-
શું રાજ્યપાલનું પદ અપ્રસ્તુત થઈ ગયું છે?
નિસબત
ચંદુ મહેરિયા
આર.વેંકટરમણ(૧૯૧૦-૨૦૦૯) ભારતના આઠમા રાષ્ટ્રપતિ હતા. ૨૫.૦૭.૧૯૮૭થી ૨૫.૭.૧૯૯૨ના તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન લગભગ સાડા ત્રણ દાયકા પહેલાં, ૧૯૯૧માં, તેમણે તત્કાલીન વડાપ્રધાન ચંદ્રશેખરને સંસદ અને રાજ્યોના વિધાનગૃહો સમક્ષના રાષ્ટ્રપતિ કે રાજ્યપાલના અભિભાષણની પ્રથા બંધ કરવા ભલામણ કરી હતી. તેમના મતે આ પ્રથા બ્રિટિશકાળનો નકામી ઔપચારિકતાનો વારસો છે. આ વિચારનું તે સમયની તમિલનાડુ સરકારે પણ સમર્થન કર્યું હતું.
બંધારણના અનુચ્છેદ ૮૭ અને ૧૭૬ અનુસાર રાષ્ટ્રપતિ અને રાજ્યપાલોને સરકારની નીતિ, યોજનાઓ અને સિધ્ધિઓ અંગે ભાષણ આપવાનું હોય છે. એટલે વેંકટરમણની ભલામણ માટે બંધારણ સુધારો કરવો પડે. જોકે આ ભલામણ માત્ર એક ભલામણ જ બની રહી અને તેનો આજદિન સુધી અમલ થયો નથી. હા, આ વિચાર અંગે અવારનવાર ઉહાપોહ થતો રહે છે.
આ વરસે થયેલી વિધાનસભા ચૂંટણીઓ પૂર્વેની સરકારના તમિલનાડુ વિધાનસભાના સત્રારંભે રાજ્યપાલ ઓ.રવિએ તેમનું ચૂંટાયેલી સરકારના મંત્રીમંડળે તૈયાર કરેલું ભાષણ વાંચવાનો ઈન્કાર કર્યો હતો. તેઓ છેલ્લા ત્રણ વરસથી વિધાનસભામાં તો આવે છે પરંતુ તેમનું ભાષણ રજૂ કરતા નથી. કેરળના રાજ્યપાલો ત્યાંની ડાબેરી સરકારની કેબિનેટે સ્વીકૃત કરેલા ભાષણમાં સુધારા કરતા હતા. જે કોઈ પણ રીતે સ્વીકાર્ય અને બંધારણીય નહોતા. ૨૦૨૬માં કેરળના રાજ્યપાલ રાજેન્દ્ર આર્લેકરે કેરળ સરકારને કેન્દ્રની નીતિઓના કારણે કેવી નાણાંકીય મુશ્કેલીઓ વેઠવી પડે છે તે ભાગ વાંચ્યો નહોતો. રાજ્યપાલનો આ વ્યવહાર ન માત્ર અનુચિત હતો રાજકીય પણ હતો. રાજ્યપાલોના આ પ્રકારના વર્તનથી રાજભવનો અને વિપક્ષી રાજ્ય સરકારો વચ્ચે ટકરામણો થાય છે અને આ બંધારણીય હોદ્દો ન માત્ર વગોવાય છે તેની પ્રસ્તુતતા સામે પ્રશ્નાર્થો ઉભા થાય છે.
રાજ્યપાલ બંધારણીય રીતે રાજ્યના વડા છે. તેમના નામે અને તેમની સહીથી રાજ્યનો વહીવટ થાય છે. આ પદ પરંપરા, ગરિમા અને કેન્દ્ર-રાજ્ય સંબંધોનો સેતુનું પ્રતીક છે. સંવિધાનના આર્ટિકલ ૧૫૭માં રાજ્યપાલના પદ માટે ૩૫ વરસ કરતાં વધુ વય, ભારતના નાગરિક અને રાજ્ય વિધાનસભાના સભ્ય ચૂંટાવાની લાયકાત જેવી લાયકાતોની જોગવાઈ છે. પરંતુ આઝાદીના આરંભથી જ આ પદ રાજકીય સંન્યસ્ત કે નિવૃતિ લીધેલ રાજનેતાઓ, નિવૃત અધિકારીઓ અને સરકારોના પ્રીતિપાત્ર લોકો માટે અનામત રહ્યું છે.
ગવર્નર બંધારણ મુજબ રાજ્યના પ્રધાનમંડળની સલાહ મુજબ કામ કરવા બંધાયેલા છે. તેમનું કર્તવ્ય છે કે તેઓ બંધારણીય મર્યાદાઓ સ્વીકારીને કામ કરે. તે બંધારણના પ્રહરી કે સંરક્ષકની ભૂમિકામાં છે. ૧૯૬૭ સુધી ભારતમાં એક પક્ષ પ્રભાવ પ્રથા જોવા મળતી હતી. આજની ભાષામાં કેન્દ્ર અને રાજ્યોમાં કોંગ્રેસની ડબલ એન્જિન સરકારો હતી. એટલે રાજ્ય સરકારો સાથે રાજ્યપાલો સુમેળથી કામ કરતા હતા અને કોઈ વિવાદ થતા નહોતા. પરંતુ ૧૯૬૭ પછી ઘણાં રાજ્યોમાં વિપક્ષી સરકારો ચૂંટાતા રાજ્યપાલોએ તેમની બંધારણના પ્રહરીની ભૂમિકામાંથી કેન્દ્ર સરકારના કે કેન્દ્રના સત્તાપક્ષના હિતોના સંરક્ષકની ભૂમિકા ભજવવા માંડી હતી. જે આજદિન સુધી અટકી નથી. કેન્દ્રમાં સત્તા પરિવર્તન થતાં કેટલાક અપવાદો સિવાય રાજ્યોમાં રાજ્યપાલો પણ બદલાય છે અને કેન્દ્ર તેના ગમતા માણસોને રાજ્યપાલ બનાવે છે. જે રાજ્યોમાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન દાખલ કરવા કામ લાગે છે.
જ્યારે કેન્દ્ર કે રાજ્યમાં ચૂંટણી પછી કોઈ પક્ષને સ્પષ્ટ બહુમતી મળે ત્યારે બંધારણીય વડા તરીકે રાષ્ટ્રપતિ કે રાજ્યપાલોની કોઈ ભૂમિકા રહેતી નથી અને તેઓ સ્પષ્ટ બહુમતી ધરાવતા પક્ષના નેતાને વડાપ્રધાન કે મુખ્ય મંત્રી નિયુક્ત કરે છે. પરંતુ જ્યારે કોઈ એક પક્ષને બહુમતી ન મળે ત્યારે રાષ્ટ્રપતિ અને રાજ્યપાલની ભૂમિકા કસોટી પર ચઢે છે. આ સ્થિતિમાં શું કરવું જોઈએ તે અંગે બંધારણ મૌન છે. પરંતુ અદાલતી ચુકાદાઓ અને પરંપરા પ્રમાણે તો સૌથી મોટા પક્ષને સરકાર રચવા આમંત્રણ આપવું જોઈએ.આ પક્ષ કે નેતા પાસે બહુમતી છે કે નહીં તે લોકસભા કે વિધાનસભામાં સ્પષ્ટ થવું જોઈએ. વડાપ્રધાન કે મુખ્યમંત્રીની બહુમતીની પરીક્ષા કરવાનું સ્થળ રાષ્ટ્રપતિભવન કે રાજભવન ન હોઈ શકે.
ત્રિશંકુ કે સ્પષ્ટ બહુમતીના અભાવમાં કેવો બંધારણીય વિવેક દર્શાવવાનો હોય તેના પણ ઉદાહરણો આપણે ત્યાં જોવા મળે છે. ૧૯૯૬માં ત્રિશંકુ લોકસભાની સ્થિતિમાં તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ શંકરદયાલ શર્માએ સૌથી મોટા પક્ષના નેતા તરીકે બીજેપીના અટલ બિહારી વાજપાઈને સરકાર રચવા નિમંત્રણ આપ્યું હતું અને વડાપ્રધાન તરીકે શપથ લેવડાવ્યા હતા. વાજપાઈ પાસે લોકસભામાં બહુમતી નહોતી ત્યારે બીજેપી નેત્રી (હવે દિવંગત) સુષ્મા સ્વારાજે લાળા ચાવ્યા હતા કે એકવાર સરકાર રચવાનું નિમંત્રણ મળવા દો પછી જુઓ સાંસદો ઉંદરની જેમ અમારી તરફેણમાં દોડ્યા આવશે. પરંતુ એમ થયું નહીં અને વાજપાઈ સરકાર બહુમતી પુરવાર કરી શકી નહીં.
૧૯૯૮ના ચૂંટણી પરિણામોમાં જ્યારે બીજેપી ૨૭૨ના બહુમતી આંકથી દૂર રહી પરંતુ સૌથી મોટા પક્ષ તરીકે ઉભરી ત્યારે તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ કે.આર નારાયણે તેમના પુરાગામી કરતાં જુદી ભૂમિકા લીધા હતી તેમણે ૨૭૨ લોકસભા સભ્યોના સમર્થન પત્રો પછી જ સરકારની રચના કરી હતી. આ બે રાષ્ટ્રપતિઓની ભૂમિકા કે મોડેલ અંગે રાજ્યોમાં થયેલા અમલ વિશે વિચારીએ તો શું જાણવા મળે છે? ઉત્તરપ્રદેશમાં જગદમ્બિકા પાલ, મહારાષ્ટ્રમાં દેવેન્દ્ર ફડનવીસ અને કર્ણાટકમાં યેદુરિપ્પા ને બહુમતી ચકાસણી કે પક્ષની સંમતિ વિના સત્તાસ્થાને બેસાડવાના ગવર્નરના નિર્ણયનો બૂરો અંજામ આવ્યો હતો.તેનાથી ધારાસભ્યોના ખરીદવેચાણને પ્રોત્સાહન મળી શકે છે. તમિલનાડુમાં એકટર વિજ્ય જોસેફને બહુમતીમાં થોડી બેઠકો ખૂટતી હતી તો મુખ્યમંત્રી બનાવવામાં રાજ્યપાલે વિલંબ કર્યો અને સમર્થન પત્રો માંગ્યા તો રાજ્યપાલ પર ટીકાની ઝડીઓ વરસી હતી.
તમામ રાજ્યપાલો સત્તાપક્ષની ઈચ્છા મુજબ જ વર્તતા હોય ને નઠારા જ હોય તેવું પણ નથી. બહુ થોડા રાજ્યપાલો તેમની સત્તાની ઉપરવટ જઈને વર્ત્યા છે. વિપક્ષી રાજ્યોમાં વિધાનસભાએ પસાર કરેલા વિધેયકોની મંજૂરી પર રાજ્યપાલો અક્ષમ્ય વિલંબ કરે છે અને ચૂંટાયેલી સરકારોના કામમાં અડચણો નાંખે છે તે બરાબર પરંતુ જ્યારે આ મુદ્દો સર્વોચ્ચ અદાલત સમક્ષ આવ્યો ત્યારે તેણે રાજ્યપાલોને ટપાર્યા જરૂર પરંતુ કોર્ટ પોતાની સત્તામર્યાદામાં રહીને વિધેયકો મંજૂર કરવાની સમયમર્યાદા બાંધવાથી દૂર રહી હતી.
વિપક્ષોશાસિત રાજ્યોના ગવર્નરો જ્યારે સત્તાપક્ષશાસિત રાજ્યોના ગવર્નરો બને છે ત્યારે કેવા ડાહ્યા ડમરા થઈ જાય છે તે પણ આપણે જોયું છે કે જોઈ રહ્યા છીએ. એટલે રાજ્યપાલોની ભૂમિકા સાવ જ બંધારણની મર્યાદામાં રહી છે તેવું નથી તેઓ બંધારણીય વિવેકને બહાને મર્યાદાહીન પણ થયા છે. વેંકટરમણે રાજયપાલો પાસે રાજ્યસરકારોના માઉથપીસ તરીકે કામ કરવા સિવાયનો કોઈ વિકલ્પ નથી એમ કહ્યું હતું. સરોજિની નાયડુએ રાજ્યપાલોને સોના પિંજરમાં કેદ પંખી સાથે સરખાવ્યા હતા. એટલે આ બે સિવાયની તેમની કોઈ ત્રીજી પસંદગી ન હોઈ શકે તે માનીને રાજ્યપાલો પરંપરા અને બંધારણને ધ્યાનમાં રાખે તો ગંગા નાહ્યા.
શ્રી ચંદુભાઈ મહેરિયાનો સંપર્ક maheriyachandu@gmail.com વિજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.
-
દશેરા
ભારત એટલે પાંચ હજાર વર્ષો કરતાં પણ વધુ જૂની સંસ્કૃતિ. આને લીધે એની પાસે ભવ્ય વારસો છે વેદ, પુરાણો, મહાકાવ્યો અને ભાષ્યનો. ઋષિ મુનિઓએ એમનાં તપ અને સંશોધન દ્વારા લોકોને અલભ્ય જ્ઞાન આપ્યું છે જે આજે ટેક્નોલોજીના યુગમાં પણ અચરજ પમાડે છે. ઋતુ અને કાળ મુજબ લોકોને સમૂહમાં રહેવા ધર્મને સહારે ઘણા તહેવારોનું આયોજન થયું છે જે આજે પણ સુસંગત છે.
માહિતી અને તર્કસંગત વાતો પરથી ઉજવાતા તહેવારો હવે ટેક્નોલોજી દ્વારા વધુ સુસજ્જ બન્યા છે. એના વિશે વૈજ્ઞાનિક અને તે સમયની સામાજિક પરિસ્થિતિનું જ્ઞાન વિચારસરણી અને ઉજવણી રસપ્રદ બનાવે છે.આ તહેવારો વિશે વિવિધ વાતો ભેગી કરી ભારતના તહેવારોની ‘ઉજવણી સંસ્કૃતિ સહ’ શીર્ષક હેઠળ સુશ્રી માયાબહેન દેસાઈની કલમે એક હારમાળા વબ ગુર્જરી પર રજૂ કરવાનું આયોજન કરેલ છે. જેથી તહેવારોનાં સાંસ્કૃતિક મૂળની નજદીક જઈને ભારતીય હોવાનો ગર્વ કાયમ રાખી શકાય.
આ લેખમાળા દ્વારા વેબ ગુર્જરીના સક્રિય સહયોગીઓમાં સુશ્રી માયાબહેન દેસાઈ જોડાય છે તે પ્રસંગે આપણે તેમનો સહર્ષ આવકાર કરીએ.જ્યારે ક્યારે કોઈ પણ મહત્વનો તહેવાર હશે એ પ્રસંગે આ લેખમાળાનો એ તહેવાર વિશેનો લેખ પ્રકાશિત કરીશું. શરૂઆત, દશેરા પરના લેખથી આજે કરીશું.સંપાદક મંડળ, વેબ ગુર્જરી
માયા દેસાઈઆમ તો ગણેશ વિસર્જન બાદ જ તહેવારો છડી પોકારે એટલે ભારત હોય કે પરદેશ, એક જુદી જ લહેરખી મનમાં ફરી વળે અને રોજિંદા જીવનમાં ઉદ્દીપકનું કામ કરે. તરત જ આવતાં શ્રાદ્ધ પક્ષમાં પિતૃઓને તર્પણ આપી મન શક્તિની આરાધના તરફ વળતું જાય. નવ દિવસ મા શક્તિના નવ અવતાર વિશે જાણીને સંસ્કૃતિ તરફ અહોભાવ જાગે. હજારો વર્ષ પહેલાં લખાયેલા વર્ણન, શ્લોક, ભજન, આરતી અને માહાત્મ્ય વિશે વાંચતા અનેક અણજાણી વાતો હાલની આધુનિક ટેક્નોલોજી થકી જાણવા મળે ત્યારે મન એક અનેરી કૃતજ્ઞતા અનુભવે આપણાં ઋષિઓ પ્રતિ.
નવનો સૂચક આંકડો ધરાવતી નવરાત્રી જીવનનાં નવ રંગ દર્શાવે છે.. કલ્પના, વૈરાગ્ય, ભ્રાંતિ, સદ્ વિચાર, ધૈર્ય, ક્ષમા, અસદ્વિચાર, સ્મરણ, ચંચળતા. માનવ જીવનની નવ અવસ્થાઓ: ઉદરની નિરાકાર અવસ્થા, રૂપાવસ્થા, ગર્ભાવસ્થા, જન્મ, બાળપણ, કુમારાવસ્થા, તારુણ્ય, પ્રૌઢત્વ, વૃદ્ધાવસ્થા, મૃત્યુ. નવ પ્રકારની ભક્તિ : શ્રવણ, સ્મરણ, કીર્તન, આત્મ નિવેદન , વંદન, પાદપૂર્તિ,અર્ચન, સખ્ય, દાસ્ય.માનવશરીરમાં નવ કોશ : શબ્દમય, વિજ્ઞાનમય, અન્નમય, આકાશમય, આનંદમય, મનોમય, પ્રાણમય, પ્રકાશમય, જ્ઞાનમય.
જપમાળાના એકસો આઠ મણકાની પાછળ પણ આ નવ સંખ્યા જોડાયેલી છે.
નવરાત્રી બાદ આવતો વિજયા દશમીનો તહેવાર પણ ઘણી મહત્તા ધરાવે છે. હિંદુઓ માટે એક મોટો તહેવાર ગણાતો આ તહેવાર દશેરા તરીકે સમગ્ર ભારતમાં ઉમંગથી ઊજવાય છે.વર્ષમાં ચાર નવરાત્રી હોવાનું સર્વ વિદિત છે પણ દશેરા એક જ વાર આસો સુદ દશમના દિવસે હોય છે. કોઈ તિથિ મૂહુર્ત ન જોવા હોય ત્યારે દશેરાનો દિવસ શુભ માની કાર્ય કરાય છે. સાડા ત્રણ શુભ મૂહુર્તમાંથી દશેરા એક છે. આમાં બીજાં અઢી એટલે ગુડી પડવો, અક્ષય તૃતીયા અને બેસતાં વર્ષનો અડધો દિવસ. વિજયા દશમી એટલે વિજયની ખાત્રી આપતો દિવસ.
દશેરા એ વિજયનો ઉત્સવ છે જેમાં પરાક્રમ અને પૌરુષનો સમાવેશ છે. સમાજના ચારે વર્ણ આ તહેવાર ઉજવવા સાથે આવે છે. સરસ્વતીની પૂજા થાય છે તો શસ્ત્રોનું પૂજન થાય છે. પૌરાણિક કથા પ્રમાણે રામ રાવણ સાથે યુદ્ધ બાદ લક્ષ્મણ અને સીતા સહિત અયોધ્યા પરત ફર્યા એ દશેરા.રામે પિતાને આપેલ વચન પ્રમાણે ચૌદ વર્ષનાં વનવાસનો અંત પણ હતો તેથી અયોધ્યામાં અનેરો આનંદ હતો જે અદ્ભુત રીતે ઉજવાયો. આ ઉત્તર ભારતની પરંપરા જ્યાં રામલીલા ઉલ્લાસથી મનાવાય છે તો દક્ષિણ ભારતમાં મા શક્તિના અસુર પર વિજય તરીકે આ દિવસની મહત્તા.
પાંડવોએ વનવાસ બાદ એક વર્ષ અજ્ઞાતવાસ ભોગવવા વિરાટ રાજાને ત્યાં જવાનું નક્કી કર્યું ત્યારે ઓળખ છુપાવવા પોતાના શસ્ત્રો શમી વૃક્ષમાં છુપાવ્યા હતા. અજ્ઞાતવાસ બાદ એ શસ્ત્રો પાછાં લીધાં એ પણ દશેરાનો દિવસ. શસ્ત્રોની રક્ષા કરવા બદલ તેમણે શમી વૃક્ષની પૂજા કરી આભાર માન્યો. આમ વિજયને દર્શાવતો દિવસ એટલે વિજયા દશમી. આજે પણ દશેરાને દિવસે ઘણી જગ્યાએ સીમોલ્લંઘન તરીકે ગામની બહાર શમી વૃક્ષની પૂજા કરવામાં આવે છે. પૂજા કરતી વખતે આ શ્લોક બોલાય છે:
।। શમી શમયતે પાપં શમી લોહિતકંટકા
ધારિણ્યર્જુનબાણાનામ્ રામસ્ય પ્રિયવાદિની
કરિષ્યમાણયાત્રાયાં યથાકાલ સુખમ્ મયા
તત્ર નિર્વિઘ્નકર્ત્રી ત્વં ભવ શ્રીરામપૂજિતે ।।અર્થ : શમી પાપનો નાશ કરે છે, એનાં કાંટા ગુલાબી હોય છે. શમી શ્રીરામનું પ્રિય અને અર્જુનના બાણને ધારણ કરનારું છે. હે શમી, શ્રીરામે તારી પૂજા કરી છે. હું જ્યારે વિજય યાત્રાએનીકળું ત્યારે મારી યાત્રા નિર્વિઘ્ન અને સુખકારક કરજે. શમીવૃક્ષ એટલે એ વૃક્ષ જેને વંદન કરી રામે લંકા તરફ પ્રયાણ કર્યું, વનવાસ દરમિયાન એક વિશાળ શમીવૃક્ષ નીચે જ પંચવટીમાં વસવાટ કર્યો હતો.
પ્રાચીન કાળમાં શૂરવીર રાજાઓ આ દિવસે બીજાં રાજ્ય જીતવા પોતાના રાજયની સીમા ઓળંગી પ્રયાણ કરતા તેથી આ દિવસ સીમોલ્લંઘન તરીકે પણ ઓળખાય છે. પેશવા કાળમાં પણ દશેરાનો દબદબો હતો. બાજીરાવ પેશવા આ દિવસે સીમોલ્લંઘન માટે નીકળતા. અનેક કિલ્લાઓમાં શિરમોર એવા પ્રતાપગઢમાં મા ભવાનીનો ઉત્સવ મનાવવાની શરૂઆત છત્રપતિ શિવાજીએ દશેરાથી કરી હતી.
ઘણાં વર્ષો પહેલાં વરતંતૂ નામના એક વિદ્વાન ઋષિ હતા જેમની પાસે ભણવા ખૂબ વિદ્યાર્થીઓ આવતા જે આગળ વધી ખૂબ નામના મેળવતા. એ જમાનામાં કોઈ ફી કે વળતર નહોતાં. ગુરુકુળમાં વિદ્યાર્થી શિક્ષણ પૂરું થાય એટલે ગુરુદક્ષિણા આપતા. આ ઋષિને કૌત્સ નામનો એક શિષ્ય શિક્ષણ પૂરું કરી ચૂક્યો હતો તેથી ઋષિએ એને ઘરે જવાની સંમતિ આપી. કૌત્સે ગુરુને પૂછ્યું, ” ગુરુવર, હું આપને શું આપું ગુરુદક્ષિણામાં? ” ઋષિએ મના કરતાં કૌત્સે ખૂબ આગ્રહ કરી એમને માગવા માટે વિવશ કર્યા. ઋષિએ એની પરીક્ષા લેવાનું વિચાર્યું અને કહ્યું, “મેં તને ચૌદ વિદ્યા શીખવી છે. એક વિદ્યા માટે એક કોટી એટલે ચૌદ વિદ્યા માટે ચૌદ કોટી સુવર્ણ મુદ્રા લાવી આપ. ”
કૌત્સ આ સાંભળીને હતપ્રભ થઈ ગયો. એ લાચાર થઈ પોતાના રાજા રઘુ પાસે ગયો. એની વાત સાંભળી રઘુ રાજા પણ મૂંઝાઈ ગયા કારણકે ત્યારે જ વિશ્વજીત યુદ્ધ કરીને આવ્યા હતા તેથી તેમની તિજોરી ખાલી હતી. રઘુ રાજાએ કૌત્સને ત્રણ દિવસ થોભી જવા કહ્યું. રઘુ રાજાએ ઈન્દ્ર દેવ પર આક્રમણ કરવાનું નક્કી કર્યુ. રઘુ રાજાની શૂરવીરતાથી પરિચિત ઈન્દ્ર દેવે કુબેર પાસે મદદ માગી. ત્યારબાદ ઈન્દ્ર દેવે આ અધધ રાશિ માટે અશ્મંતક અથવા આસીંદરાના વૃક્ષના પાનને સોનાની મુદ્રા બનાવી રઘુ રાજાના મહેલમાં ઠાલવી. રાજાએ બધી જ મુદ્રા કૌત્સને આપી જે એણે ઋષિ વરતંતૂને આપી. ઋષિએ ચૌદ કોટી લઈ બાકીની મુદ્રા પાછી આપી.રઘુ રાજાએ એ પાછી લેવાની મના કરતાં કૌત્સે એ મુદ્રાઓ આસીંદરાના વૃક્ષ નીચે મૂકી દીધી અને લોકોને લઈ જવા કહ્યું.
જનતાને તો થયું કે આસીંદરાએ સોનાની મુદ્રા આપી અને એ દિવસ હતો દશેરાનો તેથી આ વૃક્ષને આજે એકવીસમી સદીમાં પણ લોકો પૂજે છે અને એના પાનને શુભેચ્છાનાં પ્રતીક તરીકે એકબીજાને આપે છે. આ પ્રથા મહારાષ્ટ્રમાં વધુ પ્રચલિત છે. આ આસીંદરા વૃક્ષની પૂજા કરતાં આ શ્લોક બોલાય છે.
।। અશ્મંતક મહાવૃક્ષ મહાદોષનિવારણ
ઈષ્ટાનાં દર્શનં દેહિ કુરુ શત્રુવિનાશનમ્ ।।અર્થ : હે અશ્મંતક, હે મહા વૃક્ષ, તું મહાદોષનિવારણ કરનાર છે. તું મારા મિત્રોના દર્શન કરાવ અને શત્રુઓનો નાશ કર.
આમ કહી આસીંદરાના વૃક્ષના મૂળિયાં પાસે અક્ષત, સોપારી અને પૈસા મૂકવામાં આવે છે અને પ્રદક્ષિણા ફરવામાં આવે છે. ત્યાર બાદ એનાં થડ પાસેથી થોડી માટી અને પાન ઘરે લાવી દશેરાની ઉજવણી થાય છે. આ આસીંદરો આમ તો શમી વૃક્ષથી ગુણધર્મમાં અલગ છે પણ બાહ્ય દેખાવ એકસરખા હોવાથી બંનેને દશેરા પર મહત્ત્વ મળે છે.
શસ્ત્રપૂજન, સરસ્વતી પૂજન અને અપરાજિતા પૂજન દશેરા સાથે સંકળાયેલા છે. અપરાજિતા દેવીનું પૂજન દશેરાના દિવસે કરી જીવનમાં આવતી મુશ્કેલીઓથી મુક્ત થઈ સાહસ અને આત્મવિશ્વાસની કામના કરવામાં આવે છે. આ પૂજનમાં ગોકર્ણ શંખાવલી , અપરાજિતાના પુષ્પોની મહત્તા હોય છે. દેવીની સ્થાપના કરતી વખતે વિકલ્પ તરીકે આ પુષ્પ અથવા એનાં છોડનું પૂજન થાય છે.
આમ શૌર્ય, ધર્મ, પ્રકૃતિ અને વિદ્યા સાથે જોડાયેલા દશેરાનું અનેરું સ્થાન છે ભારતનાં જનમાનસમાં.
#©️માયા દેસાઈ, મુંબઈ ભારત.
-
પતંજલિ યોગસૂત્ર – વિધ્નોની વણજાર
દિનેશ લ. માંકડ
માનવજીવનને ઉત્તુંગ શિખર પર બેસાડનાર યોંગમય જીવનશૈલી એ ભારતીય સંસ્કૃતિની વિશ્વને આપેલી અનન્ય ભેટ છે.હજારો વર્ષ પહેલાં અનેક પ્રાચીન શાસ્ત્રોમાં નિર્દેશિત યોગને મહર્ષિ પતંજલિએ યોગસૂત્ર લખીને ઉત્તમ દિશાદર્શન કર્યું છે.
માનવમનની ચિત્તવૃત્તિઓને અવરોધવી એટલે યોગ .એવું સરળ સૂત્ર જીવનમાં સહજ રીતે અપનાવવું શું સરળ છે ખરું ? સંકલ્પબદ્ધ માનવી તેના પ્રયન્ત કરે પણ ખરા.અને કોઈને ઓછે કે વત્તે અંશે સફળતા પણ મળે. મહર્ષિએ સમાધિપાદ અધ્યાયમાંમાં ચિત્તવૃત્તિઓના પ્રકાર જણાવીને તેના ઉપાયો પણ જણાવ્યા છે પણ આગળ ઉપર તેઓ ધ્યાન પણ દોરે છે તમારા પ્રયત્નોમાં થોડાં વિઘ્નો પણ આવવાના છે.
સમાધિપદ ના આગળના સૂત્રોમાં પતંજલિ આવનારા વિઘની ની યાદી પણ નિર્દેશ કરે છે.
व्याधि स्त्यान संशय प्रमादालस्याविरति भ्रान्ति दर्शनालब्धभूमिकत्वानवस्थितत्वानि चित्तविक्षेपास्तेऽन्तरायाः ॥ 30 ॥
ચિત્તને વિક્ષેપ કરનારા સાધનામાં આવતા નવ પ્રકારના વિઘ્નો છે.વ્યાધિ , સત્યાન, સંશય,પ્રમાદ , આળસ અવિરતી,,ભ્રાંતિદર્શન અલબદ્ધભૂમિકાત્વ અને અનવસ્થિતત્ત્વ .અહીં પ્રયોગ શબ્દોને જરા સરળ રીતે જોવાનો પ્રયત્ન પણ કરી લઈએ.
વ્યાધિ એટલે રોગ ખરો પણ ફક્ત શરીરનો નહિ પણ મનોરોગ પણ ખરો.સંસ્કૃત ભાષણો સત્યાન શબ્દ વિશેષ શબ્દ છે.જેને ક્યારેય વિકસવાની કે પૂર્ણ માનવત્વ જવાની જરાય રુચિ જ ન હોટ એટલે કે અકર્મણ્ય બેસી રહેણી સ્વભાવવાળા ને સત્યાન કહેવાય.પોતાની જાતમાં ,સાધનાના ક્રમમાં ,ફળ પ્રાપ્તિ માટે કે કરેલા પુરુષાર્થ માટે કોઈ પ્રકારની શન્કા હોય તે સંશય..પ્રમાદ અને આળસ શબ્દ સગાભાઇ જેવા છે.સાધના કરવામાં નિયમિત ન રહેવું કે વેપારવા રહેવું તે પ્રમાદ અને ભૌતિકતાના સાધનાને ઓછી અગ્રતા આપીને ટાળવી તે આળસ.કેટલીયે વાર માણસ કોઈ વિષ્યાસક્તિથી થી મુક્તિ મેળવવા કોઈ કઠોર વૈરાગ્ય તો લઇ લે .પણ પછી ધીમે ધીમે તે ઢીલો પડતો જાય આ વિઘ્ન તે અવિરતી. દરેકના જીવનમાં માનવસહજ આવું તો અનેક વાર થતું જ હોય છે.
સાધના તો પદ્ધતિસર જ થાય પણ કોઈવાર ગેરસમજથી કે અનાયાસે થયેલો કાલ્પનિક અનુભવ સાચો માની લેવો, તે ભ્રાંતિદર્શન.સાદી ભાષામાં કાગનું બેસવું ને ડાળી નું પડવું – કહેવતનો અનુભવ.પણ આ ભ્રાંતિદર્શનની ખબર જેટલી મોડી પડે તેટલી વધારે વિઘ્નરૂપ ગણાય.
કેટલીવાર માનવ અધીરો બને અને કોઈ તબક્કે તેની ધીરજ ખૂટે.સાધનાનું પણ તેવું જ છે.સાધના કર્યા પછી પણ કોઈ કારણસર ઉચ્ચ ભૂમિકા પ્રાપ્ત ન થાય અને સાધના માટેનો ઉત્સાહ ઘટી જાય તે સ્થિતિને અલ્બધ્ધભૂમિકત્વ કહે છે. કોઈ કઠિન પર્વત પર આરોહણ કરતા હોઈએ ,શિખર પર પહોંચી ગયા હોઈએ કે પહોંચવાની તૈયારી હોય તેવે વખતે કોઈ કારણથી પગ લપસે કે સહેજ નીચા જવાય તે કોઈ સાહસવીરને ન ગમે.એવું જ ક્યારેક સાધનામાં પણ છે. સાધકની જે ઉચ્ચ સ્થિત પ્રાપ્ત છે તેમાં કોઈ કર્ણની ઉતારતી કે વિરુદ્ધ સ્થિતિમાં મૂકવું પડે તેવી સ્થિતિને અનાવાસથી તત્ત્વ વિઘ્ન કહે છે.
આ તો સાધના છે . મહર્ષિ અહીં ફરીને ટકોરે છે.આટલા નવ વિઘ્નો પાર કરો એટલે પૂરું ? જી ના, હજુ બીજાં પણ સામે ઊભાં જ છે .આ તો સાધના છે.- કઠોર તો હોય ને !
दुःख दौर्मनस्याङ्गमेजयत्व श्वासप्रश्वासा विक्षेपसहभुवः ॥ 31 ॥
આધ્યાત્મિક આધિભૌતિક અને આધિદૈવિક એમ ત્રણ પ્રકારના રોગ માણસના જીવનમાં આવે..જે સાધનામાં અંતરાય થાય .દૌમનસ્ય એ પણ સાધનામાં વિઘ્ન રૂપ છે.ઈચ્છાઓ પુરી ન થાય એથી મનમાં જે ક્ષોભ રહી જાય તેને દૌમનસ્ય કહે છે.આપણા સહુના જીવનમાં આવું અનેક વાર બને પણ છે.સાધના તો કપરી અને સાતત્યવાળી પ્રક્રિયા છે એટલે કોઈવાર શરીર અસ્વસ્થ પણ થાય ક્યારેક કમ્પતવ પણ થાય.એ વિઘ્નને પતંજલિ અંગમેજયત્વ કહે છે. અને હા બાહ્ય કુંભકમાં કે કે મુશ્કેલી આવે તેને શ્વાસનું વિઘ્ન કહે છે.અને હજુ એક વિઘ્ન તે અંદરના કુમ્ભકમાં મુશ્કેલી થાય શ્વાસ બહાર કાઢવામાં વ્યવસ્થિત ન રહેવાય તે વિઘ્નને પ્રશ્વાસનું વિઘ્ન કહેવાય.
સાધનાનો સંકલ્પ લીધો છે. મનને થોડું મજબૂત પણ બનાવ્યું છે.એટલે આવેલ અને આવનાર વિઘ્નોને પાર તો કરવાં જ છે. પતંજલિ આગળના સુત્રોથી એ બાજુની દિશાનો નિર્દેશ કરે છે .तत्प्रतिषेधार्थमेकतत्त्वाभ्यासः ॥ 32 ॥ આ વિઘ્નોને દૂર કરવા એક તત્ત્વનો અભ્યાસ કરવો પડશે. અહીં મહર્ષિએ ‘ તત્ત્વ’ શબ્દ મૂકીને ખુબ ખુબ મોટી વિશાળતા મૂકી છે.જેમાં અતૂટ શ્રદ્ધા હોય તેમાં ચિત્ત એકાગ્ર કરવાનો સંકેત છે .કારણકે સાધનાના પ્રારંભમાં ચિત્ત -મનને તો પહેલું સાથે રાખુંવું પડશે.મનને નિર્મળ કરવાના સુંદર ઉપાયો આ સૂત્રમાં સૂચવ્યા છે.
मैत्री करुणा मुदितोपेक्षाणां सुख दुःख पुण्यापुण्य विषयाणां भावनातश्चित्तप्रसादनम् ॥ 33 ॥ સુખી મનુષ્યોને જોઈને મિત્રતાની ભાવના કેળવવી ,દુઃખીને જોઈને દયાની ભાવના તો કોઈ પુણ્યશાળીને જોઈને પ્રસન્નતાની ભાવના કેળવવી.પાપીની સામે ઉપેક્ષા કે ઉદાસીનતા. આમ મનને કેળવવાના સનિષ્ઠ પ્રયાસોમાં આગળ વધીએ તો છેવટે ચિત્ત શાંત, નિર્મળ અને પ્રસન્ન રહે છે
અલબત્ત આ બધું રાતોરાત નથી જ થતું પણ ધીરજ અને સંકલ્પ જરૂર એ દિશામાં લઇ જાય છે. વિચારાધીન ચિત્તને નિર્મળ કરવાના કઠિન ઉપાયો સૂચવ્યા પછી મહર્ષિ પ્રાણ આધારિત ઉપાયો પણ સૂચવે છે માનવ શરીર રથ જેવું છે.. ઇન્દ્રિયો તેના ઘોડા છે.. મન ચાબૂકનું કાર્ય કરે છે ચિત્તવૃત્તિનેઓ ને રોકવાના બધા પ્રત્યન થાય પછી શું ? શરીરમાં રહેલો પ્રાણ એ લગામ છે.રથને યોગ્ય અને શ્રેષ્ઠ દિશા તરફ કઈ જવામાં હવે પ્રાણ રૂપી લગામ જ ઉપાય છે.એટલે જ
प्रच्छर्दन विधारणाभ्यां वा प्राणस्य ॥ 34 ॥
પ્રાણવાયુને બહાર કાઢવાના અને તેને રોકવાના ઉપાયોથી આપણી નાડીઓ શુદ્ધ થાય છે અને ચિત્તને નિર્મળ કરવામાં તે પ્રેરક બને છે.
નિશ્ચિત્ત ધ્યેય હાંસલ કરવા માટે, જેમ પર્વતની ટોચના શિખર પર પહોંચવા માટે એક પછી એક પગથિયાં ચડતા જવાય. .જેમ જેમ ઉપર જઈએ તેમ યાત્રા થોડી વધુ કઠિન થતી જાય.પણ જયારે નજીકથી શિખર દેખાવાનું શરુ થાય એટલે ઉત્સાહ વધે.ચિત્તશુદ્ધિના અવરોધો અને વિઘ્નો હટતા જાય હવે ચિત્ત એકાગ્રતા વધશે અને લક્ષ્યની દિશા તરફ ગતિ થશે. હવે આગળ શું ?
શ્રી દિનેશ માંકડનું ઈ-મેલ સંપર્ક સરનામું :- mankaddinesh1952@gmail.com
-
કાશ્મીરનો પ્રવાસ અથવા સ્વર્ગનું સ્વપ્નું : પ્રકરણ ૬ – તા. ૬-૧૧-૯૧
સુરસિંહજી તખ્તસિંહજી ગોહિલ ‘કલાપી’
તા. ૬-૧૧-૯૧
ચકવાકની લાંબી ચીસો કાગાનીંદરમાં કોઇ કોઇ વખતે કાને પડવા લાગી. માંજી લોકોનાં બગાસાં, ટુંકાં ગાયનો અને અવાજ સંભળાવા લાગ્યા. દીપજ્યોતિ જરા નિસ્તેજ થવા લાગી. પડખું ફેરવતી વખતે ટાઢથી બિછાનું જરા ભીનું અને ઠંડું લાગવા માંડ્યું. બહાર ઉજ્જવલ ભાસ નજરે પડવા લાગ્યો. પાણીના ખળભળાટથી કિસ્તીની આવજા શરૂ થઇ ગઇ છે, એમ લાગ્યું. કાગડા, ચકલાં, કાબર અને બીજાં પક્ષીઓ બોલવા લાગ્યાં.
ચોકીએ બેઠેલો સિપાઈ એક પછી એક રસોયાને ઉઠાડવા લાગ્યો. તેઓ ઉઠ્યા કે તુરત જ આળસ મરડી કોઈ ” હરિ, હરિ, હરિ “, કોઇ ” હે ! રામ તું ” કોઇ ” હે ! ભગવાન ” એમ બોલતા પથારીઓ સંકેલી કામે લાગ્યા; પરભાતીઆં ગાવા લાગ્યા અને ચુલા પાસે તાપવા બેસી ગયા. ધીમે ધીમે, અજવાળું ઓરડામાં આવ્યું એટલે અમે પણ ઉઠ્યા, બે ત્રણ માંજીઓને બોલાવી ” ડાક ઘરકું જાકે સબ કાગઝ જલદી લાઓ ઔર તાર હોવેતો વ્હોબી લાના “, બીજાને, ” બહાર જાકે જલદી ચિરાક તૈયાર કરો “, ત્રીજાને ” શિકારી તૈયાર રખો દુપેરકું બહાર ફિરને જાનાંહે “, આ પ્રમાણે જુદાં જુદાં કામ બતાવી દીધાં.
કમાડ ઉઘાડ્યાં. તેઓ ગયા. અમે બહાર ઓસરીમાં ખુરશીઓ નખાવી, ગરમ કપડાં પહેરી સગડી આસપાસ દાતણ કરવા બેસી ગયા. પૂર્વ દિશાની લાલાશ, પર્વતો પરનો ગુલાબી દીસતો બરફ, નાના પ્રકારના અવાજ કરતાં આમતેમ ઉડતાં પક્ષીઓ, ઝાકળથી ટપકતાં વૃક્ષો, જરા જરા ઉપડેલાં જળકણથી છવાયેલ પુષ્પ, ડાળીઓ પર પથરાઇ ગયેલી પાણીનાં મોતીયાથી ચળકતી કરોળિયાની જાળ, લીલું ઘાસ અને તે પર પડેલાં પાણીનાં ટીપાં, ધીમે ધીમે વિખરાતો ધુમ્મસ, ડુંગર પર ફરતાં હસ્તિદલ જેવાં દેખાતાં વાદળાં, નિર્મળ થતું આકાશ, શુક્ર અને બીજા વિરલ વિરલ રહેલા ઝાંખા તારા, પાણી પર ઉડતાં કલકલિયા, ખોરડામાંથી નીકળતા ધુમાડાના થોડાં રહેલા ધુમ્મ્સ સાથે મળી જતા ગોટા, અને પ્રભાત કાળના એવા અનેક સુખકર રમણીય કુદરતી દેખાવો જોઇ આનંદમાં દાતણ પાણી કરી લીધાં. એટલી વારમાં બે ઉંચા ડુંગરો વચ્ચે ખીણમાં ચળકાટ મારતાં, ચોતરફ ફેલાતાં, માણસોના અવાજ સાથે વધતાં જતાં સૂર્યના સોનેરી કીરણો નજરે પડ્યાં, અને આમ્રરસથી છકેલ કોકિલાની કીકી જેવાં લાલ વસ્ત્ર ધારણ કરી ભગવાન સૂર્ય દેવતાએ દર્શન દીધાં. સુવર્ણની રેતી જેવો, શરદીમાં વહાલો લાગતો, કમલ વનને વિકસિત કરતો, નદીના પાણીને રંગી નાખતો, બરફના લાલ રંગને ભુસી દેતો તડકો, પૃથ્વી, પહાડ, ઝાડ, અને સર્વ વસ્તુ પર પથરાઈ ગયો.
સૂર્યનો રથ ઊંચો ચડ્યો. પર્વતો નીચે આવી ગયા, જલની તરંગ પરંપરા ચળકવા લાગી અને ટાઢ જરા ઓછી થઈ તેથી અમે ન્હાવા લાગ્યા. કોઈએ કહ્યું કે ” કાગળ લઈ માંજી આવ્યો ” તેથી જલદી કપડાં પહેરી રસોયાને ” થાળીને જરા વાર છે ” એમ કહી લખવાની ઓરડીમાં દોડી જઈ જલદી જલદી પ્રિય સ્નેહીઓના પ્રિય કુશલ પત્રો વાંચ્યા, અને પછી જમી લીધું. મિત્રોને કાગળના જવાબ જલદી જલદી લખી નાખી, કિસ્તીમાં બેસી માંજી લોકોને કહી દીધું કે : તખ્તે સુલેમાન તરફ શીકારી ચલાવો. તેઓ શીકારી ચલાવ્યા પહેલાં ’ઓ પીર, દસ્તગીર, શહેનશાહ, બાદશાહ’ એવા એવા શબ્દો હલેસાંને એક સરખાં નિયમિત કરવા બોલી કિસ્તી સપાટાબંધ ચલાવવા લાગ્યા. રેસિડન્સિનું મકાન જે અમારા ઉતારાથી બહુ દૂર નહોતું ત્યાં આવી પહોંચ્યા. કિસ્તી ઉભી રાખી એક માંજીએ કહ્યું કે, ” સાબ, ઇધરસે ચલનાં પડેગા “, એક માંજીને રસ્તો બતાવવા સાથે લઈ તેની પાછળ પાછળ વૃક્ષ ઘટામાં ખાડા ખડીયા કૂદતાં કૂદતાં, એક નાની કેડીપર એક પછી એક આડા અવળા ચાલવા લાગ્યા. થોડા વખતમાં ટેકરીની નજદીક આવી ગયા.
શ્રીનગર દરિયાની સપાટીથી ૫૦૦૦ ફીટ ઉંચું છે અને શંકરાચાર્યનું મંદિર ૬૦૦૦ ફીટ ઉંચું છે, તેથી અમારે ૧૦૦૦ ફીટ ઉંચું ચડવાનું હતું. ભાંગી ગયેલાં પગથીયાં પર સંભાળી સંભાળી પણ ઝડપમાં પગ મૂકતા ઉંચા ચડવા લાગ્યા. વાઇસરોયના માન ખાતર આ ટેકરીપર રાતે રોશની થવાની હતી તેથી મજુરો કપાસિયાના કોડીઆંની હારો કરતા હતા અને નાની નાની લાકડીઓ આમ તેમ ખોડતા હતા. આ એક જાતના કાશ્મીરી ઝાડની સોટીઓ દિવાની માફક બળે છે અને તેથી તેને પણ રોશની કરતી વખતે વાપરવામાં આવે છે. ઘડીક ઉભા રહી આ રોશનીની તૈયારી અને નીચેની જમીન પર જરા નજર કરી પાછા ધીમે ધીમે ચાલવાનું શરૂ કર્યું. પગથિયાં છોડી દઇ એક નાની કેડી પર ચાલવા લાગ્યા. જમણી બાજુએ પથરા, ઝાડ, ડુંગર અને કામ કરતાં દાડિયાં હતાં, અને ડાબી બાજુએ વધારે વધારે ઉંડી થતી જતી ખાઇ હતી. લાંબી કાશ્મીરી લાકડીઓ હાથમાં રાખી લીધી હતી અને ખાઇ તરફ વારંવાર નજર કરતા, થાકી જવાથી ઘડીએ ઘડીએ પથરા પર બેસી વિસામો લેતા લેતા શ્રી શંકરાચાર્યના શિવાલય પર પહોંચી ગયા, અને “શંભો હર” કરી નીચે બેઠા. શ્રમથી પસીનો વળી ગયો હતો, અને મંદ શીતળ પવનની લહેરી આવતી હતી તેથી જરા વાર વિશ્રાંતિ લઈ મહાદેવના દર્શન કરવા ગયા.
મંદિરમાં એક મોટું શિવલિંગ અને બે પર્શિયન લેખ છે. અહિં એક બાવો હતો તેણે કહ્યું કે, “આ જગ્યાએ આર્ય ઉધ્ધારક શ્રી શંકરાચાર્ય અને મંડનમિશ્રનાં પત્નીનો સંવાદ થયો હતો.” વળી તેણે કહ્યું કે, “અહીંથી થોડે દૂર ઉગ્ર અંબરનાથ મહાદેવ છે. તેનો એવો મહિમા છે કે કોઈ ભાગ્યશાળી અને પુણ્યવાન જ તેનાં દર્શન કરી શકે છે. ત્યાં હજારો માણસો જાય છે પણ કેટલાક શિવાલયમાં ગયા પછી આંધળાભીંત થઈ જાય છે, અને શંકરનાં દર્શન કરી શકતા નથી. હાલ તો ત્યાં બરફ જામી ગએલો છે. આ અંબરનાથનું મંદિર અશોકના દીકરાએ ચણાવેલું છે.”
આ ઊંચા સ્થાનથી આખું શ્રીનગર અને ઘણે દૂર સુધીના સુંદર પ્રદેશો નજરે પડે છે. જો કે શહેરનાં દુર્દશામાં આવી પડેલાં જેવાં ઘર જોવાથી થોડોજ આનંદ મળે છે. પણ ઇશ્વરી કુદરત, ઈંદ્રજાળની માફક આંખને ખેંચી લે છે અને જાગતાં છતાં સ્વપ્નાવસ્થાનું ભાન કરાવે છે. એક બાજુએ નાનાં નાનાં દેખાતાં સફેદાનાં વૃક્ષોની આડી અવળી હારો, ચિનારના ઝાડની ઠેકાણે ઠેકાણે ઘટા, અહીં તહીં પથરાયેલાં લીલાં અને ભુરાં, ચોરસ, ત્રિકોણી, ગોળ અને એવા અનેક આકારનાં મેદનો, અને ભાજી પાલાથી ભરપૂર ખેતરો, તેમાં ફરતાં વેંતિયાં માણસ જેવા દીસતા ખેડુતો, ડાલ સરોવર, તેમાં તરતી નાની મોટી વનસ્પતિ, કીનારપરના બગીચા, વાદળાંથી વધારે કાળો દેખાતો પરિ મહેલ, શહેરમાંની આડી અવળી આસમાની પાણીની સડકો, ઘર બહાર નીકળતા ધુમાડાના ચાલ્યા જતા, ઊંચે ચડતા, વિખરાઇ જતાં થાંભલા, ઘાસથી છવાએલાં છાપરાં, અને બીજી બાજુએ ખીણમાં ધીમે ધીમે સર્પાકારે ચાલી આવતી જેલમ નદી, મુસાફરી બંગલા, વાદળાં અને બરફથી ઢંકાયેલી, દૃષ્ટિ મર્યાદા સુધી લાંબી લાંબી ચાલી જતી, ઊંચી નીચી ધાર અને અણીવાળી લીલી અને કાળી ટેકરીઓ વાળી પર્વત પરંપરા, અને તેની ઝાડીમાં જુદા જુદા અવાજ કરી ઉડતાં ચંડુલાદી પક્ષિઓ, દૃષ્ટિએ પડે છે. આ તે પૃથ્વિ ! સ્વર્ગ ! કે કૈલાસ છે ! તેનો સંકલ્પ વિકલ્પ કરાવે છે. ચારે દિશામાં આવાજ અદ્ભૂત, દૃષ્ટિને આલ્હાદન આપતા, સૌંદર્યના વિશાળ ભંડાર આવી રહેલા છે. તેથી ક્યાંથી આંખ ફેરવી ક્યાં જોવું તે સુજતું નથી.
આ ઋતુમાં પણ આ દેખાવ આટલું આશ્ચર્ય ઉત્પન્ન કરે છે તો ખેતરોને કેસર અને ઘીચ વનસ્પતિથી, દરેક વૃક્ષને ચળકતાં નવપલ્લવ અને ફળોથી, દરેક ઝરણને નિર્મળ, શીત, ખળખળતા જળથી, દરેક મેદાનને લીલા ઘાસથી અને દરેક પર્વતને પુષ્પ, પાન, અને ફળના નવરંગી ગાલીચાથી ભરી દેતી વસંતમાં આ પ્રદેશો હૃદય પર શું અસર નહિ કરતા હોય ! સર્વદા ધન્ય છે, આવી અનુપમ લીલાને સૃજનાર લીલાને, આવા અકળ અમાનુષી, અતીગહન, ઇશ્વરી ચમત્કારના રમણીય ભંડારનું પ્રેમ, આનંદ અને આશ્ચર્ય સહિત અવલોકન કરી, મહાદેવનાં ફરીથી દર્શન કરી, ચિત્તવૃત્તિને ત્યાંજ છોડી પાછા વળ્યા.
આ વખતે નીચે ઉતરવું હતું તેથી મહેનત ઓછી હતી પણ સંભાળ ઘણીજ રાખવી પડતી હતી, કેમકે પગ લપસ્યો કે, ’રામરામ’, ખાઇ પડખે ઘણીજ ઊંડી; તેમાં પડ્યા તો પાવળું પાણી પણ માગવાનો વખત મળે નહિ. ઢાળ ઘણો છે તેની સંભાળ રાખ્યા છતાં પગ લપસી પડતો હતો અને પાછા ઉભા થતાં પણ જરા મુશ્કેલી પડતી હતી. કેટલાક ખાઈ સામે નજર કરવાને પણ હિમ્મત ધરી શકતા નહોતા. ધીમે ધીમે બધા સાજા સમા ઇશ્વર કૃપાથી નીચે ઉતર્યા અને ’હાશ’ કરી કિસ્તીમાં બેસી ગયા. ઉતારે પહોંચ્યા તેટલી વારમાં રાત્રી આવી આવી પહોંચી તેથી વાળુ કરી થાક્યાપાક્યા જલદી બીછાનામાં પડ્યા અને ઘસઘસાટ ઊંઘ આવી ગઈ.
ક્રમશઃ
હવે પછી : પ્રકરણ ૭ તા. ૭-૧૧-૯૧
સ્રોત સૌજન્યઃ વિકિસ્રોત
-
ભૂપેન ખખ્ખરની ચિત્રસૃષ્ટિ – રોગ અને રોગી
બીરેન કોઠારી
પોતાની કૃતિ પર જે તે સર્જકની માનસિક-શારિરીક સ્થિતિની થતી અસર વિશે અનેક ચર્ચા થતી રહે છે. વિન્સેન્ટ વાન ગોગ જેવા ચિત્રકારના આ પાસા વિશે અનેક અભ્યાસ થયા છે. સ્કીઝોફેનિયાથી પીડાતા વિન્સેન્ટે એ અવસ્થામાં પણ ચિત્ર ચાલુ જ રાખ્યું હતું, પણ તેમના રંગો અને બ્રશસ્ટ્રોકમાં દેખીતું પરિવર્તન જોઈ શકાય છે. ઉગ્ર રંગો અને આક્રમક સ્ટ્રોક્સ તેમના આ ગાળામાં દોરાયેલાં ચિત્રોમાં મુખ્ય બાબત છે. ‘wheatfield with crows’ શિર્ષકવાળા તેમના ચિત્રમાં તેમણે ચીતરેલા કાગડા તેમની આ મનોસ્થિતિના સૂચક છે, એમ આ અરસાનાં તેમણે ચીતરેલાં સેલ્ફ પોર્ટ્રેટમાં પણ એનો ખ્યાલ આવે છે.
આવું કદાચ કોઈ પણ સર્જક સાથે બની શકે.
ભૂપેન ખખ્ખરનું અવસાન ૨૦૦૩માં થયું એ અગાઉ ૧૯૯૮ની આખરમાં તેમને પ્રોસ્ટેટના કેન્સરનું નિદાન થયું. આ સાડા ત્રણ-ચાર વરસનાં તેમણે ચીતરેલા ચિત્રોમાં રોગ અને રોગીનો વિષય કેન્દ્રસ્થાને છે. એમાંનાં કેટલાંક ચિત્રો અહીં મૂક્યાં છે.
Dentist by Bhupen Khakhar 
Blind Babubhai by Bhupen Khakhar 
Beauty is skin deep only by Bhupen Khakhar 
Bullet shot in stomach by Bhupen Khakhar 
Injured head of Raju by Bhupen Khakhr
(તસવીરો નેટ પરથી કેવળ ચિત્રસંદર્ભ પૂરતી)
[ભૂપેન ખખ્ખરની સળંગસૂત્રી જીવનકથા ‘ભૂપેન ખખ્ખર (આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિપ્રાપ્ત, પદ્મશ્રી સન્માનથી વિભૂષિત ચિત્રકારના જીવનરંગોની ઝલક)’ લેખન-સંપાદન: બીરેન કોઠારી, પુસ્તકની કિંમત 450/, પૃષ્ઠસંખ્યા: 296, પુસ્તક મંગાવવા માટે સંપર્ક: કાર્તિક શાહ 98252 90796]
શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી -
બોણી
વાર્તાઃ અલકમલકની
ભાવાનુવાદઃ રાજુલ કૌશિક
મોટા શહેરોમાં દરેકનું હોય એવું મારું પણ એક નિશ્ચિત સમયચક્ર હતું. ઑફિસે સમયસર પહોંચવા માટે સવારે ઊઠીને ૮-૨૦ ની લોકલ પકડવાની રોજેરોજ મારે ઉતાવળ રહેતી.
ઘેરથી નીકળીને ટ્રેન પકડવા માટે એક પૂલ પરથી પસાર થવું પડતું. આ પૂલ પરથી પસાર થતી હોઉં ત્યારે ત્યાં બેઠેલા અપંગ ભિક્ષુકના ગંદા પાથરણા પર પર્સમાંથી જે સૌથી નાનો સિક્કો હાથમાં આવે એ મૂકીને આગળ વધી જવાનો એક નિશ્ચિત ક્રમ થઈ ગયો હતો. ઝાઝું વિચાર્યા વગર યંત્રવત ચાલતી ઘરેડમાં, ગમે એટલી ઉતાવળ હોય પણ આ કામ ક્યારેય ચુકાયું નહોતું.
હંમેશાં સિક્કો પાથરણાં પર ઉછાળીને હું વધી જતી અને મારી પાછળ પાછળ આઠ-દસ ડગલાં સુધી એ ભિક્ષુકનો અવાજ સંભળાતો. તદ્દન દીન દેખાતા એ ભિક્ષુકના હૃદયમાંથી નીકળેલા આશીર્વાદનો સૂર પણ એટલો જ દયામણો હતો. આ પણ જાણે રોજની ઘરેડનો જ એક ભાગ.
એક દિવસ શોધવા છતાં પર્સમાંથી સિક્કા ન નીકળ્યા તે ન જ નીકળ્યા. ટ્રેન પકડવાની ઉતાવળના લીધે પૈસા આપ્યા વગર જ આગળ ચાલી ગઈ.
બીજા દિવસે પર્સમાં સિક્કા હતા, પણ દિલમાં એક જાતની લાપરવાહીનો ભાવ ઉમટ્યો, ‘રોજ આપું છું. રોજેરોજ આપવા જ જોઈએ એવો મેં ક્યાં કોઈ નિયમ લીધો છે, નથી આપતી જા.’ વિચારીને એ દિવસે પૈસા આપ્યા વગર આગળ વધી ગઈ.
ત્રીજા દિવસે પણ એવું જ વિચારીને આગળ જવા જતી હતી ત્યાં એનો અત્યંત દયામણો અવાજ સંભળાયો.
“મા…ઓ મા, પૈસા ના આપ્યા ને? વધારે નહીં તો દસ પૈસાય આપતી જા.”
ટ્રેન ચાલી જવાની ચિંતા હતી એટલે થોભ્યા વગર આગળ ચાલવા માંડ્યું, પણ જાણે પૈસા લીધા વગર મને જવા નહીં જ દે એવું એણે નક્કી કરી લીધું હોય એમ ફરી જરા મોટેથી બૂમ મારી અને મારતો રહ્યો.
હવે મને ચઢી ચીઢ.
‘અરે, ખરો છે આ અને આ તો કોઈ રીત છે? અટક્યા વગર સતત બૂમો માર્યા જ કરે છે. રોજે પૈસા આપવાની જવાબદારીથી ક્યાં બંધાઈ છું તો આમ હકથી માંગ્યા કરે છે?
“મા…ઓ મારી મા.. મા…ઓ મારી મા..આજે તો પૈસો આપતી જા. ભગવાન તારું ભલું કરશે.” અતિ દીનહીન, અસહાય અવાજે ભિક્ષુકે ફરી યાચના કરી.
અકળાઈને હું એકદમ પાછી ફરી.
“આ શું માંડ્યું છે? હું કોઈ તમારી દેણદાર છું કે રોજે પૈસા આપવા જ પડે?”
“ના, મારી મા ના…. પણ, તું આપે છે તો સૌ આપે છે. જે દિવસે તું નથી આપતી એ દિવસે કોઈ નથી આપતું. તારા હાથે બોણી થાય છે તો ખાવા ભેગો થઉં છું. ત્રણ દિવસથી ખાવા નથી મળ્યું.” પેટ પર હાથ દાબતા ભિક્ષુકે આશાભરી નજરે મારી સામે જોયું.
હેં ! આ વળી નવી વાત. ભીખમાંય બોણી? આવું તો પહેલી વાર સાંભળ્યું.
એના દયામણા ચહેરા પર નજર પડી ને અચાનક ગુસ્સો ઓસરી ગયો. મનમાં એ ભિક્ષુક પ્રતિ અપાર કરૂણા ઉપજી. પર્સમાંથી સૌથી નાનો સિક્કો કાઢવાના બદલે એક રૂપિયાનો સિક્કો એના પાથરણાં પર મૂકીને, નખશિખ આશીર્વાદથી ભીંજાતી હું પ્લેટફોર્મ પર પહોંચી તો ૮-૨૦ ની લોકલ ટ્રેન પ્લેટફોર્મે પ્લેટફોર્મની બહાર નીકળી ગઈ હતી.
ટ્રેન નજરથી દૂર જતી હતી અને ઑફિસનું હાજરીપત્રક નજર સામે તરવરતું હતું.
હવે ?
હવે શું વળી..આજે પહેલી વાર ઑફિસનાં હાજરીપત્રકમાં ‘Late Entry’ ની નોંધ લેવાશે એની પરવા કર્યા વગર હું આગળ વધી.
ચિત્રા મુદ્ગલ લિખિત વાર્તા ‘બોહની’ને આધારિત ભાવાનુવાદ
સુશ્રી રાજુલબેન કૌશિકનો સંપર્ક rajul54@yahoo.com વિજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.
-
એટલે કેવા ?
દરિયા-પારની વાર્તા
પ્રીતિ શાહ-સેનગુપ્તા
માલિની પહેલવહેલાં અમેરિકા આવી ત્યારે બહુ જ ગભરાયેલી રહેતી. બધું સાવ જુદું. કશાની સમજણ પડે નહીં. કૉલૅજ પૂરી કરેલી, ને અંગ્રેજી ભણેલી, પણ બોલવાની ટેવ નહીં, એટલે પ્રયત્ન કરતાં પણ ગભરાય. એને થાય કે અંગ્રેજી બોલતાં આવડશે જ નહીં. બધી બાબતમાં એને લાગે કે નહીં ફાવે. આથી સવારથી સાંજ એ અપાર્ટમૅન્ટમાં પુરાઈને રહેતી. મનોજ કામ પરથી આવે પછી બંને સાથે બહાર જતાં – ગ્રોસરી સ્ટોરમાં, શૉપિન્ગ સેન્ટરમાં, કોઈ વાર લાયબ્રેરીમાં. ચારે બાજુ લાઇટો અને નવી નવી વસ્તુઓ જોઈને માલિનીને અચરજ થતું, ખુશી થતી, પણ લાયબ્રેરીમાં એને સૌથી વધારે ગમતું.
આટલી બધી ચોપડીઓ! ખીચોખીચ ભરેલા ઘોડાઓની વચ્ચે થઈને જતાં જતાં માથું જમણે કે ડાબે નમાવી એ નામો વાંચતી. એક પણ નામ ઓળખીતું નહીં, કારણકે અંગ્રેજી ભણવા સિવાયનું કશું એણે વાંચેલું નહીં. પછી એ મૅગૅઝિન વિભાગમાં જતી. મનોજ છાપું વાંચતો હોય ત્યારે એ કોઈ ને કોઈ મૅગૅઝિન જોવા માંડતી. એમ કરતાં ટાઇમ, ન્યૂઝવીક, લેડિઝ જર્નલ, હાઉસ બ્યુટીફૂલ, નૅશનલ જિઓગ્રાફિક વગેરે સામયિકોથી એ થોડી પરિચિત થતી ગઈ.
શનિ-રવિ તો સૌથી સારા લાગતા. ત્યારે તો જાણે બહાર ને બહાર! મંદિરે જવાનું હોય, હિન્દી સિનેમા જોવા જવાનું હોય, ઓળખીતાંને ત્યાં મળવા જવાનું હોય. કોઈ પોતાને ત્યાં આવે એની માલિની રાહ જોતી. એનું કોઈ ઓળખીતું નજીકમાં નહોતું, પણ મનોજનાં બહેન થોડે જ દૂર રહેતાં હતાં. એમની અવરજવર રહેતી. એમણે માલિનીને ઘણું શિખવાડેલું – રસોડામાં ઇલેક્ટ્રિક સ્ટવ વાપરતાં, કપડાં ધોવાનાં મશિન ચલાવતાં, કૉફીમેકરમાં કૉફી બનાવતાં.
એક વર્ષ નીકળી ગયું. માલિની હજી હિન્દી સિનેમા, ઇન્ડિયન રેસ્ટૉરાઁ અને ગુજરાતી ઘરો સિવાય ક્યાંય ગઈ નહોતી. અમેરિકન સિનેમા તો બહુ ‘ ફાસ્ટ ’, બીજા ખાવાનામાં તો ‘બાસ’ આવે, અમેરિકનો સાથે શું વાત કરવાની?, એવું એવું મનોજ માનતો અને બોલતો. માલિની મનમાં એ વિષે વિમાસતી, પણ કશું બોલતી નહીં. જેને વિષે બહુ સમજણ ના હોય એને માટે માથાકૂટ ક્યાં કરવી?, એ વિચારતી.
બાબો જન્મ્યો પછી માલિનીના જીવનમાં ફરીથી એક પરિવર્તન આવી ગયું. ડૉક્ટર, નર્સ, ચેક-અપ, કેમિસ્ટ, હૉસ્પિટલ, કસરત – કેટલા બધા નવા લોકોને મળવાનું થયું. એમની સાથે બોલવું પડ્યું; કેટલુંયે પૂછવું ને સમજવું પડ્યું. બાળક આવે તે પહેલાં કેટલું બધું વાંચવું પડ્યું. એ મહિનાઓ દરમ્યાન માલિનીનો ખોટો ગભરાટ ઘટતો ગયો. બાબાનું નામ પાડ્યું ‘નિજ’. પહેલેથી જ મનોજ કહ્યા કરતો હતો, કે “નાનું જોઈએ, અહીં બધાંને ફાવે એવું જોઈએ.” ફોઈએ થોડાં નામ સૂચવ્યાં હતાં. માલિનીએ પણ થોડાં વિચાર્યાં હતાં. મનોજે એમાંથી આ એક પસંદ કર્યું, અને ફોઈએ વાંધો ના લીધો, એટલે ઊંડે ઊંડે સુધી ખુશી માલિનીને સ્પર્શી ગઈ. “નિજ. મારો પોતાનો”. બાળકને હૈયે ચાંપતાં એ વિચારી રહી, “ આવતાંની સાથે કેટલા બધા દીવા પ્રગટાવી દીધા મારા જીવતરમાં.”
પછી તો દિવસો ક્યાંયે પૂરા થઈ જવા માંડ્યા. નિજને બાબાગાડીમાં ગોઠવીને માલિની બહાર નીકળતી થઈ. પણ ના, “બાબાગાડી નહીં, સ્ટ્રોલર, સ્ટ્રોલર”, મનોજે ઘણી વાર એને સુધારેલી. ઍપાર્ટમેન્ટ-બિલ્ડિંગમાંની બીજી માતાઓ સાથે ઓળખાણ થઈ, અને એક-બે જણને ત્યાં પણ એ બપોરે બપોરે જતી થઈ. લિન્ડા સાથે તો એને બહેનપણાં જ થઈ ગયાં. લિન્ડાની મૂળ ભાષા સ્પૅનિશ, તેથી એનું અંગ્રેજી પણ જરાક કાચું. એની સાથે વાતો કરતાં માલિનીનો સંકોચ જતો રહેતો.
શરૂઆતમાં મનોજ જરા આભો બની ગયેલો. આવું બધું થશે, એવું જાણે એણે ધાર્યું નહોતું. પછી જ્યારે માલિની લિન્ડા અને એની બેબી સાથે બસ લઈને લાયબ્રેરી ગઈ ત્યારે તો મનોજ એને સહેજ લડ્યો. “ના, છોકરાને લઈને બસમાં તે કાંઈ જવાતું હશે? પડી-બડી જાય તો? આંચકો આવે ને એને વાગી જાય તો?” એણે માલિનીનો ઊધડો લીધેલો, પણ માલિનીએ શાંતિથી એને સમજાવેલો.
“નિજને કશું પણ હું થવા દેતી હોઈશ કાંઈ? અરે, અહીં તો બાળકને જુએ કે તરત બધાં મદદ કરવા માંડે છે. રમાડવા યે લાગે.”
“ કોઈને હાથ લગાડવા તો ના જ દેતી”, મનોજ કચવાઈને બોલેલો.
માલિની મીઠું હસેલી, “આપણો દીકરો વહાલો લાગે એવો હોય તો લોકો બિચારા શું કરે?”
લાયબ્રેરીમાં જવાનું નિયમિત બની ગયું. બીજાં બાળકો સાથે નિજ હળતો ગયો. માલિની એને પ્લે-રૂમમાં મૂકીને થોડો વખત પુસ્તકોની વચ્ચેથી ચાલવા કે મૅગૅઝિન વાંચવા જતી રહેતી. દીકરાની સાથે સાથે એ પણ જાણે મોટી થવા લાગી.
ઉનાળાની શરૂઆતે માલિનીને આસિસ્ટન્ટ લાયબ્રેરિયન મિસિસ સેમોકોવ તરફથી અચાનક એક સરસ તક મળી. એમની સાથે વાતચીતનો સાધારણ સંબંધ થયેલો. જતાં-આવતાં હંમેશાં એ હસતાં, હલો કહેતાં, નિજને જરા રમાડતાં. એમણે માલિનીને કહ્યું, “પુસ્તકોની ગોઠવણી થોડીક બદલવાનું અમે નક્કી કર્યું છે. છાજલીઓ ખાલી કરવી પડશે. પછી થોડી જુદી રીતે પુસ્તકો પાછાં ગોઠવવાં પડશે. તને હું છાજલીઓની વચ્ચે થઈને જતી, શીર્ષકો વાંચતી જોઉં છું. મને થયું કે કદાચ તને આ કામ ગમશે.”
માલિનીના મનમાં પહેલો વિચાર તો એ જ આવ્યો, કે ફાવશે મને? પછી મિસિસ સેમોકોવની સામે જોઈને એ બોલી, “ગમશે તો ખરું, પણ…”
“તું વિચારી જો. અઠવાડિયામાં ત્રણ દિવસ ચારેક કલાક જેવું આવીશ તો ચાલશે, અને હા, અમે તને પૈસા નહીં આપી શકીએ, પણ બદલામાં એ વ્યવસ્થા કરી આપીશું કે બાળકો માટે ઉનાળાનો જે કૅમ્પ થવાનો છે એમાં તારા દીકરાને મોકલવાના પૈસા તારે ના આપવા પડે.”
નિજ અઢી વર્ષનો થવામાં હતો. એને બીજાં બાળકો સાથે નવું નવું જોવા ને શીખવા મળે તે તો જરૂરી જ હતું, ને પોતાને પુસ્તકો સાથે સમય ગાળવા મળશે એ ખ્યાલથી જ માલિનીને રોમાંચ થયો. તરત એણે મિસિસ સેમોકોવને હા પાડી દીધી. મનોજને એમાં વાંધો નહીં જ આવે, એને ખાતરી હતી. નિજને લઈને લાયબ્રેરીમાં તો એ જતી જ હતી. ટેવ પ્રમાણે મનોજે ચિંતા વ્યક્ત કરેલી, પણ આમાં કોઈને ગેરલાભ નહોતો, એ જોતાં એને વાર નહોતી લાગી.
આ કામમાં કિમ અને ડૉટ નામની બે હાઈસ્કૂલની વિદ્યાર્થિનીઓ મદદ કરવાની હતી. બદલામાં એમને અમુક માર્ક મળવાના હતા. ચોથો હતો ડેવિડ. એને આ કામનો અનુભવ હતો, ને લાયબ્રેરીએ એને આગળથી જ રોકી લીધેલો. માલિની તરત જોઈ શકી કે ચોપડીઓની પાછળ એ ગાંડો હતો, અને એણે વાંચેલું પણ ખૂબ. દેખાવે જ એ “ચોપડીઓના કીડા” જેવો હતો – પાતળો, સહેજ લાંબા વાળ, જાડાં જેવાં ચશ્માં, અને ક્યાંતો બેધ્યાન હોય, ક્યાંતો બબડતો હોય એવો લાગે. પેલી છોકરીઓ એને જોઈને અંદર અંદર હસવા માંડે. પણ માલિની આભી બની ગયેલી. “આટલું બધું યાદ રહી જાય કોઈને?”
કોઈ પણ કવિનું નામ આવે ને ડેવિડ એમનાં કાવ્યોની પંક્તિ બોલવા માંડી જાય, નાટ્યકારની યાદ આવે ને એ સંવાદો બોલવા માંડે. માલિનીને શ્રોતા બનેલી જોઈ એટલે જે સર્જકની પંક્તિઓ એ ઉચ્ચારતો હોય, એની કૃતિ માલિનીના હાથમાં મૂકે. વાંચવાનો સમય તો ના જ હોય ને, પણ માલિની પાનાં ફેરવી લેતી. કેટલાંક સર્જકોનાં જીવનના પ્રસંગો પણ ડેવિડ વર્ણવતો. માલિનીને એ વાર્તા સાંભળવા જેવું લાગતું. અંગ્રેજી અને અમેરિકન સાહિત્ય વિષે વધારે જાણવાની ઇચ્છા એના મનમાં જાગવા લાગી.
“આ બધું ભણવું બહુ અઘરું હોય?”, એક દિવસ એણે પૂછેલું.
“શું? શેક્સપિયર? થૉમસ હાર્ડી? વૉલ્ટ વ્હિટમૅન? એમિલિ ડિકિન્સન? અલબત્ત, ના.” ડેવિડે જોશભેર જવાબ આપેલો. “અઘરું કશું હોતું જ નથી. આપણે જે ધારીએ તે કરી શકીએ.”
એ છેલ્લા વાક્ય સાથે માલિની સંમત નહોતી થઈ, પણ અમેરિકામાં ક્યારેક ભણવા જવાનું બીજ એનામાં ત્યારે રોપાયું હતું. પેલી છોકરીઓ ચીંધેલું કામ કરતી ખરી, પણ એમની ગુસપુસ ચાલુ રહેતી. માલિની માટે પુસ્તકોના સંગમાં વીતતો એ સમય આનંદનું કારણ બની ગયો હતો. ડેવિડ એને માટે એક મિત્ર હતો – જેવી લિન્ડા હતી. ફેર એ જ, કે ડેવિડ પાસેથી એને હંમેશાં કશું શીખવા, કશું જાણવા મળતું હતું.
બાકીનો સમય તો પહેલાંની જેમ – સાફસૂફ, રસોઈ, ઓળખીતાં, દુકાનો, મનોજ, નિજ. એ માટે કશી ફરિયાદ નહોતી, પણ હવે માલિનીને ખબર હતી કે બહાર એક જુદી, બહુ મોટી દુનિયા વિસ્તરેલી હતી.
એક શનિવારે બપોરે રિગલ ઇન્ડિયા પૅલૅસ નામની નજીકની રૅસ્ટૉરાઁમાં મનોજના કોઈ મિત્ર તરફથી જમવાનું હતું. પ્રવેશતાં જ આગલા રૂમમાં બૂફે માટેના લાંબા ટેબલ પર બધી વાનગીઓ ગોઠવેલી હતી. માલિની એ જોવા રોકાઈ, ને નિજને ઊંચકીને મનોજ સીધો અંદરના રૂમ તરફ ગયો. પ્રાઇવેટ પાર્ટી ત્યાં હતી. બૂફે જોઈને માલિની અંદર તરફ જતી હતી ને કોઈએ એને બોલાવી. એક ટેબલ પર ડેવિડ એકલો બેઠેલો હતો. કંપનીમાં હતી બે-ત્રણ ચોપડીઓ. એને જોઈ સ્નેહથી હસીને માલિનીએ પૂછ્યું, “ઓહો, તમે અહિંયાં ક્યાંથી?”
“છાપામાં વખાણ વાંચ્યાં એટલે ટ્રાય કરવાનું મન થયું.” ઉતાવળે એટલું કહી ડેવિડ બોલ્યો, “યૂ લૂક વેરી બ્યુટીફૂલ.”
પહેલી જ વાર એણે માલિનીને સાડીમાં જોઈ હતી. ઘેરા જાંબલી પોત પર ફૂલગુલાબી રંગનાં કિનાર-પાલવ હતાં. સોનાનાં ઘરેણાં પહેરેલાં, અને જાંબલી ચાંદલો ચોંટાડેલો. શરમાઈને એ નીચું જોઈ ગઈ. પછી ઓળખાણ કરાવવા માટે એણે મનોજને શોધ્યો, પણ એ દેખાયો નહીં. હજી ડેવિડ એની સામે જોઈ રહેલો. આંખો મળતાં ફરી એ બોલ્યો, “માલિની, યૂ લૂક સો બ્યટીફૂલ.”
પ્રશંસા એને ગમી, પણ સંકોચ વધારે થયો. “થૅન્ક યૂ, બાય”, કહીને એ અંદરના રૂમમાં જતી રહી. ત્યાં મનોજની પાસે જઈ એણે કહ્યું, “જરા બહાર આવો ને. એક ઓળખાણ કરાવું.”
અમેરિકન સાથે ઓળખાણ કરવામાં મનોજને રસ નહોતો, ને આ બાજુ આટલાં ઓળખીતાં હતાં. બારણા પાસે આવી, દૂરથી ડેવિડને જોઈ એણે કહ્યું, “કોણ, પેલો? સાવ મૂજી જેવો લાગે છે, ને ચોપડીઓ લઈને જમવા આવે એવા વેદિયાને મારે નથી મળવું.”
એ પાછો અંદર જતો રહ્યો. સારું હતું કે ડેવિડે મનોજને જોયો નહોતો – માલિનીની સાથે, નહીં તો કેવું ખરાબ લાગત. મનોજના શબ્દો માલિનીને કઠ્યા હતા, પણ એ કશું કહી શકવાની નહોતી.
પાસે આવી ફરી મનોજ બોલ્યો, “માલુ, તું ક્યારે સમજવાની? આવા લોકો સાથે બહુ લપ્પન-છપ્પન નહીં કરવાની, ઓ.કે.?”
“ આવા લોકો – એટલે કેવા વળી?”, મુંગાં મુંગાં માલિની વિચારી રહી. સદ્ભાગ્યે લાયબ્રેરીમાં જવાની ના પાડવાનું મનોજને સૂઝ્યું નહોતું.
સોમવારે ડેવિડે રૅસ્ટૉરાઁમાં મળ્યા વિષે કોઈ વાત કાઢી નહીં, પણ ઇન્ડિયન વાનગીઓ બનાવવાની રીતોની ચોપડી વિષે પૂછ્યું. એવી કોઈ અંગ્રેજી ચોપડીની જાણ માલિનીને હતી નહીં. એણે કહ્યું, “થોડી રીતો હું તમને લખાવીશ. તમે ઘેર બનાવી શકશો.”
“અઘરું ના પડે? ફાવે જાતે બનાવતાં?”
“અઘરું શેનું?”, માલિની ઉત્સાહ સાથે બોલી. પાકશાસ્ત્રમાં એ નિષ્ણાત હતી! ડેવિડે એને અજાણ્યે જે આપ્યું હતું તેનો થોડો બદલો એ આ રીતે વાળી શકે તેમ હતી. પછી એમ નક્કી થયું કે શુક્રવારે લાયબ્રેરીમાંથી છૂટીને નિજને લઈને માલિની ડેવિડની ગાડીમાં ઇન્ડિયન ગ્રોસરી સ્ટોરમાં જશે, અને થોડા જરૂરી મસાલા ખરીદી આપશે. મનોજ જાણશે તો બહુ ચિડાશે, એ જાણતી હતી, પણ ત્યારની વાત ત્યારે, એણે વિચાર્યું.
બુધવારથી નિજને ઉધરસ થઈ ગઈ, ને કશું ખાવાની ના પાડવા માંડ્યો. પરાણે દૂધ પાયું તો ઊલટી કરી નાખી. રાતે તાવ જણાયો. માલિનીને ગભરાયેલી જોઈ બીજે દિવસે મનોજે રજા લીધી. શુક્રવારે ફોઈ સાથે રહેવા આવી ગયાં. ડૉક્ટરે ફોનથી અમુક દવા આપવાનું કહી દીધું. એથી ફેર ના પડ્યો, એટલે શનિવારે નિજને લઈને બધાં ડૉક્ટરની ઑફીસે ગયાં. જોતાં સાથે એમણે કહ્યું, કે નિજને અછબડા નીકળવાની શરૂઆત હતી. “કોઈનો ચેપ લાગી ગયો હશે, પણ ગભરાવાનું કોઈ કારણ નથી”, એમણે ખાતરી આપી. માલિની વારંવાર આંસુ લૂછતી રહી.
કેટલા દિવસો આમ ને આમ ગયા, કશો ખ્યાલ એને રહ્યો નહીં. એને નહોતી રહી ભૂખ, કે નહોતી રહી ઊંઘ. નિજની પાસે ને પાસે એ બેસી રહેતી. એ અઠવાડિયું ઘર ફોઈએ સંભાળી લીધું. સાતમે દિવસે તાવ ઊતર્યો હશે, તે આંખો ખોલીને નિજ જરા હસ્યો. પછી ધીરે ધીરે લાલ ડાઘા ઓછા થવા માંડ્યા. દૂધ, પૉરિજ ને પછી ખીચડી જેવું થોડું એ ખાવા માંડ્યો. ત્યાર પછી જ માલિની પણ કશું ખાઈ શકી. મનોજે મોઢા પરથી બતાવ્યું નહોતું, પણ એનો જીવ હવે જ શાંત થયો.
પંદર દિવસ પછી નિજ હસતો-રમતો થઈ ગયો ત્યારે માલિનીને યાદ આવ્યું, કે લાયબ્રેરીમાં જણાવવાનું રહી જ ગયું હતું. મિસિસ સેમોકોવ પાસે જઈને એક વાર માફી માગી આવવી જોઈએ, એમ એણે વિચાર્યું. એક-બે કલાક માટે એણે નિજને લિન્ડા પાસે મૂક્યો. લાયબ્રેરીમાં પહોંચીને જોયું તો ઓળખીતું કોઈ દેખાયું નહીં. મિસિસ સેમોકોવ વાર્ષિક રજા પર હતાં. કિમ અને ડૉટનું નિર્ણિત કામ પૂરું થઈ ગયું હતું. ડેવિડ તો હોવો જોઈએ ને? માલિની છાજલીઓની વચ્ચે ફરી આવી. વાંચન-વિભાગમાં જોઈ આવી.
લાયબ્રેરીમાં આવતાંની સાથે માલિનીને બીજી એક વાત પણ યાદ આવેલી – ડેવિડને મસાલા અપાવવાની વાત. હાય રામ, એ પણ સાવ ભુલાઈ જ ગયેલું. શું માનતો હશે એ? ક્યાંયે એ દેખાતો નહોતો. ક્યાં હશે? ને ક્યાં સુધી રાહ જોવી એની? નિજને મૂકીને નીકળેલી, એટલે પાછાં જવાની ઉતાવળ હતી.
સંકોચ ટાળીને એ આગલા ડેસ્ક પરની કારકુન પાસે ગઈ. અવાજને સ્વાભાવિક બનાવીને એણે પૂછ્યું, “ડેવિડ ક્યાં હશે?, કે આજે નથી આવ્યા?”
પેલીએ મોઢું બગાડીને કહ્યું, “કોણ, એ બોચિયો ડેવિડ? એ તો ક્યારનો છૂ થઈ ગયો. આવા લોકોનો ભરોસો કરાય જ નહીં.”
ફરીથી એ જ શબ્દો. “આવા લોકો – એટલે કેવા? ને એવો તે કેવો હતો ડેવિડ?” એ ધૂની હશે, પણ મૂરખ તો નહોતો જ. વાંચનનો બહુ જ શોખ હતો એને. એ કાંઈ વાંક કહેવાય?
માલિની નિરાશ થઈ ગઈ. “ક્યાં જતો રહ્યો હશે? કેમ જતો રહ્યો હશે? પોતે તો કારણભૂત નહીં હોય ને?” પોતે વચન પાળી નહોતી શકી. અરે, કશા ખબર આપવાનું પણ ભૂલી ગઈ હતી. “ખરાબ લગાડીને, અપમાન પામીને, દુઃખી થઈને તો નહીં જતો રહ્યો હોય ને?” આ બધા પ્રશ્નોના જવાબ ક્યારેય માલિનીને મળવાના નહોતા.
ફરી ક્યારેય કદાચ એ ડેવિડને મળવાની નહોતી. માફી માગવાનો, કે શું બન્યું હતું એ કહેવાનો પ્રસંગ પણ કદાચ આવવાનો નહોતો. ને આભાર માનવાની તક પણ માલિનીને મળી નહીં.
કામ પૂરું થઈ ગયું હતું, ને પુસ્તકો નવેસરથી ગોઠવાઈ ગયાં હતાં. પણ માલિનીના મનમાં એક અધૂરપ રહી ગઈ. કશા સ્પષ્ટ કારણ વગર એ ઉદાસ થઈ ગઈ. ફરીથી એ સાહિત્યની છાજલીઓ પાસે ગઈ. હાથમાં માય એટલાં પુસ્તકો એ કાઢતી ગઈ. ઈચ્છા તો થઈ કે એમને એક પછી એક ચોતરફ ફંેકે, બધું પાછું અસ્તવ્યસ્ત કરી દે, છાજલીઓ ખાલી કરી નાખે.
વાસ્તવમાં, પુસ્તકોનો ભાર બાથમાં લઈને, સમયનું ભાન ભૂલીને, નિજનો ખ્યાલ ભૂલીને, વ્યવસ્થિત છાજલીઓની વચ્ચે એ સ્તબ્ધ ઊભી રહી ગઈ.
સુશ્રી પ્રીતિ શાહ-સેનગુપ્તાનો સંપર્ક preetynyc@gmail.com વીજાણુ સરનામે થઇ શકે છે.
-
ગીતબિતાન (“Garden of songs”) গীতবিতান – ૧૮
રબીન્દ્રસંગીતમાં છલકાતી મેઘધનુષી સંવેદનાઓનું આચમન…
અલ્પા શાહ
નમસ્કાર મિત્રો, “ગીતબિતાન” શ્રેણીમાં ફરી એક વાર આપ સૌનુંભાવભર્યું સ્વાગત છે. રબીન્દ્રસંગીત દ્વારા માનવ મનની મેઘધનુષી સંવેદનાઓની સફર આગળવધારતા, ચાલો આજે એક નવી રચનાને જાણીએ અને માણીએ.
આપણે જાણીએ છીએ તેમ કવિવરની કવિતાઓ આધ્યાત્મિકતાના આધાર પર રચાયેલી હતી. પ્રકૃતિ અને પરમેશ્વરને સતત કેન્દ્રમાં રાખીને જીવન પસાર કરનાર કવિવરની રચનાઓમાં પરમેશ્વર પરત્વેની આસક્તિની સાથે સાથે શરણાગતિનો ભાવ પણ સ્પષ્ટ પણે ફલિત થાય છે. કવિવરની પૂજા પારજોયની લગભગ મોટાભાગની રચનાઓમાં દીનતાના ભાવ સાથે કવિવર પરમેશ્વરના સતત સામીપ્યની ઝંખના કરે છે. આ રચનાઓમાં માનવસહજ સ્વભાવની પોતાની વક્રતાઓની કબૂલાત કરવામાં કવિવર ક્યારેય અચકાયા નથી. આવીજ એક દીનતા અને નમ્રતાના ભાવ સાથે પ્રભુના સતત સાંનિધ્યની પ્રાર્થના કરતી એક રચનાને આજે આપણે જાણીશું અને માણીશું. 1901માં રચાયેલીઆ રચનાનું શીર્ષક છે যদি এ আমার হৃদয়দুয়ার (jadi e amar hridayduyar) જેનું ભાવાનુવાદિત શીર્ષક છે “હરિવર, હાથ મારો સદા…”. જેનું સ્વરાંકન કવિવરે રાગ કાફીમાં કર્યું છે અને તેને ઝપતાલ દ્વારા તાલબદ્ધ કરેલ છે. આ રચનાનીબંગાળી પંક્તિઓની ગોઠવણ કવિવરે શાસ્ત્રીય સંગીતની દ્રુપદ શૈલી પ્રમાણેકરી છે. મેંઆ રચનાનો ગુજરાતીમાં પદ્ય સ્વરૂપે ભાવાનુવાદ કરવાનો નમ્ર પ્રયત્ન કર્યો છે તે દ્વારાઆપણે આ રચનામાં રહેલી સંવેદનાઓમાં ભીંજાવાનો પ્રયત્ન કરીશું. આ રચનાને કવિવરે પૂજા વિભાગમાં વર્ગીકૃત કરી છે.
હરિવર, હાથ મારો સદા…
અજ્ઞાનનું અંધારું મુજ અંતરે જો છવાય,
દ્વાર મારા હૃદયના જો સજ્જડ બિડાય
તો, ફંગોળી દ્વાર વેગે ભીતર પધારજો
હરિવર, હાથ મારો સદા ઝાલી રાખજો.મારી જીવન વીણા જો બેસૂરા ગીત ગાય,
જીવનસંગીતના લય અને તાલ ખોરવાય
તો,એ સૂરને સાધવા વેગે દોડી આવજો
હરિવર, હાથ મારો સદા ઝાલી રાખજો.ઈશારો તમારો મને ક્યાંક ન સમજાય,
આ આતમ જો માયાના બંધને લપેટાય
તો, આફતની એરણે ચઢાવી ઢંઢોળજો
હરિવર, હાથ મારો સદા ઝાલી રાખજોમંદમતિ મારી ક્યારેક તમને વિસરી જાય
પગલાં મારા ક્યારેક અવળે મારગે ફંટાય
તો હળવેથી પથ પર પાછો મને લાવજો
હરિવર, હાથ મારો સદા ઝાલી રાખજો©અલ્પા શાહ
ગુરુદેવની પૂજા પારજોયની દરેક રચનામાં તેમના હૃદયની પારદર્શિતા (transperancy) ના દર્શન થાય છે. ખુબ સરળ શબ્દોમાં હરિવર સાથેની એક નિખાલસ પ્રાર્થના આ રચનામાં રજુ કરેલ છે.આ પ્રાર્થના, તેમનો અને તેમની અંતરમાં રહેલ પરમાત્મા વચ્ચે છે. તેઓ અહંકારનો અંચળો બાજુમાં મૂકીને પોતાનામાં રહેલી માનવ સહજ વક્રતાઓને સહજ રીતે સ્વીકારે છે અને એક દ્રઢ વિશ્વાસ સાથે પ્રભુને પોતાનો સાથ ન છોડવા વિનંતી કરે છે.
આવોજ કોઈક અરજી કદાચ હું, તમે, આપણે સૌ – આપણામાં રહેલા પરમાત્મા સાથે કરતા હોઈશું, આવીજ કોઈક પ્રાર્થના આપણે સૌ પણ આપણી આસ્થા, શ્રદ્ધા અને વિશ્વાસ પ્રમાણે આપણા ઈષ્ટને કરતા હોઈશું. પરમાત્માનો પ્રેમતો સમગ્ર સૃષ્ટિ માટે એક સમાન અને અનંત છે તેની પ્રતીતિ આપણે ક્ષણે ક્ષણે કરી રહ્યા છીએ.
कुपुत्रो जायेत क्वचिदपि कुमाता न भवतिના નાતે પરમાત્માતો આપણા સર્વ અપરાધોની પર જઈને આપણને સ્વીકારવા તૈયાર છે. આપણે પરમાત્માને જે પ્રમાણે સાદ કરીશું તેવો અને તેટલો પ્રતિસાદ આપણને સાપંડશે. શ્રીમદ ભગવદ્ ગીતામાં પણ ભગવાને કહ્યું છે કે
ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् |
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्या: पार्थ सर्वश:અર્થાત પ્રત્યેક જીવ જે રીતે મને સાધશે તેજ રીતે હું પણ તેમને માટે હાજર થઈશ. જો આપણે મોહ, મદ અને અહંકારનો અંચળો ઓઢીને પ્રભુને બોદો સાદ કરીશું તો પ્રભુ પણ બોદો પ્રતિસાદ આપશે. પણ જો આપણે સ્વચ્છ અને ખુલ્લા મન અને હૃદયથી પ્રભુને પોકારીશું તો પ્રભુ પણ ખુલ્લા હાથે આપણને આલિંગન આપવા દોડી આવશે…
નરસિંહ મહેતા અને મીરાંબાઈના જીવન ચરિત્ર આ હકીકતનું સમર્થન કરે છે અને એટલેજ કદાચ નરસિંહ મેહતાએ આ સુપ્રસિદ્ધ પદમાં લખ્યું છે કે
પ્રાણ થકી મુને વૈષ્ણવ વા’લા, અહર્નિશ એને ધ્યાવું રે;
જપ તપ તીરથ વૈકુંઠ પદ મેલી, ભક્ત બોલાવે ત્યાં જાવું રે…તો ચાલો, આજે આ રચનામાં કવિવરે પરમાત્માને કરેલી પ્રાર્થનાનું ચિંતન કરતાં કરતાં હું મારી કલમને વિરામ આપું છું. આશા રાખું છું કે તમે પણ આ ગીતમાં રજુ થતી સંવેદનોની સરવાણીમાં ભીંજાયા હશો. તમારા માર્ગદર્શન અને પ્રતિભાવોની અપેક્ષા સહ,
સુશ્રી અલ્પાબહેન શાહનો સંપર્ક alpadipeshshah@gmail.com વિજાણુ ટપાલ સરનામે થઈ શકે છે.
-
‘દિયા જલાકર…’ (શેષ)
સંગીતની કેડીએ જિપ્સીનો વિસામો
કેપ્ટન નરેન્દ્ર ફણસે
આપે હાલ પાકિસ્તાનમાં આવેલ કસૂર શહેરનું નામ જરૂર સાંભળ્યું હશે. હા, આ એ જ શહેર છે જેને ભારત/પાકિસ્તાનની (અને યુરોપ અમેરિકામાં વસતી આપણી) ગૃહિણીઓ ત્યાંની પ્રખ્યાત કસૂરી મેથીને કારણે જાણે છે. પંજાબની વૃદ્ધ માતાઓ ત્યાંની પ્રસિદ્ધ મોજડી (‘જૂતી કસૂરી’ ગીત સાંભળ્યું છે?)ને હજી યાદ કરે છે.
સંગીતના જાણકારો કસૂરને ખાનસાહેબ બડે ગુલામ અલીખાંસાહેબના વતન તરીકે જાણે છે. આ કસૂર શહેરમાં જ નૂરજહાંનો જન્મ થયો હતો. મજાની વાત છે, તેમનું જન્મનામ જુદું હતું: અલ્લાહ વસઇ! નૂરજહાં તેમનું ફિલ્મી નામ હતું. તેમનાં માતાપિતા બન્ને ખાનદાની ગાયક હતા અને તેમની વિનંતિથી બડે ગુલામ અલીખાંસાહેબે નૂરજહાંને પતિયાલા ઘરાણાનું સંગીત શીખવ્યું. મૂળભૂત પાયો એટલો મજબૂત થયો કે કોઇ પણ ગીતની ગમે તેવી મુશ્કેલ તાન હોય, નૂરજહાં જાણે સ્મિત કરતા હોય તેવી સહજતાથી ગાઇને ગીતને ચાર ચાંદ લગાવી દેતાં.આજની વાત તેમના જીવન ચરિત્ર વિશે નથી. નથી તેમની સિનેસૃષ્ટીમાં થયેલા પ્રવાસની કથા. કેવળ તેમની કલાનો આપની સાથે મળીને રસાસ્વાદ કરવાનો આશય છે.
નુરજહાંનું જીવન બે ભાગમાં વહેંચાયું. પહેલું ભારતમાં, જ્યાં તેમની કલા સાચા અર્થમાં ઓળખાઇ. અહીં તેમના ગાનકૌશલ્યની કલા શાસ્ત્રીય અંગના ગીતો તથા પંજાબી લોકગીત ટપ્પાના ‘ઠેકા’ પર આધારીત સંગીતમાંની તેમની માહેરીયત પ્રકાશમાં આવી. એક તરફ દત્તા કોરગાંવકર જેવા સંગીતકારના દિગ્દર્શન નીચે ગાયેલા ગીતો અને ત્યાર બાદ ગુલામ હૈદર જેવા પંજાબી સંગીતકારોના સર્જનમાં રચાયેલા ગીતોના પ્રસ્તુકરણમાં. બન્નેમાંનો ફરક આપ જોઇ શકશો:
દત્તા કોરગાંવકરનું ગીત: ‘એક અનોખા ગમ એક અનોખી મુસીબત હો ગયી’ જે સાંભળી આપણા ગુજરાતના જ પણ વિશ્વમાં પ્રસિદ્ધ થઇ ગયેલા (‘મધર ઇન્ડીયા’) મહેબુબખાન દત્તાને ખાસ મળવા ગયા અને કહયું, “ભાઇ દત્તા, યહ ગાના તો આપને ખુદાકે દરબારમેં બૈઠે હુએ બનાયા લગ રહા હૈ!” (આ વાત સ્વ. કોરગાંવકરે એક પત્રકારને કહી હતી.)
હવે સાંભળીએ ગુલામ હૈદરનું ‘ગાંવકી ગોરી’નું ગીત: ‘બૈઠી હું તેરી યાદમેં …”
https://youtu.be/c4hxaFgPGkM?si=HiAdPESxCvFruOYO
તથા અન્ય ગીત, “ઉમંગે દિલકી મચલી..”
https://youtu.be/sb-vtx1y4IY?si=Vg_NW4cIYiR_16vS
બન્ને ગીતો ભારતમાં ફિલ્માયા-ગવાયા હતા. તેમની ખુબસુરતી અને મધુરતા વિશે કોઇ બે મત નથી. હવે સાંભળીએ પાકિસ્તાન ગયા બાદ થતા ગયા પરિવર્તનમાં. પહેલાં સાંભળીએ શરૂઆતની ફિલ્મ ‘ગાલીબ’નું ‘યહ ન થી હમારી કિસ્મત’,
અને ઢળતી ઋતુમાં જનતાને ગમતું રૉક-સ્ટાઇલ નું પંજાબી લોકગીત “સાનું ન્હેરવાળે પૂલ-તે બુલાકે” (અમને નહેર ઉપરના પુલ પર બોલાવીને વ્હાલમ તમે ક્યાં રહી ગયા!) સાંભળીએ.
આપને તેમાં બદલાયેલા નૂરજહાં નજર આવશે. ગમે તે હોય, તેમની છટા (style)માં જે ફેર છે તે જરૂર જણાશે. પરંતુ જે લગનથી, પ્રસંગની નજાકતને સમજી નૂરજહાંએ આ ગીતો ગાયા, શ્રોતાઓની સ્મૃતીમાં હંમેશ માટે અંકાઇ ગયા. જો કે આજે નુરજહાંનું નામ નીકળે તો તેમના ચાહકો તરત બોલી ઉઠશે, “ઓહ નૂરજહાં? વાહ, તેમનું ‘આવાઝ દે કહાં હૈ’ હજી પણ હૃદયમાં કંપન ઉત્પન્ન કરે છે.”
અને કેમ નહિ? તેમના પ્રખ્યાતી આજે પણ આ ગીત સાથે સંકળાઇ છે. કદાચ તેઓ તેમના ચાહકોને આ ગીતથી સાદ પાડી રહયા હતા: ક્યાં છો તમે મારા ચાહકો? એક આવાઝ તો દો! ત્યાર પછી તો ભારતના ભાગલા પડી ગયા અને કોણ જાણે કોના કમભાગ્યે નૂરજહાંએ પાકિસ્તાન જવાનો નિર્ણય લીધો. તેઓ તો ગયા, પણ ગીતનો પ્રતિધ્વની પાછળ છોડતા ગયા.
તેમના પાકિસ્તાન જવાના નિર્ણયનાં પરિણામ અનેક રીતે અનુભવાયા. નૂરજહાં શું ગયા, સંગીતકાર કે. દત્તાનાં સૂર ખોવાઇ ગયા. જાણે પરમાત્માએ નૂરજહાં માટે જ સંગીત સર્જવા તેમને પૃથ્વી પર મોકલ્યા હતા. થોડા જ વર્ષોમાં તેમનું અવસાન થયું. ‘નાદાન’ અને ‘બડીમા’ જેવું સંગીત તેઓ ફરી આપી ન શક્યા.
પાકિસ્તાન ગયા બાદ નૂરજહાંને શરૂઆતમાં જે મળી તે ફિલ્મમાં કામ કરવું પડ્યું. તે સમયે (અને હજી સુદ્ધાં) પાકિસ્તાનના સ્ટુડીઓઝમાં આધુનિક યંત્રો નહોતાં, અને જે ફિલ્મોનું નિર્માણ થયું તેમાં ટેક્નીકલ ક્ષતિઓ હતી. તેમ છતાં તેમની પહેલી ફિલ્મ ‘ચન્ન વે’ થોડી ચાલી, પણ ત્યાર બાદની ‘દુપટ્ટા’ સુપર હિટ થઇ ગઇ. બાકીની ફિલ્મો (અનારકલી, પાટેખાં વ.) ચાલી, પણ તેનું કારણ એક જ હતું. પાકિસ્તાનમાં કોઇ અન્ય નાયિકાઓ કે ગાયીકાઓ નહોતી. જો કે આ ફિલ્મોની કક્ષા નિમ્ન પ્રકારની હતી. શરૂઆતી ફિલ્મોમાં જે પ્રકારના નૃત્યો નૂરજહાંને કરવા પડ્યા તેવા તેમને ભારતની કોઇ ફિલ્મમાં કરવા પડ્યા નહોતા. એક વાત જે ત્યાંની જનતાના માનસ પર છવાઇ ગઇ તે હતી તેમની સંગીત પ્રતિભાની. તેમણે ઘણાં ગીતો, લોકગીતો, ગઝલ, નાટ ગાયા અને યાદગાર બની ગયા. તેમણે એક લોરી પણ ગાઇ છે! સાંભળી છે આપે? ‘ચંદાકી નગરીસે આજા રે નિંદીયા’….
નૂરજહાંનું સાચું નૂર તેમના અવાજમાં હતું. ઉચ્ચ ‘સોસાયટી’માં, પાકિસ્તાનના સત્તાકેન્દ્ર એવા સૈનિક શાસકો – ખાસ કરીને જનરલ યાહ્યા ખાન – દ્વારા યોજાતા ખાસ કાર્યક્રમોમાં તેમને આમંત્રવામાં તેમનું ગૌરવ થતું. તેમણે ગાયેલી ગઝલ, પંજાબી અને ઉર્દુમાં ગાયેલા ગીતોને દેશ પરદેશમાં વસતા પાકિસ્તાની અવામે વધાવી લીધા. લંડનમાં BBC એ ખાસ કાર્યક્રમો રાખ્યા. તેમની કલાએ તેમને એટલી શોહરત અપાવી તેઓ નૂરજહાં મટીને મલિકા-એ-તરન્નૂમ બની ગયા. લોકો તેમને મૅડમ નૂરજહાં કહીને બોલાવવા લાગ્યા. તેમના એક એક સ્વરને, સૂરને તેઓ ખોબે ખોબે વધાવવા લાગ્યા. આટલી ખ્યાતિ મળ્યા બાદ પણ તેમની નમ્રતામાં એક અણુમાત્રનો ફેર ન પડ્યો. કોઇએ તેમને લતા મંગેશકરની ગાયનકલા વિશે પ્રશ્ન પૂછ્યો ત્યારે તેમનો જવાબ હતો, “ભાઇ લતા તો લતા હૈ! વહ બેમિસાલ હૈ.” એવીજ રીતે લતાદીદીએ નૂરજહાં વિશે કહ્યું, “ઉનકે ગલેમેં તો ભગવાન રહતે હૈં!”
ભારતીય ફિલ્મ ઉદ્યોગની ૧૨૫મી વર્ષગાંઠના ઉપલક્ષ્યમાં ભારત સરકાર તથા ફિલ્મ ઉદ્યોગે તેમને ભારત આવવાનું નિમંત્રણ આપ્યું. મૅડમ નૂરજહાં ભારત આવ્યા અને આખા દેશે, દેશના તમામ અખબારોએ જાણે તેમના પગની સામે લાલ મખમલનો ગાલીચો બિછાવી દીધો હોય તેવું સ્વાગત કર્યું. નૂરજહાંના જીવનનો તે યાદગાર પ્રસંગ બની ગયો.
ગઝલની વાત નીકળી તો અહીં ફૈઝ અહમદ ફૈઝની કૃતિ અહીં રજુ કરીશું. આપણે સાંભળીએ મલિકા-એ-તરન્નૂમના અવાજમાં ગઝલ ‘મુઝસે પહલીસી મુહબ્બત મેરે મહેબૂબ ન માંગ..’ ફૈઝસાહેબની ગઝલ તેમણે ભારતમાં ‘live’ પેશ કરી હતી.
નૂરજહાં ૨૩ ડિસેમ્બર ૨૦૦૦ના રોજ જન્નતનશીન થયા. તેઓ ગયા, પણ આસમંતમાં હજી તેમના શબ્દો સંભળાય છે, ‘આવાઝ દે કહાં હૈ...’
કેપ્ટન નરેંદ્ર ફણસેનાં સંપર્ક સૂત્રો –વીજાણુ ટપાલ સરનામુંઃ captnarendra@gmail.com -
હજારો કિલોમીટરના પ્રવાસની ક્ષમતા ધરાવતું અદ્ભૂત તટપક્ષી : પટા-પૂંછ ગડેરા
પ્રકૃતિની પાંખો
હીત વોરા
દરિયાકિનારે આવેલો કાદવભર્યો વિસ્તાર આપણને નિર્જીવ લાગતો હોય છે, પરંતુ તેની સપાટી નીચે અળસિયાં, છીપલાં અને નાનાં કરચલાંથી ભરેલી એક દુનિયા વસે છે. ભરતીનું પાણી ઓસરે ત્યારે આ જીવ દરિયાકાંઠે ખોરાક શોધતાં પક્ષીઓ માટે સહેલાઈથી ઉપલબ્ધ બને છે. આવા તટપક્ષીઓને અંગ્રેજીમાં શોરબર્ડ્સ અથવા વેડર્સ કહેવામાં આવે છે.
જંગલો કે ખેતરોમાં ખોરાક શોધતાં ઘણાં પક્ષીઓથી વિપરીત, અનેક શોરબર્ડ્સનું જીવન ભરતી અને ઓટ વચ્ચે ખુલ્લા થતા દરિયાકાંઠાના સાંકડા વિસ્તારમાં નિર્ભર હોય છે. લાંબા પગ તેમને છીછરા પાણીમાં ચાલવામાં મદદ કરે છે, જ્યારે તેમની વિશિષ્ટ ચાંચ કાદવ અને રેતીમાં છુપાયેલા જીવોને શોધવામાં ઉપયોગી બને છે. તેમનું જીવન ભરતી-ઓટના ચક્ર સાથે જોડાયેલું છે. આ ઉપરાંત, પ્રજનન અને ખોરાક મેળવવાના વિસ્તારો વચ્ચે પહોંચવા માટે તેમાંનાં ઘણાં પક્ષીઓ હજારો કિલોમીટરની મુસાફરી કરે છે.
આવા અદ્ભૂત પ્રવાસીઓમાં એક છે પટા – પૂંછ ગડેરા (બાર-ટેઇલ્ડ ગોડવિટ), જેની મહાસાગર પાર કરવાની ક્ષમતાએ વૈજ્ઞાનિકોને પણ આશ્ચર્યચકિત કર્યા છે.
પટા – પૂંછ ગડેરા (બાર-ટેઇલ્ડ ગોડવિટ) બાર-ટેઇલ્ડ ગોડવિટ (Limosa lapponica) લાંબા પગ ધરાવતું એક શોરબર્ડ છે. તે યુરોપ, એશિયા, આફ્રિકા અને ઑસ્ટ્રેલિયા-ન્યૂઝીલેન્ડના વિવિધ વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે. પ્રજનનકાળ દરમિયાન તેના માથા, ડોક અને શરીરના નીચેના ભાગમાં ઘેરો લાલાશ પડતો ભૂખરો રંગ જોવા મળે છે. અન્ય ઋતુઓમાં તેનો રંગ રાખોડી-ભૂખરો બની જાય છે, જે તેને દરિયાકાંઠાના કાદવભર્યા વિસ્તારોમાં ભળી જવામાં મદદ કરે છે. સહેજ ઉપરની તરફ વળેલી ચાંચ, લાંબા પગ અને પૂંછડી પરની આડી કાળી પટ્ટીઓ તેની ઓળખ માટે ઉપયોગી લક્ષણો છે. તેની નજીકની પ્રજાતિ કાલી -પૂંછ ગડેરા (બ્લેક-ટેઇલ્ડ ગોડવિટ)થી વિપરીત, તેની પાંખ પર સ્પષ્ટ સફેદ પટ્ટો હોતો નથી.
કાલી -પૂંછ ગડેરા (બ્લેક-ટેઇલ્ડ ગોડવિટ) પરંતુ તેની સૌથી અદ્ભુત વિશેષતા છે તેની લાંબી વાર્ષિક યાત્રા.
તેની કેટલીક વસ્તીઓ ઉત્તર ધ્રુવીય પ્રદેશોમાં આવેલા પ્રજનનસ્થળોથી દક્ષિણ ગોળાર્ધના દૂરના દરિયાકાંઠા સુધી પ્રવાસ કરે છે. અલાસ્કામાં પ્રજનન કરતાં બાર-ટેઇલ્ડ ગોડવિટ ખાસ કરીને પ્રશાંત મહાસાગર ઉપરથી અટક્યા વિના ઉડાન ભરવા માટે જાણીતાં છે. વર્ષ ૨૦૨૨માં સેટેલાઇટ ટૅગ લગાવેલા એક પક્ષીએ આશરે અગિયાર દિવસમાં લગભગ ૧૩,૫૬૦ કિલોમીટરનું અંતર કાપીને ટાસ્માનિયા પહોંચવાનો વિક્રમ નોંધાવ્યો હતો. આ સમગ્ર સફર દરમિયાન તે ખોરાક લેવા કે આરામ કરવા માટે ક્યાંય અટક્યું નહોતું.
એક કિલોગ્રામથી પણ ઓછું વજન ધરાવતું પક્ષી આટલી લાંબી સફર કેવી રીતે કરી શકે?
સ્થળાંતર પહેલાં ગોડવિટ્સ ખૂબ ખોરાક ખાઈને શરીરમાં ચરબીનો સંગ્રહ કરે છે. આ ચરબી લાંબી ઉડાન માટે જરૂરી ઊર્જા પૂરી પાડે છે. આ સમય દરમિયાન તેમના શરીરમાં કેટલાક શારીરિક ફેરફારો પણ થાય છે, જે તેમને લાંબી ઉડાન માટે તૈયાર કરે છે. અનુકૂળ પવન અને દિશા ઓળખવાની તેમની ક્ષમતા તેમને દૂરના સ્થળો સુધી પહોંચવામાં મદદ કરે છે.
જોકે, તેમની દરેક યાત્રા અટક્યા વિના થતી નથી. ઉત્તર તરફ પાછા ફરતી વખતે ઘણાં પક્ષીઓ પૂર્વ એશિયાના દરિયાકાંઠાના ભેજવાળા વિસ્તારો, ખાસ કરીને યલો સી આસપાસના કાદવિયા પ્રદેશોમાં, આરામ કરવા અને ફરીથી ઊર્જા મેળવવા માટે રોકાય છે.
પ્રજનનકાળ સિવાયના સમયમાં બાર-ટેઇલ્ડ ગોડવિટ ભરતી-ઓટથી ખુલ્લા થતા કાદવિયા વિસ્તારો, નદીમુખો, રેતાળ દરિયાકિનારાઓ અને અન્ય દરિયાકાંઠાના ભેજવાળા વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે. તેઓ મુખ્યત્વે દરિયાઈ અળસિયાં, છીપલાં અને નાનાં કરચલાં જેવા અપૃષ્ઠવંશી જીવોનો ખોરાક લે છે. તેમની લાંબી ચાંચ કાદવમાં ઊંડે સુધી પહોંચીને આ જીવોને શોધવામાં મદદ કરે છે.
આ પક્ષીઓ ઘણી વાર ટોળાંમાં જોવા મળે છે. ઓટ વખતે ખુલ્લા થયેલા કાદવભર્યા વિસ્તારોમાં ખોરાક શોધે છે અને ભરતી વખતે ઊંચાણવાળા સ્થળોએ આરામ કરે છે. ખોરાક મેળવવા અને આરામ કરવા માટેના આ બંને પ્રકારના વિસ્તારો તેમના જીવન માટે આવશ્યક છે.
કાદવનો એક સામાન્ય ટુકડો આપણને કદાચ ખાસ મહત્ત્વનો ન લાગે, પરંતુ સ્થળાંતર કરતાં ગોડવિટ માટે તે ઊર્જાનો અગત્યનો સ્ત્રોત હોઈ શકે છે. પ્રવાસના માર્ગમાં આવેલો એક મહત્ત્વનો ખોરાકસ્થળ નષ્ટ થાય તો તેની પહેલેથી જ મુશ્કેલ સફર વધુ પડકારજનક બની શકે છે.
બાર-ટેઇલ્ડ ગોડવિટ અલાસ્કા અને સાઇબેરિયા જેવા ઉત્તરીય પ્રદેશોમાં પ્રજનન કરે છે. અહીં ઉનાળો ટૂંકો હોય છે, પરંતુ આ સમય દરમિયાન ખોરાકની ઉપલબ્ધતા ઘણી વધારે હોઈ શકે છે. તેઓ સામાન્ય રીતે ખુલ્લા ટુંડ્રા પ્રદેશો અથવા ભેજવાળી જમીન પર જમીનમાં નાનો ખાડો બનાવી માળો બનાવે છે.
માદા સામાન્ય રીતે ચાર ઈંડાં મૂકે છે અને નર તથા માદા બંને ઈંડાં સેવવામાં ભાગ લે છે. બચ્ચાં ઈંડાંમાંથી બહાર આવ્યા પછી થોડા જ સમયમાં માળો છોડી શકે છે અને પોતાનો મોટાભાગનો ખોરાક જાતે શોધવાનું શરૂ કરે છે. ઉત્તર ધ્રુવીય પ્રદેશોમાં ઉનાળો ટૂંકો હોવાથી તેમણે ઝડપથી વૃદ્ધિ પામવી પડે છે, જેથી બદલાતી ઋતુ અને આગામી સ્થળાંતરનાં પડકારોનો સામનો કરી શકે.
પ્રજનનનો સમય અહીં ખૂબ મહત્ત્વનો છે. જો પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ બદલાય અને ખોરાકની ઉપલબ્ધતા સમય કરતાં વહેલી કે મોડી થાય, તો બચ્ચાંને પૂરતો ખોરાક મેળવવામાં મુશ્કેલી પડી શકે છે. આમ, સ્થળાંતર કરતાં પક્ષીનું અસ્તિત્વ તેની આગામી સફર શરૂ થાય તે પહેલાં જ તેના પ્રજનનસ્થળની પરિસ્થિતિઓથી પ્રભાવિત થઈ શકે છે.
બાર-ટેઇલ્ડ ગોડવિટને હાલમાં IUCNની રેડ લિસ્ટમાં નિયર થ્રેટન્ડ (લુપ્ત થવાના જોખમની નજીક) શ્રેણીમાં મૂકવામાં આવ્યું છે. તેની વૈશ્વિક વસ્તી ઘટતી જણાય છે, જોકે જુદી જુદી વસ્તીઓની સ્થિતિ અલગ છે.
તેના માટેના સૌથી મોટા પડકારોમાંનો એક છે દરિયાકાંઠાના ભેજવાળા વિસ્તારોનો નાશ. જમીન પુનઃપ્રાપ્તિ, બંદરો, ઔદ્યોગિક વિકાસ અને જળકૃષિને કારણે અનેક મહત્ત્વના કાદવભર્યા વિસ્તારો અને નદીમુખો નષ્ટ થયા છે અથવા તેમની પ્રાકૃતિક સ્થિતિ બદલાઈ છે.
અન્ય જોખમોમાં માનવ પ્રવૃત્તિઓથી થતી ખલેલ, કેટલાક વિસ્તારોમાં શિકાર અને આબોહવા પરિવર્તનને કારણે દરિયાકાંઠાના આવાસોમાં થતા ફેરફારોનો સમાવેશ થાય છે. આ પરિબળો પક્ષીઓ માટે ખોરાકની ઉપલબ્ધતા ઘટાડે છે અને આરામ કરવા માટેનાં સલામત સ્થળો પણ ઓછાં કરી શકે છે.
ગોડવિટની સફર આપણને એક મહત્ત્વની વાત સમજાવે છે: કોઈ સ્થળાંતર કરતાં પક્ષીનું સંરક્ષણ કરવું હોય તો માત્ર તેના પ્રજનનસ્થળ કે શિયાળાના નિવાસસ્થાનનું રક્ષણ પૂરતું નથી. આ બંનેને જોડતા તમામ મહત્ત્વના ભેજવાળા વિસ્તારોનું સંરક્ષણ પણ એટલું જ જરૂરી છે.
આગલી વખત જ્યારે તમે દરિયાકિનારે ખોરાક શોધતાં શોરબર્ડ્સને જુઓ, ત્યારે યાદ રાખજો કે તેમાંથી કેટલાંક કદાચ બીજા કોઈ ખંડમાંથી અહીં પહોંચ્યાં હશે.
બાર-ટેઇલ્ડ ગોડવિટ પોતાની વાર્ષિક સફર દ્વારા દૂરનાં પ્રદેશોને જોડે છે. હજારો કિલોમીટરના અંતરે આવેલા વિસ્તારો તેના જીવન માટે એકબીજા સાથે સંકળાયેલા છે.
કુદરત આપણે નકશા પર દોરેલી સરહદોને અનુસરતી નથી. બાર-ટેઇલ્ડ ગોડવિટ માટે એક નાનકડો દરિયાકાંઠાનો વિસ્તાર પણ એટલો જ મહત્ત્વનો હોઈ શકે છે જેટલો વિશાળ મહાસાગર, જેને તે પાર કરે છે. આ આવાસોનું સંરક્ષણ કરવું એટલે માત્ર એક અદ્ભુત પ્રવાસી પક્ષીને બચાવવું નહીં, પરંતુ તેની અસાધારણ સફરને શક્ય બનાવતી સમગ્ર પર્યાવરણીય વ્યવસ્થાનું રક્ષણ કરવું.
શ્રી હીત વોરાનો સંપર્ક heetvora21@gmail.com વીજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.
