-
ઉતના હી ઉપકાર સમઝ કોઈ જિતના સાથ નિભાયે
ધિક્કારનાં ગીતો
પ્રેમનું પ્રકરણ પૂરૂં થતાં પહેલાં સુખનો જે અનુભવ કરાવે છે તે બદલ આભારી રહેવું એ છે સ્વસ્થ અભિગમ.
દીપક સોલિયા
લાઇફમાં લોચા તો પડે. પણ પછી લોચામાં જ ન પડી રહેવાનું હોય. લોચાને પાછળ છોડીને આગળ વધી જવાનું હોય. ફૂલ ન મળે અને કાંટા મળે તો પછી કાંટા જ ભલે… ફિલ્મ અનોખી રાત માટે ગીતકાર કૈફી આઝમીએ લખેલા ગીતમાં કહ્યું છે તેમઃ મિલે ના ફૂલ તો કાંટો સે દોસ્તી કર લી.
આ ફિલ્મમાં અને આ ગીતમાં વાત એવી છે કે એક અમીર પ્રૌઢ પૈસાના જોરે એક જુવાન છોકરીને પરણવા થનગની રહ્યો છે. છોકરી જાણે છે કે પેલો પ્રૌઢ ફૂલ નથી, કાંટો છે. એટલે ગીતનું મૂખડું કહે છેઃ મિલે ના ફૂલ તો કાંટો સે દોસ્તી કર લી. પણ આમાં આત્મદયા નથી, ગરીબડાપણું નથી. ઉલટાનું ગીતના છેલ્લા અંતરામાં તો અતિ કાળમૂખી ભવિષ્યવાણી ઉચ્ચારવામાં આવી છેઃ
વો જિનકો પ્યાર હૈ ચાંદી સે ઇશ્ક સોને સે
વહી કહેંગે કભી હમ ને ખુદકુશી કર લીમતલબ કે આ ગીતમાં ‘અબ આગે જો ભી હો અંજામ દેખા જાયેગા’ એવું કહેનારને અંજામની ખબર જ છે કે માત્ર સોના-ચાંદી-પૈસાને પ્રેમ કરનારનું છેવટે આવી બનવાનું છે. જે માત્ર દૌલતનો દીવાનો છે એ જાતે જ ગળામાં ફાંસીનો ફંદો ભરાવે છે, એનો મરો થાય છે.
છોકરી માત્ર પૈસો જોઈને પરણી ગયા પછી પોતે સુખી થાય અને પતિ પણ સુખી થાય એ જરૂરી નથી. ઉલટાનું આવા કજોડામાં બન્ને બહુ દુઃખી થાય તેવી શક્યતા ઊંચી હોય છે. આવું સમજ્યા પછી ખુલ્લી આંખે કોઈ કુવામાં પડે તો ઠીક છે, એના કર્યા એ ભોગવે.
બાકી એક વાત નક્કી છે કે પૈસો લક્ષ્મી છે અને લક્ષ્મી ખરાબ નથી. એ જ રીતે પ્રેમ જીવનનો ધબકાર છે. એ પણ ખરાબ નથી. આવામાં ઘણી વાર એવું બનતું હોય છે કે છોકરી એક વાર હૃદયને અનુસરીને પ્યાર તો કરી બેસે, પણ પછી તેને સમજાય કે પ્રેમી પાસે ફક્ત પ્યાર જ છે, પૈસો નથી ત્યારે તે પીછેહઠ કરવા પ્રેરાઈ શકે છે.
આવા સંજોગોમાં આદર્શ સ્થિતિ તો એ જ છે કે છોકરાએ છોકરીની ચૉઇસનો સ્વીકાર કરવો જોઈએ અને તેના માર્ગમાં અવરોધ પેદા ન કરવો જોઈએ. પણ ઘણા કિસ્સામાં છોકરાઓ આવો સ્વસ્થ અભિગમ અપનાવવાને બદલે આવાં રોતલ ગીતો ગાવા પ્રેરાતા હોય છેઃ
ચાંદી કી દીવાર ન તોડી પ્યાર ભરા દિલ તોડ દિયા
ઇક ધનવાન કી બેટીને નિર્ધન કા દામન છોડ દિયા.છોકરાની મૂળ ભડાસ એ હોય છે કે છોકરીને પૈસામાં જ રસ હોય તો તેણે પહેલેથી એ વાતે સ્પષ્ટ રહેવું જોઈએ અને મારા જેવા ગરીબ માણસના અરમાનોને બહેકાવવા ન જોઈએ. ઉપર જે મૂખડું નોંધ્યું છે એ ગીતમાં આ ફરિયાદ આ શબ્દોમાં વ્યક્ત કરાઈ છેઃ
કલતક જિસને કસ્મેં ખાઈ દુઃખ મેં સાથ નિભાને કી
આજ વો અપને સુખ કી ખાતિર હો ગઈ એક બેગાને કી
શહનાઈયોં કી ગૂંજ મેં દબ કે રહ ગઈ આહ દીવાને કી
ધનવાનોં ને દીવાને કા ગમ સે રિશ્તા જોડ દિયા.વો ક્યા સમઝે પ્યાર કો જિનકા સબકુછ ચાંદીસોના હૈ
ધનવાનોં કી ઇસ દુનિયા મેં દિલ તો એક ખિલૌના હૈ
સદિયોં સે દિલ તૂટતા આયા, દિલ કા બસ યે રોના હૈ
જબતક ચાહા દિલ સે ખેલા ઔર જબ ચાહા તોડ દિયા…પહેલી નજરે આ ફરિયાદ વાજબી લાગે તેવી છે. છોકરો કહે છે કે છોકરીએ વચન આપેલું કે એ દુઃખમાં મારી પડખે રહેશે, પણ એ તો દુઃખ સાથે મારો રિશ્તો જોડીને પોતે બીજે ક્યાંક પરણી ગઈ. એને મન થયું ત્યાં સુધી મારા દિલ સાથે રમી અને પછી મન ઊઠી ગયું ત્યારે એણે મારું દિલ તોડી નાખ્યું.
ટેક્નિકલી આ ફરિયાદ સાચી હોવા છતાં એમાં જે લોચો છે તે એ છે કે છોકરી તો ઠીક, છોકરો પોતે પણ નગુણો તો ખરો જ. અને થોડા સમય માટે જ ભલે, પ્રેમની મોહક દુનિયામાં મહાલવાનો જે અવસર છોકરીએ પૂરો પાડ્યો એનું કંઈ નહીં? ફિલ્મ ચિત્રલેખાના સાહિરે લખેલા પેલા માતબર ગીત -મન રે તૂ કાહે ના ધીર ધરે-માં કહ્યું છે તેમ, ઉતના હી ઉપકાર સમઝ કોઈ જિતના સાથ નિભાયે.
સંગ બે ઘડીનો હોય તો પણ તેનો આભાર માનવાનો હોય. એ સુંદર અવસર આપવા બદલ છોકરાએ પહેલા તો છોકરીનો ઋણસ્વીકાર કરવો જોઈએ અને પછી પોતે અત્યંત અમીર ન બની શકે તો પણ કમસે કમ પત્ની-બાળકોનું ભરણપોષણ કરી શકે એટલી ક્ષમતા અને સજ્જતા કેળવ્યા બાદ નવેસરથી નવી તકની રાહ જોવી જોઈએ. એણે યાદ રાખવું જોઈએ કે લાયકાત મોટે ભાગે એળે નથી જતી.
ટૂંકમાં, ઇશ્ક પણ મહત્ત્વનો છે અને ફાઈનાન્સ પણ મહત્ત્વનું છે. આ લેખશ્રેણીનો આરંભ જે ગીતથી કરેલો તે મુજબ છોકરો જો છોકરી સામે ઇમોસનલ અત્યાચારની ફરિયાદ કરે તો સામે પક્ષે તેણે પણ એ સમજવું જોઈએ કે અપૂરતી આવક પણ છેવટે તો પ્રેમિકા કે પત્ની પરનો ફાઈનાન્શિયલ અત્યાચાર ગણાય.
અને અત્યાચાર ચાહે ઇમોસનલ હોય કે ફાઈનાન્શિયલ, એ ગુજારવાનો કોઈને હક નથી હોતો. આવામાં, જે છોકરો પરિવારને ફાઈનાન્શિયલ સુરક્ષા પૂરી ન પાડી શકતો હોય એ જો પોતાની ગેરલાયકાત છતાં છોકરીને પામવા માટે ધમપછાડા કરે, છોકરી પર ઇમોસનલ અત્યાચાર ગુજારે તો એના પર તો બબ્બે દોષ ચડેઃ ઇમોસનલ-કમ-ફાઈનાન્શિયલ અત્યાચારનો બેવડો દોષ. આવા દોષીએ રોદણાં રડવાને બદલે પહેલાં પોતાના દોષ જોવા જોઈએ. એણે એવી ભીખ ન માગવી જોઈએ કે, વક્ત કરતા જો વફા આપ હમારે હોતે, હમ ભી ઔરોં કી તરહ આપ કો પ્યારે હોતે… આવા રોતલવેડાનો કોઈ મતલબ નથી.
(ક્રમશઃ)
શ્રી દીપક સોલિયાનું વિજાણુ સંપર્ક સરનામુંઃ dipaksoliya@gmail.com
-
વાદ્યવિશેષ : (૪૬) – તાલવાદ્યો (૧૧) – ડ્રમસેટ
ફિલ્મી ગીતોમાં વાદ્યોના પ્રદાન વિશેની શ્રેણી
પીયૂષ પંડ્યા, બીરેન કોઠારી
કોઈ પણ જાતિ, પ્રજાતિ, પ્રદેશ, કે પછી દેશ, દરેકની પોતાની આગવી નૃત્ય અને સંગીતની શૈલી હોય છે. શૈલીઓ ચાહે કેટલી પણ અલગ પડતી હોય, તેના બંધારણમાં સંગીતના મૂળભૂત ઘટકો – સ્વર અને તાલ -અચૂક ને અચૂક સમાવિષ્ટ હોય જ છે. એમાં પણ નૃત્ય સાથે તો સ્વર કરતાંયે વધારે મહત્વ તાલનું હોય એમ કહેવામાં અતિશયોક્તિ નથી. આ શ્રેણીમાં અત્યાર સુધી ભારતીય ઉપખંડમાં ઉપયોગે લેવાતાં તાલવાદ્યોનો પરિચય કરતા આવ્યા છીએ. હવે પાશ્ચાત્ય સંગીત સાથે સંલગ્ન એવાં તાલવાદ્યો વિશે વાત કરીએ.
શરૂઆત ડ્રમસેટ, જે સામાન્ય રીતે ડ્રમ્સ નામે ઓળખાય છે, તેનાથી કરીએ. હકીકતે આ કોઈ એક તાલવાદ્ય ન હોતાં ચોક્કસ સંખ્યામાં સાથે વગાડાતાં તાલવાદ્યોનો સમૂહ છે.
(વિવિધ ભાગનાં નામ સહિત ડ્રમસેટ) તસવીરમાં લાક્ષણિક ડ્રમસેટ જોઈ શકાય છે. પાંચ અલગ અલગ કદની લાકડાની કે ધાતુની નળાકાર ફ્રેમના એક છેડાને ચામડાની કે પ્લાસ્ટીકની બનેલી પાતળી ત્વચા વડે મઢી લેવામાં આવે છે. બીજો છેડો ખુલ્લો હોઈ, જે તે ડ્રમને વગાડવામાં આવે ત્યારે તેના કદના આધારે ચોક્કસ પ્રકારનો અનુનાદીય નાદ ઉત્પન્ન થાય છે. ખાસ નોંધવાલાયક બાબત એ છે કે આ ડ્રમ મોટે ભાગે પાછળથી ખુલ્લાં હોવાને કારણે તેમાંથી રણકાર પેદા થતો નથી, અને માત્ર સપાટી પરથી જ તાલ વાગતો હોય એમ લાગે છે. છતાં તેમાં જે તે ડ્રમની જાડાઈ અનુસાર અલગ અલગ તાલ નીપજે છે. આ ઉપરાંત ડ્રમસેટમાં ધાતુની બનેલી બે ઝાલર (સિમ્બલ) જેવી રચના સમાવિષ્ટ હોય છે, જેની ઉપર પ્રહાર કરવાથી રણકાર જેવો ધ્વનિ નીપજે છે. પાંચ પૈકીના સૌથી મોટા ડ્રમને વાદકાના પગ પાસે ગોઠવવામાં આવે છે, જ્યાં વાદક એક પેડલ સાથે જોડાયેલી દાંડી સાથે જોડાયેલા ઉચ્ચાલનની મદદથી તે ડ્રમ ઉપર પ્રહાર કરી, તેને વગાડી શકે છે. અન્ય ચાર ડ્રમ્સ અલગઅલગ સ્ટેન્ડ પર ગોઠવાયેલાં હોય છે અને વાદક પોતાના હાથમાં રહેલી લાકડાની બનેલી બે દાંડી વડે તેમની પર પ્રહાર કરી, તાલ વગાડે છે. બન્ને ઝાલરને વગાડવા માટે પણ તે બે દાંડીઓ જ ઉપયોગમાં આવે છે. ઘણી વાર દાંડીને બદલે ‘ડ્રમ બ્રશ’ પણ વાપરવામાં આવે છે. ડ્રમ બ્રશનો હાથો મોટે ભાગે રબરનો કે લાકડાનો અને વગાડવાના ભાગે પ્લાસ્ટિક, નાયલોન કે ધાતુના પાતળા તાર હોય છે, જે પીંછી જેવા દેખાય છે. ડ્રમ બ્રશનો તાલ સાવ અલગ પડી આવે છે.
(ડ્રમ બ્રશ) આ થઈ એક સાદા, લાક્ષણિક ડ્રમસેટની રચના. જો કે સમયસમયે તેમાં અનેક ફેરફારો થતા રહ્યા છે. તેમજ વાદકે વાદકે પણ તેમાં ફેરફાર થતા રહે છે.
ડ્રમસેટનાં દરેક ભાગનાં વિશિષ્ટ નામ હોય છે. સૌથી મોટું, ઊભું, પગ વડે વગાડાતું ડ્રમ ‘બાસ ડ્રમ’ અથવા ‘કીક ડ્રમ’ કહેવાય છે. ઓછી જાડાઈ ધરાવતું, પણ સહેજ પહોળું, મધ્યમાં રહેતું ડ્રમ ‘સ્નેર ડ્રમ’ તરીકે ઓળખાય છે, તો સહેજ સાંકડાં, પણ વધુ જાડાઈ ધરાવતાં ડ્રમ ‘ટોમ ટોમ્સ’ અથવા ‘ટોમ્સ’ કહેવાય છે.
સૌ પ્રથમ ડ્રમસેટને વગાડી રહેલા એક વાદકની ક્લીપ જોઈએ, જે સાંભળવાથી વિવિધ કદનાં ડ્રમ, ડિશ, ડ્રમ બ્રશ તેનાં વિવિધ ઘટકોનો ધ્વનિ કેવો હોય છે તેનો ખ્યાલ આવશે.
નીપજતા ધ્વનિને આધારે સિમ્બલનાં વિવિધ પ્રકાર હોય છે, જેમાં ‘ક્રેશ સિમ્બલ’, ‘રાઈડ સિમ્બલ’, ‘હાઈ હેટ્સ’, ‘સ્પ્લેશ સિમ્બલ’, ‘ચાઈના સિમ્બલ’ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. આ પૈકીના ‘હાઈ હેટ સિમ્બલ’ને પગ વડે વગાડી શકાય એ રીતે તેની સાથે પેડલની રચના હોય છે. વિવિધ સિમ્બલના ધ્વનિનું પણ આગવું મહત્ત્વ છે. આ ક્લિપમાં તેના વિવિધ ધ્વનિ સાંભળી શકાશે.
ઊલ્લેખનીય છે કે ખ્યાતનામ અમેરિકન સંગીતશૈલી ‘રોક એન્ડ રોલ’માં ડ્રમસેટ અનિવાર્ય અંગ ગણાય છે. 1950ના દાયકામાં જે હિન્દી ફિલ્મના સંગીતકારોએ આ શૈલીને ગીતોમાં પ્રયોજી એ ગીતોમાં ડ્રમસેટ મહત્ત્વનું તાલવાદ્ય બની રહ્યું. આવા સંગીતકારોમાં ઓ.પી.નય્યર, એન. દત્તા, મર્યાદિત પ્રમાણમાં રવિ અને સી. રામચંદ્ર વગેરેને ગણાવી શકાય.
ડ્રમ સેટ એવું વાદ્ય છે કે જેને હાથમાં પકડીને સહેલાઈથી હેરફેર કરી શકાય નહીં. આથી હિન્દી ફિલ્મોમાં મોટે ભાગે તે કોઈ હોટેલના વાદ્યવૃંદમાં, યા સ્ટેજ પરના કોઈ કાર્યક્રમમાં વગાડાતું બતાવાય છે. અલબત્ત, સામાન્ય ગીતોમાં પણ તેનો ઉપયોગ કરાયેલો હોય છે.
હવે જેમાં ખુબ જ ધ્યાનાકર્ષક ડ્રમ્સ સાંભળવા મળતાં હોય એવાં કેટલાંક ફિલ્મી ગીતો માણીએ.
ફિલ્મ તીસરી મંઝીલ (૧૯૬૬)નાં રાહુલદેવ બર્મનના નિર્દેશનામાં તૈયાર થયેલાં ગીતો વડે હિન્દી ફિલ્મી સંગીતમાં એક નવો દોર શરૂ થયો એવું કહેવાય છે. આ ફિલ્મમાં હીરોને ડ્રમ પ્લેયર બતાવાયો હોવાથી ફિલ્મનાં ઘણાં ગીતોમાં ડ્રમનો ઊપયોગ કરાયો હતો. એ પૈકીના
એક ગીત ‘આજા આજા મૈં હૂં પ્યાર તેરા’ સાથે ડ્રમ્સના તાલ સ્પષ્ટ સંભળાય છે.
https://www.youtube.com/watch?v=EOgirs 8 vE_A&list=RDEOgirs 8 vE_A&start_radio= 1
૧૯૬૭માં રજૂ થયેલી ફિલ્મ એન ઈવનીંગ ઈન પેરીસમાં શંકર-જયકિશનનું સંગીત હતું. તેનું ડ્રમસના તાલ વડે મઢાયેલું ગીત ‘દીવાને કા નામ તો પૂછો’ માણીએ. આ ગીતનું ફિલ્માંકન કોઈ હોટેલમાં કે સ્ટેજ પર નથી, છતાં તેમાં ડ્રમસેટનો ઊપયોગ કરાયો છે. આવાં ઘણાં ગીતો હિન્દી ફિલ્મોમાં છે.
https://www.youtube.com/watch?v=OxAg 62 y 86 VE&list=RDOxAg 62 y 86 VE&start_radio= 1
લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલના સંગીત વડે તૈયાર થયેલું એક ગીત સાંભળીએ. આ ગીત ફિલ્મ મેરે હમદમ મેરે દોસ્ત (૧૯૬૮)નું ‘ના જા કહીં અબ ના જા’ છે, જેમાં ડ્રમ્સના બોલ કાને પડતા રહે છે.
https://www.youtube.com/watch?v= 385 FnqstFII&list=RD 385 FnqstFII&start_radio= 1
ફિલ્મ દિલ ઔર મહોબ્બત (૧૯૬૮)નું ગીત ‘હાથ આયા હૈ જબ સે તેરા હાથ મેં’ સાંભળીએ. સંગીત ઓ.પી. નૈયરનું છે.
https://www.youtube.com/watch?v=tZzoHN 3 QxMM&list=RDtZzoHN 3 QxMM&start_radio= 1
ફિલ્મ પ્રિન્સ (૧૯૬૯)ના ગીત ‘મદહોશ હવા મતવાલી ફીઝા’ સાથે મુખ્ય તાલવાદ્ય તરીકે ડ્રમ્સનો ઉપયોગ થયો છે. સંગીત શંકર-જયકિશનનું છે.
https://www.youtube.com/watch?v= 9 uaOTuphHrg&list=RD 9 uaOTuphHrg&start_radio= 1
૧૯૬૯ના વર્ષમાં પરદા પર આવેલી ફિલ્મ તુમ સે અચ્છા કૌન હૈનાં ગીતો શંકર-જયકિશનના નિદેશનમાં તૈયાર થયાં હતાં. આ ફિલ્મના તે અરસામાં ટેલીફોનગીત તરીકે મશહૂર થયેલા ગીત ‘કિસ કો પ્યાર કરું’માં ડ્રમના બોલ અલગ પડી આવે છે. વળી પરદા પર દેખાતા વાદ્યવૃંદમાં ડ્રમવાદક એક કરતાં વધારે વાર નજરે ચડે છે.
https://www.youtube.com/watch?v=maIEWK 7 YI_Y&list=RDmaIEWK 7 YI_Y&start_radio= 1
હવે ૧૯૭૧ની સાલમાં સાંભળવા મળ્યાં હતાં બે એવાં ડ્રમના તાલથી સભર ગીતો માણીએ. આ ગીતોની તાજગી આજે સાડાપાંચ દાયકા પછી પણ બરકરાર છે. આ બેય ગીતો રાહુલદેવ બર્મનના સંગીતનિર્દેશનમાં બન્યાં હતાં. પહેલાં સાંભળીએ ૧૯૭૧ની ફિલ્મ જવાની દિવાનીનું ડ્રમ્સના તાલથી ભરેલું ગીત ‘જાન એ જાં ઢૂંઢતા ફીર રહા’. અને તે પછી ફિલ્મ હરે રામા હરે ક્રિશ્નાનું ગીત ‘દમ મારો દમ’ માણીએ.
https://www.youtube.com/watch?v=V 3 tB 5 Wu 2 ifg&list=RDV 3 tB 5 Wu 2 ifg&start_radio= 1
https://www.youtube.com/watch?v=FgMBDEU 4 emE&list=RDFgMBDEU 4 emE&start_radio= 1
૧૯૭૪ના વર્ષમાં રજૂ થયેલી ફિલ્મ હાથ કી સફાઈની સફળતામાં કલ્યાણજી-આણંદજીના નિર્દેશનમાં બનેલાં તેનાં ગીતોનું મોટું પ્રદાન હતું. આ ફિલ્મના ગીત ‘તુ ક્યા જાને વફા’ સાથે ડ્રમ્સના બોલ સતત સંભળાતા રહે છે.
https://www.youtube.com/watch?v= 4852 SdnESN 0 &list=RD 4852 SdnESN 0 &start_radio=
૧૯૭૯ની ફિલ્મ લહૂ કે દો રંગનું ડૃમ્સના બોલ વડે સજેલું ગીત ‘ચાહીયે થોડા પ્યાર’ માણીએ. સંગીતનિર્દેશન બપ્પી લાહીરીનું છે.
https://www.youtube.com/watch?v=fBfFmzwYeAc&list=RDfBfFmzwYeAc&start_radio= 1
આગળ વધીએ એક એવી ફિલ્મ તરફ, જેના ગીત-સંગીતે ભારતીય ઉપખંડમાં ડીસ્કોયુગ’ કહેવાતા એક સમયગાળાને જન્મ આપ્યો. ૧૯૮૦ના વર્ષમાં આવેલી આ અતિશય સફળ ફિલ્મ એટલે કુરબાની. ગીત છે ‘લૈલા મૈં લૈલા’ અને તેની સાથે રોટોડ્રમ્સ તરીકે જાણીતાં ડ્રમ્સ વાગી રહ્યાં છે. સંગીત તૈયાર કર્યું હતું કલ્યાણજી-આણંદજીએ. આ ગીત માટે તાલની રચના કરી હતી આ સંગીતકાર બેલડીના નાનાભાઈ અને પાશ્ચાત્ય તાલવાદ્યોના કાબેલ વાદક એવા લક્ષ્મીચંદ શાહે, કે જેઓ ‘બાબલા’ તરીકે જાણીતા છે.
https://www.youtube.com/watch?v= 1 i_MwtbXezY&list=RD 1 i_MwtbXezY&start_radio= 1
ઉપર કહ્યું એમ ૧૯૮૦ પછી એક એવો તબક્કો આવ્યો, જેમાં ડીસ્કો સંગીત વડે ફિલ્મને સફળ કરવાના પ્રયત્નો શરૂ થયા. આ દોરમાં એક ફિલ્મ તો ડીસ્કો ડાન્સર(૧૯૮૨) નામથી જ પરદા પર રજૂ થઈ! તેના ખુબ જ લોકપ્રિય બનેલા ગીત ‘કોઈ યહાં આહા નાચે નાચે’માં ડ્રમના તાલ કાને પડતા રહે છે.
https://www.youtube.com/watch?v=bAipM 6942 Xs&list=RDbAipM 6942 Xs&start_radio= 1
ફિલ્મ કયામત સે કયામત તક(૧૯૮૮)નું સંગીત આનંદ-મીલિંદે તૈયાર કર્યું હતું. આ ફિલ્મનું આજે પણ ખુબ જ લોકપ્રિય બની રહેલું ડ્રમ્સના તાલ વડે સજેલું ગીત ‘પાપા કહેતે હૈ બડા નામ કરેગા’ સાંભળીએ.
https://www.youtube.com/watch?v=FEvBiayarlc&list=RDFEvBiayarlc&start_radio= 1
૧૯૯૩ની ફિલ્મ બાઝીગરનું ગીત ‘યે કાલી કાલી આંખેં’ મુખ્યત્વે ડ્રમ્સના તાલથી સજાવાયું છે. સંગીતનિર્દેશન અનુ મલિકનું છે.
https://www.youtube.com/watch?v=KC-DuX 51 NY 0 &list=RDKC-DuX 51 NY 0 &start_radio= 1
આ કડીની આખરમાં ૨૦૦૭ના વર્ષની ફિલ્મ ડોનનું ડ્રમ્સપ્રધાન ગીત ‘આજ કી રાત’ માણીએ. સંગીત શંકર-એહસાન-લોયનું છે.
https://www.youtube.com/watch?v=OXOj 4 bUuzSg&list=RDOXOj 4 bUuzSg&start_radio= 1
આજની કડીમાં અહીં અટકીએ. હવે પછીના હપ્તામાં એક નવા તાલવાદ્ય સાથે આ શૃંખલામાં એક વધુ મણકો જોડીશું.
નોંધ :
૧) તસવીર નેટ પરથી તેમ જ વાદનની અને ગીતોની લિન્ક્સ યુ ટ્યુબ પરથી તેનો વ્યવસાયિક ઉપયોગ નહીં થાય તેવી બાંહેધરી સહિત સાભાર લીધી છે.
૨) અહીં પસંદ કરાયેલાં ગીતોમાં રસબિંદુ માત્ર અને માત્ર ચોક્કસ વાદ્ય જ છે.
૩) અહીં મૂકાયેલાં ગીતોની પસંદગી લેખકોની પોતાની છે. આ યાદી સંપૂર્ણ હોવાનો દાવો પણ નથી કે તે માટેનો ઉપક્રમ પણ નથી. તેથી અમુક ગીત કેમ ન મૂક્યું કે ચોક્કસ ગીત રહી ગયાની નોંધ લેવાને બદલે આ શ્રેણીના હેતુવિશેષનો આનંદ માણવા ભાવકમિત્રોને અનુરોધ છે.
સંપર્ક સૂત્રો :
શ્રી પિયૂષ પંડ્યા : ઈ-મેલ: piyushmp30@yahoo.com
શ્રી બીરેન કોઠારી : ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com -
જેનું કામ જે કરે
ગિરિમા ઘારેખાન
ઘણા જૂના સમયની વાત છે. બે ઘોડા હતા. એકનું નામ હતું શૂરો અને બીજાનું નામ હતું વીરો. શૂરો અને વીરો કામ તો જુદું જુદું કરતાં હતા પણ બંને ખાસ મિત્રો હતા. જયારે એમની પાસે કામ ન હોય ત્યારે એમના માલિક એમને છુટ્ટા ફરવા માટે મોકલે. એ વખતે એ બંને એક ઘાસના મેદાનમાં આવીને મળતાં. બંને લીલું લીલું ઘાસ ચરે, વાતો કરે અને ખુશ થઈને પોતાના માલિક પાસે પાછા જાય.
એક દિવસ એવું થયું કે ધોલુ નામનો એક ગધેડો ત્યાં આવી ચડ્યો. એ પણ શુરો અને વીરોની સાથે ત્યાં ઘાસ ચરવા માંડ્યો. ઘાસ ચરતાં ચરતાં એણે આ બંને ઘોડાની વાતો સાંભળી. એ લોકો પોતાના માલિકોના વખાણ કરતાં હતાં. એમને પોતાનું કામ કરવામાં પણ બહુ આનંદ આવતો હતો. ઘોલુને તો પોતાનું કામ જરા પણ ગમતું ન હતું. એનો માલિક એના ઉપર ઘણા બધાં કપડાનું વજન મુકીને એને દૂર નદી કિનારે લઇ જતો. માલિક ત્યાં કપડાં ધુએ ત્યાં સુધી એણે ત્યાં ઊભું રહેવું પડતું. એનો માલિક એને ત્યાંથી જ ઘાસ ખાઈ લેવાનું કહેતો. પછી કપડાં સુકાઈ જાય એટલે એ કપડાં ઊંચકીને એણે ઘેર આવવું પડતું. એ ખૂબ જ થાકી જતો. ક્યારેક તો કંટાળીને રસ્તામાં જ આળોટવા માંડતો. કપડાં ગંદા થઇ જાય એટલે માલિક એને મારતો પણ ખરો. એટલે ઘોલુને એનો માલિક પણ ગમતો ન હતો.
એણે શૂરો અને વીરોને પૂછ્યું, ‘તમારા માલિક તમને શું ખવડાવે છે કે તમે એના આટલા વખાણ કરો છો? ’
શૂરોએ જવાબ આપ્યો, ‘અમારા માલિક અમને સરસ બાજરી, ચણા, વગેરે ખવડાવે છે. એનાથી અમે બહુ મજબૂત અને તાકાતવાળા બનીએ છીએ.’
આ સાંભળીને ઘોલુએ નિસાસો નાખ્યો. એણે તો રોજ નદી પર ઉગેલું ઘાસ ખાઈને પેટ ભરવું પડતું.
પછી એણે પૂછ્યું, ‘તમે બંને કેટલા ખુશ દેખાઓ છો ! તમને તમારા કામનો કંટાળો નથી આવતો ?’
વીરોએ કહ્યું, ‘ના, ના. અમને તો રોજ નવા નવા માણસોને મળવા મળે. અમે એ લોકોને મદદ કરીએ . એ લોકો પણ અમારા માથે હાથ ફેરવે અને અમને વહાલ કરે. અમને તો અમારું કામ બહુ ગમે. કામ હોંશથી કરીએ એટલે એને કરવામાં ના થાક લાગે, ના કંટાળો આવે. ’
ઘોલુએ તો એ બંને ઘોડા સાથે મિત્રતા કરી લીધી. સાંજ પડી. હવે બધાનો ઘેર જવાનો સમય થયો. એટલે ઘોલુએ એના આ નવા મિત્રોને કહ્યું, ‘જુઓ, મારું કામ અને મારો માલિક એટલાં ખરાબ છે કે હું આજે એનાથી ભાગીને અહીં આવી ગયો છું. તમે મને તમારી સાથે લઇ જશો ?’
પછી તો એણે રડતાં રડતાં એના માલિકના મારની અને એને પડતી તકલીફોની વાત એવી રીતે કરી કે શૂરો અને વીરોને એના ઉપર દયા આવી ગઈ. શુરોએ કહ્યું કે હું તો લશ્કરમાં છું. સૈનિકોની સાથે લડવા પણ જવું પડે. એક વાર તો હું બહુ ઘાયલ થઇ ગયો હતો.’ એણે પોતાના શરીર ઉપર પડેલા ઘા નું નિશાન પણ બતાવ્યું. એણે કહ્યું, ‘તને લડાઈનો ડર ના લાગતો હોય તો ચલ મારી સાથે. સામાન ઉપાડવામાં મદદ કરજે. દેશ માટે કામ કરવાનું છે.’
પણ ઘોલુભાઈ તો હતા સાવ ડરપોક. લડાઈનું નામ સાંભળીને જ એના મોતિયા મરી ગયા. એવું કામ તો કેવી રીતે ગમે ? એણે શૂરો સાથે જવાની ના પાડી દીધી. પછી વીરોએ કહ્યું, ચલ, આજે તું મારી સાથે ચાલ. હું કરું છું એ કામ તું પણ કરજે. મારો માલિક તને પણ ખાવાનું આપશે.’
ઘોલુ તો ખુશ થતો થતો વીરો સાથે ગયો અને રાત્રે એની સાથે સૂઈ ગયો. સવારે વહેલા માલિકે બંનેને ઉઠાડી દીધા. સરસ નાસ્તો પણ આપ્યો. પછી વીરોએ કહ્યું, ‘ચલ હવે મારી સાથે કામ કરવા.’
‘ક્યાં?’
ઘોલુને કામ કરવું જરા પણ ગમતું ન હતું.
‘ચલ તો ખરો. માલિક લઇ જાય ત્યાં જવાનું. તને ઘણા બધાં માણસોને મળવાની મજા પડશે.’
ઘોલુના નવા માલિકે પહેલા એને સાફ કર્યો. પછી એના ઉપર સરસ ગાદી મૂકી અને રંગીન કપડું પાથર્યું. ઘોલુ તો નવાં નવાં કપડાં પહેરીને ખુશ ખુશ. એ તો ડોલતો ડોલતો એના નવા માલિક સાથે ચાલ્યો. થોડે આગળ ગયા ત્યાં એણે ઘણા બધાં માણસોને ઊભેલાં જોયાં. એણે વિચાર્યું કે ‘હું તો આ બધાને ‘હોંચી હોંચી ‘કરીને સરસ ગીતો ગાઈને સંભળાવીશ. એ બધાં ખુશ થઇ જશે. માલિક મને હજી વધારે ખાવાનું આપશે.’
એટલામાં તો પેલા માણસો એના માલિકને ઘેરી વળ્યા. ત્યાં બીજા પણ ઘણા ઘોડા ઊભેલા હતા. માણસોને એના માલિક સાથે થોડી વાતો કરી. પછી એ એક માણસને ઘોલુ પાસે લઇ આવ્યો અને એની પીઠ ઉપર બેસાડી દીધો. એની સાથેની એક સ્ત્રી એના થોડા મોટા બાળક સાથે વીરોની પીઠ ઉપર બેઠી.
પીઠ ઉપર એકદમ વજન આવવાથી ઘોલુ તો ગભરાયો. એણે કહ્યું, ‘આ શું ?’
વીરોએ કહ્યું, ‘આપણે આ લોકોને લઈને પેલા પહાડની ટોચ ઉપર જવાનું છે.’
ઘોલુએ ઉપર નજર કરી. બાપ રે ! આ તો કેટલો ઊંચો પહાડ હતો ! ચઢાણ પણ સીધું ! આટલું વજન લઈને છેક ત્યાં જવાનું !
એણે કહ્યું, ‘પણ વીરો, મારાથી તો નહીં ચડાય.’
વીરોએ હસતાં હસતાં કહ્યું, ‘તું નાનો છે અને હજી પહેલો દિવસ છે એટલે તારી ઉપર સાવ પાતળો માણસ બેસાડ્યો છે. મારા ઉપર તો બે જણ બેઠા છે. પણ કંઈ વાંધો નહીં. આજુબાજુની સુંદરતા જોવાની અને ચડવાનું. હું તો એકલો જ ચડી જઈશ. માલિક તારી સાથે રહેશે. પછી નીચે ઉતરીને પાછું ખાવાનું મળશે.’
ઘોલુને ગમ્યું તો નહીં પણ શું થાય ? એ ધીરે ધીરે ઉપર ચડવા માંડ્યો. હવે એને ખાવામાં કોઈ રસ રહ્યો ન હતો. થોડુક જ ચડવામાં તો એ હાંફી ગયો. એ પોતે ઊંચકતો એ કપડાનું વજન હવે એને ઓછું લાગવા માંડ્યું. રોજ રોજ આ કામ કરવાનું ? છેક ઉપર ચડીને નીચે ઉતરવાનું ! વીરો કહેતો હતો કે કોઈક દિવસ તો બે વાર પણ જવું પડે. આ તો બહુ કપરું કામ હતું. અડધે ગયા પછી તો એનાથી વધારે ઉપર ચડવાનું શક્ય જ ન હતું. એટલામાં એની ઉપર બેઠેલો માણસ બે મિનીટ માટે નીચે ઉતર્યો. ઘોલુ આવી જ કોઈ તકની રાહ જોતો હતો. એણે તો ત્રાંસા નમીને ગોદડી અને કપડું નીચે ફેંકી દીધા અને જાય ભાગ્યો. માલિક એને પકડે એ પહેલા તો એ તળેટીમાં અને પછી ત્યાંથી ય આગળ દોડી ગયો હતો. એને પાછળ વીરોનો ખડખડાટ હસવાનો અવાજ સંભળાતો હતો.
ઘોલુએ તો પાછળ જોયા વિના જે દોટ લગાવી તે સીધો એના માલિકના બારણે જઈને ઊભો રહ્યો. એ સમજી ગયો હતો કે ઘોડા જે કામ કરતા હતા એ એનાથી ન થઇ શકે. જેનું કામ જે કરે. પાછું હવે શૂરો અને વીરોના પ્રમાણમાં તો એને પોતાનું કામ ઘણું સારું લાગ્યું. કપડાંનું તો શું વજન જ હોય ! બપોરે નદી કિનારે ઠંડી હવામાં ઊભું રહેવાનું, મરજી પડે એટલું લીલું લીલું ઘાસ ચરવાનું અને સાંજે ઘેર આવી જવાનું. હવે એને પોતાનું કામ ગમવા માંડ્યું અને એ બરાબર કામ કરવા માંડ્યો. એટલે માલિક પણ એનાથી ખુશ રહેતો હતો.
ઘોલુ હવે રોજ આનંદમાં રહેવા માંડ્યો.
ગિરિમા ઘારેખાન | મો- +૯૧ ૮૯૮૦૨૦૫૯૦૯
-
પહેલું સુખ તે જાતે નર્યા
લતા હિરાણી
નાનકડો ચીકુ. એનું સાચું નામ તો ચંદ્રેશ પણ એ નાનો હતો ત્યારે એની મમ્મીને બહુ જ વહાલો લાગતો. મમ્મીને જ શા માટે, ચીકુ હતો જ એવો કે સૌને વહાલો લાગે. નમણું મોં, મોટી મોટી કાળી આંખો, કાળા વાંકડિયા વાળ અને હસે ત્યારે એના ગાલમાં એવા મજાનાં ખંજન પડે કે વાત ન પૂછો. એમ થાય કે જોયા જ કરીએ.
એ નીચે બેઠો હોય અને કીડી જતી જુએ તો ખુશ થઈને હસવા માંડે. બસ, રિક્ષા, કાર કંઇ પણ નીકળે અને ચીકુભાઈ જુએ એટલે ખડખડાટ હસે. એટલે મમ્મીએ આવા મીઠ્ઠા બચ્ચાનું લાડકું નામ પાડી દીધું, ચીકુ ! ચીકુ મીઠા હોય ને ! બસ પછી તો ચંદ્રેશ પપ્પા, દાદાજી, દાદીબા, ફોઇ, કાકા ને બધા માટે ચીકુ બની ગયો.
દીકરો વહાલો એટલે મમ્મી એને જાતજાતના લાડ લડાવે. એને જે જોઈએ એ હાજર કરે. એને જે ભાવે એ બનાવી આપે. દાદા-દાદી તો કહ્યા કરે, ભૈ આ તો અમારી મૂડીનું વ્યાજ છે, વ્યાજ તો સૌથી વધુ વ્હાલું હોય. બાજુવાળો ટીનુ એકવાર સાંભળી ગયો.
“દાદાજી, એનું નામ તો ચીકુ છે ! આ તમે વ્યાજ વ્યાજ શું કરો છો ? વ્યાજ તો દાદાજી બેંકમાં હોય. પપ્પા બોલતા હોય છે.”
“અરે બેટા, એ બેંકવાળું વ્યાજ નહીં. જો સાંભળ, અમારો દીકરો મિલન એ અમારી મૂડી ને એનો દીકરો ચીકુ એટલે અમારી મૂડીનું વ્યાજ ! સમજ્યો હવે ?”
“ઓ… વાઉ…”
આમ ચીકુ વહાલમાં ને વહાલમાં મોટો થતો ગયો. સ્કૂલમાં જતો થયો.
“ના, મમ્મી, મને લંચબોક્સમાં સુખડી નહી, કેક આપો…”
“એય ધીમે બોલ, દાદીબાએ ખાસ તારા માટે બનાવી છે.”
“પણ એ કાલે, આજે તો કેક….” કહેતાં ચીકુનો અવાજ ઢીલો થઈ જાય. એ સાંભળીને મમ્મીય ઢીલી….
એ હળવેકથી ચીકુના ડબામાં સુખડી કાઢીને કેક મૂકી દે…. આટલા વ્હાલા દીકરાને રડાવતાં મમ્મીનો જીવ ન ચાલે….
પહેલાં ચીકુ રોટલી-શાક-દાળ-ભાત કે ભાખરી-ખીચડી-શાક ખાઈ લેતો. પછી એની વાત બદલાઈ.
“મમ્મી ડોમીનોઝ પિત્ઝા ઓર્ડર કરી દે. મારા બધા ફ્રેંડ્ઝ એ જ ખાય છે.”
મમ્મી પપ્પા સામે જુએ. પપ્પા બહાર નજર કરે કે દાદાજી સાંભળે છે ! દાદાજી પાડોશમાં રહેતા મનુકાકા સાથે વાતોમાં મશગુલ હોય. ચીકુની આંખમાં પાણી હોય ને મમ્મીની આંખમાં પાણી આવવાની તૈયારી. પપ્પા તરત ઓર્ડર કરી દે. દાદાજી ક્યારેક આ જોતાં અને મિલનને કહેતાં, “આ ખોટું થાય છે બેટા. ચીકુ રડે તો રડવા દે. એમાં વાંધો નહીં. આવી આદત ન પડવા દે.”
દાદીબા પણ એ જ કહેતા, “એને શીખવા દે કે રડીને રાજ ન લેવાય. રડીએ એટલે બધું મળી જાય એમ ન ચાલે. આમ બહારની ચીજો ખાવાની ટેવ પડશે તો એની તબિયત બગડશે.”
ચીકુના મમ્મી-પપ્પા સાંભળી લેતા. કશું બોલતા નહીં.
દાદાજી ને દાદીબા લાંબા સમય માટે ગામડે જવાનાં હતાં. દાદાજીએ ચીકુને પાસે બેસાડીને સમજાવ્યો, “જો બેટા, મમ્મીના હાથે ઘરે બનાવેલું જ ખાજે. બહારનું ખાઈશ નહીં. ક્યારેક ઠીક છે પણ વારંવાર ખાવાથી તબિયત બગડે દીકરા.”
“પહેલું સુખ તે જાતે નર્યા.” દાદીબા બોલ્યા.
“એ શું વળી ?” ચીકુને આ નવું સાંભળવાની મજા આવી !
“એનો અર્થ એ કે બેટા, તબિયત સારી તો સૌ સારું. તબિયત બગડે તો બધું નકામું !
“પપ્પાજી, તમે ચિંતા ન કરો. હું ચીકુનું ધ્યાન રાખીશ.” મમ્મી બોલી.
“અને હું યે છું જ ને તમે નિરાંતે ગામડે જાવ પપ્પાજી.” પપ્પા બોલ્યા.
દાદાજીને વિશ્વાસ તો ન આવ્યો એમની વાતો પર. પણ શું કરે ? એમને જવાનું જરૂરી હતું. તેઓ ગયા.
હવે કોઈ રોકનાર રહ્યું નહીં. જો કે ચીકુને દાદાજી અને દાદીબા બહુ યાદ આવતા કેમ કે રોજ રાત્રે એમની પાસેથી નવી નવી વાર્તાઓ સાંભળવા મળતી. ધીમે ધીમે એને ટીવી જોતાં જોતાં સૂઈ જવાની ટેવ પડી ગઈ.
ચીકુને ખાવા-પીવામાં હવે છૂટ થઈ ગઈ હતી. વારે વારે રેસ્ટોરન્ટનું ખાવાનું અને હવે એને કોલ્ડ્રીંક્સનો પણ ચસકો લાગી ગયો હતો. રોજ પીવાતાં દૂધ-છાશની જગ્યાએ કોક, થમ્સ અપ !
મમ્મીને ક્યારેક થતું કે આ ખોટી ટેવ પડી ગઈ. દાદાજી સાચું કહેતા હતા. એમની વાત માની હોત તો સારું થાત. પપ્પા કહેતા, ચિંતા ન કર. થોડો મોટો થશે એટલે એની મેળે સમજી જશે.
હવે ચીકુની વાર્ષિક પરીક્ષા સાવ નજીક આવી ગઈ હતી. ચીકુ એના ફ્રેન્ડને ત્યાં વાંચવા જતો. પરીક્ષાનો દિવસ આવી પહોંચ્યો. ચીકુ ફ્રેંડના ઘરેથી આવતા રસ્તામાં પાણીપુરીની લારી પાસેથી નીકળ્યો. એને પાણીપુરી ખાવાનું મન થઈ ગયું. એણે સાઇકલ ઊભી રાખી અને બે પ્લેટ પાણીપુરી ફટાફટ ખાઈ લીધી.
ચીકુ ઘરે આવ્યો. મમ્મીએ ઢોકળા બનાવ્યાં હતાં, “ચાલ ઝટ ઝટ ઢોકળા બનાવ્યાં છે, ખાઈ લે.”
“મમ્મી ભૂખ નથી.”
“કેમ ?”
“છોટુના ઘરે થોડું ખાધું છે.”
“સારું તો વાંચવા બેસવું છે ને ? કાલે ગુજરાતીનું પેપર છે ને !”
“હા મમ્મી. હવે બેસું જ છું.” કહીને ચીકુ પોતાના રૂમમાં ગયો.
થોડીવાર પછી ચીકુના રૂમમાંથી કાંઇક અવાજ આવવા માંડ્યો ને ‘મમ્મી ઓ મમ્મી’ બૂમ પણ સંભળાઈ.
મમ્મી ને પપ્પા બેય દોડ્યા. જોયું તો ચીકુ વોશરૂમમાં ઉલ્ટી કરી રહ્યો હતો !
‘અરે બાપ રે….’ મમ્મી ચીકુના બરડે હાથ ફેરવવા માંડી. ચીકુને જોરદાર ઉલ્ટી થઈ હતી. મમ્મી-પપ્પા બંનેએ એને પથારીમાં સુવાડયો.
“કેમ આમ થયું બેટા? શું ખાધું હતું ?”
“કાંઇ નહીં મમ્મી, છોટુના મમ્મીએ થેપલાં બનાવ્યા હતા એ જ.” – ચીકુ હવે જૂઠું બોલતાં પણ શીખી ગયો હતો.
મમ્મી પાસે માનવા સિવાય બીજો કોઈ ઉપાય નહોતો.
ચીકુને થાકથી ઊંઘ આવી ગઈ. પપ્પાને જરા હાશ થઈ, કાંઇ નહીં, ભલે થોડીવાર સૂતો. ઊઠીને વાંચશે.
ત્યાં તો ચીકુ બેઠો થઈ ગયો ને સીધો વોશરૂમ તરફ….
આખી રાત ચીકુને થોડી થોડી વારે ઝાડા અને ઊલટીઓ થતી રહી… એ સરખી રીતે ઊંઘી ન શક્યો અને સવારે સાત વાગે તો એને પરીક્ષા દેવા જવાનું હતું !
સવારે ચીકુની હાલત ખરાબ હતી. ઊભા રહેવાનીય શક્તિ નહોતી. જેમતેમ કરીને પપ્પા સ્કૂલમાં મૂકી તો ગયા પણ એ કાંઇ લખી શક્યો નહીં. ડેસ્ક પર માથું ઢાળી એ ઊંઘી જતો ! આ અસર એને બીજા દિવસે પણ રહી.
દાદાજીનો ફોન આવ્યો, “ચીકુના પેપર કેવા જાય છે ?”
મમ્મી શું જવાબ આપે ? પપ્પાએ સહેજ ધીમા અવાજે કહ્યું, “ચીકુની તબિયત બગડી હતી એટલે એક પેપર સારું નથી ગયું પણ હવે એને સારું છે. ચિંતા ન કરશો.”
“અરે, મારા બચ્ચાંને શું થયું ? કેમ તબિયત ખરાબ છે ? કેમ આમ થયું ?” દાદીબાએ એકસાથે બે-ચાર સવાલ પૂછી લીધા.
“એ તો જરા ઝાડા-ઉલ્ટી થઈ ગયા હતા પણ હવે સારું છે. તમે ચિંતા ન કરો.” – પપ્પાએ ફરી કહ્યું.
“મને ખબર છે, તમે એને રોકતા નથી. નક્કી કંઈક બહારનું ખાધું હશે, એ સિવાય આમ ન થાય…” દાદાજી બહુ દુખી થઈને બોલ્યા.
પપ્પા પણ સમજતા હતા પણ હવે જે થવાનું હતું એ થઈ ગયું. આ બાજુ ચીકુ બધી વાત સાંભળતો હતો. એને પણ દાદાજીની વાત નહીં માનવા બદલ અફસોસ થતો હતો. એ ક્લાસમાં પહેલાં નંબરે રહેતો હતો. આ પાણીપુરીના કારણે એ ઘણો પાછળ રહી જશે એ એને ખ્યાલ આવી ગયો હતો.
એણે પપ્પાના હાથમાંથી મોબાઈલ લઈ લીધો. “દાદાજી, દાદીબા તમે જલ્દી અહીં આવી જાવ. આઇ મીસ યુ. મારે તમારા હાથની સુખડી ખાવી છે અને વાર્તાઓ સાંભળવી છે.”
સામે છેડે દાદીબા રડી પડ્યા. અહીં મમ્મીની આંખમાં પણ આંસુ હતા.
સવારે પપ્પા ઉઠ્યા ત્યારે જોયું તો ચીકુના રૂમમાં સોફ્ટ બોર્ડ પર મોટા અક્ષરે લખેલો કાગળ હતો.
‘પહેલું સુખ તે જાતે નર્યા, મૂરખ હો એ લારીએ ફર્યા.’
અરે વાહ, તેં તો કવિતા બનાવી !
ચીકુ મમ્મી-પપ્પાને વળગી પડ્યો.
પ્રકાશિત @ બાલસૃષ્ટિ @ માર્ચ ૨૦૨૩
-
મૂળભૂત અધિકાર
મોજ કર મનવા
કિશોરચંદ્ર ઠાકર
આપણે કોઇને જાણીતા ગુજરાતી હાસ્યલેખકોનાં નામ પૂછીએ તો પહેલું નામ શ્રી જ્યોતીન્દ્ર દવેનું બોલાશે અને ત્યાર પછી તરત જ બકુલ ત્રિપાઠીને યાદ કરાશે. અલબત હાસ્ય લેખક તરીકે શ્રી રમણભાઇ નીલકંઠનું નામ તો છે જ, પરંતુ તેઓ વીસરાયેલા પંડિત યુગના,તેથી સામાન્ય વાચક વર્ગને જલ્દી યાદ આવતા નથી.
બકુલ ત્રિપાઠી જેટલા પ્રમાણમાં હાસ્ય લેખક તરીકે જાણીતા છે એટલા પ્રમાણમાં તેઓ વંચાયા નથી. ઠોઠ નિશાળિયાને નામે ‘કક્કો બારખડી’ કોલમમાં ‘ગુજરાત સમાચાર’માં તેમના હાસ્ય લેખોથી તેઓ વધારે ઓળખાયા છે પરંતુ એ તો તે સમયનાં રાજકીય કે સામાજિક વાતવરણની અસરમાં લખાયા હતા. કટોકટી કાળમાં જ્યારે વર્તમાનપત્રો પર પ્રી સેસરશીપ લદાયેલી ત્યારે તેમણે તેમની કોલમનું નામ ‘નિર્બંધિકા’ રાખેલું. આ કોલમમાં સરકારની ટીકા એવી ખૂબીથી વ્યંગ સ્વરૂપે થતી કે સેન્સર અધિકારીની નજરમાંથી તે છટકી જતી. સ્વાભાવિક છે કે આજે એ લેખો ખાસ પ્રસ્તુત ન હોય. પરંતુ આ સિવાય તેમણે હાસ્ય નિબંધો પુષ્કળ લખ્યા છે, જે ‘વૈકુંઠ નથી જાવું’ , ‘વિદુષકની આંખમાં આંસુ’, ‘પરણું તો એને જ પરણું’. ‘દ્રોણાચાર્યનું સિંહાસન’ વગેરે નામે પુસ્તક રૂપે પ્રગટ થયા છે. અહીં શ્રી બકુલ ત્રિપાઠીના ૧૯૮૩ માં પ્રગટ થયેલા પુસ્તક ‘વૈંકુઠ નથી જાવું’માંથી ‘મૂળભૂત અધિકાર’ શીર્ષક હેઠળનો નિબંધ મૂક્યો છે.
મૂળભૂત અધિકાર
બકુલ ત્રિપાઠી
માનવતાને જિવાડવી હોય તો મ્યુનિસિપાલિટીઓને બિલ્ડિંગ-રૂલ્સ કડક કર્યા વિના છૂટકો નથી. કડકપણે નવા નિયમો સ્થાપવા જોઈએ કે દરેક ઘર કે ફ્લેટમાં એક બારી તો હોવી જ જોઈએ જેમાંથી સામેના ઓછામાં ઓછા એક ફ્લેટ કે ઘરમાં શું ચાલી રહ્યું છે તે જોઈ શકાય! આ વિષય પર એટલે કે ‘ધ નીડ ફોર હ્યુમન એલિમેન્ટ ઇન મોડર્ન આર્કિટેક્ચર’ પર મારે રેડિયો વાર્તાલાપ આપવા વિચાર છે. રેડિયોવાળાઓનો મારી પાસે આવો વાર્તાલાપ અપાવવાનો વિચાર નથી એટલી જ તકલીફ છે.
આજે તો શું છે કે નવા બંધાતા ફુલેટ્સની જાહેરખબરમાં લખાય છે કે ફલેટ્સ એવી રીતે બંધાશે કે “કોઈ જ ફ્લેટની સામસામી બારીઓમાંથી અંદર નજર ન પડે.”
મારી પાસે સવાલાખ રૂપિયા હોય તો પણ એ ફ્લેટ હું વસાવું નહીં. એટલે કે એમાં હું વસું નહિ. આવા ફલેટ ‘ઘર’ કહેવડાવવાને લાયક જ નથી. જે ઘરમાંથી પડોશીના ઘરમાં નજર -ન પડતી હોય એ ઘર તે કંઈ ઘર કહેવાય?
પશ્ચિમના દેશોમાં બારીમાંથી દેખાતા ‘વ્યૂ’નું-દશ્યનું–મહત્ત્વ ઘણું ગણાય છે. મકાનદલાલો હંમેશાં મકાનના ઉપલા માળની બારીએથી દેખાતાં ખેતર, ડુંગરો, બગીચા, તળાવો, શહેરની ઇમારતો વગેરેનાં દસ્યોનાં વખાણ કરતા હોય છે. મુંબઈમાં પણ ‘દરેક બાલ્કનીમાંથી દરિયો દેખાય છે’ એ વાતને ફલૅટ્સના વેચાણમાં ઘણું મહત્ત્વ આપવામાં આવે છે.
પણ આ બધા તો અત્યંત ધનિકોના શોખ થયા. આપણે અમદાવાદ, વડોદરા, મહેસાણા, મોડાસા, રાજપીપળામાં દરિયો ક્યાંથી લાવવાના? હા, અમે અમદાવાદમાં એક ઘરમાં રહેલાં. એમાં સામેવાળાઓના સાતેક ઘરોની દસેક ચકલીઓ નજરે પડતી હતી, અને આખા અરબી સમુદ્ર જેટલું પાણી એમાંથી વહી જતું નજરે પડતું હતું ખરું.
મનુષ્ય માટે દર્શનીય જેને કોઈ ઉત્તમોત્તમ દશ્ય હોય તો તે છે – મનુષ્ય ! એટલે જે ઘરમાંથી બીજા ઘરમાં નજર પડતી હોય તે ઘર જ ઉત્તમ ‘વ્યૂ ‘વાળું ઘર ગણવું ઘટે. એ રીતે આપણાં જૂનાં શહેરોમાં મધ્ય વિસ્તારની અંદરના ભાગનાં બધાં જ ઘરો, અને મોટી સંખ્યામાં બંગલાઓ, ઉત્તમ વ્યૂવાળા હોય છે. આપણ પરંપરાગત વાસ્તુશાસ્ત્રમાં આ વાતને મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે કે નહીં તે મને ખબર નથી; પણ આપણાં કેટલાંક જૂનાં નગરોનાં વ્યવહારુ વાસ્તુશાસ્ત્રમાં તો આ રસિક મુદ્દો સ્વીકારાયો જ લાગે છે કે આપણું બારીમાંથી સામાવાળાની બારીમાં નજર પડવી જ જોઈએ!
આજે બંધાતાં મકાનોની વાત જુદી છે. હમણાં એક સાહિત્યકારે પ્રવચનમાં કહેલું: “આજનો માનવી અત્યંત એકલતા અનુભવે છે.” આનું કારણ મારા મતે આજનું આર્કિટેકચર છે. આજના બંગલાની રચનામાં બહારના લોકોની અંદર નજર જાય નહીં એવી પણ રચનાનો આગ્રહ રાખવામાં આવે છે. અલબત્ત બીજાઓ આપણા ઘરમાં નજર કરી શકે નહીં એવી ઇચ્છા કદાચ શક્ય ગણીએ તોય આપણે બીજાનાં ઘરમાં જોઈ શકીએ નહીં એવી કોઈ માનવીની ઈચ્છા હોય એ તો કલ્પી જ નથી શકાતું મારાથી ! મને લાગે છે મારે આર્કિટેકટ થવું જોઈતું હતું.
આ બાબતમાં આપણા દેશી જુનવાણી આર્કિટેક્ટસ ઘણા પ્રમાણિક હતા. એ જાણતા હતા કે ભઈ, બીજાઓ આપણા ઘરમાં શું ચાલે છે એ જુએય ખરા, અને આપણે એમના ઘરમાં શું ચાલે છે એ જોવાનો લહાવો મેળવવા હકદાર એ વાતેય ખરી |
તમે વિચાર તો કરો, આ વ્યવસ્થાને કારણે જીવન કેવું ફૂંફાળું બની જાય છે. ‘રંભાબેનના રસોડામાં વાંદરો ઘૂસી ગયો હતો’ એવા સમાચાર હર્ષભેર તમારાં પત્ની તમને ક્યારે આપી શકે, તમારા ઘરમાંથી રંભાબેનના રસોડામાં નજર પડતી હોય ત્યારે જ ને ?
‘કેમ કાલે કંઈ બહુ મોડે સુધી જાગેલા?’ એવો પ્રશ્ન તો બારીમાંથી કશું જોયા વિના માત્ર પ્રકાશ-વ્યવસ્થા પરથી જ જ્ઞાન મેળવીને પૂછી શકાય, પણ ‘ રમાબેન ને રમેશભાઈ વચ્ચે બહુ લડાઈ ચાલી કાલે તો કંઈ’ એવા સમાચાર પ્રસરાવવા માટે સામસામી બારીઓની ઉત્તમ વ્યવસ્થા સહાયરૂપ બની રહે છે.
આપણા દેશમાં રેડિયો અને ટેલિવિઝન તો હમણાં આવ્યાં! આપણાં ઘરોમાં દીવાલોએ કાન મૂકો તો રેડિયો, અને બારી અધખૂલી કરી સામે નજર માંડો તો ટેલિવિઝન, એ સગવડ તો સૈકાઓથી હતી. સામસામી બારીઓ એ યુવાન હૈયાં માટે આશીર્વાદરૂપ હતી. આજે તો જાણે મિલનની ઘણી તકો વધી ગઈ છે ૫ણુ એક જમાનામાં તેં સામસામી બારીઓની સગવડ એ જ સર્વસ્વ હતું, યુવાન હૈયાંઓની જેમાંથી માત્ર દૃષ્ટિઓ જ નહીં, ચિઠ્ઠીઓ પણ પસાર થઈ શકતી.
આજે હવે સામેનાં ઘરની બારીમાં નજર જ પડે નહીં એવા ફૂલેટાનો મહિમા થઈ રહ્યો છે એ આપણે હવે ક્યાં જઈ રહ્યાં છીએ એ સૂચવે છે. ‘એ સવિતાબેન, તમે ત્યાં મૂળા લો છો પણ તમારા રસોડામાં સગડી પર દૂધ ઊભરાઈ ચાલ્યું’ ‘ આવી આંખ દેખી સત્ય માહિતી પર આધારિત પરોપકારી સૂચનાઓ હવે કોણ કોને આપી શકશે ?
શ્રી કિશોરચંદ્ર ઠાકરનો સંપર્ક kishor_thaker@yahoo.in વીજાણુ ટપાલ સરનામે થઈ શકે છે.
-
પ્રાણીઓના સંરક્ષણનો સાચો ઊપાય કયો?
ફિર દેખો યારોં
બીરેન કોઠારી
માની લો કે દુનિયાના અલગ-અલગ જંગલોમાં રહેતાં હજારો પ્રાણીઓને લાવીને એક જગ્યાએ સુરક્ષિત રાખવામાં આવે. સિંહ, વાઘ, હાથી, વાંદરા, પક્ષીઓ, સરીસૃપો અને બીજી અનેક દુર્લભ પ્રજાતિઓનો એમાં સમાવેશ થાય. બહારથી અને પહેલી નજરે, નિર્દોષતાપૂર્વક જોઈએ તો સમગ્રપણે એ વન્યજીવ સંરક્ષણનું એક ભવ્ય ચિત્ર ઊભું કરે.
પણ સહેજ શાંતિથી, ઠરેલ બુદ્ધિથી વિચારીએ કે તરત સવાલ થાય: પ્રાણીઓને બચાવવાનો અર્થ તેમને તેમના પોતાના સ્થળેથી કે જંગલમાંથી કાઢીને એક જગ્યાએ ભેગાં કરવાનો છે કે તેમના જંગલને જ બચાવવાનો?
a simplified ecological network illustrating how process-based conservation differs from the species-centric, focusing on preserving .
Credits for images from PhyloPic: T. Michael Keesey (owl, flowering plant, seedling plant); Andy Wilson (tiger, deer); Yan Wong (bat); Kaija Gahm (vulture, licensed under CC BY 4.0); Gemma Martínez-Redondo (moth); Gabriela Palomo-Munoz (toucan, licensed under CC BY 4.0); Kristina Gagalova (beetle, licensed under CC BY 3.0); Mason McNair (fruiting plant); Carlo De Rito (mushroom).
સાંદર્ભિક તસવીરઃ નેટ પરથીજામનગરના વનતારા બાબતે આવી એક ચર્ચા ચાલી છે, જે આ મૂળભૂત સવાલ બાબતે વિચારવા પ્રેરે છે.
વનતારાએ ઓગસ્ટમાં જાહેરાત કરી હતી કે તે એક વર્ષ માટે પોતાને ત્યાં નવાં પ્રાણીઓની આયાત કરશે નહીં. આની સાથેસાથે પ્રાણીઓ મેળવવાની પ્રક્રિયામાં વધુ તપાસ અને દેખરેખ રાખવાની વાત પણ કરી હતી. સંસ્થાએ એમ પણ જણાવ્યું છે કે હવે તે પ્રાણીઓના કુદરતી આવાસવાળા દેશોમાં જ સંરક્ષણના કામને વધુ મહત્વ આપશે. દેખીતી રીતે આ જાહેરાતમાં કશું ખોટું ન જણાય. પણ દુનિયાભરની ૨૭ વન્યજીવ સંરક્ષણ અને પ્રાણીકલ્યાણ સંસ્થાઓને આટલું પૂરતું લાગતું નથી. ૨૨ સપ્ટેમ્બરે લખેલા એક ખુલ્લા પત્રમાં તેમણે વનતારાને પ્રાણીઓની આયાત કાયમ માટે બંધ કરવાની અપીલ કરી છે. એક વર્ષ પછી ફરી આયાત શરૂ થઈ શકે એવી શક્યતા પણ તેમને યોગ્ય લાગતી નથી.
આ માગ પાછળનું એક કારણ વનતારામાંનાં પ્રાણીઓની સંખ્યા છે. આ સંસ્થાઓના જણાવ્યા પ્રમાણે, ચાર વર્ષમાં આશરે ૬૦ હજાર જીવિત પ્રાણીઓ અને ૨,૦૦૦ જેટલી પ્રજાતિઓ અહીં લાવવામાં આવી છે. તેમાં અત્યંત દુર્લભ પ્રાણીઓ પણ સામેલ છે-જેમ કે, તાપાનુલી ઉરાંગુટાન, સ્પિક્સ મકાઉ, ગૅલાપાગોસ ઇગુઆના અને શૂબિલ.
સવાલ માત્ર આંકડાનો નથી. સવાલ એ છે કે આ પ્રાણીઓ આવ્યા ક્યાંથી? તેમણે વનતારા પાસે તમામ પ્રાણીઓની જાહેર યાદી માગી છે કે દરેક પ્રાણી ક્યાંથી આવ્યું, ક્યારે આવ્યું, ક્યાં મોકલાયું, તેના જન્મ અને મૃત્યુ વગેરેની વિગતો. ૨૦૨૫માં ભારતમાં તપાસ માટે આવેલી ‘સી.આઈ.ટી.ઈ.એસ.’(કન્વેન્શન ઓન ઈન્ટરનેશનલ ટ્રેડ ઈન એન્ડેન્જર્ડ સ્પીસીઝ ઓફ વાઈલ્ડ ફોના એન્ડ ફ્લોરા)ની ટીમે પણ વનતારામાં પહોંચેલા મોટી સંખ્યામાં સંરક્ષિત પ્રાણીઓની આયાત અંગે ચિંતાઓ વ્યક્ત કરી હતી. હવે નવેમ્બરમાં યોજાનારી તેની સ્ટેન્ડિંગ કમિટીની બેઠકમાં આ બાબતે ભારતના જવાબ પર વિચાર થવાનો છે. ‘સી.આઈ.ટી.ઈ.એસ.’ એક આંતરરાષ્ટ્રીય કરાર છે. તેનો હેતુ વન્ય પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિની પ્રજાતિઓના આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારને નિયંત્રિત કરવાનો છે, જેથી આવા વેપારને કારણે તેમનું અસ્તિત્વ જોખમમાં ન મુકાય.
અલબત્ત, વનતારાએ કોઈ પણ પ્રકારના આક્ષેપોને નકારી કાઢ્યા છે અને નવી વ્યવસ્થા ઊભી કરવાની જાહેરાત કરી છે. ભવિષ્યમાં પ્રાણી મેળવતાં પહેલાં ત્રણ તબક્કાની તપાસ થશે અને એક સ્વતંત્ર ગવર્નિંગ કાઉન્સિલ દેખરેખ રાખશે, એવું પણ તેણે જણાવ્યું છે. આયાતને એક વર્ષ માટે બંધ રાખવી પણ એ જ નવી વ્યવસ્થાનો ભાગ છે.
પરંતુ આ સંસ્થાઓનો મુખ્ય સવાલ બીજો છે. તેમનું કહેવું છે કે કોઈ પ્રાણીને બચાવવાની ખરેખર જરૂરિયાત હોય તો તેને બચાવવું જોઈએ. પરંતુ દુનિયાના જુદા જુદા દેશોમાંથી તેમને એક જગ્યાએ લાવવાને બદલે તેઓ જ્યાંના છે ત્યાં જ તેમને બચાવવાનું કામ વધુ યોગ્ય ન ગણાય?
ધારો કે આફ્રિકાના કોઈ દેશમાં હાથીઓ કે વાંદરાઓ માટેનું સ્થાનિક રેસ્ક્યૂ સેન્ટર સાધનો અને પૈસાની અછતનો સામનો કરી રહ્યું છે. બીજી તરફ હજારો કિલોમીટર દૂર કોઈ વિશાળ સંસ્થા પાસે પૂરતાં સાધનો છે. તો મદદનો સાચો રસ્તો કયો: પ્રાણીઓને ઉઠાવીને અહીં લઈ આવવાં કે ત્યાંની સંસ્થાને એટલી જ મજબૂત બનાવવી કે તે પોતાનાં પ્રાણીઓની સંભાળ રાખી શકે? આ ૨૭ સંસ્થાઓનો આગ્રહ બીજો વિકલ્પ પસંદ કરવાનો છે. તેઓ કહે છે કે વનતારાએ પોતાના સંસાધનો પ્રાણીઓનાં મૂળ દેશોમાં આવેલાં કુદરતી રહેઠાણના સંરક્ષણ અને સ્થાનિક રેસ્ક્યૂ સેન્ટરોને મજબૂત કરવામાં વાપરવા જોઈએ. જરૂર પડે ત્યાં પ્રાણીઓને તેમના મૂળ વિસ્તારમાં પાછા મોકલવાની શક્યતા પણ તપાસવી જોઈએ. કેમ કે, વન્ય પ્રાણી માત્ર એક જીવ નથી; તે પોતાના જંગલ, પર્યાવરણ અને દેશની કુદરતી સંપત્તિનો ભાગ છે.
પ્રાણીને બચાવીને તેને સુરક્ષિત જગ્યાએ રાખવું ક્યારેક જરૂરી હોઈ શકે. પરંતુ સંરક્ષણની આખી વ્યવસ્થા જ પ્રાણીઓને તેમના કુદરતી આવાસથી દૂર લઈ જવા પર આધારિત થઈ જાય તો પછી એને મૂળ સમસ્યાનો ઊકેલ શી રીતે માની શકાય?
જંગલો ઘટતાં જતાં હોય, કુદરતી આવાસ નાશ પામતાં હોય અને વન્યજીવોનો ગેરકાયદે વેપાર ચાલુ હોય ત્યારે સૌથી મોટી જરૂરિયાત પ્રાણીઓ માટે વધુ મોટા કેદખાનાં બનાવવાની નથી. અસલી જરૂરિયાત છે તેમનાં આવાસ જેવાં જંગલોને બચાવવાની.
વનતારા બાબતે ચાલી રહેલી ચર્ચામાં પણ સવાલ માત્ર એ નથી કે જામનગરમાં કેટલાં પ્રાણીઓ છે. સવાલ એ છે કે વન્યજીવ સંરક્ષણનું અંતિમ લક્ષ્ય શું હોવું જોઈએ: પ્રાણીઓને બચાવીને એક જગ્યાએ ભેગાં કરવાં કે એવી વ્યવસ્થા ઊભી કરવી જ્યાં તેમને તેમના પોતાના જંગલમાંથી બહાર લાવવાની જરૂર જ ન પડે? આખરે સવાલ પ્રાણીઓની સંખ્યા કે સ્થળનો નથી, સંરક્ષણની સાચી દિશાનો છે. પ્રાણીઓને બચાવવાની સાથે એ કારણો પણ દૂર કરવાં જરૂરી છે, જે તેમને પોતાનાં જંગલથી દૂર કરે છે. કદાચ એ જ સાચા સંરક્ષણની શરૂઆત કહી શકાય.
‘ગુજરાતમિત્ર’માં લેખકની કૉલમ ‘ફિર દેખો યારોં’માં ૧૫- ૧૦– ૨૦૨૬ના રોજ આ લેખ પ્રકાશિત થયો હતો.
શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી -
વિધવા….
જીવનની ખાટી મીઠી
નીલમ હરીશ દોશી
નેહલના મનોઆકાશમાં જાણે વીજળી પડી. આ તેનો પતિ બોલે છે ? આવું તે વિચારી જ કેમ શકે ? નેહલનું આખું યે અસ્તિત્વ ધ્રૂજી ઉઠયું. તેના પોતાના અંશનો તે નિકાલ કરે ? પતિ પત્નીના પ્રેમના પ્રતીકને આ દુનિયામાં અવતરવા જ ન દે ? ફકત એટલા માટે કે તે છોકરી છે.! આ સદીમાં યે આવું શકય છે ?
અને કારણ ફકત એટલું જ કે તેમના કુટુંબમાં બધાને પ્રથમ સંતાન છોકરો જ છે..અને તે જ હોવો જોઇએ. આ તેમના ઘરની પરંપરા છે. જે તૂટવી ન જોઇએ. નેહલ પહેલા તો બાળકની જાતિની તપાસ માટે જ તૈયાર નહોતી. પણ અંતે તેને તેમાં તો સમાધાન કરવું પડયું. સ્ત્રી સદીઓથી સમાધાન કરતી જ આવી છે ને.!
પણ ગર્ભમાં છોકરી છે તે જાણ્યા પછી ઘરમાં બધાની સાથે જયારે પતિએ પણ ગર્ભપાત માટે સાથ પૂરાવ્યો. ત્યારે તેનુ મન વિદ્રોહ કરી ઉઠયું. એક મા થઇ ને તે પોતાના ન જન્મેલ બાળકની હત્યા કરે ?દીકરી થઇને દીકરીને અવતરવા ન દે ? શા મારે ? આવો અન્યાય શા માટે ? તેને યાદ આવી ગયો એ દિવસ જયારે પોતે કોલેજમાં ભણતી હતી..ત્યારે ‘ ભ્રૂણહત્યા…એક સામાજિક સમશ્યા..’ પર નિબંધ હરિફાઇમાં પ્રથમ આવેલ અને ઇનામની સાથે સરસ સર્ટીફિકેટ મેળવેલ. આજે એ પ્રમાણપત્ર જાણે તેની મશ્કરી કરી રહ્યું હતું.
તે રડી, કકળી..ઘણી દલીલો કરી..પણ અંતે પુરુષનું હમેશનું બ્રહ્માસ્ત્ર છૂટયું. અમારા ઘરનો આ રિવાજ છે, પરંપરા છે. ને તારે તે જાળવવી જ રહી. જો તારે અમારા આ ઘરમાં રહેવું હોય તો. નહીંતર તારે માટે આ ઘરના દરવાજા ખુલ્લા છે.
અને નેહલને જ્ઞાન આવ્યું. જે ઘરને તે મારું મારું કહીને તેના માટે તૂટી મરતી હતી. તે ઘર કયારેય તેનું નહોતું..ન હોઇ શકે. પુરુષને ગમે ત્યાં સુધી તેમાં રહી શકતી તે એક આશ્રિત માત્ર છે.
અંતે એ બ્રહ્માસ્ત્ર સામે ઝૂકવાને કે તૂટવાને બદલે ગર્ભમાં રહેલ પુત્રીને બચાવવા તેણે ઘર છોડયું. તેના મા બાપે સુધ્ધાં તેને સમજાવી. તેને પાગલ ગણાવી. આવી “નાની” વાતમાં તે ઘર છોડાતું હશે ? સમાજ માટે કદાચ તે સામાન્ય. કે નાની વાત હતી. પણ નાની ગણાતી એ વાત નેહા વાત કેમે ય સ્વીકારી શકે તેમ નહોતી. તેને તો તેની ન જન્મેલ પુત્રીનો અવાજ અંદરથી સંભળાતો હતો, ‘ મા, મને અવતરવા દઇશ ને ? આ ધરતી પર ઉછરવા દઇશ ને ? મા, હું તારી વહાલી દીકરી…તું મારી રક્ષા કરીશ ને ? મા, હું તને ખૂબ વહાલ કરું છું… અને “ પાગલ “ નેહલ માતા પિતાની નાની ગણાતી વાત ન સ્વીકારી શકી.
કેટલાયે સંઘર્ષો સામે એકલે હાથે ઝઝૂમી અંતે તેણે પુત્રીને જન્મ આપ્યો. એટલું જ નહીં..એક વિધવાની જેમ જીવન વીતાવી, હીરાકણી જેવી દીકરી રત્નાને સરસ રીતે ઉછેરી તેને ડોકટર બનાવી નેહલે આત્મસંતોષનો અનુભવ કર્યો. રત્નાએ એક ડોકટર છોકરા સાથે લગ્ન કર્યા હતા. અને બંનેની મોટી હોસ્પીટલ હતી. જેમાં નેહલ પણ પોતાથી થાય તે સેવા કરતી.
આજે હોસ્પીટલમાં એક અકસ્માતનો કેસ આવ્યો હતો. નેહલ તેને જોઇને ચોંકી. પણ કંઇ બોલી નહીં. તેનું ઓપરેશન થયું અને પૂરા બે દિવસે તે ભાનમાં આવ્યો. ત્યારે તેની બાજુમાં નેહલ હતી. પેશન્ટની નજર નેહલ પર પડતા તે બોલી ઉઠયો, ‘ નેહલ,.’ હા, તે તેનો પતિ હતો. નેહલ તટસ્થતાથી તેની સામે જોઇ રહી. અને પતિની આંખનો પ્રશ્ન વાંચી તેણે શાંતિથી, પૂરી સ્વસ્થતાથી કહ્યું, ’ તમને વધુ બોલવાની મનાઇ છે. તમારું ઓપરેશન થયું છે. અને મારી દીકરીને અપયશ મળે તેવું હું નથી ઇચ્છતી.
‘ તારી…આપણી દીકરી…ડોકટર …? ’ તે તૂટક તૂટક બોલ્યો… ‘ આપણી નહીં.. મારી..મારી ફકત મારી જ દીકરી ..જે ડોકટર છે . જેણે તમારો જીવ બચાવ્યો છે. ’
‘ નેહલ, મારી ..મારી ભૂલ..મને માફ……..’ વચ્ચે જ નેહલ બોલી, ‘ મને અતીતની કોઇ વાતમાં રસ નથી. અને મને કોઇ અતીત યાદ નથી. હું એક વિધવા છું વરસોથી.’ અને તે સડસડાટ ત્યાંથી ગૌરવપૂર્વક ચાલી ગઇ.
નીલમ હરીશ દોશી : E mail: nilamhdoshi@gmail.com | બ્લોગ : પરમ સમીપે
-
વામા-વિશ્વ : મહિલા કેદીની ‘ગોલ્ડ મેડલ’ સુધીની યાત્રા
નાગારાજા કુમારી હૈદ્રાબાદના યુનિવર્સિટીના વાર્ષિક પદવીદાન સમારંભમાં જઈ ગોલ્ડ મેડલ લેશે.
આલેખનઃ અનુરાધા દેરાસરી
‘સ્નાતક અને પછી અનુસ્નાતકની ડીગ્રી મેળવવી તે મારું બાળપણનું સ્વપ્ન હતું. પરંતુ જીવનમાં સંજોગોના કારણે તે અધૂરું રહી ગયું. પરંતુ જેલમાં મહિલા કેદી તરીકે આવ્યા પછી જેલ સુપ્રીન્ટેન્ડન્ટ અને અધિકારીઓની પ્રેરણાથી હું મારી અધૂરી શૈક્ષણિક કારકિર્દી પર ફોકસ કરી શકી અને મેં બી.એ.ની ડીગ્રી મેળવી. હવે પોસ્ટ ગ્રેજ્યુએશન પર મીટ માંડી રહી છું.’ આંધ્ર પ્રદેશ રાજમુટ્ટીની સેન્ટ્રલ જેલની મહિલા કેદી ડી. નાગારાજા કુમારીના આ શબ્દો છે.વાંચતા કોઈ નવલકથાનું પાનું કે, ચલચિત્રનો સીન લાગે પણ ના, આ જેલના સળિયા પાછળનું હકારાત્મક ચિત્ર છે. જેલના કેદીઓ માટે, તેમના પુર્નઃઉત્થાનની યોજનાઓમાં અધૂરું શિક્ષણ કાર્ય પૂરું કરવું તે એક યોજના માની એક છે.
પુરુષ જેલના કેદીઓ માટે ૧૯૯૪ સુધી આ યોજના શરૂ કરવામાં આવી છે. ૨૦૨૪ સુધીમાં ૨૫ બેચોમાં શૈક્ષણિક કાર્ય થયું છે. જેમાંથી ૨૪૨ પુરુષ કેદીઓએ ફાયનલ એકઝામ પાસ કરી સ્નાતકની ડીગ્રી મેળવી છે.
૨૦૦૮ થી મહિલા કેદીઓ માટે જેલમાં રહીને, તેમની અધૂરી શૈક્ષણિક કારકીર્દી પૂરી કરવાની તકો આપવામાં આવી. અત્યાર સુધીમાં ૧૦ બેચો થઈ છે. જુદી જુદી મહિલા સેન્ટ્રલ જેલમાં. જેમાં દસમા ધોરણથી શરૂ કરીને, એમબીએ સુધીની ડીગ્રી મહિલા કેદીઓએ મેળવી છે. જેમાં ૩૨ મહિલાઓએ બી.એ. ફાઇનલની પરીક્ષા આપી સ્નાતકની ડીગ્રી મેળવી છે.
તેમાં ઉપર જમાવેલ રાજામુટ્ટી શહેરની રાજામહેન્દ્રવરમ જેલની મહિલા કેદી નાગારાજા કુમારીએ તેનો બીએ ડીગ્રીનો કોર્સ પૂરો કરી બીએની ડીગ્રી મેળવી છે.
આ મહિલા કેદી ડી. નાગારાજા કુમારીની બી.એ.ની ડીગ્રીની વિશિષ્ટતા એ છે કે તેઓ જેલમાં રહીને ભણ્યા તેટલું જ નહીં પરંતુ ડીગ્રીના છેલ્લા વર્ષમાં તેમની બેચમાં ગોલ્ડ મેડલ મેળવ્યો છે. આ ઘટના વિચારતા કરી મૂકે. ડી. નાગારાજા કુમારીની આ ઉપલબ્ધિ અંગેની જાણકારી મેળવવાની અને જેલમાં કેદીઓ કેવી રીતે ભણે છે તે જાણવાની.
જ્યાં સતત નકારાત્મક વાતાવરણ હોય, તેમાં માનસિક સ્થિતિસ્થાપકતા જાળવી ભણવું અને પાછું ગોલ્ડ મેડલ મેળવવો તે જીવનની પરાકાષ્ટા જ ગણાય અને સંજોગોની વિચિત્રતા. સિક્કાની એક બાજુ નકારાત્મક છે તો બીજી બાજુ જબરજસ્ત હકારાત્મકતા છે.
આંધ્ર પ્રદેશની રાજા મહેન્દ્રવરમ સેન્ટ્રલ જેલની મહિલા કેદી ડી. નાગારાજા કુમારીની કહાની શરૂ થાય છે. ૨૦૨૦ થી. ૨૦૨૦માં નાગારાજા કુમારીને તેના નણંદનું ખૂન કરવા બદલ આજીવન કેદી તરીકે સેન્ટ્રલ જેલમાં ભરતી કરવામાં આવી.
શરૂઆતના પાંચ વર્ષ નાગારાજા કુમારીના ખૂબ અસ્તવ્યસ્ત રહ્યા, પરંતુ કહેવાય છે ને કે જ્ઞાનને કોઇ સીમાડા નડતા નથી. તેમ નાગારાજા કુમારીએ કેદીએ શિક્ષણ પુરું કરી શકે તે પુર્નઃઉત્થાનની યોજના વિષે જાણ્યું અને તેણીને પોતાનું બાળપણનું સ્વપ્ન સ્નાતક ડીગ્રી મેળવવાનું યાદ આવ્યું અને તેણે આ રસ્તે આગળ વધવાનો વિચાર કર્યો.
પરંતુ આ તો જેલ !
કોર્સની ફી, ચોપડીઓ, કોચિંગ વગેરે વગેરે કયાંથી મેળવવું ? તે કેવી રીતે મેળવી શકાય ? પાંચ વર્ષથી જેલમાં રહીને આત્મવિશ્વાસ ઘટી ગયો હતો. મનની સ્થિતિસ્થાપકતા જેલના વાતાવરણને લીધે ઘણી ઘટી ગઈ હતી. જેલના મહિલા સુપ્રિન્ટેનડન્ટને નાગારાજા કુમારીના વિચારોની અને અસમંજસ માનસની ખબર પડી. તેઓએ તેણીને બોલાવીને આગળ બીએની ડીગ્રી અંગે ભણવાની પ્રેરણા આપી.
આ માટે નાગારાજાકુમારીને આત્મવિશ્વાસ અને એકાગ્રતા તેમજ સ્થિર માનસિકતાની જરૂર હતી. આ માટે નાગારાજાકુમારીએ મહિલા કેદીઓ માટે ચાલતી બીજી પુર્નઃઉત્થાન યોજના સીલાઈ કામ અને પેન્ટિંગ શરૂ કર્યા. આ કરવાથી તેનામાં આગળ ભણવાનો આત્મવિશ્વાસ એકાગ્રતા અને સ્થિરતા આવ્યા. બાકી જેલના વાતાવરણમાં ભણવું ખૂબ મુશ્કેલ હોય છે. આ સાથે જેલના મહિલા સુપ્રિનટેન્ડન્ટે બીજી વાંચવાની વગેરે સવલતો પણ કરી દીધી.
અને શરૂ થઈ નાગારાજાકુમારીની શૈક્ષણિક યાત્રા.
આ અસામાન્ય સંજોગોમાં ભણવાનું હતું, તે પણ જેલમાં રહીને પરંતુ નાગારાજાકુમારીની શૈક્ષણિક અભિલાષાએ તે પડકાર પણ ઝીલ્યો.
જેલના મહિલા કેદીઓ માટે ખાસ જેલના એક રૂમમાં વિષયવાર શિક્ષકોની વ્યવસ્થા કરવામાં આવે છે. શિક્ષક્ષણના વર્ષ પ્રમાણે નાગારાજાકુમારીએ રાજામુટ્રી શહેરની આંબેડકર ઓપન યુનિવર્સિટીમાં બી.એ.ની ડીગ્રીના વર્ષમાં એડમિશન લીધુ. (આંબેડકર યુનિવર્સિટી અને રાજામહેન્દ્ર સેન્ટ્રલ જેલનો મહિલા કેદીઓ એક્ટર્નલ ભણી શકે તે માટે એમઓયુ થયેલો છે.)
હવે પ્રશ્ન આવે મહિલા કેદીઓ નાગારાજાકુમારી વગેરેની ફી કયાંથી આપવી ? તો આ ફી જેલના વેલફેર ફંડમાંથી અને નાગારાજાકુમારીએ જેલમાં જે ટેલરિંગ કામ કર્યું હોય તેમાંથી આપવામાં આવી.
નાગારાજાકુમારીને આ બી.એ.ની ડીગ્રી માટે પુસ્તકોની જરૂર પડે. તો મોટી મોટી સેન્ટ્રલ જેલોમાં તેમની લાયબ્રેરી હોય છે જેમાં શૈક્ષણિક, આધ્યાત્મિક, સાહિત્યના સરળ પુસ્તકો આવેલા હોય છે. (જો લાયબ્રેરી ના શક્ય હોય તો ઉપરના પુસ્તકોની જરૂર સગવડ હોય છે. હવે તો ડિજીટલ ફેસિલિટી પણ આપવામાં આવે છે.) ડી. નાગારાજાકુમારીએ બીએની ત્રણે વર્ષના પુસ્તકો સેન્ટ્રલ જેલમાંથી લઈને વાંચ્યા. જે તેના વિષયના પુસ્તકો ઉપલબ્ધ હતા નહીં તેની મહિલા સુપ્રિટેન્ડન્ટે વ્યવસ્થા કરી આપી.
ડી. નાગાકુમારી જણાવે છે કે, મારે માટે ઘણું મુશ્કેલ કામ હતું. પરંતુ હું મારા જેલની કોટડીમાં એક ખૂણામાં જઈને વાંચતી. મારી અંદરની અદમ્ય ઈચ્છા અને જ્ઞાનપીપાસા હતી એટલે હું આ પડકાર ઝીલી શકી. મેં દૃઢપણે નક્કી જ કર્યું હતું કે, હું મારું બાળપણનું સ્વપ્ન પૂરું કરીશ. મને જેલમાં અધિકારીગણ અને સુપ્રિન્ટેન્ડન્ટ બહેને ઘણી સગવડ આપી. જે પુસ્તકો અમારી લાયબ્રેરીમાં નથી મળતા તે જેલની બીજી લાયબ્રેરીમાંથી મંગાવાયા છે. આમ ડીગ્રી મેળવવાનું મારું સ્વપ્ન પુરું થયું.’
મહિલા કેદીઓની મોટાભાગની પરીક્ષાઓ જેલમાં જ નિયુક્ત અધિકારીઓની નિગરાનીમાં લેવાય છે. જો ખૂબ જરૂરી હોય તો એક ઓફિસરના એસ્કૉટ સાથે બહાર આપવા લઈ જવાય છે. ડી. નાગારાજાકુમારીએ પણ પરીક્ષા આપી અને સૌથી પરાકાષ્ટા ત્યાં આવી જ્યારે,
ડી. નાગારાજાકુમારીએ છેલ્લા વર્ષમાં તેની બેચમાં ફલાઇંગ કર્લસ સાથે ગોલ્ડ મેડલ મેળવ્યો.‘વોટ અ આયર્ની ઓફ ફેથ’ ! એક બાજુ જેલ અને બીજી બાજુ ગોલ્ડ મેડલ.
ડી. નાગારાજાકુમારી હૈદ્રાબાદમાં આંબેડકર યુનિવર્સિટીના વાર્ષિક પદવી સમારંભ (કોનવોકેશન)માં જશે અને ‘ગોલ્ડ મેડલ’ લેશે. આ પરવાનગી જેલ તરફથી આપવામાં આવી છે. રાજામુટ્ટી શહેરની સેન્ટ્રલ જેલનું ગૌરવ છે એમ મહિલા સુપ્રિન્ટેન્ડન્ટનું કહેવું છે. આગળ તે પોસ્ટ ગ્રેજ્યુએશન કરવા માગે છે.
બ્રેવો ડી. નાગારાજાકુમારી ! જીવનમાં પુર્નઃઉત્થાન કરો તેવી શુભેચ્છાઓ.
-
શું રાજ્યપાલનું પદ અપ્રસ્તુત થઈ ગયું છે?
નિસબત
ચંદુ મહેરિયા
આર.વેંકટરમણ(૧૯૧૦-૨૦૦૯) ભારતના આઠમા રાષ્ટ્રપતિ હતા. ૨૫.૦૭.૧૯૮૭થી ૨૫.૭.૧૯૯૨ના તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન લગભગ સાડા ત્રણ દાયકા પહેલાં, ૧૯૯૧માં, તેમણે તત્કાલીન વડાપ્રધાન ચંદ્રશેખરને સંસદ અને રાજ્યોના વિધાનગૃહો સમક્ષના રાષ્ટ્રપતિ કે રાજ્યપાલના અભિભાષણની પ્રથા બંધ કરવા ભલામણ કરી હતી. તેમના મતે આ પ્રથા બ્રિટિશકાળનો નકામી ઔપચારિકતાનો વારસો છે. આ વિચારનું તે સમયની તમિલનાડુ સરકારે પણ સમર્થન કર્યું હતું.
બંધારણના અનુચ્છેદ ૮૭ અને ૧૭૬ અનુસાર રાષ્ટ્રપતિ અને રાજ્યપાલોને સરકારની નીતિ, યોજનાઓ અને સિધ્ધિઓ અંગે ભાષણ આપવાનું હોય છે. એટલે વેંકટરમણની ભલામણ માટે બંધારણ સુધારો કરવો પડે. જોકે આ ભલામણ માત્ર એક ભલામણ જ બની રહી અને તેનો આજદિન સુધી અમલ થયો નથી. હા, આ વિચાર અંગે અવારનવાર ઉહાપોહ થતો રહે છે.
આ વરસે થયેલી વિધાનસભા ચૂંટણીઓ પૂર્વેની સરકારના તમિલનાડુ વિધાનસભાના સત્રારંભે રાજ્યપાલ ઓ.રવિએ તેમનું ચૂંટાયેલી સરકારના મંત્રીમંડળે તૈયાર કરેલું ભાષણ વાંચવાનો ઈન્કાર કર્યો હતો. તેઓ છેલ્લા ત્રણ વરસથી વિધાનસભામાં તો આવે છે પરંતુ તેમનું ભાષણ રજૂ કરતા નથી. કેરળના રાજ્યપાલો ત્યાંની ડાબેરી સરકારની કેબિનેટે સ્વીકૃત કરેલા ભાષણમાં સુધારા કરતા હતા. જે કોઈ પણ રીતે સ્વીકાર્ય અને બંધારણીય નહોતા. ૨૦૨૬માં કેરળના રાજ્યપાલ રાજેન્દ્ર આર્લેકરે કેરળ સરકારને કેન્દ્રની નીતિઓના કારણે કેવી નાણાંકીય મુશ્કેલીઓ વેઠવી પડે છે તે ભાગ વાંચ્યો નહોતો. રાજ્યપાલનો આ વ્યવહાર ન માત્ર અનુચિત હતો રાજકીય પણ હતો. રાજ્યપાલોના આ પ્રકારના વર્તનથી રાજભવનો અને વિપક્ષી રાજ્ય સરકારો વચ્ચે ટકરામણો થાય છે અને આ બંધારણીય હોદ્દો ન માત્ર વગોવાય છે તેની પ્રસ્તુતતા સામે પ્રશ્નાર્થો ઉભા થાય છે.
રાજ્યપાલ બંધારણીય રીતે રાજ્યના વડા છે. તેમના નામે અને તેમની સહીથી રાજ્યનો વહીવટ થાય છે. આ પદ પરંપરા, ગરિમા અને કેન્દ્ર-રાજ્ય સંબંધોનો સેતુનું પ્રતીક છે. સંવિધાનના આર્ટિકલ ૧૫૭માં રાજ્યપાલના પદ માટે ૩૫ વરસ કરતાં વધુ વય, ભારતના નાગરિક અને રાજ્ય વિધાનસભાના સભ્ય ચૂંટાવાની લાયકાત જેવી લાયકાતોની જોગવાઈ છે. પરંતુ આઝાદીના આરંભથી જ આ પદ રાજકીય સંન્યસ્ત કે નિવૃતિ લીધેલ રાજનેતાઓ, નિવૃત અધિકારીઓ અને સરકારોના પ્રીતિપાત્ર લોકો માટે અનામત રહ્યું છે.
ગવર્નર બંધારણ મુજબ રાજ્યના પ્રધાનમંડળની સલાહ મુજબ કામ કરવા બંધાયેલા છે. તેમનું કર્તવ્ય છે કે તેઓ બંધારણીય મર્યાદાઓ સ્વીકારીને કામ કરે. તે બંધારણના પ્રહરી કે સંરક્ષકની ભૂમિકામાં છે. ૧૯૬૭ સુધી ભારતમાં એક પક્ષ પ્રભાવ પ્રથા જોવા મળતી હતી. આજની ભાષામાં કેન્દ્ર અને રાજ્યોમાં કોંગ્રેસની ડબલ એન્જિન સરકારો હતી. એટલે રાજ્ય સરકારો સાથે રાજ્યપાલો સુમેળથી કામ કરતા હતા અને કોઈ વિવાદ થતા નહોતા. પરંતુ ૧૯૬૭ પછી ઘણાં રાજ્યોમાં વિપક્ષી સરકારો ચૂંટાતા રાજ્યપાલોએ તેમની બંધારણના પ્રહરીની ભૂમિકામાંથી કેન્દ્ર સરકારના કે કેન્દ્રના સત્તાપક્ષના હિતોના સંરક્ષકની ભૂમિકા ભજવવા માંડી હતી. જે આજદિન સુધી અટકી નથી. કેન્દ્રમાં સત્તા પરિવર્તન થતાં કેટલાક અપવાદો સિવાય રાજ્યોમાં રાજ્યપાલો પણ બદલાય છે અને કેન્દ્ર તેના ગમતા માણસોને રાજ્યપાલ બનાવે છે. જે રાજ્યોમાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન દાખલ કરવા કામ લાગે છે.
જ્યારે કેન્દ્ર કે રાજ્યમાં ચૂંટણી પછી કોઈ પક્ષને સ્પષ્ટ બહુમતી મળે ત્યારે બંધારણીય વડા તરીકે રાષ્ટ્રપતિ કે રાજ્યપાલોની કોઈ ભૂમિકા રહેતી નથી અને તેઓ સ્પષ્ટ બહુમતી ધરાવતા પક્ષના નેતાને વડાપ્રધાન કે મુખ્ય મંત્રી નિયુક્ત કરે છે. પરંતુ જ્યારે કોઈ એક પક્ષને બહુમતી ન મળે ત્યારે રાષ્ટ્રપતિ અને રાજ્યપાલની ભૂમિકા કસોટી પર ચઢે છે. આ સ્થિતિમાં શું કરવું જોઈએ તે અંગે બંધારણ મૌન છે. પરંતુ અદાલતી ચુકાદાઓ અને પરંપરા પ્રમાણે તો સૌથી મોટા પક્ષને સરકાર રચવા આમંત્રણ આપવું જોઈએ.આ પક્ષ કે નેતા પાસે બહુમતી છે કે નહીં તે લોકસભા કે વિધાનસભામાં સ્પષ્ટ થવું જોઈએ. વડાપ્રધાન કે મુખ્યમંત્રીની બહુમતીની પરીક્ષા કરવાનું સ્થળ રાષ્ટ્રપતિભવન કે રાજભવન ન હોઈ શકે.
ત્રિશંકુ કે સ્પષ્ટ બહુમતીના અભાવમાં કેવો બંધારણીય વિવેક દર્શાવવાનો હોય તેના પણ ઉદાહરણો આપણે ત્યાં જોવા મળે છે. ૧૯૯૬માં ત્રિશંકુ લોકસભાની સ્થિતિમાં તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ શંકરદયાલ શર્માએ સૌથી મોટા પક્ષના નેતા તરીકે બીજેપીના અટલ બિહારી વાજપાઈને સરકાર રચવા નિમંત્રણ આપ્યું હતું અને વડાપ્રધાન તરીકે શપથ લેવડાવ્યા હતા. વાજપાઈ પાસે લોકસભામાં બહુમતી નહોતી ત્યારે બીજેપી નેત્રી (હવે દિવંગત) સુષ્મા સ્વારાજે લાળા ચાવ્યા હતા કે એકવાર સરકાર રચવાનું નિમંત્રણ મળવા દો પછી જુઓ સાંસદો ઉંદરની જેમ અમારી તરફેણમાં દોડ્યા આવશે. પરંતુ એમ થયું નહીં અને વાજપાઈ સરકાર બહુમતી પુરવાર કરી શકી નહીં.
૧૯૯૮ના ચૂંટણી પરિણામોમાં જ્યારે બીજેપી ૨૭૨ના બહુમતી આંકથી દૂર રહી પરંતુ સૌથી મોટા પક્ષ તરીકે ઉભરી ત્યારે તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ કે.આર નારાયણે તેમના પુરાગામી કરતાં જુદી ભૂમિકા લીધા હતી તેમણે ૨૭૨ લોકસભા સભ્યોના સમર્થન પત્રો પછી જ સરકારની રચના કરી હતી. આ બે રાષ્ટ્રપતિઓની ભૂમિકા કે મોડેલ અંગે રાજ્યોમાં થયેલા અમલ વિશે વિચારીએ તો શું જાણવા મળે છે? ઉત્તરપ્રદેશમાં જગદમ્બિકા પાલ, મહારાષ્ટ્રમાં દેવેન્દ્ર ફડનવીસ અને કર્ણાટકમાં યેદુરિપ્પા ને બહુમતી ચકાસણી કે પક્ષની સંમતિ વિના સત્તાસ્થાને બેસાડવાના ગવર્નરના નિર્ણયનો બૂરો અંજામ આવ્યો હતો.તેનાથી ધારાસભ્યોના ખરીદવેચાણને પ્રોત્સાહન મળી શકે છે. તમિલનાડુમાં એકટર વિજ્ય જોસેફને બહુમતીમાં થોડી બેઠકો ખૂટતી હતી તો મુખ્યમંત્રી બનાવવામાં રાજ્યપાલે વિલંબ કર્યો અને સમર્થન પત્રો માંગ્યા તો રાજ્યપાલ પર ટીકાની ઝડીઓ વરસી હતી.
તમામ રાજ્યપાલો સત્તાપક્ષની ઈચ્છા મુજબ જ વર્તતા હોય ને નઠારા જ હોય તેવું પણ નથી. બહુ થોડા રાજ્યપાલો તેમની સત્તાની ઉપરવટ જઈને વર્ત્યા છે. વિપક્ષી રાજ્યોમાં વિધાનસભાએ પસાર કરેલા વિધેયકોની મંજૂરી પર રાજ્યપાલો અક્ષમ્ય વિલંબ કરે છે અને ચૂંટાયેલી સરકારોના કામમાં અડચણો નાંખે છે તે બરાબર પરંતુ જ્યારે આ મુદ્દો સર્વોચ્ચ અદાલત સમક્ષ આવ્યો ત્યારે તેણે રાજ્યપાલોને ટપાર્યા જરૂર પરંતુ કોર્ટ પોતાની સત્તામર્યાદામાં રહીને વિધેયકો મંજૂર કરવાની સમયમર્યાદા બાંધવાથી દૂર રહી હતી.
વિપક્ષોશાસિત રાજ્યોના ગવર્નરો જ્યારે સત્તાપક્ષશાસિત રાજ્યોના ગવર્નરો બને છે ત્યારે કેવા ડાહ્યા ડમરા થઈ જાય છે તે પણ આપણે જોયું છે કે જોઈ રહ્યા છીએ. એટલે રાજ્યપાલોની ભૂમિકા સાવ જ બંધારણની મર્યાદામાં રહી છે તેવું નથી તેઓ બંધારણીય વિવેકને બહાને મર્યાદાહીન પણ થયા છે. વેંકટરમણે રાજયપાલો પાસે રાજ્યસરકારોના માઉથપીસ તરીકે કામ કરવા સિવાયનો કોઈ વિકલ્પ નથી એમ કહ્યું હતું. સરોજિની નાયડુએ રાજ્યપાલોને સોના પિંજરમાં કેદ પંખી સાથે સરખાવ્યા હતા. એટલે આ બે સિવાયની તેમની કોઈ ત્રીજી પસંદગી ન હોઈ શકે તે માનીને રાજ્યપાલો પરંપરા અને બંધારણને ધ્યાનમાં રાખે તો ગંગા નાહ્યા.
શ્રી ચંદુભાઈ મહેરિયાનો સંપર્ક maheriyachandu@gmail.com વિજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.
-
દશેરા
ભારત એટલે પાંચ હજાર વર્ષો કરતાં પણ વધુ જૂની સંસ્કૃતિ. આને લીધે એની પાસે ભવ્ય વારસો છે વેદ, પુરાણો, મહાકાવ્યો અને ભાષ્યનો. ઋષિ મુનિઓએ એમનાં તપ અને સંશોધન દ્વારા લોકોને અલભ્ય જ્ઞાન આપ્યું છે જે આજે ટેક્નોલોજીના યુગમાં પણ અચરજ પમાડે છે. ઋતુ અને કાળ મુજબ લોકોને સમૂહમાં રહેવા ધર્મને સહારે ઘણા તહેવારોનું આયોજન થયું છે જે આજે પણ સુસંગત છે.
માહિતી અને તર્કસંગત વાતો પરથી ઉજવાતા તહેવારો હવે ટેક્નોલોજી દ્વારા વધુ સુસજ્જ બન્યા છે. એના વિશે વૈજ્ઞાનિક અને તે સમયની સામાજિક પરિસ્થિતિનું જ્ઞાન વિચારસરણી અને ઉજવણી રસપ્રદ બનાવે છે.આ તહેવારો વિશે વિવિધ વાતો ભેગી કરી ભારતના તહેવારોની ‘ઉજવણી સંસ્કૃતિ સહ’ શીર્ષક હેઠળ સુશ્રી માયાબહેન દેસાઈની કલમે એક હારમાળા વબ ગુર્જરી પર રજૂ કરવાનું આયોજન કરેલ છે. જેથી તહેવારોનાં સાંસ્કૃતિક મૂળની નજદીક જઈને ભારતીય હોવાનો ગર્વ કાયમ રાખી શકાય.
આ લેખમાળા દ્વારા વેબ ગુર્જરીના સક્રિય સહયોગીઓમાં સુશ્રી માયાબહેન દેસાઈ જોડાય છે તે પ્રસંગે આપણે તેમનો સહર્ષ આવકાર કરીએ.જ્યારે ક્યારે કોઈ પણ મહત્વનો તહેવાર હશે એ પ્રસંગે આ લેખમાળાનો એ તહેવાર વિશેનો લેખ પ્રકાશિત કરીશું. શરૂઆત, દશેરા પરના લેખથી આજે કરીશું.સંપાદક મંડળ, વેબ ગુર્જરી
માયા દેસાઈઆમ તો ગણેશ વિસર્જન બાદ જ તહેવારો છડી પોકારે એટલે ભારત હોય કે પરદેશ, એક જુદી જ લહેરખી મનમાં ફરી વળે અને રોજિંદા જીવનમાં ઉદ્દીપકનું કામ કરે. તરત જ આવતાં શ્રાદ્ધ પક્ષમાં પિતૃઓને તર્પણ આપી મન શક્તિની આરાધના તરફ વળતું જાય. નવ દિવસ મા શક્તિના નવ અવતાર વિશે જાણીને સંસ્કૃતિ તરફ અહોભાવ જાગે. હજારો વર્ષ પહેલાં લખાયેલા વર્ણન, શ્લોક, ભજન, આરતી અને માહાત્મ્ય વિશે વાંચતા અનેક અણજાણી વાતો હાલની આધુનિક ટેક્નોલોજી થકી જાણવા મળે ત્યારે મન એક અનેરી કૃતજ્ઞતા અનુભવે આપણાં ઋષિઓ પ્રતિ.
નવનો સૂચક આંકડો ધરાવતી નવરાત્રી જીવનનાં નવ રંગ દર્શાવે છે.. કલ્પના, વૈરાગ્ય, ભ્રાંતિ, સદ્ વિચાર, ધૈર્ય, ક્ષમા, અસદ્વિચાર, સ્મરણ, ચંચળતા. માનવ જીવનની નવ અવસ્થાઓ: ઉદરની નિરાકાર અવસ્થા, રૂપાવસ્થા, ગર્ભાવસ્થા, જન્મ, બાળપણ, કુમારાવસ્થા, તારુણ્ય, પ્રૌઢત્વ, વૃદ્ધાવસ્થા, મૃત્યુ. નવ પ્રકારની ભક્તિ : શ્રવણ, સ્મરણ, કીર્તન, આત્મ નિવેદન , વંદન, પાદપૂર્તિ,અર્ચન, સખ્ય, દાસ્ય.માનવશરીરમાં નવ કોશ : શબ્દમય, વિજ્ઞાનમય, અન્નમય, આકાશમય, આનંદમય, મનોમય, પ્રાણમય, પ્રકાશમય, જ્ઞાનમય.
જપમાળાના એકસો આઠ મણકાની પાછળ પણ આ નવ સંખ્યા જોડાયેલી છે.
નવરાત્રી બાદ આવતો વિજયા દશમીનો તહેવાર પણ ઘણી મહત્તા ધરાવે છે. હિંદુઓ માટે એક મોટો તહેવાર ગણાતો આ તહેવાર દશેરા તરીકે સમગ્ર ભારતમાં ઉમંગથી ઊજવાય છે.વર્ષમાં ચાર નવરાત્રી હોવાનું સર્વ વિદિત છે પણ દશેરા એક જ વાર આસો સુદ દશમના દિવસે હોય છે. કોઈ તિથિ મૂહુર્ત ન જોવા હોય ત્યારે દશેરાનો દિવસ શુભ માની કાર્ય કરાય છે. સાડા ત્રણ શુભ મૂહુર્તમાંથી દશેરા એક છે. આમાં બીજાં અઢી એટલે ગુડી પડવો, અક્ષય તૃતીયા અને બેસતાં વર્ષનો અડધો દિવસ. વિજયા દશમી એટલે વિજયની ખાત્રી આપતો દિવસ.
દશેરા એ વિજયનો ઉત્સવ છે જેમાં પરાક્રમ અને પૌરુષનો સમાવેશ છે. સમાજના ચારે વર્ણ આ તહેવાર ઉજવવા સાથે આવે છે. સરસ્વતીની પૂજા થાય છે તો શસ્ત્રોનું પૂજન થાય છે. પૌરાણિક કથા પ્રમાણે રામ રાવણ સાથે યુદ્ધ બાદ લક્ષ્મણ અને સીતા સહિત અયોધ્યા પરત ફર્યા એ દશેરા.રામે પિતાને આપેલ વચન પ્રમાણે ચૌદ વર્ષનાં વનવાસનો અંત પણ હતો તેથી અયોધ્યામાં અનેરો આનંદ હતો જે અદ્ભુત રીતે ઉજવાયો. આ ઉત્તર ભારતની પરંપરા જ્યાં રામલીલા ઉલ્લાસથી મનાવાય છે તો દક્ષિણ ભારતમાં મા શક્તિના અસુર પર વિજય તરીકે આ દિવસની મહત્તા.
પાંડવોએ વનવાસ બાદ એક વર્ષ અજ્ઞાતવાસ ભોગવવા વિરાટ રાજાને ત્યાં જવાનું નક્કી કર્યું ત્યારે ઓળખ છુપાવવા પોતાના શસ્ત્રો શમી વૃક્ષમાં છુપાવ્યા હતા. અજ્ઞાતવાસ બાદ એ શસ્ત્રો પાછાં લીધાં એ પણ દશેરાનો દિવસ. શસ્ત્રોની રક્ષા કરવા બદલ તેમણે શમી વૃક્ષની પૂજા કરી આભાર માન્યો. આમ વિજયને દર્શાવતો દિવસ એટલે વિજયા દશમી. આજે પણ દશેરાને દિવસે ઘણી જગ્યાએ સીમોલ્લંઘન તરીકે ગામની બહાર શમી વૃક્ષની પૂજા કરવામાં આવે છે. પૂજા કરતી વખતે આ શ્લોક બોલાય છે:
।। શમી શમયતે પાપં શમી લોહિતકંટકા
ધારિણ્યર્જુનબાણાનામ્ રામસ્ય પ્રિયવાદિની
કરિષ્યમાણયાત્રાયાં યથાકાલ સુખમ્ મયા
તત્ર નિર્વિઘ્નકર્ત્રી ત્વં ભવ શ્રીરામપૂજિતે ।।અર્થ : શમી પાપનો નાશ કરે છે, એનાં કાંટા ગુલાબી હોય છે. શમી શ્રીરામનું પ્રિય અને અર્જુનના બાણને ધારણ કરનારું છે. હે શમી, શ્રીરામે તારી પૂજા કરી છે. હું જ્યારે વિજય યાત્રાએનીકળું ત્યારે મારી યાત્રા નિર્વિઘ્ન અને સુખકારક કરજે. શમીવૃક્ષ એટલે એ વૃક્ષ જેને વંદન કરી રામે લંકા તરફ પ્રયાણ કર્યું, વનવાસ દરમિયાન એક વિશાળ શમીવૃક્ષ નીચે જ પંચવટીમાં વસવાટ કર્યો હતો.
પ્રાચીન કાળમાં શૂરવીર રાજાઓ આ દિવસે બીજાં રાજ્ય જીતવા પોતાના રાજયની સીમા ઓળંગી પ્રયાણ કરતા તેથી આ દિવસ સીમોલ્લંઘન તરીકે પણ ઓળખાય છે. પેશવા કાળમાં પણ દશેરાનો દબદબો હતો. બાજીરાવ પેશવા આ દિવસે સીમોલ્લંઘન માટે નીકળતા. અનેક કિલ્લાઓમાં શિરમોર એવા પ્રતાપગઢમાં મા ભવાનીનો ઉત્સવ મનાવવાની શરૂઆત છત્રપતિ શિવાજીએ દશેરાથી કરી હતી.
ઘણાં વર્ષો પહેલાં વરતંતૂ નામના એક વિદ્વાન ઋષિ હતા જેમની પાસે ભણવા ખૂબ વિદ્યાર્થીઓ આવતા જે આગળ વધી ખૂબ નામના મેળવતા. એ જમાનામાં કોઈ ફી કે વળતર નહોતાં. ગુરુકુળમાં વિદ્યાર્થી શિક્ષણ પૂરું થાય એટલે ગુરુદક્ષિણા આપતા. આ ઋષિને કૌત્સ નામનો એક શિષ્ય શિક્ષણ પૂરું કરી ચૂક્યો હતો તેથી ઋષિએ એને ઘરે જવાની સંમતિ આપી. કૌત્સે ગુરુને પૂછ્યું, ” ગુરુવર, હું આપને શું આપું ગુરુદક્ષિણામાં? ” ઋષિએ મના કરતાં કૌત્સે ખૂબ આગ્રહ કરી એમને માગવા માટે વિવશ કર્યા. ઋષિએ એની પરીક્ષા લેવાનું વિચાર્યું અને કહ્યું, “મેં તને ચૌદ વિદ્યા શીખવી છે. એક વિદ્યા માટે એક કોટી એટલે ચૌદ વિદ્યા માટે ચૌદ કોટી સુવર્ણ મુદ્રા લાવી આપ. ”
કૌત્સ આ સાંભળીને હતપ્રભ થઈ ગયો. એ લાચાર થઈ પોતાના રાજા રઘુ પાસે ગયો. એની વાત સાંભળી રઘુ રાજા પણ મૂંઝાઈ ગયા કારણકે ત્યારે જ વિશ્વજીત યુદ્ધ કરીને આવ્યા હતા તેથી તેમની તિજોરી ખાલી હતી. રઘુ રાજાએ કૌત્સને ત્રણ દિવસ થોભી જવા કહ્યું. રઘુ રાજાએ ઈન્દ્ર દેવ પર આક્રમણ કરવાનું નક્કી કર્યુ. રઘુ રાજાની શૂરવીરતાથી પરિચિત ઈન્દ્ર દેવે કુબેર પાસે મદદ માગી. ત્યારબાદ ઈન્દ્ર દેવે આ અધધ રાશિ માટે અશ્મંતક અથવા આસીંદરાના વૃક્ષના પાનને સોનાની મુદ્રા બનાવી રઘુ રાજાના મહેલમાં ઠાલવી. રાજાએ બધી જ મુદ્રા કૌત્સને આપી જે એણે ઋષિ વરતંતૂને આપી. ઋષિએ ચૌદ કોટી લઈ બાકીની મુદ્રા પાછી આપી.રઘુ રાજાએ એ પાછી લેવાની મના કરતાં કૌત્સે એ મુદ્રાઓ આસીંદરાના વૃક્ષ નીચે મૂકી દીધી અને લોકોને લઈ જવા કહ્યું.
જનતાને તો થયું કે આસીંદરાએ સોનાની મુદ્રા આપી અને એ દિવસ હતો દશેરાનો તેથી આ વૃક્ષને આજે એકવીસમી સદીમાં પણ લોકો પૂજે છે અને એના પાનને શુભેચ્છાનાં પ્રતીક તરીકે એકબીજાને આપે છે. આ પ્રથા મહારાષ્ટ્રમાં વધુ પ્રચલિત છે. આ આસીંદરા વૃક્ષની પૂજા કરતાં આ શ્લોક બોલાય છે.
।। અશ્મંતક મહાવૃક્ષ મહાદોષનિવારણ
ઈષ્ટાનાં દર્શનં દેહિ કુરુ શત્રુવિનાશનમ્ ।।અર્થ : હે અશ્મંતક, હે મહા વૃક્ષ, તું મહાદોષનિવારણ કરનાર છે. તું મારા મિત્રોના દર્શન કરાવ અને શત્રુઓનો નાશ કર.
આમ કહી આસીંદરાના વૃક્ષના મૂળિયાં પાસે અક્ષત, સોપારી અને પૈસા મૂકવામાં આવે છે અને પ્રદક્ષિણા ફરવામાં આવે છે. ત્યાર બાદ એનાં થડ પાસેથી થોડી માટી અને પાન ઘરે લાવી દશેરાની ઉજવણી થાય છે. આ આસીંદરો આમ તો શમી વૃક્ષથી ગુણધર્મમાં અલગ છે પણ બાહ્ય દેખાવ એકસરખા હોવાથી બંનેને દશેરા પર મહત્ત્વ મળે છે.
શસ્ત્રપૂજન, સરસ્વતી પૂજન અને અપરાજિતા પૂજન દશેરા સાથે સંકળાયેલા છે. અપરાજિતા દેવીનું પૂજન દશેરાના દિવસે કરી જીવનમાં આવતી મુશ્કેલીઓથી મુક્ત થઈ સાહસ અને આત્મવિશ્વાસની કામના કરવામાં આવે છે. આ પૂજનમાં ગોકર્ણ શંખાવલી , અપરાજિતાના પુષ્પોની મહત્તા હોય છે. દેવીની સ્થાપના કરતી વખતે વિકલ્પ તરીકે આ પુષ્પ અથવા એનાં છોડનું પૂજન થાય છે.
આમ શૌર્ય, ધર્મ, પ્રકૃતિ અને વિદ્યા સાથે જોડાયેલા દશેરાનું અનેરું સ્થાન છે ભારતનાં જનમાનસમાં.
#©️માયા દેસાઈ, મુંબઈ ભારત.
