદીકથી સમજવાનો પ્રયત્ન કરું છું, તેમ તેમ મને ગુરુદેવની સંવેદનાઓ સાથે સાથે તેમના વિશાળ અસ્તિત્વના ફલકનો પણ પરિચય થઇ રહ્યો છે. જીવનના કેટલાય અનુભવો અને ઉતાર-ચઢાવ  પછી આટલી સહજતા અને સંવેદનશીલતા સાથે કવિવરે તેમના અંતરની ભાવનાઓને શબ્દોમાં વહાવી હશે. ગુરુદેવનું કોમળ ઋજુ હૃદય આધ્યાત્મિકતાના રંગે રંગાયેલું હતું અને આ આધ્યાત્મિકતાનો અજવાસ  તેમની અનેકાનેક રચનાઓમાં અને ખાસ કરીને તેમણે રચેલી પ્રાર્થનામાં સ્પષ્ટપણે પ્રગટ થાય છે. આજે આપણે આવી જ એક સુંદર પ્રાર્થનાને જાણીશું અને માણીશું. 1914માં રચાયેલીઆ રચનાનું શીર્ષક છે আগুনের পরশমণি (Aguner poroshmoni) જેનું ભાવાનુવાદિત શીર્ષકછે “નિર્મળ કરો…”. જેનું સ્વરાંકન કવિવરે રાગ ગૌડ-સારંગમાં  કર્યુંછે અને તેને દાદરા તાલ દ્વારા તાલબદ્ધ કરેલ છે.  મેં આ રચનાનો ગુજરાતીમાં પદ્ય સ્વરૂપેભાવાનુવાદ કરવાનો નમ્ર પ્રયત્ન કર્યો છે તે દ્વારા આપણે આ રચનામાં રહેલી સંવેદનાઓમાં ભીંજાવાનો પ્રયત્ન કરીશું.  આ રચનાને કવિવરે પૂજા  વિભાગમાં વર્ગીકૃત કરી  છે.

    નિર્મળ કરો…

    પારસમણિ થઈ પ્રભુ, મારા આંતરમનમાં પધારો

    આપના એક જ સંસ્પર્શે, મારા મનને નિર્મળ કરો

    આફતોના અગ્નિમાં પ્રભુ,આ જિંદગી તમે તપાવો
    સુવર્ણ સમ ચમકાવી, મારા જીવનને નિર્મળ કરો

    કાચી માટીના કોડિયે પ્રભુ,આપની જ્યોત રોપાવો
    આપના અનંત તેજપૂંજે, આ આત્માને નિર્મળ કરો

    બેસૂરા સૂર છેડતા વાદ્યને પ્રભુ,આપ સૂરીલું બનાવો
    અચળ સૂરનો નાદ રેલાવી, આ બુદ્ધિને નિર્મળ કરો

    ચોતરફ અંધાર મધ્યે પ્રભુ,કૃપાકેરી રોશની ફેલાવો
    રોશનીના રૂપેરી અજવાસે,આ દ્રષ્ટિને નિર્મળ કરો

    મને અબૂધને તમારી અકળ ગતિ ભલે ન સમજાવો
    બસ, શરણોમાં સ્વીકારી, મારું સર્વસ્વ નિર્મળ કરો

    ©અલ્પા શાહ

     કેટલો સુંદર ભાવ! અહીં પ્રભુ પાસે કવિવર કોઈ લૌકિક માંગણી ન કરતા, પોતાના મન, દ્રષ્ટિ, બુદ્ધિ, આત્મા અને જીવન અને પોતાનું સર્વસ્વ નિર્મળ કરવાની યાચના શબ્દો દ્વારા વહેતી મૂકે છે. આફતોના અગ્નિને પણ અવસર ગણાવતી આ રચનામાં, જેમ અગ્નિમાં તપીને સોનુ શુદ્ધ થાય તેમ પોતાના જીવનને આફતોના અગ્નિ દ્વારા તપાવી શુદ્ધ કરવાની પ્રાર્થના કવિવરે આ રચનામાં કરેલ છે. આ રચનાની ગણતરી રબીન્દ્રસંગીત ની  એક અતિ પ્રખ્યાત રચનામાં થાય છે. કવિવરે પોતે તો આ રચના પ્રથમવાર માઘ-ઉત્સવના ઉત્સવની ઉજવણી વખતે રજુ કરેલ હતી. કવિવર એવું દ્રઢપણે માનતા શુદ્ધત્વની યાચના જીવનના અંતે નહિ પણ જીવનકાળ દરમિયાન કરવામાં જ જીવની સાર્થકતા છે.

    શુદ્ધત્વ, નિર્મળતા, purification. અણીશુદ્ધ પરમાત્મા એ શુદ્ધત્વની પરમ પરાકાષ્ટા છે. દરેક જીવ જયારે જન્મે ત્યારે એ પરમાત્માના અંશ લેખે તેટલોજ શુદ્ધ હોય છે…જયારે બાળક જન્મે ત્યારે તેનું મન, બુદ્ધિ, દ્રષ્ટિ, આત્મા એ કેવું પારદર્શક અને શુદ્ધ હોય છે અને એટલેજ આપણે નાના અબુધ બાળકને ભગવાનનું સ્વરૂપ માનીએ છીએ. જ્યાં સુધી બાળકમાં “મારું”-“તારું”ની સમજ ના આવે ત્યારે તેનું સર્વસ્વ અણીશુદ્ધ હોય છે પણ ધીમે ધીમે એમાં માનવસહજ મલિનતા વધતે કે ઓછે અંશે પ્રવેશતી જાય છે. માયાના આવરણોમાં ધીમે ધીમે લપટાતો જાય છે. જીવનની ધારામાં વહેતા વહેતા, જીવનની પછડાટોમાં વળોટાતા વળોટાતા જીવનના અમુક મુકામે આ શુદ્ધત્વને પામવાની ઈચ્છા ફરી એક વાર પ્રબળ બને છે. અને શ્રીમદ્દ ભગવદ્ ગીતાના  નીચેના શ્લોકમાં કહેવાયું છે તેમ, યોગીની જેમ માયામાંથી મુક્ત (detached) થઇ મન, બુદ્ધિ, શરીર અને ઇન્દ્રિયોથી કર્મ કરવાથી  શુધ્ધત્વની પ્રાપ્તિ તરફ ગતિ શક્ય બને છે.

    कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि |
    योगिन: कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये || 11||

     આ શુદ્ધત્વ તરફની યાત્રાની યાચનાજ કવિવરે આ પ્રાર્થનામાં કરી છે અને જે હરિકૃપા થકીજ પામી શકાય.

    As I end this article, my sincerest prayer to the Almighty is to purify this life of mine, to clarify this life of mine and to simplify this life of mine.

    તો ચાલો, આજે આ રચનામાં કવિવરે પરમાત્માને કરેલી પ્રાર્થનાનું ચિંતન કરતાં કરતાં  હું મારી કલમને વિરામ આપું છું. આશા રાખું છું કે તમે પણ આ ગીતમાં રજુ થતી સંવેદનોની સરવાણીમાં ભીંજાયા  હશો.

    તમારા માર્ગદર્શન અને પ્રતિભાવોનીપેક્ષા સહ,


    સુશ્રી અલ્પાબહેન શાહનો સંપર્ક alpadipeshshah@gmail.com વિજાણુ ટપાલ સરનામે થઈ શકે છે.

  • વામા-વિશ્વ : સ્ક્વૉડ્રન લીડર ભાવના કંઠ

    આધુનિક હિન્દુસ્તાનમાં લગભગ દરેક વ્યવસાયિક ક્ષેત્રમાં મહિલાઓએ પગરણ માંડયા છે

    આલેખનઃ અનુરાધા દેરાસરી 

    સારે જહાઁસે અચ્છા, હિન્દુસતાં હમારાં,
    હમ બુલબુલે હૈં ઇસકી, યે ગુલસિતાં હમારાં…

    આધુનિક હિન્દુસ્તાન ખરેખર, દરેક ભારતીય માટે ગુલસિતાં બની રહ્યું છે. આજે મહિલાઓને પણ ન્યાય મળવા લાગ્યો છે. મોટાભાગના વ્યવસાયિક ક્ષેત્રોમાં, મહિલાઓએ પગરણ માંડયા છે. જ્યાં પુરુષવર્ચસ્વની સીલિંગ તૂટી છે અને ભારતીય સમાજે તે સ્વીકાર્યું છે. આ વ્યવસાયિક આધુનિક દોડમાં, ભારતીય લશ્કર (આર્મી) પણ બાકાત નથી.

    ૧૯૯૨માં ભારતીય લશ્કરમાં, મહિલાઓને નોન કોમ્બેટ રીતે પ્રવેશ આપવો તે નક્કી થયું. જે ભારતીય મહિલાઓ, ઘરની ચાર દીવાલોમાં ગૃહકાર્ય કરતી હતી તે હવે લશ્કરમાં જોડાઈ. આજના એક સર્વેક્ષણ પ્રમાણે ભારતીય લશ્કરની ત્રણે પાંખોમાં મળીને લગભગ ૧૧,૦૦૦ ભારતીય મહિલાઓ સૈનિક સિવાયની ભૂમિકાઓમાં કામ કરે છે. જેમાં લશ્કરમાં લગભગ ૭૦૦૦થી ૮૦૦૦ મહિલાઓ કામ કરે છે. નવી વીંગમાં ૭૦૦થી ૮૦૦ મહિલાઓ કાર્યરત છે. ભારતીય એરફોર્સ (IAF) માં આશરે ૧૬૦૦ મહિલાઓ ફરજ બજાવે છે.

    ૨૦૧૬માં ભારતીય, એરફોર્સમાં એક આગવી પરંતુ અદ્ભુત કહી શકાય તેવી ઘટના બની. આ લશ્કરની વીંગમાં ત્રણ ભારતીય મહિલાઓની ફાઇટર પ્લેન ઉડાવી શકે તે માટે (એરફાઇટર વિમાન) માટે નીમણૂક થઈ. તે ત્રણ મહિલાઓ અવની ચર્તુવેદી, મોહનાસીંગ અને ભાવના કંઠ.

    આ ત્રણ મહિલાઓમાં ભાવના કંઠે આગવી પ્રગતિ કરી અને તે ભારતીય ટોપગન (TOP GUN) પ્રથમ લશ્કરી મહિલા બની.

    ટોપગન (TOP GUN) એટલે કોઈ પણ વ્યક્તિ પોતાના વ્યવસાયમાં ઉત્તમ હોય, સ્કિલ્ડ પરસન હોય, તેનામાં સર્વોત્તમ શક્તિઓ હોય અને કાર્ય કરવામાં સૌની ઉપર હોય.

    સ્કવોડન લીડર ભાવના કંઠે પણ આ ઉપલબ્ધિ મેળવી અને તે પ્રથમ ભારતીય એરફોર્સની ટોપગન મહિલા બની.

    વિસ્તારથી ટોપગન આર્મી મહિલાની વાત પર ફોકસ કરીએ.

    ભાવનાનો જન્મ બિહારમાં આવેલા દરભંગામાં થયો હતો. ભણવામાં તેજસ્વી ભાવના એન્જિનિયરિંગનો અભ્યાસ કરતી પરંતુ તેની મીટ હંમેશા આકાશ તરફ મંડાયેલી રહેતી. તેને વિચાર આવતો, આ પંખીઓ કેટલા પણે મુક્ત રીતે આકાશમાં ઉડે છે, તેમ મને પણ મુક્ત રીતે આકાશમાં ઉડવા મળે તો ? હું વિમાન પ્લેન ચલાવી શકું તો !

    આ ઉપરાંત ૨૬મી જાન્યુઆરીને અન્ય ગણતંત્ર દિવસોમાં પરેડ જોવી તે તેની પેશન હતી. તે કલાકો સુધી પરેડ, પહેલેથી છેલ્લે સુધી જોતી અને તેને થતું, હું પણ આ લશ્કરી પરેડનો હિસ્સો બનું તો કેવું સારું ? આ તેની પેશન બની ગઈ હતી.

    પરંતુ ભારતીય સમાજમાં શરૂઆતમાં તો મોટાભાગના વિદ્યાર્થીઓ ચીલાચાલુ ડૉક્ટર, એન્જિનિયર વગેરે વગેરે ભણીને બનવાનું પસંદ કરે છે. સમાજના વહેણ સામે ઘણા ઓછા વિદ્યાર્થીઓ અલગ કારકીર્દી પસંદ કરે છે. ભાવના કંઠ પણ શરૂઆતમાં એ જ રસ્તે ચાલી અને બાયોમેડિકલ એન્જિનિયર બની. આ પછી થોડો સમય તેણીએ ટાટા કન્સ્લટન્સી સર્વિસમાં નોકરી કરી.

    પરંતુ તેના મનમાં તો આકાશમાં ભારતીય એરફોર્સનું વિમાન ઊડાડવાનું સ્વપ્ન બીજ રોપાણુ હતું. તે તેની પેશન હતી. અને જાણે તેના આ સ્વપ્નને કુદરતે પાંખો આપી.

    ૨૦૧૪માં ભારત સરકારે એરફોર્સમાં બહેનો માટે ફાઇટર સ્ટ્રીમ ૨૦૧૪-૨૦૧૬ સુધી પ્રાયોગિક ધોરણે ચાલુ કરી જેની જાહેરાત આવી.

    અને ભાવના કંઠે, આ તક ઝડપી લીધી, તેનું ભારતમાતાની એરફોર્સમાં રહીને સેવા કરવાનું અને ફાઈટર પ્લેન ઉડાડવાનું સ્વપ્ન સિદ્ધ થયું. તેણે આ સોનેરી તકનો લાભ લઈ, એરફોર્સની બધી ટ્રેનિંગો લઈ સ્કોડન લીડર ભાવના કંઠ બની.

    આ પછી ભાવના કંઠ સ્કોડન લીડર ઓફ એરફોર્સ તરીકે એક પછી એક સફળતાના પગથિયા ચડતી ગઈ.

    સૌ પ્રથમ ભાવના કંઠે એરફોર્સ પાયલોટની ટ્રેનિંગ પૂરી કરી. પછી ૨૦૧૬માં IAFની પ્રથમ ફાઇટર મહિલા બેચની, મહિલા બની. આ પછી ૨૦૧૯માં ભાવનાએ ફાઈટર કોમબેટ મિશનનું ડેટાઇમ મિશન ક્લીયર કર્યું. આ કોમ્બેટ મિશન કરનાર તે પ્રથમ ભારતીય મહિલા હતી.

    આ પછી ભાવના કંઠ, MIG-21 ફાઇટર વિમાન ઉડાડવા સક્ષમ બની અને તે તેણે હવામાં ઉડાડયું. તેનું આકાશમાં ભારતીય એરફોર્સ માટે વિમાન ઉડાડવાનું સ્વપ્ન પૂર્ણ થયું. આ પછી સ્કોડનલીડર ભાવના કંઠે SU- 30 ફાઇટર વિમાન ઉડાડયું.

    સ્કોડન લીડર ભાવના કંઠનું સ્વપ્ન હતું ટોપગન TOP GUN ભારતીય એરફોર્સ મહિલા બનવાનું

    તાજેતરમાં જ ભાવના કંઠે એરફોર્સનો અતિપ્રતિષ્ઠિત કોર્સ ફાઇટર કોમ્બેટ લીડર (FCL) કોર્સ, ગ્વાલીયરની (TACDE) માંથી પૂરો કર્યો. અને ભારતની પ્રથમ ટોપગન એરફોર્સ મહિલા બની.

    FCLના એરફોર્સના કોર્સ માટે પાયલોટની ખાસ વિશિષ્ટ બેચ હોય છે. જેમાં ૧% પાયલોટ ભાગ લઈ શકે છે. તેમાં ભાવના કંઠે ભાગ લીધો. આની ગ્વાલીયર ખાતે ૨૦ અઠવાડીયાની સખત ટ્રેનિંગ હતી જે તેણે પૂરી કરી.

    ભાવના કંઠની હવે પછીની ડયુટીમાં અગ્રીમ લડાઈની હરોળનું આયોજન કરવું, ઉચ્ચ જોખમવાળા હવાઈ ઓપરેશનનું સંચાલન કરવું, અને અન્ય પાયલોટને હવાઈ યુક્તિઓ અને શસ્ત્રોના ઉપયોગ અંગે તાલીમ આપવી વગેરે વગેરે. ભાવના કંઠ ગણતંત્ર પરેડમાં પણ પસંદગી પામી છે. સ્કોડન લીડર ભાવના કંઠે યુવતીઓ અને મહિલાઓ માટે ભારતીય લશ્કરના દ્વાર સંપૂર્ણ ખોલી આપ્યા છે

  • સંસ્પર્શ- ૨૯

    ધ્રુવ ભટ્ટની નવલકથાઓ પર સ્વ- અનુભૂતિની લેખશ્રેણી

    જિગીષા દિલીપ

    એ હરિ….. ઓ…. ઓ ….હરિ……હરિ ….એ …..હરિ…
    એક શબદ દો કાન, એક નજર દો આંખ
    વૈસે ગુરુ ગોવિંદ દો એક હૈ, તું ઝાંક સકે તો ઝાંક
    શબદ જડ્યા રે જગનાં ચોકમાં રે…..
    જડ્યા મને વચનો અણપાર…..
    કાને રે… અમારા ; વચનો વાંચ્યા રે….
    વાંચ્યા ભેગા ઉકલ્યા અણસાર…(૨)

    અમે ભણેલી વાણીનાં ભણતર ભૂલીયા રે….
    એવા મેં તો ખોયાં મારા ગાન,મેં તો કંઠે આપ્યાં ગાન….
    એવાં ગાણાંને ખોયાંની મોજ્યું હું શું કહું રે….
    ખોયાં એ તો ….ઓ …રે…ઊતરશે ભવપાર
    એવાં નવા રે અવતારે રમશે ચોકમાં રે….

    જી …..જી જી જી ઈ ઈ ઈ જી …જી એ જી
    નવા રે અવતારે રમશે ચોકમાં રે…
    એવાં શબદ જડ્યાં રે જગનાં ચોકમાં રે….

    મિત્રો,

    ઘેડ પ્રદેશનાં એટલે કે પોરબંદરથી ચોરવાડ સુધીનાં પ્રદેશનાં, લોક ઢાળમાં હાર્દિક દવેનાં કંઠે ગવાયેલ આ ધ્રુવગીતને સાંભળીને તમે શબદને પેલે પાર ન જાઓ તો જ નવાઈ!

    હરિને સંબોધીને ગવાયેલ આ ગીતનો દોહો આપણને કબીરની યાદ અપાવી દે જરૂર ,પરતું કબીરે કહ્યું,

    ગુરુ ગોવિંદ દોનો ખડે,કિસકો લાગુ પાય ।
    બલિહારી ગુરૂ આપકી,ગોવિંદ દીયો બતાય ।।

    જ્યારે અહીં તો દાદા કહે છે કે બે કાન વડે આપણને એક શબ્દ સંભળાય છે અને બે આંખોથી એક જ વસ્તુ દેખાય છે. તેવી રીતે ગુરુ અને ગોવિંદ એક જ છે, તું જોઈ શકતો હોય તો જો. આમ કહી દાદાએ ગુરુનો સુંદર મહિમા ગાઈ ગુરુને પરમનું સ્થાન આપ્યું છે. વાત પણ કેટલી સાચી છે !ગુરુ જ આપણને પરમ સુધી પહોંચવાનો અને જીવન સાચી રીતે જીવવાનો રસ્તો બતાવે છે ને?

    દોહો પૂરો કરતાં દાદા ગીતની શરૂઆત કરતાં કહે છે, મને મારાં શબ્દો જગતનાં ચોકમાંથી જ મળ્યા છે. ધ્રુવદાદાની જગતને અને લોકોને જોવાની અને સમજવાની દૃષ્ટિ જ સાવ નોખી છે. દાદા કહે છે ,”મને અણપાર વચનો મળ્યા.”  તેમને નાનામાં નાના માણસની કે અભણ માણસની પછી ભલે તે, ગીરનાં જંગલ નિવાસી હોય કે દરિયા કિનારે રહેનાર ખારવો, ખલાસી કે આદિવાસી હોય દરેકનાં શબ્દની પેલેપારનો શબદ જ સંભળાય છે. તેઓ જગતનાં દરેક લોકોનાં શબ્દો કાનથી વાંચે છે, સાંભળતાં નથી અને તેથી જ કાનથી વાંચેલા શબ્દોનાં ઊંડાંણભર્યા અર્થો તે ઉકેલી શકે છે,  એટલે જ દરિયા કિનારે ખારાપાટમાં અસહ્ય ગરમીમાં કારમી મજૂરી કરતા આદિવાસીને તે કેમ છે ? પૂછે અને જવાબ મળે “હાકલા છીએ બાપા હાકલા” અને ગીત રચાઈ જાય, સૌનું ખૂબ ગમતું” ઓચિંતું કોઈ મને રસ્તે મળે ને કદી ધીરેથી પૂછે કે કેમ છે? આપણે તો કહીએ કે દરિયા શી મોજમાં અને ઉપરથી કુદરતની રહેમ છે”

    જગતનાં લોકોની વાણીનાં શબ્દોમાંથી જ એમને વેદ,ઉપનિષદ ,ગીતાનું જ્ઞાન લાધે છે, તેમની આ લોકવાણી સમજવાની અનોખી રીત વર્ણવતા તેઓ કહે છે કે જ્યારે હું જગતનાં લોકોની વાણી સાંભળું છું ત્યારે હું મારી ભણતરની ભણેલી વાણી ભૂલી જાઉં છું. ભણતરનાં જ્ઞાન કરતાં પણ અભણ લોકોનાં વચનોમાંથી દાદાને ઊચું જ્ઞાન સાંપડે છે. દાદાનાં દરેક પુસ્તકમાં ,તેમનાં દરેક પાત્રોનાં સંવાદોમાં આપણે આ વાત સાંભળી ચુક્યા છીએ.

    હવે આગળ જે વાત કરી છે તે તો અદ્ભુત છે. દાદા જે જગતનાં લોકોની વાણીમાંથી જે શબદને પામ્યા અને તેમનાં ગીતો તેમણે ગાયા, પણ તેમની ઉદારતા જુઓ તેમણે તે ગીતોને પણ ‘જે ગાય તેના ગીતો ‘ કહી “ તમે ગાયા આકાશ ભરી પ્રીતે,તે ગીત કહેવાય મારા કઈ રીતે?” તેમ કહે છે. આમ કહી પોતાનાં કંઠે ગવાયેલ ગીતોને લોકોમાં વહેંચી, તેની અણકહી મોજ દાદા માણે છે અને નિ:શબ્દતામાં ખોવાઈ જાય છે અને ગાઈ ઊઠે છે,

    એવાં મેં તો ખોયાં મારા ગાન, મેં તો કંઠે આવ્યાં ગાન….રે
    ગાણાંને ખોયાની મોજ્યું , હું શું કહું રે…
    ખોયાં એ તો ઊતરશે ભવપાર
    એવાં નવારે અવતારે રમશે ચોકમાં રે…

    આગળ વધતાં લોકોની વાણીમાં પોતાનાં શબ્દોને રમતાં મૂકીને સંતોષ અનુભવતાં દાદા કહે છે. મેં મારા શબ્દોને લોકોમાં વહેંચી દીધાં અને સમય જતાં તે શબ્દો બીજા ભવમાં નવા અવતારે અવતરશે અને નવાં સ્વરૂપે ચોકમાં અવતરશે. જેમ વર્ષો પહેલાંનાં મહર્ષિ વ્યાસમુનિ અને વાલ્મિકજીએ લખેલ મહાભારત ,રામાયણ તેમજ ભાગવતને મોરારિબાપુ અને ડોંગરે મહારાજ નવા અવતારે રજૂ કરે છે તેમ. આમ જગતનાં લોકો પાસેથી મળેલા શબ્દોની જ્ઞાનગંગામાં પોતે નાહીને તે ગંગાનાં પાણીમાં જગત સમસ્તને પોતાનાં ગણી સાથે ઝબોળવાની “ વસુધૈવ કુટુમ્બકમ્’ની ભાવનાની સુંદર વાત ધ્રુવદાદાએ તેમના આ ગીતમાં કરી છે. તેમજ જગતનાં ચોકમાંથી જ શબ્દો તેમને મળ્યા અને તેને ગીત સ્વરૂપે તેમણે રજૂ કર્યાં.કેટલી હ્રદયમાં સોંસરવી ઉતરી જાય તેવી વાત છે નહીં?


    સુશ્રી જિગીષાબેન પટેલનો સંપર્ક dilipjigisha@gmail.com વિજાણુ ટપાલ સરનામે થઈ શકે છે.