-
ચંઘીસખાનનું સામ્રાજ્ય – મૉન્ગોલિયા : ૩
પ્રીતિ શાહ-સેનગુપ્તા
મૉન્ગોલિયા દેશના મોટા ભાગમાં ફેલાયેલું છે અતિવિશાળ એવું ગોબીનું રણ. પૂરા પાંચ લાખ ચો.મા.નું એનું ક્ષેત્રફળ છે. પૂર્વથી પશ્ચિમે એની લંબાઈ એક હજાર માઇલ છે, અને ઉત્તરથી દક્ષિણે એની પહોળાઈ પાંચસો માઇલ છે. આ ઉપરાંત, રેતીની આંધીઓને કારણે, દર વર્ષે ૧૪૦૦ ફીટ જેટલું એ વધતું જાય છે -ખાસ કરીને એના દક્ષિણ ભાગમાં. આ ભાગ ચીનની સરહદમાં છે, ને ચીનને ઘણું નુકસાન પહોંચી રહ્યું છે.
આમ તો ગોબીનું રણ, સમુદ્રની સપાટીથી ત્રણ હજારથી પાંચ હજાર ફીટ જેટલે ઊંચે આવેલું છે. પણ એની દક્ષિણ-પશ્ચિમે આવેલા, તિબેટમાંના ઊંચા પર્વતોને લીધે ગોબીમાં વરસાદ નથી થતો, અને એ ઠંડું રણ ગણાય છે. ત્યાં બરફની આંધીઓ પણ ઊઠતી રહે છે. ગોબીના જુદા જુદા ભાગોમાં કુદરત પણ જુદી જુદી જાતની છે – ક્યાંક પર્વતો, ક્યાંક પાષાણ-શિલાઓ, ક્યાંક કોતરો, ક્યાંક ગુફા, ક્યાંક રેતીની ટેકરીઓ, તો ક્યાંક સાવ સપાટ મેદાન. ઉનાળાના ખૂબ ટૂંકા ગાળા દરમ્યાન ઘણો તાપ-તડકો અને અત્યંત ગરમી હોય છે. આ સમયે હજારો માઇલોમાં લીલું ઘાસ ઊગી નીકળે છે, અને વચમાં વચમાં થોડાં ફૂલો પણ દેખાઈ જાય.
સાંદર્ભિક તસવીરઃ નેટ પરથી બરાબર આવા સમયે મેં ગોબીને જોવા જવાની વ્યવસ્થા એક પ્રવાસ-જૂથ સાથે કરેલી. ઉલાનબાતરના સ્ટેશનેથી રાતની ટ્રેન લેવાની હતી. પ્લૅટફૉર્મ તો એટલું ચોખ્ખું, કે માન થાય. આ પણ ત્રીજા વિશ્વનો જ દેશ છેને. ઘણા સ્થાનિક લોકો ઉતાવળે આમતેમ જતા હતા. એમને માટેની બોગી આપણા થર્ડ ક્લાસ જેવી હોય તેવું લાગ્યું. પરદેશીઓને માટેની બોગીને આપણા ફર્સ્ટ ક્લાસ સાથે સરખાવી શકાય. બરાબર આપણે ત્યાંની ટ્રેનો જેવી જ લાગે. હું માનું છું, કે આ ટ્રેનો ભારતમાં જ બની હોવી જોઇએ. કદાચ મિટર ગેજથી થોડી સાંકડી હોઈ શકે છે.
રાતના અંધારામાં ભૂમિ જોવા ના મળી, એ ના ગમ્યું. ટ્રેન કદાચ બે-ત્રણ વાર ઊભી રહી હશે, પણ ઊઠીને જોવા ના જવાયું. જોકે બારી ખૂલતી પણ નહતી, ને હું ઉપલી બર્થ પર હતી. ખૂબ વહેલી સવારે ટ્રેન થોડો વખત ક્યાંક અટકી ગઈ હશે, ને પછી છ વાગતાંમાં તો ગોબીમાંના એક ટાઉનના સ્ટેશને આવી પહોંચી. સિરિલિક લિપિમાં લખેલું નામ ઊકલે તો નહીં, પણ મેં નામ પૂછ્યું ખરું. મૉન્ગોલિયન લોકો બોલે છે ખૂબ ઝડપથી. મને એ નામ સરખું સંભળાય જ નહીં, એટલેકે ખ્યાલ જ ના આવે કે શું બોલે છે. એવું બોલે, કે ‘શાઁશાઁ’ જેવું જ સંભળાય! ચારેક વાર પૂછ-પૂછ કર્યા પછી સમજાયું, કે આ જગ્યાનું નામ સાયન્શાન્ડ હતું. પૂર્વીય ગોબી પ્રોવિન્સનું એ મુખ્ય ટાઉન હતું.
સ્ટેશનેથી પંદરેક માઇલ દૂર બનાવવામાં આવેલા રહેઠાણ-કૅમ્પ પર મિનિ-બસમાં જવા માંડ્યાં ત્યારે ટાઉનનાં રહેવાસી ને સરકારી મકાનો જોવા મળ્યાં. કેટલાંક બહુમાળી મકાનો થયેલાં હતાં, અને નાનાં ઘર પણ હતાં. બધું જરા જૂનું લાગે. બરાબર રણની વચમાં, એટલે કદાચ સતત રેતીના હુમલાથી બાંધકામ ખવાઈ જતાં હશે. અહીં હૉસ્પિટલ, સ્કૂલો અને યુનિવર્સિટી પણ છે. અહીં જ ભણીને ડૉક્ટર થયેલી એક યુવતી મળેલી. જીન્સમાં સજ્જ, કડકડાટ અંગ્રેજી બોલે, દુનિયાના કોઈ પણ ભાગમાંની હોઈ શકે એવી મૉડર્ન, પણ હતી મૉન્ગોલિયન. ગોબીના રણની રિક્ત-વિયુક્ત વિસ્તૃતિમાં ભરપુર રીતનું જીવન છે, અને તે આપણને વિસ્મિત કરતું રહે છે.
જોકે ચારે બાજુ રહેલો છે ભૂમિનો અનંત લાગતો વિસ્તાર – ખાલી, શાંત, સ્તબ્ધ, જિગ્નાસાપ્રેરક. ટૂંકા ઘાસને લીધે બધે ‘લીલા રણ’ જેવું હતું. ક્યાંક ઘેટાં, ગાય, ઘોડા અને આ પ્રદેશમાં લાક્શણિક એવાં બે ખૂંધવાળાં ઊંટ દેખાઈ જતાં હતાં. દૂર દૂર સુધી હતો કેવળ રણ-પ્રદેશ. અડધાએક કલાકે અમારા રાતવાસાની જગ્યા આવી. ‘ગૅર’ કહેવાતા, ત્રીસેક લાક્ષણિક મૉન્ગોલિયન તંબુ-ઘર ત્યાં બનાવેલા હતા. દરેકમાં ચાર ખાટલા, પૂરતું ઓઢવા-પાથરવાનું, એક ટેબલ, અને વીજળીની બત્તી. એક બારણું, તે એટલું નીચું કે આવતાં-જતાં દરેક જણનું માથું બે-ત્રણ વાર તો અથડાય જ! પણ બારણા પર સરસ ડિઝાઇન કરેલી ખરી!
સાંદર્ભિક તસવીરઃ નેટ પરથી સ્થાનિક પુરુષો આવા ‘ગૅર’ બે કે ત્રણ કલાકની અંદર બનાવી દઈ શકે છે. જ્યારે સ્થાનાંતર કરવાનું હોય ત્યારે તરત એમને છૂટા પણ કરી દઈ શકાય છે. ગૅરના ગોળ માળખા, તથા એની છત માટેનાં લાકડાનાં પાટિયાં હવે તૈયાર મળે છે. એ બધું રીતિસર ગોઠવી દીધા પછી ગોળ માળખા પર રૂ, પોલિયાસ્ટર વગેરેની જાડી સામગ્રી વીંટાળે; એના પર જાડું કાપડ બાંધે, જેથી બહારથી ગૅર વ્યવસ્થિત દેખાય. પછી બારણું લગાવી દે, ને બસ, ગૅર તૈયાર! છેક ઉપર હવા-ઉજાસને માટે એક ગોળ બાકોરું ખુલ્લું રાખે છે, કે જે સહેલાઈથી બંધ પણ થઈ શકે છે.
જે પ્રજા રણમાં વસે છે એમનો શિયાળો ઘણો આકરો હોય છે, ને તેથી ગૅરને ફરતે ખૂબ જાડું પડ જરૂરી છે. વળી, રસોઈ પણ ગૅરની અંદર જ કરવાની, એટલે ઉપર ચિમનીની જેમ એક બાકોરું હોય તે પણ જરૂરી છે. અહીં વરસાદ લગભગ નહીં, ને બરફ પણ ઓછો, પરંતુ પવન સખત વાય, અને અત્યંત ઠંડો પણ હોય. અમે તો એની કલ્પના કરીને સંતોષ પામી લીધો.
ગોબીમાંના મારા સમય દરમ્યાન હવામાન સહેજે ૧૦૫ ફેરનહીટ જેવું હતું. તડકો ખૂબ, પણ ઘામ નહીં, એટલે એ ગરમી સહન કરી શકાઈ. મને તો એ નિર્બંધ પ્રદેશ ખૂબ આકર્ષી રહ્યો. મનમાં થયા કર્યું કે ગોબી કહેવાતું આ સ્થાન ખરેખર તો છે ગેબી.
ક્રમશઃ
સુશ્રી પ્રીતિ શાહ-સેનગુપ્તાનો સંપર્ક preetynyc@gmail.com વીજાણુ સરનામે થઇ શકે છે.
-
નાણાં ખર્ચ્યા વિના ખરીદીનો આનંદ મેળવવાનો ‘અધિકૃત’ ઊપાય
ફિર દેખો યારોં
બીરેન કોઠારી
શોપિંગ એટલે કે ખરીદી ઘણા માટે જરૂરિયાત, ઘણા માટે શોખ, તો ઘણા માટે વળગણ બની રહ્યું છે. છેલ્લાં થોડાં વરસોમાં ઓનલાઈન ખરીદીની સુવિધા, અને ઘણે બધે ઠેકાણે એક વાર મંગાવ્યા પછી તેને સરળતાથી પાછી મોકલવાની વ્યવસ્થાને કારણે વળગણથીય આગળ, ઘણા લોકો માટે આ બાબત એક નવી રમત બની રહી છે. હવે તેમાં એક નવો ફણગો ફૂટ્યો છે. તે એવો કે વેબસાઇટ ખોલો, મનગમતી વસ્તુ પસંદ કરો, તેને કાર્ટમાં મૂકો, ક્યારેક તો ચેકઆઉટ સુધી પણ જાવ-પણ એ પછી ન પૈસા ચૂકવવાના કે ન એ વસ્તુ તમને પહોંચાડવામાં આવે.
ખરીદી કરનારને પહેલેથી જ જાણ હોય કે આ સાઈટ પરની વસ્તુઓ નકલી છે. તે કદી આવવાની નથી, એમ પોતે એના નાણાં પણ ચૂકવવાના નથી. કેમ કે, આવી શોપિંગ વેબસાઇટોનો હેતુ જ ખરીદી કર્યા વગર ખરીદીનો અનુભવ કરાવવાનો છે. એટલે કે વસ્તુ ખરીદવાની નહીં, પણ તેને શોધવાની, પસંદ કરવાની અને મેળવવાની અપેક્ષા અહીં મુખ્ય આકર્ષણ છે. આ વાત પહેલી નજરે વિચિત્ર જણાય.
આવી અનેક વેબસાઈટ ખૂલી છે. કોઈકમાં ઑનલાઈન ભોજનનો ઓર્ડર કરવાનો છે, કોઈકમાં મનપસંદ પ્રવાસન સ્થળોની પસંદગી અને ત્યાં જવાનો કાર્યક્રમ બનાવવાનો છે, તો કોઈકમાં કશીક ખરીદી કરવાની છે. અમુક વેબસાઈટમાં એવી સુવિધા પણ છે કે ડીલીવરી કરનારને ગ્રાહકનું ઘર નથી મળી રહ્યું એવો ફોન આવે. અલબત્ત, આ બધું એ રમતનો જ હિસ્સો છે. આવી સાઇટ્સને ‘ડોપામાઈન શોપિંગ સાઇટ્સ’ કહેવામાં આવે છે. આપણે જાણીએ છીએ એમ ડોપામાઈન મગજમાં કામ કરતું એક રાસાયણિક સંદેશાવાહક છે. તે ઇનામની અપેક્ષા, પ્રેરણા અને કંઈક મેળવવાની ઇચ્છા સાથે જોડાયેલી લાગણી સાથે સંકળાયેલું છે. નવી વસ્તુ જોવી, તેને મેળવવાની કલ્પના કરવી અને ખરીદી તરફ આગળ વધવું એમ કરનારને ઉત્તેજિત કરી શકે છે. આથી આવા અનૌપચારિક નામે તે ઓળખાય છે.
કોઈ પણ વસ્તુ ખરીદીએ, ખાસ કરીને ઑનલાઈન, ત્યારે તેને શોધવાની, તેની કિંમતની સરખામણી કરવાની, કાર્ટમાં મૂકવાની સમગ્ર પ્રક્રિયા ઘણાને આનંદ આપે છે. ઑનલાઇન શોપિંગમાં થોડીક જ ક્લિકમાં સેંકડો વસ્તુઓ નજર સામે આવી જાય છે. ‘માત્ર 2 બાકી’, ‘આજે જ ઑફર’, ‘તમારા માટે ખાસ પસંદગી’ જેવી સૂચનાઓ ખરીદી પહેલાં જ એક પ્રકારની ઉત્સુકતા ઊભી કરે છે. ભલે એ આભાસી હોય! એવુંય બને કે મંગાવેલી વસ્તુ મળી ગયા પછી એ ઉત્તેજના ઓછી થઈ શકે અને ફરી નવી વસ્તુ શોધવાની પ્રક્રિયા શરૂ થાય. સાદી ભાષામાં કહીએ તો આનંદ પરિણામનો નહીં, પણ પ્રક્રિયાનો હોય છે.
નકલી શોપિંગ સાઇટો જાણે કે આ જ પ્રક્રિયાને અલગ કરી આપે છે. અહીં ખરીદીનું પરિણામ જરૂરી નથી. ખરીદીની પ્રક્રિયા જ પૂરતી છે. હકીકતમાં, સામાન્ય ઈ-કૉમર્સમાં ‘કાર્ટ’ની ભૂમિકા બહુ રસપ્રદ છે. એવું જરાય નથી કે કાર્ટમાં વસ્તુ મૂકવી એટલે ખરીદી થઈ ગઈ. ઘણા લોકો વસ્તુઓ કાર્ટમાં મૂકતા કે કાઢતા રહે છે અને પછી ખરીદતા નથી. ક્યારેક તેમને સમજાય છે કે પોતાને એ વસ્તુની ખરેખર જરૂર નથી. એટલે કાર્ટ એક પ્રકારનું માનસિક વિરામસ્થાન પણ બની શકે છે-ઇચ્છા અને નિર્ણય વચ્ચેનું સ્થાન.
ડિજિટલ બજાર આ અંતરને શક્ય તેટલું નાનું કરવા માગે છે. સામાજિક નેટવર્કિંગનાં માધ્યમો પર નવી વસ્તુઓ સતત દેખાય છે. ઇન્ફ્લુઅન્સરો કે જાણીતા લોકો કોઈ વસ્તુ વાપરતા દેખાય છે. જાહેરાતો આપણી અગાઉની શોધખોળને યાદ રાખે છે. ઈ-કૉમર્સ સાઇટો આપણે પહેલાં શું જોયું, શું પસંદ કર્યું અને શું ખરીદ્યું તેના આધારે નવી વસ્તુઓ સૂચવે છે. હવે એ.આઈ. આ પ્રક્રિયાને વધુ વ્યક્તિગત અને અંગત બનાવે છે. પરિણામે આપણે શું ખરીદવું જોઈએ એ નક્કી કરતા પહેલાં જ આપણને શું ગમવું જોઈએ તેની આસપાસનું ડિજિટલ વાતાવરણ તૈયાર થઈ શકે છે. એટલે એ સવાલ પણ થાય કે આપણી ઇચ્છાઓ ખરેખર કેટલી પોતાની છે?
જાહેરાતો આપણને સંપૂર્ણપણે નિયંત્રિત કરે છે કે દોરે છે એમ સંપૂર્ણપણે કહેવું અઘરું છે. અંતિમ નિર્ણય હજુ પણ આપણો હોઈ શકે છે. પરંતુ સતત દેખાતી રહેતી વસ્તુઓ, મર્યાદિત સમયની ઑફરો, વ્યક્તિગત ભલામણો અને સામાજિક દબાણ મળીને ખરીદી માટેનું વાતાવરણ જરૂર ઊભું કરે છે.
આ વિચાર દક્ષિણ કોરિયાથી શરૂ થયેલા ‘ડોપામાઈન સાઇટ્સ’ના ટ્રેન્ડમાંથી ઊદ્ભવ્યો. ભારતમાં ઉદયપુરના ૨૬ વર્ષના સોફ્ટવેર ડેવલપર્સ પૂર્વાંશ પરમાર અને અંશુલ શર્માએ ભોજનને લગતી એક સાઈટ બનાવી, જેની પાછળ તેમનો પોતાનો અનુભવ કારણભૂત હતો. અંશુલ શર્માને પોતે ઑનલાઇન વસ્તુઓ બ્રાઉઝ કરીને કાર્ટમાં નાખવાની, પણ ખરીદી ન કરવાની ટેવ હતી. એ અનુભવ પરથી બંનેએ એવી સાઇટ બનાવી, જ્યાં ખાવાનું પસંદ કરી શકાય, કાર્ટ ભરી શકાય અને ડિલિવરી ટ્રૅક પણ કરી શકાય- પણ ખરેખર ન પૈસા ચૂકવવાના હોય કે ન ખાવાનું મળવાનું હોય. તેમની બીજી સાઇટમાં તમે પ્રવાસનું સ્થળ પસંદ કરી શકો, ફ્લાઇટ, સીટ, હોટેલ અને પ્રવાસનો કાર્યક્રમ ગોઠવી શકો અને વર્ચ્યુઅલ ફ્લાઇટમાં બેસી પણ શકો. પણ વિમાન ક્યારેય ઉડતું નથી. સાઇટનો હેતુ પણ એ જ છે-પ્રવાસ કર્યા વગર પ્રવાસનું આયોજન અને તેની અપેક્ષાનો આનંદ મેળવવો. આ સાઇટને અત્યાર સુધી એક લાખથી વધુ મુલાકાતીઓ મળ્યા હોવાનો સ્થાપકોનો દાવો છે.
સાંદર્ભિક તસવીરઃ નેટ પરથી આમ, વાસ્તવિક બજાર આપણને કહે છે ‘ખરીદો’. નકલી બજાર કહે છે ‘ખરીદ્યા વગર ખરીદીનો આનંદ લો.’ ડિજિટલ બજારનો વ્યાપ હવે માત્ર વસ્તુ વેચવાનો નથી. ઇચ્છા ઊભી કરવાનો પણ છે. વાત એટલી છે કે આપણે બજારમાં વસ્તુઓ શોધીએ છીએ, એમ બજાર પણ આપણી અંદર નવી ઇચ્છાઓ શોધી રહ્યું છે. કદાચ આવનારા સમયમાં આપણે વસ્તુઓ નહીં, પણ તેને મેળવવાની લાગણી જ ‘ખરીદતા’ થઈ જઈશું.
‘ગુજરાતમિત્ર’માં લેખકની કૉલમ ‘ફિર દેખો યારોં’માં ૨૯- ૧૦– ૨૦૨૬ના રોજ આ લેખ પ્રકાશિત થયો હતો.
શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી -
એક અનોખી ચિત્ર શ્રેણી – આનંદ અનુભવ – શિલ્પકાર – કલાકાર : રાઘવ કનેરિયા
એક ઉમદા વ્યક્તિ અને કલારસિક શિલ્પકારની કારકિર્દીનો આછો પરિચય
રજુઆતઃ સરયૂ મહેતા-પરીખ
શિલ્પ કલાકૃતિઓ માટે કલારત્નો, સુવર્ણચંદક, રૌપ્યચંદ્રકો, કાંસ્યચંદ્રકોથી સન્માનિત રાઘવભાઈ કેનેરીયાનો જન્મ ૧૯૩૬માં એક નાનકડા ગામ અનિડામાં, ખેતીવાડી કરતા પરિવારમાં થયો હતો. ધોરણ ૭ સુધીનું પ્રાથમિક શિક્ષણ ગામની શાળામાં અને ધોરણ ૮ થી ૧૦ સુધીનો અભ્યાસ નજીકના ગામ ગોંડલ ખાતે સગરામજી હાઇસ્કૂલમાં કરેલ હતો. અનેક મુશ્કેલીઓ પાર કરી, ૧૯૫૪માં મહારાજા સયાજીરાવ યુનિવર્સિટી, બરોડામાં શિલ્પ વિભાગ, ફાઇન આટૅ ફેકલટીમાં પ્રવેશ મેળવ્યો. જ્યાં ૧૯૫૯માં ફર્સ્ટ ક્લાસ સાથે ઉત્તિર્ણ થયા.
બે વર્ષ માટે ભારત સરકારની નેશનલ શિષ્યવૃતિ બાદ બ્રીટીશ ગવર્નમેન્ટની કોમનવેલ્થ સ્કોલરશિપ મળી. M.A. લંડન રોયલ કોલેજ ઓફ આર્ટ. તે સમય દરમિયાન તેમની કલાકૃતિઓને સર રોબર્ટ સેન્બરી એવાર્ડ મળેલ. રીસર્ચ સ્ટુડન્ટ અને લંડનની વોલ્થમાસ્ટો આર્ટ કોલેજમાં લેક્ચરર તરિકે શિલ્પકલાના બે વર્ષ શિક્ષણકાર્ય કર્યું. મેળવેલ જ્ઞાનનું વાવેતર દેશમાં કરવાની ઇચ્છા સાથે, માતૃસંસ્થા, વડોદરાની ફાઇન આર્ટસ કોલેજમા, અધ્યાપક બન્યા.
પ્રોફેસર રાઘવભાઈ નમ્રભાવે કહે છે કે, “જે કંઇ શિલ્પકલાનું જ્ઞાન હતું તેના બીજની મારા વિદ્યાર્થીઓમાં રોપણી કરી. સ્થાનિક વિદ્યાર્થીઓ ઊપરાંત દેશ-વિદેશના સ્કોલર્સને મારી આવડતની વહેંચણી કરવાને નિમિત્ત બન્યો.
કુદાકુદ કરીને પોતાનો આનંદ વ્યક્ત કરતું વાછરડું. કાંસાનું શિલ્પ, 15″×13″× 28″ માતા સંતોકબેનના ભરતકામની ડિઝાઇનથી માંડીને, ખેતરોમાં કામ કરતા કુદરતી ગ્રામીણ વાતાવરણનો પ્રભાવ તેમણે આધુનિક કળામાં તેમના મૂળને મજબૂત રીતે પકડી રાખ્યા. પ્રાણીઓ પ્રત્યેનો સ્નેહભાવ અને તેમના હલનચલનની સમજ તેમના શિલ્પોમાં સ્પષ્ટપણે દેખાય છે.
નંદિ – સુંદરતા, તાકાત અને છટાનું નિરુપણ કરવાની કોશિષ કરી છે. આ શિલ્પ સ્ટેઈનલેસ સ્ટીલમાથી બનાવેલ છે 
બેસવા જતો નંદિ. | સ્ટેઈનલેસ સ્ટીલ. 33″ ×17″ × 48″ 
બીજમાંથી ફૂટતો ફણગો અથવા અંકુરિત થતું અનાજનું બી. | Artist: Raghav Kaneria at work આ શિલ્પ લોખંડમાથી બનાવેલ છે…કલ્પના શક્તિ દોડાવીને કૃતિ બનાવી. 48″ × 48″
આ શિલ્પ પણ બીજના ફણગાનું જ છે.આ શિલ્પમા બીજમાંથી ફણગો ફૂટી ગયેલ છે. શિલ્પ પણ લોખંડમાથી બનાવેલ તેનું માપ 33″ × 15″ અને ઊંચાઈ 56″ છે.
ગણેશ, કાંસાનું શિલ્પ છે, 20″×20″ × 30″ 
This, 9 feet sculpture was commissioned by an industry ૧૯૫૭. હળવું સ્ટીલ, ૧’ x૧.૫’ x ૧૪’ ,આર્ટ કાઉન્સિલ કલેક્શન, ઇંગ્લેન્ડ
કેસરી રંગનુ શિલ્પ પણ બીજમાંથી ફૂટેલા ફણગાનું છે શહેર વડોદરામાં નીવૃત્તિનો પ્રવૃત્ત સમય ગાળ્યા પછી, તેમના પત્ની શકુંતલા સાથે, પુત્ર અંકુરના કુટુંબ સાથે ઓસ્ટિન, ટેક્સાસમાં સ્થાયી થયા છે. ઓસ્ટિનમાં અનોખી કલાકારીથી ગણેશના ચિત્રો બનાવે છે જે
Ankur Kaneria<ankurkaneria@hotmail.com ઉપલબ્ધ છે.
ગ્રામ્યપ્રદેશની રસપ્રદ ફોટોગ્રાફી માટે શ્રી.કનેરિયાને છ એવોર્ડ્સ મળેલા છે.પ્રોફેસર રાઘવ કનેરિયાને તેમની કલા યાત્રાએ કુલ ૩૨ એવોર્ડ્સ અપાવેલા છે, જેમાં Grand – Pix of A.C.C. Of UNESCO, Tokyo, Japan જેવાં સાત આંતર-રાષ્ટ્રિય પારિતોષિકોનો સમાવેશ થાય છે..
શિલ્પ કલાકૃતિઓને કલારત્નો, સુવર્ણચંદક, રૌપ્યચંદ્રકો, કાંસ્યચંદ્રકો અને પ્રથમ પુરસ્કારનો સમાવેશ થાય છે. તેમનું લાઈફ ટાઈમ અચિવમેન્ટ એવોર્ડ થી પણ સન્માન થયેલ છે .
પ્રોફેસર રાઘવ કનેરિયા. contact: Ankur Kaneria<ankurkaneria@hotmail.com
Saryu Parikhસરયૂ પરીખ www.saryu.wordpress.com
-
કાર્ટૂનકથા (૩૨)
બીરેન કોઠારી
આ શ્રેણીમાં માત્ર ‘સાહિત્ય’ના વિષયને કેન્દ્રમાં રાખીને ચીતરેલાં કાર્ટૂન મૂકવામાં આવે છે, જે વાર્તા સામયિક ‘વારેવા’માં અગાઉ પ્રકાશિત થઈ ચૂક્યાં છે.
‘વારેવા’ના બત્રીસમા અંકમાં આ કાર્ટૂન પ્રકાશિત થયાં હતાં.
વાર્તાવ્યંગ્ય
શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી) -
વીસમી એશિયન ગેમ્સની વ્યવસ્થા અને વર્તનના ખેલની કથા
નિસબત
ચંદુ મહેરિયા
સાંદર્ભિક તસવીરઃ નેટ પરથી રમતોના મહાકુંભ તરીકે ઓળખાતી એશિયન ગેમ્સ અને તેની વાંસોવાસ એશિયન પેરા ગેમ્સની પૂર્ણાહુતિ થઈ ગઈ છે. જાપાનના આઈચી નાગોયા(Aichi-Nagoya) ખાતે યોજાયેલી આ વીસમી એશિયન ગેમ્સ રમતો સિવાયના તેના આયોજન, વ્યવસ્થા અને વર્તનના કારણોથી કાયમ સ્મરણ અને ચર્ચામાં રહેશે. ૧૨.૩ કરોડની વસ્તીનું જાપાન એક સમૃધ્ધ અને વિકસિત રાષ્ટ્ર છે. અગાઉ ત્યાં બે વખત એશિયન ગેમ્સ રમાઈ હતી અને ઓલમ્પિકનું આયોજન પણ તે કરી ચૂક્યું છે. માળખાકીય સવલતો અને સંસાધનોમાં તે એશિયાના દેશોમાં મોખરાનું સ્થાન ધરાવતો દેશ છે. તેમ છતાં એશિયન ગેમ્સના તેના આયોજનમાં જોવા મળેલી ખામીઓથી તેમાં ભાગ લેનારા દેશોને ઘણી મુશ્કેલીઓ સહેવી પડી હતી. ‘ એશિયન ગેમ્સના ઈતિહાસનું આ સૌથી ખરાબ આયોજન’ જેવી આકરી ટીકા પણ કેટલાકે કરી છે.
૧૯૪૮માં લંડન ઓલમ્પિક વખતે એશિયાના દેશોએ પણ સાથે મળીને એશિયન ગેમ્સનું આયોજન કરવું જોઈએ તેવો વિચાર પ્રો. ગુરુદત્ત સોઢીએ વહેતો મૂક્યો હતો. જી.ડી.સોઢી સ્પોર્ટસ એડમિનિસ્ટ્રેટર અને ભારતીય ઓલમ્પિક સમિતિના પ્રતિનિધિ હતા. તેમના વિચારને વ્યાપક સમર્થન મળ્યું. તત્કાલીન વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુના ટેકા પછી તો ૧૯૫૧માં પહેલી એશિયન ગેમ્સ નવઆઝાદ ભારતમાં રમાઈ હતી.
દિલ્હીમાં રમાયેલી પહેલી એશિયન ગેમ્સમાં ૧૧ દેશોના ૪૮૯ રમતવીરોએ ભાગ લીધો હતો અને કુલ રમતો માત્ર ૬ જ હતી. ૨૦૨૬ની વીસમી એશિયન ગેમ્સમાં એશિયાના માન્યતાપ્રાપ્ત લગભગ બધા ૪૫ દેશો અને એશિયામાં રહેતા શરણાર્થીઓ સાથે ૪૬ ટીમોએ ભાગ લીધો હતો. દર ચાર વરસે યોજાતી એશિયન રમતોમાં ૨૦૨૬માં ૪૬૯ સ્વર્ણપદકો માટે ૪૩ રમતો હતી અને હજારો સ્પર્ધકો હતા. એશિયન રમતોનું સ્થાન દુનિયામાં ઓલમ્પિક પછીનું છે. જાપાન સહિતના કેટલાક દેશોમાં ત્રણ વખત તે રમાઈ છે. થાઈલેન્ડમાં સૌથી વધુ ચાર વખત તેનું આયોજન થયું હતુ. એશિયાના દેશોમાં રમતની ભાવના અને સાંસ્કૃતિક આદાન-પ્રદાન વિકસે, ખેલદિલી કેળવાય તથા એકતા વધે તેવો તેનો ઉદ્દેશ છે. ૨૦૨૬ની એશિયન ગેમ્સની થીમ ‘ ઈમેજિન વન એશિયા’ હતી તે તેના મૂળ ઉદ્દેશને સાર્થક કરે છે.
૧૯૫૧ની પહેલી એશિયાઈ રમતોમાં ભારતનું સ્થાન બીજું હતું જે ૨૦૨૬માં ચોથું છે. એશિયન રમતોમાં વરસોથી ચીન તેનું પ્રથમ સ્થાન જાળવીને બેઠું છે. જાપાન સહિતના દેશોએ ૨૦૨૬ની રમતોની પૂરતી પૂર્વ તૈયારીઓ કરી હતી. ભારતે રૂ. ૭૦૮ કરોડનો ખર્ચ કર્યો હતો. જાપાનમાં અગાઉ ટોક્યો(૧૯૫૮) અને હિરોશિમા(૧૯૯૪)માં એશિયન ગેમ્સનું આયોજન થયું હતું. આ વખતે દેશના ચોથા નંબરના મહાનગર આઈચી- નાગોયામાં તે યોજાઈ હતી. અન્ય દેશોમાંથી આવતા ખેલાડીઓ જાપાનના હવામાનથી ટેવાયેલા ન હોય એટલે ટોક્યો પાસે આબોહવાને અનુકૂળ બનવાના કેમ્પ (અક્લિમેટાઈજેશન કેમ્પ) બનાવ્યા હતા. એશિયન ગેમ્સમાં ક્રિકેટની રમતનો સમાવેશ ચોથી વખત થયો હતો. પણ જાપાની દર્શકો ક્રિકેટની રમતોની બારીકીઓથી પરિચિત નથી.એટલે ક્રિકેટના દર્શકો માટે સચિત્ર માર્ગદર્શિકા બહાર પાડવામાં આવી હતી. જાપાની સહિત ૩૦૦ ઉપરાંત વાનગીઓ ભોજનમાં પિરસવાનું પણ આયોજન હતું.
જાપાને ખર્ચમાં કરકસરની નીતિ અપનાવી અને જુદું એશિયન ગેમ્સ વિલેજ ન બનાવ્યું તેના કારણે ઘણીબધી મુશ્કેલીઓ પડી હતી. ભારતીય કુસ્તી અને દોડની રમતોના ખેલાડીઓને આવાસ ફાળવણીમાં લગભગ ૧૬ કલાકનો વિલંબ થયો હતો. તે દરમિયાન તેમને પાણી કે ખાવાનું પણ મળ્યું નહોતું. આવી ફરિયાદ ઘણા દેશોની હતી. જાપાને હોટલોની સાથે ક્રુઝ શિપ અને શિપિંગ કન્ટેનરમાં ખેલાડીઓના નિવાસની વ્યવસ્થા ગોઠવી હતી. જે ઘણી અગવડદાયી બની હતી. નાના રૂમમાં વધુ લોકોનો સમાવેશ અને નાના અને નબળા બેડ હોવા વાતે પણ ઘણો કકળાટ જોવા મળ્યો હતો. પરિવહનના સાધનો ઓછા અને સમયસર મળ્યા નહોતા.જે ભોજન મળતું હતું તે પૂરતી માત્રામાં નહોતું કે ચા અને ભોજન નાના વાસણો અને પેપર કપ કે ડીશમાં અપાતા હોવાનું પણ બન્યું છે.
સૌથી મોટી ભૂલ તો એ થઈ કે બાંગ્લાદેશ અને દક્ષિણ કોરિયા વચ્ચેની હોકી મેચના આરંભે દક્ષિણને બદલે ઉત્તર કોરિયાનું રાષ્ટ્રગાન વગાડવામાં આવ્યું. બંને કોરિયા વચ્ચેની દુશ્મની એટલી કટ્ટર છે કે તેઓએ એકબીજાના રાષ્ટ્રીય પ્રતીકો અને રાષ્ટ્રીય ગીતોને પણ પ્રતિબંધિત કર્યા છે. ત્યારે આ માફ ન કરી શકાય તેવી ભૂલ હતી. વળી હદ તો ત્યારે થઈ કે જ્યારે ભૂલથી વગાડેલા દક્ષિણને બદલે ઉત્તર કોરિયાનું ગાન થયું તેને કારણે બે ને બદલે ત્રણ ગાનોમાં (બાંગ્લાદેશ, દ. કોરિયા અને ઉત્તર કોરિયા) થોડી મિનિટો કે સેકન્ડો વધારે થઈ. એ દરમિયાન રેફરીએ મેચ શરૂ કરી દીધી. તેનાથી મુશ્કેલીઓ ઑર વધી હતી.
આ વખતની એશિયન ગેમ્સ ભારતના સંદર્ભમાં રમતવીરો માટેની વર્તન સંબંધી માર્ગદર્શિકાને લીધે પણ કાયમ યાદ રહેશે. સ્પોર્ટસ ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા અને અન્ય રમત સંઘોએ ભારતીય ખેલાડીઓ માટે જાપાનમાં એશિયન ગેમ્સ દરમિયાન સાંસ્ક્રુતિક, ભોજન અને શિષ્ટાચાર સંબંધી ગાઈડલાઈન જારી કરી હતી. જાપાનમાં ડાઈનિંગ ટેબલ મેનર્સ અને ભોજનના વાસણોને લઈને કેટલાક કડક નિયમો કે પ્રણાલી છે. આ સાંસ્ક્રુતિક સામાજિક રીતભાતનું પાલન કરવા ખેલાડીઓને જણાવવામાં આવ્યું હતું.
નૂડલ્સ કે સુશી જેવું ખાવા માટે લાકડા, વાંસ કે હાથીદાંતની બનેલી પાતળી સળીઓની જોડીનો ઉપયોગ થાય છે. આ ચોપસ્ટિક્સ જમવાની પ્લેટમાં સીધી કે ઉભી રાખવી તે જાપાનમાં અશુભ મનાય છે એટલે ભારતીયોને આ બાબતનું ધ્યાન રાખવા તાકીદ કરાઈ હતી. જાપાનમાં જાહેર કચરાપેટીઓ બહુ ઓછી હોય છે.તેથી ભારતીય રમતવીરો અને અન્ય કચરો ગમે ત્યાં ન ફેંકે અને પોતાની સાથેની કચરાની બેગમાં રાખે તે પણ કહ્યું હતું. ભારતમાં સહજ એવી કેટલીક બાબતો પણ ન કરવા જણાવ્યું હતું. જેમાં મોટેથી સંગીત ન વગાડવું, ઈયર ફોન અચૂક વાપરવું, હરોળમાં શિસ્તબધ્ધ ઉંભા રહેવું કે બેસવું, અજાણ્યા લોકોને બિનજરૂરી સ્પર્શ ન કરવો મોટા કે દેખાય તેવા ટેટુ ઢાંકવા વગેરે સામેલ હતા.
જાપાનનું કહેવું છે કે તેની ધારણા કરતાં વધુ લોકો એશિયન ગેમ્સમાં આવ્યા હતા તેથી અવ્યવસ્થા ઉભી થઈ હતી. જાપાન જેવો સમૃધ્ધ અને હાઈટેક દેશ તેની વૈશ્વિક છાપથી આયોજનમાં કાચો પડે તે બીજા દેશો માટે સ્વીકારવું અઘરું હતું.એટલે વ્યવસ્થા માટે આટલો બધો ઉહાપોહ થયો છે.
ભારતે તેના બેંગ્લોર કેન્દ્રમાં ભારતીય ખેલાડીઓને જાપાની વાનગીઓ પીરસીને જાપાની ભોજનથી વેળાસર અવગત કરાવ્યા હતા. તો જાહેર વર્તન અને પહેરવેશની બાબતમાં જાપાનમાં ખૂબ જ કડકાઈ હોઈ ગાઈડલાઈનનો અમલ કરવામાં બહાનાબાજી ચલાવી લેવાશે નહીં તેવી ચેતવણી આપી હતી. એશિયામાં ભાઈચારો અને એકતા વધે એવા આશયથી જ્યારે એશિયન ગેમ્સ રમાતી હોય ત્યારે તેને કોઈ એક દેશનું આયોજન ન ગણતાં સમગ્ર એશિયાનું આયોજન ગણવું જોઈએ. જાપાનની સાંસ્કૃતિક સંવેદનશીલતાની ભારત જેવા સાથીઓએ કદર કરીને તેના પાલન માટે કટિબધ્ધતા દર્શાવી હતી.વ્યવસ્થાની જેમ છાપે ચડે એવા વર્તનના બનાવો ખાસ નોંધાયા નથી. તેથી માનવું રહ્યું કે બધું સુખરૂપ રહ્યું હશે. હવે ૨૦૩૦માં કતરના દોહામાં એશિયન ગેમ્સ યોજાનાર છે અને તે પછીના ચાર વરસે કદાચ આપણાં અમદાવાદમાં.
શ્રી ચંદુભાઈ મહેરિયાનો સંપર્ક maheriyachandu@gmail.com વિજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.
-
એના પાયામાં પડી બારાખડી
‘અદમ’ ટંકારવી
એના પાયામાં પડી બારાખડી
ચોસલાંથી શબ્દનાં ભીંતો ચણી
એક તત્સમ બારણું પ્રવેશનું
સાત ક્રિયાપદની બારી ઊઘડી.ભોંયતળિયે પાથર્યાં વિરામચિહ્ન
ને અનુસ્વારોનાં નળિયાં છાપરે
ગોખમાં આઠે વિભક્તિ ગોઠવી
ભાવવાચક નામ મૂક્યું ઉંબરે.થઈ ધજા ફરક્યું ત્યાં સર્વનામ તું
ટોડલે નામોના દીવા ઝળહળ્યા
સાથિયા કેવળપ્રયોગી આંગણે
રેશમી પડદા વિશેષણના હલ્યા.જ્યાં અનુભૂતિનો સુસવાટો થયો
ત્યાં જ આ પત્તાંનો મહેલ ઊડી ગયો.:રસદર્શનઃ
દેવિકા રાહુલ ધ્રુવ
સિદ્ધહસ્ત ગઝલકાર શ્રી ‘અદમ’ ટંકારવીએ ઘણાં ઉચ્ચ પારિતોષિકો મેળવ્યાં છે, મુશાયરાઓના સફળ સંચાલક છે અને સૌથી વિશેષ તો એ એક અદના આદમી છે. સહજતા, સાદગી અને સરળતા તેમના વ્યક્તિત્ત્વના અભિન્ન પાસાંઓ છે.
આજથી દસેક વર્ષ પહેલાં મળેલ તેમના ‘૭૮૬ ગઝલો’નું પુસ્તક ફરી એકવાર આજે હાથમાં આવ્યું અને તેમાંથી વાળેલાં પાનાંઓમાંની એક રચના (૧૪૦માં પાને) નજરે ચઢી.’એના પાયામાં બારાખડી પડી’.
વાંચતા વેંત જ ગમી ગયેલી, ગાલગાગાના ૧૭ માત્રામાં ગૂંથાયેલી ગઝલકારની આ રચના ‘નઝમ કે સોનેટ !?’ એવા અત્યંત ઝીણા અને ઝાંખા અક્ષરે પેન્સિલથી કરેલાં આશ્ચર્ય અને પ્રશ્નાર્થ ચિહ્નો જોઈ એને સમજવાનો અને આસ્વાદ કરવાનો મનસુબો પાક્કો થયો. તે માટે ફરીથી વાંચતા સ્પષ્ટ થતું જ ગયું કે, ચાર ચાર પંક્તિના ત્રણ વિભાગ અને છેલ્લી ૨ પંક્તિઓ મળીને રચાયેલ આ કાવ્યપ્રકાર સોનેટ છે, ગઝલ નથી..
પ્રથમ ૮ પંક્તિઓમાં ખૂબ જ સુંદર રીતે અહીં ભાષાના મહેલનું ચિત્ર ઊભું થાય છે. કોઈપણ મકાન, ઘર, કે ઈમારત ઘડવા માટે મુખ્યત્ત્વે ઈંટો, ભીંત, બારી, બારણા, છાપરું, નળિયાં વગેરે જોઈએ જ. કવિએ આવી પાયાની બાબતોને ધ્યાનમાં લઈને અહીં અદ્ભૂત કલ્પના કરી છે. આ તો ભાષાનો મહેલ! એટલે કે, કક્કો, બારાખડી, એમાંથી બનતા શબ્દો, શબ્દોમાં પણ તત્સમ અને તદ્ભવ, ક્રિયાપદ વગેરે જરૂરી. વળી તેમાં પણ વિરામચિહ્નો,અનુસ્વાર, વિભક્તિ, વગેરે હોય. આ બધાંની આલિશાન કલ્પના તો જુઓ?
તો આ ભાષામહેલના પાયામાં તેમણે બારાખડી મૂકી, શબ્દોની ભીંતો બનાવી, ક્રિયાપદોની બારીઓ અને તત્સમ શબ્દોના પ્રવેશદ્વાર કલ્પ્યાં. એટલું જ નહિ,
ભોંયતળિયે પાથર્યાં વિરામચિહ્ન,
ને અનુસ્વારોનાં નળિયાં છાપરે
ગોખમાં આઠે વિભક્તિ ગોઠવી
ભાવવાચક નામ મૂક્યું ઉંબરે.અતિ સરળ બાનીમાં તરત જ સમજાતું જાય તેવું તેમણે એક ચિત્ર ઊભું કરી દીધું કે, આ મકાનના ભોંયતળિયે બધાં જાણે વિરામચિહ્નો, છાપરાનાં નળિયા તરીકે અનુસ્વાર દર્શાવ્યાં. ગોખલાઓમાં વિભક્તિઓ ગોઠવી અને ઊંબરે આવકારના કે સ્મિતના ભાવ!! વાહ..વાહ.. મસ્ત મઝાની કવિ-કલ્પના. કશાયે ભારેખમ શબ્દો વગર, અતિ સહજતાથી આપણી નજર સામે એક ચણાતું મકાન તાદૄશ કરી દીધું.
તે પછીની ચાર પંક્તિઓમાં આ જ ભાવમાં મઝાથી ઘણું બધું ઉમેરાતું જાય છે. આલિશાન મહેલ જેવું મકાન પણ ખરા અર્થમાં ‘ઘર’ તો ત્યારે જ બને કે એમાં કોઈ હોય, કશુંક જીવંત હોય, ચેતનાનું ચાલક બળ હોય, આંગણે સાથિયા પૂરાતા હોય, ટોડલે દીવા પ્રગટતા હોય ને મખમલી પડદાઓની હરફર હોય. પણ એવું કોણ હોય? ભાવકને માટે કવિનો કસબ અહીં માત્ર ‘તું’નું સર્વનામ મૂકે છે. આ ‘તું’માં તો એ…ય મનને માંડવે ધજાઓ લહેરાવા માંડે છે. એટલું જ નહિ, કવિ અહીં બાકી રહેલ નામ, સર્વનામ, વિશેષણને પણ ક્યાં ભૂલ્યા છે? આ એક સામાન્ય ઈમારત નથી; ભાષાભવન છે! એમાં કશીયે ઓછપ કેમ ચાલે?!
વાંચતા જઈએ અને માણતા જઈએ કેઃ
થઈ ધજા ફરક્યું ત્યાં સર્વનામ તું
ટોડલે નામોના દીવા ઝળહળ્યા
સાથિયા કેવળપ્રયોગી આંગણે
રેશમી પડદા વિશેષણના હલ્યા.વાચક એના ભાવવિશ્વ મુજબ કલ્પના કરવા માંડે અને આ પોતપોતાના ‘તું’ના પ્રેમનો અનુભવ કરવા માંડે. કોઈ આશિકને પોતાની માશૂકા સાંભરે, માને બાળક પ્રત્યેનો પ્રેમ વર્તાય, કોઈ મનમાં પ્રિયતમની પ્રેમાનુભૂતિ કરવા માંડે તો સંતાનોને સુદૂર ગયેલ મા-બાપના દર્શન થાય. એમ દરેક ભાવક વિવિધ એવા પેલા ‘તું’ થી ભીંજાવા માંડે. ત્યાં તો સોનેટની કારીગરી એક ગજબનો પલટો કરે છે.
કવિકર્મને સલામ કરવાનું મન થાય એવી આ આખરની બે પંક્તિઓમાંઃ ‘જ્યાં અનુભૂતિનો સુસવાટો થયો, ત્યાં જ આ પત્તાંનો મહેલ ઊડી ગયો.’ અચાનક ભાવકના મનમાં – હેં …શું…,આહાહા…વાહ.. જેવા એક પછી એક ઉદ્ગારો નીકળે છે. હા, આ સામાન્ય દુન્યવી પ્રેમની અનુભૂતિ નથી એ વાત ધીરે ધીરે સમજણમાં ઉતરતાં પહેલાં આંચકા, પ્રશ્નાર્થ, વિસ્મય વગેરેનાં બારીબારણાં ખુલતાં જાય છે. એ સર્વનામ ‘તું’ એટલે કે, આ તો અલૌકિક અને દિવ્યપ્રેમની અનુભૂતિનો ઈશારો વર્તાય છે. એનો જરાક પણ અહેસાસ થાય તો અને ત્યારે…જગતના ભલભલા આલિશાન મહેલો કે એની મહેલાતો પણ પત્તાની જેમ પળમાત્રમાં ઊડી જાય છે. જેને એ પ્રેમની પ્રતિતી થાય છે તેને સઘળી અન્ય સાહ્યબી ફિક્કી લાગે છે એવો પણ સૂર સંભળાય છે.
કવિ શ્રી સુંદરમ્ કહી ગયા છે તેમ “ મારે આતમને આવાસ પ્રભુ, તારી પગલી પડે, મારે અંતર આંગણ માંહ્ય મગન કેરી આંધી ચડે. જો કે, એમાં તો પ્રભુ શબ્દ સીધો, અભિધાની રીતે પ્રયોજ્યો છે જ્યારે અદમભાઈએ ગૂઢાર્થ રાખ્યો છે. સાંઈ કવિ શ્રી મકરંદ દવે પણ અચૂક યાદ આવે જ.
આદિ-અનાદિનો ઝૂલે આનંદ કોઈ
ભૂલ્યા-ભુલાયા સંભારણે,
આ તેજની સવારી કોને કારણે ?કવિને કદાચ એ પણ અભિપ્રેત હોઈ શકે કે, દિવ્ય પ્રેમ શબ્દાતીત હોય છે. અદમભાઈ એક ઑલિયા ફકીર તરીકે પણ જાણીતા છે એ અહીં આ પંક્તિઓમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે. ક્યાંક તેમણે એમ પણ લખ્યું છે કે, અક્ષરી એકાંતમાં પુરાઈને બેઠા છીએ,વાણીના વિસ્તારમાં પુરાઈને બેઠા છીએ. કેવો ઊંચો સૂફી વિચાર!
આમ, સત્ત્વ અને તત્ત્વથી ભર્યા ભર્યા આ નઝમ જેવા સોનેટનો આસ્વાદ કર્યાની ધન્યતા સાથે કવિ શ્રી અદમભાઈને આદરપૂર્વકવંદન.
-
રંગના છાંટણાં જ શોભે.
હળવા નિબંધો
માવજી મહેશ્વરી
કેવી ગઈ હોળી? કેવી ગઈ નવરાત્રી? કેવી ચાલે છે દિવાળી? આ કોમન પ્રશ્નો અનેકને પૂછતા હશે. અનેકોના જવાબ મોટા ભાગે એક જેવા જ હશે. ‘બહુ મજા આવી હોં, ખુબ જલ્સા કર્યો.’ આ ફિક્સ જવાબ છે. જયારે કોઈ તહેવાર આવે છે ત્યારે અને તે પછી એની ચર્ચા થતી રહે છે.
ભારત નદીઓનો, ભાષાઓનો, સંપ્રદાયોનો, દેવી દેવતાઓનો અને તહેવારોનો દેશ ગણાય છે. તે પૈકી કેટલાક એવા તહેવારો છે જેની પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ અસર આખાય દેશમાં પડે છે. હમણાં જ એક તહેવાર ગયો. જેને રંગોનો તહેવાર ગણાવાયો છે. એ તહેવાર એટલે હોળી. પણ હોળીના બીજા કે ત્રીજા દિવસે રસ્તાઓ અને જાહેર જગ્યાઓની દશા જોઈ ને વિચાર આવ્યો કે હોળી ખરેખર રંગોનો તહેવાર છે? જાહેર માર્ગોની ભીંતો, ઓટલા, ખૂણાઓ અરે, ક્યાંક તો કોઈનાં વાહનોંય ખરાં! હોળી રમનારાઓએ રંગોના નામે જાત જાતની માટીથી એવા તો ખરડી નાખ્યા હતા કે હવે રસ્તા ઉપર રીતસર ઝીણી રજ ઉડ્યા કરે છે. આ તો એક ઉદાહરણ માત્ર છે.
સૌ જાણે કે તહેવારો અસલીયત ખોઈ ચૂક્યા છે. વાસ્તવમાં ભારતમાં ઉજવાતા તહેવારો, વર્ષો પહેલાનું સામાજિક જીવન અને વ્યવસાયોની નીપજ છે. અહીં થોડા ઊંડે જવાની ઈચ્છા થાય છે. ઉત્તર ભારતની ભાષાઓમાં રહેલો ‘વર્ષ’ શબ્દ વાસ્તવમાં વર્ષા એટલે કે વરસાદ ઉપરથી આવ્યો છે. વર્ષાકાળ એટલે કે ચોમાસાની પુર્ણાહુતિ. એજ વર્ષ પુરું થવાની ઘટના. તહેવારો પણ ચોમાસા અને મુખ્ય ખેતીના વ્યવસાયોને ધ્યાનમાં રાખીને ઉજવાતા થયા છે. તહેવારોનો સમય ભારતીય ભૂગોળ આધારીત છે. ભારતીય ઉપખંડનું ચોમાસું વિશ્વમાં એક જુદા પ્રકારની ભૌગોલિક ઘટના છે. આ ચોમાસાએ જ ભારતીય ઉપખંડમાં રહેતી પ્રજાને જુદા જુદા તહેવારોની ભેટ ધરી છે. જોકે વર્તમાન સમયમાં આ બધું સમજવું અને સ્વીકારવું જરા અઘરું અને બિનજરૂરી પણ લાગે. છતાં હકીકત એ છે કે અત્યારે ઉજવાતા હોળી, દિવાળી, નવરાત્રી, વૈશાખી, પોંગલ, ઉતરાયણ જેવા તહેવારો એ પ્રજાએ શરૂ કર્યો છે જે માત્ર કૃષિકાર અને પશુપાલક હતી. આ તહેવારોના ઉદ્દભવ સમયે ભારત ખેતી અને પશુપાલન ઉપર જીવતું હતું. ચોમાસાનો વરસાદ મહતમ પ્રજા માટે જીવનનો આધાર હતો. વ્યાપારને ભારતની પ્રજા તે વખતે સમજી ન હતી કે એ પ્રકારનો અવકાશ જ ન્હોતો. આવા સમયમાં તે વખતની પ્રજાએ પોતાનાં જીવનને ઉલ્લાસમય બનાવવા તહેવારો ઉજવવાનું શરૂ કર્યું. જોકે દરેક તહેવારોને કોઈ ને કોઈ ઘટના કે કથા સાથે સાંકળીને તેને અર્થપૂર્ણ બનાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો. આમ કરવાનું એક કારણ તહેવારની ગંભીરતા જળવાઈ રહે તેવું પણ હોઇ શકે છે. પરંતુ દરેક તહેવારમાં કૃષિ જગત છલકતું, ભૌગોલિક સ્થિતિ દેખાતી. તહેવાર ઉપર આસપાસના જે તે પ્રદેશની ભાષા અને સંપ્રદાયોની અસર થઈ. પરંતુ મુલત: શ્રમિક પ્રજા માટે રોજબરોજની દોડધામ અને ઘરેડમાંથી થોડો સમય મુક્તિ પામવાનો એક સાર્વજનિક ઉપાય જ હતો. તહેવારો સામાજિક સંબંધો અને જીવનરસને ટકાવી રાખવા હેતુ ઉજવાતા આવ્યા છે. તહેવારોનો મૂળ હેતુ જ આનંદ અને ઉત્સાહ છે. એવો આનંદ જે સામુહિક હોય, પારિવારિક હોય, જેનાથી મન વધુ સાફ અને ખુશખુશાલ બને. તહેવારો ઉજવીને રોજિંદા શ્રમનો થાક વિસરી પાડી ફરી કામે ચડવાનો, પ્રાકૃતિક આનંદ મેળવવાનો હેતુ હતો. વાસ્તવમાં તહેવારોનાં મૂળિયાં શ્રમ અને સંતોષમાં પડેલાં છે. જ્યાં શ્રમ જ નથી, ત્યાં તહેવારો ઉજવવાનો આરામ ક્યાંથી?
પરંતુ આજે સ્થિતિ જુદી છે. તહેવારોના નામ એના એજ છે. મહિના અને તિથી એના એજ છે. પરંતુ ન સ્થિતિ એ છે કે ન માણસની વૃત્તિ. ન હવે ભારત કૃષિપ્રધાન દેશ છે કે ન તો શ્રમ કરનારી પ્રજા છે. આવી સ્થિતિમાં તહેવારોની અસલીયત ખોવાઈ જાય તેમાં કોઈ નવાઈ નથી. આજે ભારતમાં ખેતી અને પશુપાલન દૂર ધકેલાતા જાય છે. છેલ્લાં ત્રણેક પાંચેક દાયકાથી શહેરીકરણની આંધળી દોટ શરૂ થઈ ગઈ છે. આમ તો ભારત ગામડાંનો દેશ પણ ગણાય છે. તેમ છતાં ઇન્ટરનેટથી સજ્જ ગામડાંમાં ગ્રામતત્વ કેટલું હોઇ શકે તે એક સંશોધનનો વિષય છે. શ્રમ, ખેતી અને સંતોષી જીવનનો વારસો ધરાવતી ભારતીય પ્રજાનું માનસ એકવીસમી સદીના આગમન પછી આમેય બદલાઈ ગયું છે નફો, ફાયદો, ઉપયોગી આવા શબ્દો સમાજ જીવનમાં ચસોચસ ગોઠવાઈ ગયા છે. શિક્ષણ વ્યવસ્થા અર્થોપાર્જનની પ્રક્રિયા બની ગઈ છે. દરેક જણ ઈચ્છે છે કે તેની પાસે બધું જ હોય અને મહતમ હોય. સામાજિક જીવનમાં ભયજનક બદલાવ આવ્યો છે. ‘વસુધૈવ કુટુમ્બકમ’નું સૂત્ર આપનાર આ દેશોમાં બે ભાઈઓ સાથે રહેવા તૈયાર નથી. તમામ બાબતોનું વ્યવસાયી કરણ થઈ ગયું છે, અથવા થઈ રહ્યું છે. કોઈ કોઈના માટે મફતમાં કશું કરવા રાજી નથી. દેશની વ્યવસ્થાઓનો મહતમ લાભ પોતાના આર્થિક ફાયદામાં કેમ લેવો તે વિશે વિચારવાની હોડ લાગી છે. સંચાર વ્યવસ્થા અને પરિવારના સાધનોએ બધુ ખુલ્લું કરી નાખ્યું છે. કોઈ સ્થળ દુર્ગમ રહ્યાં નથી. કુતુહલ જાગે તેવી કોઈ સ્થિતિ બચી નથી. આવા સંજોગોમાં જીવતો ભારતીય માણસ હજુ એ તહેવારો ઉજવી રહ્યો છે, જે ઉજવવા પાછળના હેતુઓ અને સ્થિતિ સાવ જુદાં હતાં. પરિણામે તહેવારો નામે અવ્યવસ્થા, ભીડ, ગોકીરો, લૂંટાલૂંટ અને ક્યાંક વિકૃત આનંદ જેવી ઘટનાઓ આકાર લેવા માંડી છે.
ભારતીય અર્થતંત્ર અને બજાર ઉપર તહેવારો મોટી અસર કરે છે. તહેવારોની જાણ સૌથી પહેલા બજારને એટલે કે વ્યાપારીઓને થાય છે. જાત જાતની લોભામણી જાહેરાતો તહેવારોની આસપાસ થવા માંડે છે. જયારે કોઈ અભાવ ન રહ્યો હોય, કોઈ ઓછપ ન રહી હોય તેવી સ્થિતિમાં આનંદ કેવી રીતે મેળવવો? પરિણામે તહેવારો પોતાનો અસલી રંગ ખોઈ ચૂકી, વરવાં રૂપ ધારણ કરવા માંડ્યા છે. નવરાત્રીના નામે રાતભર ધ્વનિ પ્રદુષણ, દિવાળીના નામે બિનજરૂરી ખરીદી અને આતીશબાજીના વરવાં પ્રદર્શન, હોળીના નામે જેને રંગવાનો કોઈ અવકાશ જ બચ્ચો હોય તેવા લોકો ઉપર રંગોના કુંડાં, જાહેર માર્ગો ઉપર ભીડ, ફાયદા-વ્યવસ્થાનો સરેઆમ ભંગ. લાગે છે આંતરિક અશાંતિની નીપજ તહેવારોના બહાને બહાર આવે છે. અહીં એક અલગ મુદ્દો પણ છે. એ છે આપણી અવસ્થાનો. માણસ તેની વયને શોભે તેવું વર્તન કરે તો એ સારું લાગે. બધાંય આનંદ આજીવન હોતાં નથી. બાળકોએ મેળવવાનો આનંદ એમના માટે જ રહેવા દે તેની વ્યવસ્થા ઊભી કરી પણ તેમાં સામેલ ન થાય એ વડીલ કહેવાય. આજે પાકટ ઉંમરની વ્યક્તિને રસ્તા ઉપર પીચકારી સાથે દોડતો જોઉં ત્યારે થોડું આશ્ચર્ય થાય છે. જરૂર છે જરા બે ઘડી થંભવાની, રંગોનાં કૂંડાં ભરી ભરીને ક્યાં સુધી ભરવાં? કેટલુંક તો છોડી દઈએ.
ચાલો ત્યારે આવજો. રામ રામ.
શ્રી માવજીભાઈ મહેશ્વરીનો સંપર્ક mavji018@gmail.com વિજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.
-
નારીચેતનાનું અંતિમ લક્ષ્ય
મંજૂષા
વીનેશ અંતાણી
ગુજરાતી સહિત ભારતીય ભાષાઓનાં સાહિત્યમાં નારીશક્તિની પ્રતિષ્ઠા કરતી ઉત્તમ કૃતિઓ રચાઈ છે. એવી કૃતિઓમાં ભારતીય મહાકાવ્યો અને પુરાણોની કથાઓને આજના સમયની નારીઓની સમસ્યાને કેન્દ્રમાં રાખી આધુનિક અર્થઘટનો સાથે નવેસરથી નિરૂપવામાં આવે છે.
તેલુગુ સાહિત્યમાં પણ ઘણી લેખિકાઓએ તે પ્રકારના નારીવાદી અભિગમની વાર્તાઓ આપી છે. એમાં એક નામ છે ‘વૉલ્ગા’ ઉપનામથી લખતાં લેખિકા પી. લલિતા કુમારી. એમના એક વિશિષ્ટ વાર્તાસંગ્રહ ‘વિમુક્તા’માં એમણે નારીવાદી અભિગમથી સીતાના પાત્રને કેન્દ્રમાં રાખી પાંચ વાર્તાઓ આપી છે. એ વાર્તાસંગ્રહ માટે વૉલ્ગાને વર્ષ 2015નો કેન્દ્રીય સાહિત્ય અકાદમી એવોર્ડ પ્રાપ્ત થયો હતો. ગુજરાતી સાહિત્યકાર મીનલ દવેએ આ સંગ્રહની વાર્તાઓનો ગુજરાતી અનુવાદ ‘વિમુક્તા’ નામે જ પ્રકાશિત કર્યો છે. મીનલબહેન કહે છે તેમ આ વાર્તાઓમાં પશ્ચાદભૂ ભલે રામાયણની હોય, પરંતુ એમાં સીતાના નિમિત્તે નારીના તન-મનને મુક્ત કરવાની મથામણને વાચા આપવામાં આવી છે.
આ સંગ્રહમાં રામે સીતાનો ત્યાગ કર્યો પછી એ વાલ્મીકિના આશ્રમમાં રહેતાં હતાં તે સમયની ઘટનાઓની વાર્તાઓ છે. વૉલ્ગાએ કલ્પના કરી છે કે તે સમય દરમિયાન સીતા શૂર્પણખા, અહલ્યા, પરશુરામનાં માતા રેણુકા અને લક્ષ્મણની પત્ની અને પોતાની નાની બહેન ઊર્મિલાને વિવિધ નિમિત્તે મળે છે. એમને મળીને સીતા જાણી શકે છે કે તે સ્ત્રીઓ કષ્ટ અને અપમાન ભોગવ્યા પછી પણ પરાજિત થઈ નથી, વધારે સશક્ત બની છે. એમની જીવનદૃષ્ટિમાં નવું તેજ ઉમેરાયું છે.
અહીં ‘વિમુક્તા’ સંગ્રહની એક અદભુત વાર્તા ‘પુનર્મિલન’ની વાત કરવી છે. એક સાંજે વનમાં વિહાર કરવા ગયેલા પુત્રો લવ અને કુશને પાછા આવતાં મોડું થયું છે, એથી સીતાને ચિંતા થાય છે. થોડી વાર પછી બંને પુત્રો આવે છે, તેઓ વનમાંથી લીલાં, પીળાં, સફેદ રંગોનાં સુંદર અને અલગ જ પ્રકારની સુગંધથી મઘમઘતાં પુષ્પો ચૂંટી લાવ્યા છે. સીતાએ પણ એવાં સુંદર પુષ્પો જોયાં નથી. પુત્રો કહે છે કે તેઓ આ પુષ્પો ‘નંદનવન’થી પણ સુંદર એક ઉદ્યાનમાંથી લાવ્યા છે. એ ઉદ્યાન નાક-કાન કાપી નાખવામાં આવ્યાં હોય એવી કુરૂપ સ્ત્રીએ બનાવ્યો છે. એ સાંભળતાં જ સીતાને લાગે છે કે તે સ્ત્રી ‘રામથી મોહિત થયેલી’ અને એની સજા ભોગવી ચૂકેલી શૂર્પણખા જ હોઈ શકે.
બીજે દિવસે એ શૂર્પણખાને મળવા ઉદ્યાનમાં જાય છે. સીતા પીઠ વાળીને ઊભેલી શૂર્પણખાને જોતાં જ ઓળખી જાય છે, પરંતુ શૂર્પણખા સીતાને પહેલી નજરે ઓળખી શકતી નથી, સીતા પોતાનું નામ જણાવે છે ત્યારે એ ડઘાઈ જાય છે – ‘સીતા? આ સીતા છે? એ કેટલી બદલાઈ ગઈ છે!’ સીતા કહે છે કે શ્રીરામે એનો ત્યાગ કર્યો છે અને એ વાલ્મીકિના આશ્રમમાં રહે છે. શૂર્પણખા અવાક્ થઈ જાય છે. એ સીતા-રામ વચ્ચેના ઉત્કટ સ્નેહને જાણતી હતી. એ જ કારણે એણે ઘણાં વર્ષો પોતાનાં નાક-કાન ગુમાવ્યાં હતાં.
શૂર્પણખા એની કુરૂપતા પર વિજય મેળવીને સાચા સૌદર્યની શોધમાં સફળ થઈ છે. એ કહે છે, ‘જીવતાં-જીવતાં હું મજબૂત બનતી ગઈ અને સાચા સૌંદર્યનો મર્મ પામ્યા પછી મને સાચો આનંદ પણ મળ્યો.’ એનાં નાક-કાન કાપીને અપમાનિત કરવામાં આવી પછી એ ‘હરતો-ફરતો જ્વાળામુખી’ બની ગઈ હતી એ રામ, લક્ષ્મણ અને સીતા પ્રત્યે ઝેર ઓકતી રહી હતી, પરંતુ પછી વેરભાવના અને દ્વેષમાંથી બહાર નીકળવવા માટે, ફરીથી સુંદરતાને ચાહવા માટે, ‘રૂપ અને અરૂપનાં મૂળ તત્ત્વને પામવા’ માટે જાત સાથે સંઘર્ષ કરતી રહી અને ધીરેધીરે કુદરતે ચારે બાજુ છૂટા હાથે વેરેલી સુંદરતા તરફ સભાન થતી ગઈ હતી.
એ સીતાને કહે છે , ‘પ્રકૃતિ સૌંદર્ય અને કુરૂપતા વચ્ચે કોઈ ભેદ કરતી નથી એ સમજવા મેં ઘણી મથામણ કરી છે… મારી આંખને દરેક પદાર્થ સુંદર લાગવા માંડ્યો, જાત અને જગતને ઘૃણા કરતી હું હવે મને પોતાને અને દરેક વસ્તુને પ્રેમ કરતી થઈ ગઈ.’ શૂર્પણખાની બદલાયેલી જીવનદૃષ્ટિ એને શરીરની કુરૂપતામાંથી મુક્ત કરી આંતરિક સૌંદર્યની ઉપાસક બનાવી દે છે. એની શારીરિક કુરૂપતા અર્થહીન બની ગઈ છે કારણ કે એ એની ભીતર અલભ્ય એવા સૌંદર્યને પામી શકી છે.
શૂર્પણખાની સૌંદર્યસાધનાની અપૂર્વતાને સીતા સમજી શકે છે. એ બોલી ઊઠે છે – ‘તું કેટલી રૂપાળી છે!’ એ વિચારે છે – શૂર્પણખાના જીવનમાં આવેલી કસોટી પોતાની અગ્નિપરીક્ષાથી જરા પણ ઊતરતી નથી.
રામાયણનાં બે સ્ત્રીપાત્રોને સામસામે લાવીને વાર્તાકાર વૉલ્ગા ચીલાચાલુ નારીવાદી વાર્તાઓથી આ વાર્તાને એક અલગ સ્તર પર લઈ ગયાં છે. જે સ્ત્રીને કારણે સીતાનું અપહરણ થયું, લંકાના અશોકવનમાં કેદ રહેવું પડ્યું. પોતાને શુદ્ધ સાબિત કરવા અગ્નિપરીક્ષા આપવી પડી એ જ સ્ત્રી શૂર્પણખાની વીતકકથા સંભળીને સીતાને લાગે છે કે શૂર્પણખા સ્વયંને શોધી શકી છે અને પોતાની સાચી ઓળખ મેળવી શકી છે; એથી જ હવે એના મનમાં કોઈ સંતાપ, પીડા, વેર લેવાની ભાવના રહી નથી. દુ:ખ અને અપમાનની અગ્નિપરીક્ષામાંથી પસાર થયેલી બે સ્ત્રીઓનું પુનર્મિલન એમને અસ્તિત્વની જંજીરમાંથી મુક્ત કરી ઊર્ધ્વગામી બનવાનો માર્ગ બતાવે છે.
નવા અર્થઘટન સાથે લખાયેલી આ નારીવાદી પુરાકથાનું એ ચરમબિંદુ છે. વાર્તાના વહેણમાં ચુકાઈ જતી નાનકડી ઘટના, સીતાનો સંવાદ અને એનો ગૂઢાર્થ ધ્યાનથી સમજીએ તો સીતાએ પણ શોધી કાઢેલી પોતાની સાચી ઓળખનો મર્મ સમજાય છે. એ ઉદ્યાનમાં આવે છે ત્યારે શૂર્પણખા ખાતરી કરવા માટે પૂછે છે, ‘સીતા એટલે શ્રીરામની…’ સીતા તરત જ એને ‘પત્ની’ શબ્દ બોલતી અટકાવી પોતાની ઓળખાણ આ રીતે આપે છે, ‘હું સીતા છું, જનકની પુત્રી, જાનકી. હું ભૂમિનું સંતાન છું.’
કદાચ બધી બાહ્ય ઓળખમાંથી મુક્ત થયા પછી જ નારી પોતાની મૂળ ઓળખ મેળવી શકે છે – અને એ જ હોય છે નારીચેતનાનું અંતિમ લક્ષ્ય.
શ્રી વીનેશ અંતાણીનો સંપર્ક vinesh_antani@hotmail.com વીજાણુ ટપાલ સરનામે થઈ શકે છે.
‘દિવ્ય ભાસ્કર’ની ‘રસરંગ’ પૂર્તિમાં લેખકની કૉલમ ‘ડૂબકી’માં આ લેખ પ્રકાશિત થયો હતો
-
‘વિદાય
વાર્તાઃ અલકમલકની
ભાવાનુવાદઃ રાજુલ કૌશિક
“સીમા, સાંજે જમવામાં મારી રાહ ન જોતાં. આજે ઑફિસમાં મારી ફેરવેલ પાર્ટી છે.” ઑફિસ જવા તૈયાર થતી અનુરાધાએ એની ભાભીને કહ્યું.
“તમારી ટ્રાન્સફર થઈ છે?” સીમાએ પૂછ્યું.
“ના, હું નોકરી છોડી રહી છું.” અનુરાધાએ જવાબ આપ્યો.
નણંદ-ભાભીની વાત સાંભળીને છાપું વાંચતો સમીર ચમક્યો.
“નોકરી છોડે છે, કેમ?”
“હું લગ્ન કરવાની છું.” અનુરાધાએ શાંતિથી જવાબ આપ્યો.
“હેં ! હવે આ જતી ઉંમરે, આ વળી નવી વાત ?”
સમીર એની વાત પૂરી કરે એ પહેલાં સીમા અનુરાધાને વહાલથી વળગી પડી.
“શું વાત છે, દીદી? આ તો મસ્ત સરપ્રાઇઝ. આ ખબરની કેટલી રાહ જોઈ છે? કોણ છે એ ખુશનસીબ?”
અનુરાધાએ પર્સમાંથી એક કાર્ડ કાઢીને સીમાને આપ્યું.
“અરે વાહ! લગ્નનું કાર્ડ પણ તૈયાર છે ને?” સમીરે કટાક્ષ કર્યો.
“કેમ, લગ્નમાં કાર્ડ તો હોય જ ને?” સીમાએ જવાબ આપ્યો. કાર્ડમાં અનુરાધા અને પ્રદીપ મહેતાનું નામ વાંચીને ખુશ.
“દીદી, બીજી તારીખનું લગ્ન છે? બે દિવસ જ બાકી છે અને લગ્નની તૈયારી કેવી રીતે થશે..?
“લગ્ન સાવ સાદાઈથી જ કરવા છે. જતી ઉંમરે લગ્નમાં વળી શી ધામધૂમ?” અનુરાધાએ સમીરની સામે જોઈને જવાબ આપ્યો.
“લગ્ન અને ઉંમરને શું લેવાદેવા? ધામધૂમ તો હોય જ ને?” સીમા ગજબ ઉત્સાહમાં હતી.
“થોડીક ધામધૂમ થવાની છે. મારી ઑફિસની મિત્ર પૂનમને તો તું ઓળખે છે, રવિવારે સાંજે એના ઘેર સંગીત-મહેંદી અને પછી ડિનર ગોઠવ્યું છે. તું. ક્ષમા અને શૌનક આવી જજો. હું સવારથી જતી રહીશ. બીજા દિવસે ત્યાંથી જઈને મંદિરમાં લગ્ન, પછી સાંજે રિશેપ્શન છે.” કહીને અનુરાધાએ વાતનો બંધ વાળ્યો ને પોતાના રૂમમાં ચાલી ગઈ.
સીમાને અનુરાધાના લગ્ન આર્યસમાજના મંદિરમાં થાય એ જરા ઓછું પસંદ પડ્યું અને સમીરનું અતડાપણું તો જરાય પસંદ ન પડ્યું.
પિસ્તાળીસ વર્ષની ઉંમરે પહોંચેલી અનુરાધા એના બૉસ પ્રદીપ મહેતા સાથે લગ્ન કરવાની હતી બીજવર પ્રદિપના સંતાનો કૉલેજમાં ભણતાં હતાં. સમીરને આ બધા સામે વાંધો હતો.
સીમા સમીર પર અકળાઈ.
“પહેલેથી ઘરમાં સૌએ દીદીના લગ્ન વિશે વિચાર્યું હોત તો આજે એમનાં સંતાનો પણ કૉલેજમાં ભણતાં હોત. ભાઈઓ તો સમજ્યા, પણ મા કેમ આ અંગે ઉદાસ રહ્યાં? હવે જ્યારે દીદીએ પોતાનું સુખ શોધ્યું ત્યારે એને સાથ આપવાના બદલે આવું ઉપેક્ષિત વર્તન કરવાનું ?”
સામે અનુરાધાને ટેકો આપવા બદલ સમીરે સીમા પાસે પોતાનો રોષ ઠલવ્યો.
“હજુ તો શમાને ડૉક્ટર બનાવવાની છે, આગળ ભણવા અમેરિકા મોકલવાની છે, ડૉક્ટર જમાઈ શોધવાનો છે. દીકરીનાં ઉજ્જ્વળ ભાવિ માટે જોયેલાં સપનાં અનુરાધા લગ્ન કરીને ચાલી જશે તો રોળાઈ જશે. કોણ પૂરાં કરશે એ સપનાં, ક્યાંથી પહોંચી વળાશે?”
“શમાને ભણાવવાનું, ડૉક્ટર બનાવવાનું સપનું દીદીના ભરોસે નહોતું જોયું. તમારાથી પહોંચી વળાય તો ઠીક નહીંતર શમા બી.એ. બી.કૉમ કરીને જે મળશે એ નોકરી કરશે. હા, એક વાત નક્કી કે હું આ ઘરના ચીલા મુજબ મોટી ઉંમર સુધી એને ઘરમાં નહીં બેસાડી રાખું, યોગ્ય સમયે યોગ્ય યુવક શોધીને લગ્ન કરાવી દઈશ.”
સીમાની વાતમાં સત્યની સાથે અનુરાધા માટે લાગણી હતી. મોટોભાઈ ભણીને અમેરિકા ચાલ્યો ગયો. સમીર ધંધામાં સેટ થાય ત્યાં સુધી અનુરાધાએ ઘર સંભાળ્યું. આ ઘરની નાનામાં નાની ચીજ, ફર્નિચરથી માંડીને ટી.વી, ફ્રીઝ દરેક વસ્તુ દીદીએ વસાવી. અત્યાર સુધી સીમાને દીદીની ઉધાર ગૃહસ્થી સંભાળતી હોય એવું લાગતું. હવે સંતાનોના ભાવિ માટે દીદી પર નિર્ભર રહેવાનું સમીર વિચારતો હોય તો એમાં એનો નર્યો સ્વાર્થ જ દેખાયો. છોકરાંઓની જરૂરિયાતો માટે દીદી પર ઘણો આધાર રાખ્યો હતો. છોકરાંઓને પણ એમની જરૂરિયાત માટે ફિયાને કહેવું પડે એ નહોતું ગમતું.
એકવાર તો શૌનકે સીધું જ સીમાને પૂછ્યું કે, “તમે ફિયાના ભરોસે અમને જન્મ આપ્યો છે કે શું?”
સીમાની અકળામણનો સમીર પાસે એનો કોઈ જવાબ નહોતો.
સાંજે શમા, શૌનક સ્કૂલેથી આવ્યાં ને ફિયાના લગ્નના સમાચાર સાંભળીને એકદમ ખુશ. ફિયાને વહાલથી વળગી પડ્યાં.
બીજા દિવસે સવારે બજારનાં કામ નિપટાવવા સીમા આખો દિવસ ઘરની બહાર રહી. સાંજે પાછી આવી ત્યારે શમા અને શૌનકે ફિયાએ એમને પાર્ટીમાં પહેરવાં અપાવેલાં કપડાં બતાવ્યાં. છોકરાંઓનો ઉત્સાહ, ઘરની ચલપહલ જોઈને પણ સમીરનો મૂડ ઠેકાણે આવ્યો નહોતો. એ ઊભો થઈને અંદર ચાલ્યો ગયો. અનુરાધા એનો સામાન સમેટવા અંદર ચાલી ગઈ.
સીમા સમીરની પરવા કર્યા વગર ઘર શણગારમાં પરોવાઈ. શૌનકની મદદથી ઘરની બહાર આસોપાલવનું તોરણ બાંધ્યું. દિવાળીની જેમ ઘરમાં ને ઘરઆંગણે રોશની કરી.
ઘર તો આખું ઝગમગ ઝગમગ.
અનુરાધા પાસેથી લગ્નની આમંત્રણ-પત્રિકા લઈને આજુબાજુમાં પાડોશીઓને આપી આવી.
બીજા દિવસે સવારે પૂનમ અનુરાધાને લેવા આવવાની હતી. એ આવે ત્યાર પહેલાં અનુરાધાએ પોતાનો સામાન પેક કરીને બે બેગો બહાર લાવીને મૂકી.
બે બેગનો સામાન જોઈને સમીર ભડક્યો.
“આટલો બધો સામાન? આખું ઘર ખાલી કરવાનો વિચાર છે કે શું?”
“દીદીને પિસ્તાળીસ વર્ષ થયાં, સમીર. આટલા સમયમાં બે બેગ જેટલો પોતાનો સામાન તો હોય જ ને? બાકી દીદી ઈચ્છે તો આખા ઘરનો સામાન લઈ જાય તો એ પણ એમનો અધિકાર છે.”
પૂનમ અનુરાધાને લેવા આવી ત્યારે સીમાએ એને આગ્રહ કરીને રોકી.
“ચા, નાસ્તો કરીને જ જવાનું છે.” કહીને એણે ડાઇનિંગ ટેબલ પર ચા સાથે સર્વિંગ બાઉલમાં પૌંવા, સમોસા, ગુલાબજાંબુ મૂકયાં. સવારે પાંચ વાગ્યે ઊઠીને એણે બધું જાતે બનાવ્યું હતું.
અનુરાધા માટે તો ડાઇનિંગ ટેબલ પર ફૂલોની રંગોળી વચ્ચે ચાંદીની પ્લેટ મૂકીને એમાં નાસ્તો પીરસ્યો.
એ જોઈને અનુરાધાનું મન ભરાઈ આવ્યું. શમા, શૌનક અને પૂનમ તો ખુશખુશ. ચા-નાસ્તા પછી સીમા અનુરાધાને પૂજારૂમમાં લઈ ગઈ.
ઠાકોરજીની સામે બાજઠ પર અનુરાધાને બેસાડી.
“દીદી, આ ઘરમાં આવીને મેં કન્યાવિદાય જોઈ નથી, પણ મારા ઘરમાં મેં જે જોયું છે, જાણ્યું છે એ કરવાનો પ્રયાસ કરીશ.” કહીને અનુરાધાને કંકુનો ટીકો કરીને એના ખોળામાં કંકુ-ચોખા, નારિયેળ, મેવા-મીઠાઈનાં પૅકેટો મૂક્યાં. બીજું પૅકેટ ખોલીને એમાંથી બનારસી સાડી અનુરાધાને માથે ઓઢાડી.
“દીદી, લગ્નમાં તમારે આ સાડી જ પહેરવાની છે.”
ત્રીજું બોક્સ ખોલીને એમાંથી સોનાનાં બે કડાં અનુરાધાને પહેરાવ્યાં.
અનુરાધા તો સ્તબ્ધ.
“અરે, એક દિવસ માટે આટલો બધો ખર્ચો?”
“દીદી, આ માજીનાં કડાં છે. એમના આશીર્વાદ સાથે આ ઘરમાંથી તમે વિદાય લેશો. ઘરની લક્ષ્મીને ખાલી ખોળે, ઠાલા હાથે વિદાય ન કરાય એટલી મને ખબર છે અને તમારાં માટે થોડું કંઈક કરી શકું એટલા પૈસા મારી પાસે પણ છે.”
“તું મને રોવડાવીને જ રહીશ?”
“થોડું રડી લો દીદી. વિદાય વખતે કન્યા રડે એ તો શુકન કહેવાય.” બોલીને સીમા જ અનુરાધાને વળગીને રડી પડી.
માજીનાં ગયાં પછી સૂનો પડેલો પૂજારૂમ અને અપૂજ ઠાકોરજી આ મંગળ દૃશ્યથી સંતુષ્ટ થઈ ગયાં. અનુરાધાને પહેલી વાર લાગ્યું કે એના લગ્ન માત્ર એક સેલિબ્રેશન નહોતું. આ ઘરમાંથી એ સાચે જ વિદાય લઈ રહી છે.
માલતી જોશી લિખિત વાર્તા ‘બિદા’ પર આધારિત ભાવાનુવાદ
સુશ્રી રાજુલબેન કૌશિકનો સંપર્ક rajul54@yahoo.com વિજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.
-
કોઈ લેવા ન આવ્યા?
સરયૂ મહેતા-પરીખ
એના ગામના શિક્ષક દાદાને કહેતા હતા, “વસુમતી નિશાળમાં પેલે નંબરે પાસ થઈ. તમે કોલેજમાં જવાની કેમ ના પાડો છો? ખેડૂતની દીકરી છે એ એનો વાંક છે?”
દાદા ઢીલા પડ્યા અને “પણ જો, ઘરના કામમાં ફેર ન પડવો જોઈએ.” શરત સાથે વસુને કોલેજમાં જવાની હા પાડી,
વસુ ખુશ થઈને બોલી, “હોવે, દાદા.”
કોલેજના ચોથા વર્ષમાં આવી અને એક દાંતના ડોક્ટર સાથે વેશવાળ થયું. જમાઈની માગણી હતી તેથી નાતમાં પહેલીવાર લાજ કાઢ્યા વગર વસુના લગ્ન થયા. ઘરડા દાદી શરમાઈને જોતાં રહ્યાં.
વસુમતી ચાર ભાઈ અને બે બેનોના ભર્યા સાસરિયામાં ગોઠવાઈ ગઈ. તેમાં જેઠ સોમાલાલ શાંત અને મહેનતુ વ્યક્તિ. ઘરમાં ખાસ બોલતા નહીં, પોતાના કામ સાથે કામ. ખેડૂત સોમાલાલને શીવણકામમાં હાથ બેસી ગયો અને એક દરજીની દુકાન ખોલી. ધંધો સારો વિકસાવ્યો અને ચાર કારિગર પણ રોક્યા હતા.
વસુમતી અને તેના પતિએ પ્રયત્ન કર્યો અને અમેરિકા જવાની તક મળી. એ સમયે બધા ભાંડરડા પોતપોતાની ગૃહસ્થીમાં વ્યસ્ત હતા. જેઠના મોટા છોકરાઓ અને બીજા પરિવારના સભ્યો ‘અમેરિકા અમને બોલાવો’નું રટણ કરતા…વારાફરતી અમેરિકા પહોંચી ગયા.
પ્રૌઢ ઉંમરના જેઠ-જેઠાણી દેશમાં જ રહ્યાં. ધીરે ધીરે સોમાલાલ દુકાને જવામાં અનિયમિત થતા ગયા. શીવવાના કપડામાં ભૂલો થવા માંડી. વસુની જેઠાણી કાગળમાં વરની ઉદાસીનતા અને ભૂલકણાપણાની ચિંતા કરતા રહેતા.
એ વર્ષે, વસુ સહકુટુંબ દેશમાં આવેલ. સોમાલાલ તો ‘કેમ છો?’ પૂછીને જાણે પોતાની દુનિયામાં ખોવાઈ ગયા. દરજીની દુકાન એક વરસથી બંધ પડી હતી. હવે ખ્યાલ આવી ગયો કે જેઠ સોમાલાલને (એલ્ઝાઈમર ડિસીઝ) ભૂલવાની બીમારી છે. સોમાલાલ એક બાજુ બેસી રહેતા. જમવાના સમયે બોલાવે તો જમવા આવે નહિંતર ન આવે. આમ તેમની લુપ્તતાને લીધે, સોમાલાલ તરફ ઓછું ધ્યાન અપાતું.
એક દિવસ, બપોરની ચા લઈને જેઠાણી સોમાલાલને આપવા ગયા તો એમની ગાદી ખાલી હતી.
“અરે! તમારા ભાઈ અહીં નથી! જુઓ તો આજુબાજુ ક્યાંય ગયા છે?” જેઠાણી સહિત બધા સોમાલાલને શોધવા લાગ્યા. સાંજ ઢળી અને દિવસો વિત્યા પણ સોમાલાલનો પત્તો ન લાગ્યો. તપાસ કરતા મહિનો થવા આવ્યો. વસુ અને પરિવારને અમેરિકા પાછા ફરવાના દિવસો નજીક આવી રહ્યા હતા.
“એમને ગયાને એક મહિનો અને ચાર દિવસ થયા, ખબર નહીં ક્યાં અને કેમ હશે?” જેઠાણી આ વાક્ય ફરી ફરીને બોલતા. “ચાલો બપોર ચડી, જમી લઈએ.”
ત્યાં છોકરાઓનો અવાજ સંભળાયો, “કાકાબાપુ આવ્યા!” બધા બહાર દોડી આવ્યા. સોમાલાલ ઠીકઠાક કપડા પહેરેલા અને સ્વસ્થ લાગતા હતા. તેમની આંખમાં એ જ અજાણ ભાવ.
“ભાઈ! તમે ક્યાં ગયા હતા? અને કઈ રીતે પાછા આવ્યા?”
“હું આગગાડીમાં આવ્યો, કોઈ મને લેવા ન આવ્યું?” સોમાલાલ એક સવાલ કરી શાંત થઈ ગયા.
એ ક્યાં ગયા હશે? કોણે તેમની સંભાળ લીધી? કોણે જમાડ્યા હશે? …આ બધા પ્રશ્નો એમ જ રહી ગયા.
પરિવારને એટલું સમજવાનું રહ્યું કે કેટલાક સારા માણસોએ સોમાલાલની સંભાળ લીધી હશે!
હું કર્તાનું અભિમાન કરતાં આપણે સૌ વિચારીએ…
મારી મુઠ્ઠીના માપનું છે મગજ,
અજાણ એનું આધિપત્ય ને કરજ.
હું જ કર્તા ને મારા ઉત્તમ કરમ,
મને શાને મોટપનો આવો ભરમ?
Saryu Parikhસરયૂ પરીખ www.saryu.wordpress.com
