વેબ ગુર્જરી

ગુજરાત, ગુજરાતી અને ગુજરાતીઓ માટેનો વિચાર-મંચ

Home

  • એક કલાકાર : ગાયકો એકથી વધુ [૧૩] : ગુરૂ દત્ત

    નિરંજન મહેતા

    ગુરુદત્ત એક નિર્માતા, નિર્દેશક અને એક ઉત્કૃષ્ટ અદાકાર. બહુ ઓછી ફિલ્મોમાં તેમણે કામ કર્યું છે. જે ફિલ્મોમાં અદાકારી કરી છે તે ફિલ્મોમાં મોટાભાગે એક જ પાર્શ્વગાયક છે પણ જુજ ફિલ્મોમાં એકથી વધુ ગાયકો જણાય છે. તેવી ફિલ્મોની નોંધ નીચે લીધી છે.

    ૧૯૫૩ની ફિલ્મ ‘બાઝ’નું ગીત છે

    मुझे देखो हसरत की तसवीर हूँ मैं
    जो बन बन के बिगड़ी वो तक़दीर हूँ मैं

    એક કેદી તરીકે ઘોડા પર લઇ જવાતા ગુરુદત્ત આ ગીત ગાય છે. સ્વર છે તલત મહેમુદનો.

    બીજું ગીત છે

    घटा मे छुप के भी बिजली झलक दिखला ही जाती है
    जो दिल की बात समझे
    जो दिल की बात होती है नज़र तक आ ही जाती है

    એક હોડી પર સવાર ગુરુદત્ત આ ગીત ગીતા બાલીને સંબોધીને ગાય છે. સ્વર છે રફીસાહેબનો.

    બંને ગીતના શબ્દો છે મજરૂહ સુલતાનપુરીના અને સંગીત આપ્યું છે ઓ.પી.નય્યરે..

    ૧૯૫૭ની ફિલ્મ ‘પ્યાસા’ જે ગુરુદત્તની એક આગવી ફિલ્મ છે તેમાં સમાજં તરફની નફરતને વ્યક્ત કરતુ આ ગીત છે

    ये महलों, ये तख्तों, ये ताजों की दुनिया
    ये इंसान के दुश्मन समाजों की दुनिया
    ये महलों, ये तख्तों, ये ताजों की दुनिया
    ये इंसान के दुश्मन समाजों की दुनिया
    ये दौलत के भूखे रवाजों की दुनिया,
    ये दुनिया अगर मिल भी जाए तो क्या है

    સ્વર છે રફીસાહેબનો.

    આ જ પ્રકારનું અન્ય ગીત છે

    जाने वो कैसे लोग थे जिन को प्यार से प्यार मिला
    हम ने तो जब कलियाँ माँगीं काँटों का हार मिला
    ख़ुशियों की मंज़िल ढूँडी तो ग़म की गर्द मिली

    સ્વર છે હેમંતકુમારનો.

    બંને ગીતના રચયિતા છે સાહિર લુધિયાનવી અને સંગીતકાર છે સચિન દેવ બર્મન.

    ૧૯૬૩ની ફિલ્મ ‘ભરોસા’નું ગીત એક નોકઝોક રૂપે છે.

    आज की मुलाक़ात बस इतनी,
    कर लेना बातें कल चाहे जितनी।
    अच्छी नहीं होती है ज़िद इतनी,
    देखो हमें तुमसे है प्रीत कितनी!

    ગુરુદત્ત સાથે છે આશા પારેખ.. ગાયકો છે લતાજી અને મહેન્દ્ર કપૂર

    બીજું ગીત એક દર્દભર્યું ગીત છે જેમાં હતાશ ગુરુદત્ત પોતાની વ્યથા જણાવે છે

    इस भरी दुनिया में, कोई भी हमारा न हुआ
    ग़ैर तो ग़ैर हैं, अपनों का सहारा न हुआ
    लोग रो-रो के भी इस दुनिया में जी लेते हैं
    एक हम हैं कि हंसे भी तो गुज़ारा न हुआ

    ગાયક છે રફીસાહેબ

    બંને ગીતના ગીતકાર છે રાજીન્દર કૃષ્ણ અને સંગીત આપ્યું છે રવિએ.

    ૧૯૬૩ની ફિલ્મ ‘બહુરાની’માં ગુરુદત્ત એક જુદા જ કિરદારમાં દેખાય છે. અસ્થિર મગજને કારણે તેના હાવભાવ અને બોલચાલની ઢબ આ ગીતમાં જણાઈ આવે છે.

    पीतल के घल में तितल
    बाहर अच्छा के भीतर
    जा पूछ के आओ चीतल
    क्या बोले दाई माँ

    સ્વર છે હેમંતકુમારનો.

    બીજું ગીત ગૃહત્યાગ વખતે ગવાયું છે.

    काम क्रोध और लोभ का मारा
    जगत न आया रास
    जब जब राम ने जन्म लिया
    तब तब पाया वनवास

    ગાયક છે મહેન્દ્ર કપૂર

    બંને ગીતના ગીતકાર છે સાહિર લુધિયાનવી અને સંગીત આપ્યું છે સી. રામચંદ્રે.

    ૧૯૬૪ની ફિલ્મ ‘સુહાગન’નું આ ગીત બે પ્રેમીઓનાં મનોભાવને પ્રસ્તુત કરે છે.

    भीगी चाँदनी छाई बेखुदी
    आजा डाल दे बाहों में अपनी बाहें

    ગુરુદત્ત સાથે છે માલા સિંહા. લતાજી અને મન્નાડે ગાયકો.

    બીજું ગીત બંનેના મનોભાવને વ્યક્ત કરતુ ગીત છે.

    तुम्हीं तो मेरी पूजा हो
    तुम्हे दिल में बसाया है
    तुम्हीं तो मेरी दुनिया हो

    સ્વર છે લતાજી અને તલત મેહમુદનાં.

    તો ત્રીજું ગીત પણ છે જેમાં ગુરુદત્ત પોતાના મનોભાવ માલા સિંહા આગળ વ્યક્ત કરે છે.

    तू मेरे सामने है
    तेरी ज़ुल्फ़ें हैं खुली
    तेरा आँचल है ढला
    मैं भले होश में कैसे रहूँ

    ગાયક છે રફીસાહેબ .

    ત્રણેય ગીતના ગીતકાર છે હસરત જયપુરી અને સંગીત આપ્યું છે મદન મોહને

    થોડામાં ઘણું જણાવાયું છે તે મિત્રોને ગમશે.

    Niranjan Mehta

    A/602, Ashoknagar(old),
    Vaziranaka, L.T. Road,
    Borivali(West),
    Mumbai 400091
    Tel. +91 22 28339258/ 91 9819018295
    વીજાણુ ટપાલ સંપર્ક સરનામું : nirumehta2105@gmail.com
    ,

  • ગીતબિતાન (“Garden of songs”) গীতবিতান – ૧૯

    રબીન્દ્રસંગીતમાં છલકાતી મેઘધનુષી સંવેદનાઓનું આચમન…

    અલ્પા શાહ

    નમસ્કાર મિત્રો, “ગીતબિતાન” શ્રેણીમાં ફરી એક વાર આપ સૌનુંભાવભર્યું સ્વાગત છે. રબીન્દ્રસંગીત દ્વારા માનવ મનની મેઘધનુષી સંવેદનાઓની સફર આગળવધારતા, ચાલો આજે એક નવી રચનાને જાણીએ અને માણીએ.

    જેમ જેમ હું “ગીતબિતાન”માં રહેલી રચનાઓને વધુ નજદીકથી સમજવાનો પ્રયત્ન કરું છું, તેમ તેમ મને ગુરુદેવની સંવેદનાઓ સાથે સાથે તેમના વિશાળ અસ્તિત્વના ફલકનો પણ પરિચય થઇ રહ્યો છે. જીવનના કેટલાય અનુભવો અને ઉતાર-ચઢાવ  પછી આટલી સહજતા અને સંવેદનશીલતા સાથે કવિવરે તેમના અંતરની ભાવનાઓને શબ્દોમાં વહાવી હશે. ગુરુદેવનું કોમળ ઋજુ હૃદય આધ્યાત્મિકતાના રંગે રંગાયેલું હતું અને આ આધ્યાત્મિકતાનો અજવાસ  તેમની અનેકાનેક રચનાઓમાં અને ખાસ કરીને તેમણે રચેલી પ્રાર્થનામાં સ્પષ્ટપણે પ્રગટ થાય છે. આજે આપણે આવી જ એક સુંદર પ્રાર્થનાને જાણીશું અને માણીશું. 1914માં રચાયેલીઆ રચનાનું શીર્ષક છે আগুনের পরশমণি (Aguner poroshmoni) જેનું ભાવાનુવાદિત શીર્ષકછે “નિર્મળ કરો…”. જેનું સ્વરાંકન કવિવરે રાગ ગૌડ-સારંગમાં  કર્યુંછે અને તેને દાદરા તાલ દ્વારા તાલબદ્ધ કરેલ છે.  મેં આ રચનાનો ગુજરાતીમાં પદ્ય સ્વરૂપેભાવાનુવાદ કરવાનો નમ્ર પ્રયત્ન કર્યો છે તે દ્વારા આપણે આ રચનામાં રહેલી સંવેદનાઓમાં ભીંજાવાનો પ્રયત્ન કરીશું.  આ રચનાને કવિવરે પૂજા  વિભાગમાં વર્ગીકૃત કરી  છે.

    નિર્મળ કરો…

    પારસમણિ થઈ પ્રભુ, મારા આંતરમનમાં પધારો

    આપના એક જ સંસ્પર્શે, મારા મનને નિર્મળ કરો

    આફતોના અગ્નિમાં પ્રભુ,આ જિંદગી તમે તપાવો
    સુવર્ણ સમ ચમકાવી, મારા જીવનને નિર્મળ કરો

    કાચી માટીના કોડિયે પ્રભુ,આપની જ્યોત રોપાવો
    આપના અનંત તેજપૂંજે, આ આત્માને નિર્મળ કરો

    બેસૂરા સૂર છેડતા વાદ્યને પ્રભુ,આપ સૂરીલું બનાવો
    અચળ સૂરનો નાદ રેલાવી, આ બુદ્ધિને નિર્મળ કરો

    ચોતરફ અંધાર મધ્યે પ્રભુ,કૃપાકેરી રોશની ફેલાવો
    રોશનીના રૂપેરી અજવાસે,આ દ્રષ્ટિને નિર્મળ કરો

    મને અબૂધને તમારી અકળ ગતિ ભલે ન સમજાવો
    બસ, શરણોમાં સ્વીકારી, મારું સર્વસ્વ નિર્મળ કરો

    ©અલ્પા શાહ

     કેટલો સુંદર ભાવ! અહીં પ્રભુ પાસે કવિવર કોઈ લૌકિક માંગણી ન કરતા, પોતાના મન, દ્રષ્ટિ, બુદ્ધિ, આત્મા અને જીવન અને પોતાનું સર્વસ્વ નિર્મળ કરવાની યાચના શબ્દો દ્વારા વહેતી મૂકે છે. આફતોના અગ્નિને પણ અવસર ગણાવતી આ રચનામાં, જેમ અગ્નિમાં તપીને સોનુ શુદ્ધ થાય તેમ પોતાના જીવનને આફતોના અગ્નિ દ્વારા તપાવી શુદ્ધ કરવાની પ્રાર્થના કવિવરે આ રચનામાં કરેલ છે. આ રચનાની ગણતરી રબીન્દ્રસંગીત ની  એક અતિ પ્રખ્યાત રચનામાં થાય છે. કવિવરે પોતે તો આ રચના પ્રથમવાર માઘ-ઉત્સવના ઉત્સવની ઉજવણી વખતે રજુ કરેલ હતી. કવિવર એવું દ્રઢપણે માનતા શુદ્ધત્વની યાચના જીવનના અંતે નહિ પણ જીવનકાળ દરમિયાન કરવામાં જ જીવની સાર્થકતા છે.

    શુદ્ધત્વ, નિર્મળતા, purification. અણીશુદ્ધ પરમાત્મા એ શુદ્ધત્વની પરમ પરાકાષ્ટા છે. દરેક જીવ જયારે જન્મે ત્યારે એ પરમાત્માના અંશ લેખે તેટલોજ શુદ્ધ હોય છે…જયારે બાળક જન્મે ત્યારે તેનું મન, બુદ્ધિ, દ્રષ્ટિ, આત્મા એ કેવું પારદર્શક અને શુદ્ધ હોય છે અને એટલેજ આપણે નાના અબુધ બાળકને ભગવાનનું સ્વરૂપ માનીએ છીએ. જ્યાં સુધી બાળકમાં “મારું”-“તારું”ની સમજ ના આવે ત્યારે તેનું સર્વસ્વ અણીશુદ્ધ હોય છે પણ ધીમે ધીમે એમાં માનવસહજ મલિનતા વધતે કે ઓછે અંશે પ્રવેશતી જાય છે. માયાના આવરણોમાં ધીમે ધીમે લપટાતો જાય છે. જીવનની ધારામાં વહેતા વહેતા, જીવનની પછડાટોમાં વળોટાતા વળોટાતા જીવનના અમુક મુકામે આ શુદ્ધત્વને પામવાની ઈચ્છા ફરી એક વાર પ્રબળ બને છે. અને શ્રીમદ્દ ભગવદ્ ગીતાના  નીચેના શ્લોકમાં કહેવાયું છે તેમ, યોગીની જેમ માયામાંથી મુક્ત (detached) થઇ મન, બુદ્ધિ, શરીર અને ઇન્દ્રિયોથી કર્મ કરવાથી  શુધ્ધત્વની પ્રાપ્તિ તરફ ગતિ શક્ય બને છે.

    कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि |
    योगिन: कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये || 11||

     આ શુદ્ધત્વ તરફની યાત્રાની યાચનાજ કવિવરે આ પ્રાર્થનામાં કરી છે અને જે હરિકૃપા થકીજ પામી શકાય.

    As I end this article, my sincerest prayer to the Almighty is to purify this life of mine, to clarify this life of mine and to simplify this life of mine.

    તો ચાલો, આજે આ રચનામાં કવિવરે પરમાત્માને કરેલી પ્રાર્થનાનું ચિંતન કરતાં કરતાં  હું મારી કલમને વિરામ આપું છું. આશા રાખું છું કે તમે પણ આ ગીતમાં રજુ થતી સંવેદનોની સરવાણીમાં ભીંજાયા  હશો.

    તમારા માર્ગદર્શન અને પ્રતિભાવોનીપેક્ષા સહ,

    સુશ્રી અલ્પાબહેન શાહનો સંપર્ક alpadipeshshah@gmail.com વિજાણુ ટપાલ સરનામે થઈ શકે છે.

    ,

  • વામા-વિશ્વ : સ્ક્વૉડ્રન લીડર ભાવના કંઠ

    આધુનિક હિન્દુસ્તાનમાં લગભગ દરેક વ્યવસાયિક ક્ષેત્રમાં મહિલાઓએ પગરણ માંડયા છે

    આલેખનઃ અનુરાધા દેરાસરી 

    સારે જહાઁસે અચ્છા, હિન્દુસતાં હમારાં,
    હમ બુલબુલે હૈં ઇસકી, યે ગુલસિતાં હમારાં…

    આધુનિક હિન્દુસ્તાન ખરેખર, દરેક ભારતીય માટે ગુલસિતાં બની રહ્યું છે. આજે મહિલાઓને પણ ન્યાય મળવા લાગ્યો છે. મોટાભાગના વ્યવસાયિક ક્ષેત્રોમાં, મહિલાઓએ પગરણ માંડયા છે. જ્યાં પુરુષવર્ચસ્વની સીલિંગ તૂટી છે અને ભારતીય સમાજે તે સ્વીકાર્યું છે. આ વ્યવસાયિક આધુનિક દોડમાં, ભારતીય લશ્કર (આર્મી) પણ બાકાત નથી.

    ૧૯૯૨માં ભારતીય લશ્કરમાં, મહિલાઓને નોન કોમ્બેટ રીતે પ્રવેશ આપવો તે નક્કી થયું. જે ભારતીય મહિલાઓ, ઘરની ચાર દીવાલોમાં ગૃહકાર્ય કરતી હતી તે હવે લશ્કરમાં જોડાઈ. આજના એક સર્વેક્ષણ પ્રમાણે ભારતીય લશ્કરની ત્રણે પાંખોમાં મળીને લગભગ ૧૧,૦૦૦ ભારતીય મહિલાઓ સૈનિક સિવાયની ભૂમિકાઓમાં કામ કરે છે. જેમાં લશ્કરમાં લગભગ ૭૦૦૦થી ૮૦૦૦ મહિલાઓ કામ કરે છે. નવી વીંગમાં ૭૦૦થી ૮૦૦ મહિલાઓ કાર્યરત છે. ભારતીય એરફોર્સ (IAF) માં આશરે ૧૬૦૦ મહિલાઓ ફરજ બજાવે છે.

    ૨૦૧૬માં ભારતીય, એરફોર્સમાં એક આગવી પરંતુ અદ્ભુત કહી શકાય તેવી ઘટના બની. આ લશ્કરની વીંગમાં ત્રણ ભારતીય મહિલાઓની ફાઇટર પ્લેન ઉડાવી શકે તે માટે (એરફાઇટર વિમાન) માટે નીમણૂક થઈ. તે ત્રણ મહિલાઓ અવની ચર્તુવેદી, મોહનાસીંગ અને ભાવના કંઠ.

    આ ત્રણ મહિલાઓમાં ભાવના કંઠે આગવી પ્રગતિ કરી અને તે ભારતીય ટોપગન (TOP GUN) પ્રથમ લશ્કરી મહિલા બની.

    ટોપગન (TOP GUN) એટલે કોઈ પણ વ્યક્તિ પોતાના વ્યવસાયમાં ઉત્તમ હોય, સ્કિલ્ડ પરસન હોય, તેનામાં સર્વોત્તમ શક્તિઓ હોય અને કાર્ય કરવામાં સૌની ઉપર હોય.

    સ્કવોડન લીડર ભાવના કંઠે પણ આ ઉપલબ્ધિ મેળવી અને તે પ્રથમ ભારતીય એરફોર્સની ટોપગન મહિલા બની.

    વિસ્તારથી ટોપગન આર્મી મહિલાની વાત પર ફોકસ કરીએ.

    ભાવનાનો જન્મ બિહારમાં આવેલા દરભંગામાં થયો હતો. ભણવામાં તેજસ્વી ભાવના એન્જિનિયરિંગનો અભ્યાસ કરતી પરંતુ તેની મીટ હંમેશા આકાશ તરફ મંડાયેલી રહેતી. તેને વિચાર આવતો, આ પંખીઓ કેટલા પણે મુક્ત રીતે આકાશમાં ઉડે છે, તેમ મને પણ મુક્ત રીતે આકાશમાં ઉડવા મળે તો ? હું વિમાન પ્લેન ચલાવી શકું તો !

    આ ઉપરાંત ૨૬મી જાન્યુઆરીને અન્ય ગણતંત્ર દિવસોમાં પરેડ જોવી તે તેની પેશન હતી. તે કલાકો સુધી પરેડ, પહેલેથી છેલ્લે સુધી જોતી અને તેને થતું, હું પણ આ લશ્કરી પરેડનો હિસ્સો બનું તો કેવું સારું ? આ તેની પેશન બની ગઈ હતી.

    પરંતુ ભારતીય સમાજમાં શરૂઆતમાં તો મોટાભાગના વિદ્યાર્થીઓ ચીલાચાલુ ડૉક્ટર, એન્જિનિયર વગેરે વગેરે ભણીને બનવાનું પસંદ કરે છે. સમાજના વહેણ સામે ઘણા ઓછા વિદ્યાર્થીઓ અલગ કારકીર્દી પસંદ કરે છે. ભાવના કંઠ પણ શરૂઆતમાં એ જ રસ્તે ચાલી અને બાયોમેડિકલ એન્જિનિયર બની. આ પછી થોડો સમય તેણીએ ટાટા કન્સ્લટન્સી સર્વિસમાં નોકરી કરી.

    પરંતુ તેના મનમાં તો આકાશમાં ભારતીય એરફોર્સનું વિમાન ઊડાડવાનું સ્વપ્ન બીજ રોપાણુ હતું. તે તેની પેશન હતી. અને જાણે તેના આ સ્વપ્નને કુદરતે પાંખો આપી.

    ૨૦૧૪માં ભારત સરકારે એરફોર્સમાં બહેનો માટે ફાઇટર સ્ટ્રીમ ૨૦૧૪-૨૦૧૬ સુધી પ્રાયોગિક ધોરણે ચાલુ કરી જેની જાહેરાત આવી.

    અને ભાવના કંઠે, આ તક ઝડપી લીધી, તેનું ભારતમાતાની એરફોર્સમાં રહીને સેવા કરવાનું અને ફાઈટર પ્લેન ઉડાડવાનું સ્વપ્ન સિદ્ધ થયું. તેણે આ સોનેરી તકનો લાભ લઈ, એરફોર્સની બધી ટ્રેનિંગો લઈ સ્કોડન લીડર ભાવના કંઠ બની.

    આ પછી ભાવના કંઠ સ્કોડન લીડર ઓફ એરફોર્સ તરીકે એક પછી એક સફળતાના પગથિયા ચડતી ગઈ.

    સૌ પ્રથમ ભાવના કંઠે એરફોર્સ પાયલોટની ટ્રેનિંગ પૂરી કરી. પછી ૨૦૧૬માં IAFની પ્રથમ ફાઇટર મહિલા બેચની, મહિલા બની. આ પછી ૨૦૧૯માં ભાવનાએ ફાઈટર કોમબેટ મિશનનું ડેટાઇમ મિશન ક્લીયર કર્યું. આ કોમ્બેટ મિશન કરનાર તે પ્રથમ ભારતીય મહિલા હતી.

    આ પછી ભાવના કંઠ, MIG-21 ફાઇટર વિમાન ઉડાડવા સક્ષમ બની અને તે તેણે હવામાં ઉડાડયું. તેનું આકાશમાં ભારતીય એરફોર્સ માટે વિમાન ઉડાડવાનું સ્વપ્ન પૂર્ણ થયું. આ પછી સ્કોડનલીડર ભાવના કંઠે SU- 30 ફાઇટર વિમાન ઉડાડયું.

    સ્કોડન લીડર ભાવના કંઠનું સ્વપ્ન હતું ટોપગન TOP GUN ભારતીય એરફોર્સ મહિલા બનવાનું

    તાજેતરમાં જ ભાવના કંઠે એરફોર્સનો અતિપ્રતિષ્ઠિત કોર્સ ફાઇટર કોમ્બેટ લીડર (FCL) કોર્સ, ગ્વાલીયરની (TACDE) માંથી પૂરો કર્યો. અને ભારતની પ્રથમ ટોપગન એરફોર્સ મહિલા બની.

    FCLના એરફોર્સના કોર્સ માટે પાયલોટની ખાસ વિશિષ્ટ બેચ હોય છે. જેમાં ૧% પાયલોટ ભાગ લઈ શકે છે. તેમાં ભાવના કંઠે ભાગ લીધો. આની ગ્વાલીયર ખાતે ૨૦ અઠવાડીયાની સખત ટ્રેનિંગ હતી જે તેણે પૂરી કરી.

    ભાવના કંઠની હવે પછીની ડયુટીમાં અગ્રીમ લડાઈની હરોળનું આયોજન કરવું, ઉચ્ચ જોખમવાળા હવાઈ ઓપરેશનનું સંચાલન કરવું, અને અન્ય પાયલોટને હવાઈ યુક્તિઓ અને શસ્ત્રોના ઉપયોગ અંગે તાલીમ આપવી વગેરે વગેરે. ભાવના કંઠ ગણતંત્ર પરેડમાં પણ પસંદગી પામી છે. સ્કોડન લીડર ભાવના કંઠે યુવતીઓ અને મહિલાઓ માટે ભારતીય લશ્કરના દ્વાર સંપૂર્ણ ખોલી આપ્યા છે

    ,

  • સંસ્પર્શ- ૨૯

    ધ્રુવ ભટ્ટની નવલકથાઓ પર સ્વ- અનુભૂતિની લેખશ્રેણી

    જિગીષા દિલીપ

    એ હરિ….. ઓ…. ઓ ….હરિ……હરિ ….એ …..હરિ…
    એક શબદ દો કાન, એક નજર દો આંખ
    વૈસે ગુરુ ગોવિંદ દો એક હૈ, તું ઝાંક સકે તો ઝાંક
    શબદ જડ્યા રે જગનાં ચોકમાં રે…..
    જડ્યા મને વચનો અણપાર…..
    કાને રે… અમારા ; વચનો વાંચ્યા રે….
    વાંચ્યા ભેગા ઉકલ્યા અણસાર…(૨)

    અમે ભણેલી વાણીનાં ભણતર ભૂલીયા રે….
    એવા મેં તો ખોયાં મારા ગાન,મેં તો કંઠે આપ્યાં ગાન….
    એવાં ગાણાંને ખોયાંની મોજ્યું હું શું કહું રે….
    ખોયાં એ તો ….ઓ …રે…ઊતરશે ભવપાર
    એવાં નવા રે અવતારે રમશે ચોકમાં રે….

    જી …..જી જી જી ઈ ઈ ઈ જી …જી એ જી
    નવા રે અવતારે રમશે ચોકમાં રે…
    એવાં શબદ જડ્યાં રે જગનાં ચોકમાં રે….

    મિત્રો,

    ઘેડ પ્રદેશનાં એટલે કે પોરબંદરથી ચોરવાડ સુધીનાં પ્રદેશનાં, લોક ઢાળમાં હાર્દિક દવેનાં કંઠે ગવાયેલ આ ધ્રુવગીતને સાંભળીને તમે શબદને પેલે પાર ન જાઓ તો જ નવાઈ!

    હરિને સંબોધીને ગવાયેલ આ ગીતનો દોહો આપણને કબીરની યાદ અપાવી દે જરૂર ,પરતું કબીરે કહ્યું,

    ગુરુ ગોવિંદ દોનો ખડે,કિસકો લાગુ પાય ।
    બલિહારી ગુરૂ આપકી,ગોવિંદ દીયો બતાય ।।

    જ્યારે અહીં તો દાદા કહે છે કે બે કાન વડે આપણને એક શબ્દ સંભળાય છે અને બે આંખોથી એક જ વસ્તુ દેખાય છે. તેવી રીતે ગુરુ અને ગોવિંદ એક જ છે, તું જોઈ શકતો હોય તો જો. આમ કહી દાદાએ ગુરુનો સુંદર મહિમા ગાઈ ગુરુને પરમનું સ્થાન આપ્યું છે. વાત પણ કેટલી સાચી છે !ગુરુ જ આપણને પરમ સુધી પહોંચવાનો અને જીવન સાચી રીતે જીવવાનો રસ્તો બતાવે છે ને?

    દોહો પૂરો કરતાં દાદા ગીતની શરૂઆત કરતાં કહે છે, મને મારાં શબ્દો જગતનાં ચોકમાંથી જ મળ્યા છે. ધ્રુવદાદાની જગતને અને લોકોને જોવાની અને સમજવાની દૃષ્ટિ જ સાવ નોખી છે. દાદા કહે છે ,”મને અણપાર વચનો મળ્યા.”  તેમને નાનામાં નાના માણસની કે અભણ માણસની પછી ભલે તે, ગીરનાં જંગલ નિવાસી હોય કે દરિયા કિનારે રહેનાર ખારવો, ખલાસી કે આદિવાસી હોય દરેકનાં શબ્દની પેલેપારનો શબદ જ સંભળાય છે. તેઓ જગતનાં દરેક લોકોનાં શબ્દો કાનથી વાંચે છે, સાંભળતાં નથી અને તેથી જ કાનથી વાંચેલા શબ્દોનાં ઊંડાંણભર્યા અર્થો તે ઉકેલી શકે છે,  એટલે જ દરિયા કિનારે ખારાપાટમાં અસહ્ય ગરમીમાં કારમી મજૂરી કરતા આદિવાસીને તે કેમ છે ? પૂછે અને જવાબ મળે “હાકલા છીએ બાપા હાકલા” અને ગીત રચાઈ જાય, સૌનું ખૂબ ગમતું” ઓચિંતું કોઈ મને રસ્તે મળે ને કદી ધીરેથી પૂછે કે કેમ છે? આપણે તો કહીએ કે દરિયા શી મોજમાં અને ઉપરથી કુદરતની રહેમ છે”

    જગતનાં લોકોની વાણીનાં શબ્દોમાંથી જ એમને વેદ,ઉપનિષદ ,ગીતાનું જ્ઞાન લાધે છે, તેમની આ લોકવાણી સમજવાની અનોખી રીત વર્ણવતા તેઓ કહે છે કે જ્યારે હું જગતનાં લોકોની વાણી સાંભળું છું ત્યારે હું મારી ભણતરની ભણેલી વાણી ભૂલી જાઉં છું. ભણતરનાં જ્ઞાન કરતાં પણ અભણ લોકોનાં વચનોમાંથી દાદાને ઊચું જ્ઞાન સાંપડે છે. દાદાનાં દરેક પુસ્તકમાં ,તેમનાં દરેક પાત્રોનાં સંવાદોમાં આપણે આ વાત સાંભળી ચુક્યા છીએ.

    હવે આગળ જે વાત કરી છે તે તો અદ્ભુત છે. દાદા જે જગતનાં લોકોની વાણીમાંથી જે શબદને પામ્યા અને તેમનાં ગીતો તેમણે ગાયા, પણ તેમની ઉદારતા જુઓ તેમણે તે ગીતોને પણ ‘જે ગાય તેના ગીતો ‘ કહી “ તમે ગાયા આકાશ ભરી પ્રીતે,તે ગીત કહેવાય મારા કઈ રીતે?” તેમ કહે છે. આમ કહી પોતાનાં કંઠે ગવાયેલ ગીતોને લોકોમાં વહેંચી, તેની અણકહી મોજ દાદા માણે છે અને નિ:શબ્દતામાં ખોવાઈ જાય છે અને ગાઈ ઊઠે છે,

    એવાં મેં તો ખોયાં મારા ગાન, મેં તો કંઠે આવ્યાં ગાન….રે
    ગાણાંને ખોયાની મોજ્યું , હું શું કહું રે…
    ખોયાં એ તો ઊતરશે ભવપાર
    એવાં નવારે અવતારે રમશે ચોકમાં રે…

    આગળ વધતાં લોકોની વાણીમાં પોતાનાં શબ્દોને રમતાં મૂકીને સંતોષ અનુભવતાં દાદા કહે છે. મેં મારા શબ્દોને લોકોમાં વહેંચી દીધાં અને સમય જતાં તે શબ્દો બીજા ભવમાં નવા અવતારે અવતરશે અને નવાં સ્વરૂપે ચોકમાં અવતરશે. જેમ વર્ષો પહેલાંનાં મહર્ષિ વ્યાસમુનિ અને વાલ્મિકજીએ લખેલ મહાભારત ,રામાયણ તેમજ ભાગવતને મોરારિબાપુ અને ડોંગરે મહારાજ નવા અવતારે રજૂ કરે છે તેમ. આમ જગતનાં લોકો પાસેથી મળેલા શબ્દોની જ્ઞાનગંગામાં પોતે નાહીને તે ગંગાનાં પાણીમાં જગત સમસ્તને પોતાનાં ગણી સાથે ઝબોળવાની “ વસુધૈવ કુટુમ્બકમ્’ની ભાવનાની સુંદર વાત ધ્રુવદાદાએ તેમના આ ગીતમાં કરી છે. તેમજ જગતનાં ચોકમાંથી જ શબ્દો તેમને મળ્યા અને તેને ગીત સ્વરૂપે તેમણે રજૂ કર્યાં.કેટલી હ્રદયમાં સોંસરવી ઉતરી જાય તેવી વાત છે નહીં?

    સુશ્રી જિગીષાબેન પટેલનો સંપર્ક dilipjigisha@gmail.com વિજાણુ ટપાલ સરનામે થઈ શકે છે.

    ,

  • સ્નેહમિલન એટલે સાથે મળવું? કે સાથે હોવું?

    ફિર દેખો યારોં

    બીરેન કોઠારી

    દિવાળીના તહેવારોમાં સામાન્ય રીતે ઘરનાં બધાં કે મિત્રો ભેગાં થાય છે. વર્ષભર વિવિધ ભાગદોડમાં વ્યસ્ત રહેવાને કારણે એકબીજાને પૂરતો સમય ન આપી શકતાં પરિવારજનો કે સ્નેહીજનો સાથે મળે છે, સાથે ભોજન કરે છે. પણ આ મેળાવડામાં એક દૃશ્ય સામાન્યપણે  જોવા મળે છે. એક જ રૂમમાં બેઠેલા લગભગ દરેકની નજર પોતાના મોબાઇલ ફોનના સ્ક્રિન પર ખોડાયેલી હોય છે. કોઈ સંદેશા વાંચે છે, કોઈ સોશિયલ મીડિયા ફંફોસે છે, તો કોઈ રીલ જુએ છે. મળવા માટે ભેગા થયેલા લોકો એકબીજાની બાજુમાં બેઠા હોવા છતાં એકબીજાની સાથે નથી. આ પરિસ્થિતિ એટલી હદે સામાન્ય થઈ ગઈ છે કે હવે આમ હોવું કોઈને અજુગતું લાગતું નથી.

    આ સંદર્ભે ઇટાલીના સાર્ડિનિયા ટાપુ પર શરૂ થયેલી એક પહેલ ધ્યાન ખેંચે એવી છે. અહીં આવેલી પંદર રેસ્ટોરાંએ નક્કી કર્યું છે કે એક મહિના માટે સપરિવાર જમવા આવતા લોકોને ભોજન દરમિયાન મોબાઇલ ફોન બાજુએ રાખવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવા. આ કોઈ કાયદાકીય પ્રતિબંધ નથી. રેસ્ટોરાંમાં આવનારા પરિવારો પોતાની મરજીથી આ પ્રયોગમાં જોડાઈ શકે છે. પોતાના ફોનને બેગમાં મૂકી દેવાનો કે રેસ્ટોરાંમાં રાખેલી ખાસ ટોપલીમાં મૂકવાનો વિકલ્પ તેમને અપાય છે. બાળકોને ફોન કે ટૅબ્લેટ પકડાવીને શાંત રાખવાને બદલે તેમને રમતો, ચિત્રો દોરવાની સામગ્રી અને બીજી પ્રવૃત્તિઓ આપવામાં આવશે.

    સાંદર્ભિક તસવીરઃ નેટ પરથી

    આ પહેલનો હેતુ બહુ સાદો છે : પરિવારનાં સભ્યો જમતી વખતે એકબીજા સાથે વાત કરે, બાળકો સાથે સમય વિતાવે અને ભોજન માત્ર પેટ ભરવાની ઔપચારિકતા ન બની રહે. સાર્ડિનિયાનાં બાળ અને કિશોર અધિકાર સંરક્ષક અન્ના કાઉએ સ્થાનિક રેસ્ટોરાંના સંગઠન સાથે મળીને આ પ્રયોગ શરૂ કર્યો છે. એક મહિના પછી તેના પરિણામોનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવશે.

    આ સમાચાર વાંચતાં પહેલો વિચાર એ આવે કે આવી પહેલની જરૂર જ કેમ પડવી જોઈએ? પરિવાર સાથે જમવું આપણા રોજિંદા જીવનનો સહજ હિસ્સો હતો. જમતી વખતે દિવસભરની વાતો થાય, કોઈના અનુભવની ચર્ચા થાય, બાળકો શાળામાં શું બન્યું તેની વાત કરે, ક્યારેક કોઈ વાતે હસવું આવે, કે કોઈ મુદ્દે મતભેદ પણ થાય. જમવાનું પૂરું થાય ત્યાં સુધીમાં દિવસભરની  વાતો ચર્ચાઈ જાય.

    હવે આ દૃશ્ય બદલાઈ રહ્યું છે. મોબાઇલ ફોનને કારણે આપણે દૂર બેઠેલા લોકો સાથે સતત જોડાયેલા રહી શકીએ છીએ, પણ આપણી બાજુમાં બેઠેલી વ્યક્તિ સાથે વાત કરવા માટે સમય કાઢવો મુશ્કેલ છે. કોઈ સંદેશ આવ્યો છે કે નહીં, કોઈએ ફોટો મૂક્યો છે કે નહીં, કોઈ નવો વીડિયો આવ્યો છે કે નહીં- આ બધું તપાસતા રહેવાની લ્હાયમાં સામે બેઠેલી વ્યક્તિ શું કહે છે એ સાંભળવાનું ચૂકાઈ જાય છે. ફોનમાં દુનિયા આખી સમાઈ ગઈ છે એ ખરું, પણ ઘણી વાર એમ લાગે કે આપણી નજીકની દુનિયા જ તેનાથી ઓઝલ થઈ ગઈ છે.

    આ પરિસ્થિતિમાં સૌથી વિચારવા જેવો મુદ્દો બાળકોનો છે. બાળકો મોબાઇલ ફોનમાં વધારે સમય વિતાવતાં હોવાની ફરિયાદ મોટા ભાગનાં માતા-પિતા કરે છે. તેમને ફોનથી દૂર રાખવા માટે નિયમો બનાવે છે, સમયની મર્યાદા નક્કી કરે છે અને જરૂર પડે ત્યારે ઠપકો પણ આપે છે. પરંતુ આ  જ  માતાપિતા બાળકને ભોજન કરાવતી વખતે તેને શાંત રાખવા માટે ફોન કે ટેબ્લેટ પકડાવી દે છે. બાળક જમતાં જમતાં વીડિયો જોતું રહે તો તેને જમાડવાનું સરળ પડે છે. બહાર રેસ્ટોરાંમાં ગયા હોઈએ ત્યારે બાળક કોઈ તોફાન ન કરે, બીજા લોકોને ખલેલ ન પહોંચાડે એટલે તેના હાથમાં ફોન થમાવી દેવાય છે.

    આમ, ફોન બાળક માટે માત્ર મનોરંજનનું સાધન ન બની રહેતાં, પણ કંટાળો આવે ત્યારે, રાહ જોવી પડે ત્યારે કે કોઈની સાથે વાત કરવાની જરૂર ન લાગે ત્યારે તરત હાથવગો થઈ જાય એવો સાથી બની જાય છે. પછી એ જ બાળક ફોન છોડતું નથી એવી મોટાંઓ ફરિયાદ કરે છે. સવાલ એ છે કે બાળકોને ફોનની આદત પાડવામાં મોટાંની ભૂમિકા કેટલી છે?

    સાર્ડિનિયામાં થયેલી આ પહેલ પાછળ એક મહત્ત્વનો મુદ્દો છે. તે એ કે બાળકોને મોબાઇલથી દૂર રાખવાની વાત કરતાં પહેલાં મોટાંએ પોતે પણ ફોન બાજુ પર મૂકવો પડશે. બાળકને જમતી વખતે ફોન ન જોવાનું કહેતા હોઈએ અને આપણે પોતે સતત ફોન તપાસતા રહેતાં હોઈએ તો એ વાતની અસર કેટલી થાય? બાળકોને સૂચના કરતાં દાખલો બેસાડવાની અસર વધારે થતી હોય છે. પરિવારના બધા સભ્યો સાથે મળીને ફોન બાજુ પર મૂકે તો એ માત્ર બાળક માટેનો નિયમ નહીં, પણ સૌએ સાથે મળીને સ્વીકારેલી ટેવ બને.

    અલબત્ત, મોબાઇલ ફોનને જ બધા પ્રશ્નોનું મૂળ ગણવું યોગ્ય નથી. ટેક્નોલોજીએ આપણને અનેક સગવડો આપી છે. કામકાજ, માહિતી, સંપર્ક અને મનોરંજન માટે તે અનિવાર્ય બની ગયો છે. ફોન વાપરવો ખોટો નથી. પણ ફોનનો ઉપયોગ ક્યારે કરવો અને ક્યારે તેને બાજુ પર રાખવો, એ નક્કી કરવાનો અધિકાર આપણી પાસે રહેવો જોઈએ. બીજી રીતે કહીએ તો સાધન આપણા હાથમાં હોવું જોઈએ; આપણે સાધનના હાથમાં નહીં.

    સાર્ડિનિયાની આ પહેલ ખરેખર તો આપણને સૌને આ મુદ્દે વિચારવાની એક તક આપે છે, એમ કહી શકાય.

    ‘ગુજરાતમિત્ર’માં લેખકની કૉલમ ‘ફિર દેખો યારોં’માં ૫- ૧૧– ૨૦૨૬ના રોજ આ લેખ પ્રકાશિત થયો હતો.

    શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
    ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
    બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી

    ,

  • સંસ્કૃત – શ્લોક/સુભાષિતો : ક્ષમાનો ગુણ સૌથી મોટો છે

    દેવિકા ધ્રુવ

    શ્લોકઃ

    नरस्याभरणं रूपं रूपस्याभरणं गुणः।
    गुणस्याभरणं ज्ञानं ज्ञानस्याभरणं क्षमा॥

    સમાસ વિભાજન અને  શબ્દશ: ગુજરાતી અર્થ

    नरस्याभरणं=नरस्य+आभरणम्=  नरस्य= મનુષ્યનું, आभरणं= આભૂષણ, रूपं= રૂપ.

    रूपस्याभरणं =रूपस्य+आभरणम् रूपस्य= રૂપનું +आभरणम्= આભૂષણ, गुणः= ગુણ.

    गुणस्याभरणं=गुणस्य+ आभरणम्  गुणस्य= ગુણોનું +आभरणम्= આભૂષણ ज्ञानं= જ્ઞાન.

    ज्ञानस्याभरणं=ज्ञानस्य+आभरणम्= ज्ञानस्य = જ્ઞાનનું+आभरणम्= આભૂષણ क्षमा= માફી

    શ્લોકનું ગુજરાતી  ભાષાંતરઃ

    મનુષ્યનું સાચું ઘરેણું એનું રૂપ ( આંતરિક) છે.

    રૂપનું ઘરેણું ગુણો છે. 

    ગુણનું ઘરેણું જ્ઞાન છે અને

    જ્ઞાનનું ઘરેણું ક્ષમાભાવ છે.

    વિચારવિસ્તારઃ

    મનુષ્યના કેટલાક ગુણોને અહીં એકમેકથી ચડિયાતા વર્ણવ્યાં છે અને સૌથી સાચો ગુણ ક્ષમાભાવ દર્શાવ્યો છે. એમ કહેવાય છે કે, માણસ બધું જ કરી શકે છે. પણ જતું કરી શકતો નથી. એટલે કે, કોઈના તરફ ક્ષમાભાવ દાખવી શકતો નથી. હકીકતે તો રૂપ,ગુણ,જ્ઞાન વગેરે કરતાં ક્ષમાનો ગુણ સૌથી મોટો છે.

     

     Sanskrit Shlok in English script
    narasyaabharanaam rupam
     rupasyaabharanam gunah
    gunasyaabharanam Gyaanam
    gyanasyaabharanam kShamaa.


    Word to word meaning in English

    narasyaabharaNam=Narasya+aabhraNam  narasya = mankind aabharaNam = Ornament rupam = Beauty.

     rupasyaabharanam=rupasya+aabharanam = rupasya = beauty’s  aabharanam = Ornament  gunah = virtues

    gunasyaabharanam=gunasya_aabharanam = gunasy = virtue’s, aabharanam = Ornament
    Gyaanam =     knowledge

     gyanasyaabharanam= Gyanasya+aabharanam = Gyanasya = of knowledge, aabharanam = Ornament  kShamaa = forgiveness.

    Translation in English:

    Ornament of a man is beauty. Ornament of beauty is virtue. Ornament of virtue is knowledge and forgiveness is the ornament of knowledge.

    Devika Dhruva – ddhruva1948@yahoo.com | http://devikadhruva.wordpress.com

    ,

  • વિદ્યાર્થીઓ માટે : ગીતાનાં શાશ્વત સૂત્રો – [૪] – तान तितिक्षस्व भारत

    પ્રકાશકઃ જોય એન્ટરપ્રાઇઝ,
    જી૫,શક્તિ સ્ક્વેર, મૅનેજમૅન્ટ એન્ક્લેવ સામે,  નેહરૂ પાર્ક  રોડ,
    અમદાવાદ  ૩૮૦૦૧૫
    ISBN: 978-93-48694-79-9    કિંમતઃ રૂ. ૨૫૦/-

    હરેશ ધોળકિયા

    કૃષ્ણ કહે છે કે આ જગતમાં બધું જ પરિવર્તનશીલ છે. મહાન વિજ્ઞાની આઈનસ્ટાઇન કહે છે કે બધું જ સાપેક્ષ છે. સાપેક્ષ એટલે કશું જ પૂર્ણ સત્ય નહિ. બધું જ પરિવર્તનશીલ !. ક્યારેક સુખ આવે તો ક્યરેક દુ:ખ આવે. ક્યારેક સફળતા મળે, તો ક્યારેક નિષ્ફળતા મળે. ક્યારેક ધાર્યું  થાય, તો ક્યારેક ધાર્યું ન પણ થાય. બધું શક્ય છે.

    હવે જો સુખ આવે ત્યારે આનંદમાં  આવી જઈએ અને દુ:ખ આવે ત્યારે દુ:ખી થઇ જઈએ, તો સમગ્ર જીવનમાં તો એવા બનાવો વારંવાર આવતા હોવાથી વ્યક્તિ સતત સુખ-દુ:ખ વચ્ચે ઝોલા ખાધા કરશે. તેનું મન ડોલ્યા કરશે. સ્થિર નહિ રહે. અને તો તે સ્વસ્થતાથી વિચારી નહિ શકે. જો શાંતિથી અને સ્વસ્થતાથી વિચારવું હોય અને કામ કરવું  હોય તો  બંને બાબતોનો ત્યાગ કરવો જોઈએ અને મનને સ્થિર રાખવું જોઈએ. સુખ આવે કે દુ:ખ, હું તો મારે જે કરવું હશે તે જ કરીશ. કોઇથી પ્રભાવિત નહિ થાઉં.

    રામાયણમાં રામને ચૌદ વર્ષનો વનવાસ મળ્યો. સામાન્ય વ્યક્તિ હોય તો દુ:ખી જ રહ્યા જારે, પણ રામે શાંતિ અને આનંદથી ચૌદ વર્ષ પસાર કર્યા. તે દરમ્યાન સીતાનું હરણ થઇ ગયું, તો પણ ધીરજપૂર્વક  માર્ગ કાઢ્યો અને સીતાને પાછા મેળવ્યા. કૃષ્ણને ખુદને પણ સમગ્ર જીવન અનેક રાક્ષસો સામે લડવું પડ્યું. પોતાના જ સગાઓના વિખવાદ જોવા પડ્યા, છતાં તેઓ સ્વસ્થ રહ્યા અને સુખ દુઃખનો વિચાર કર્યા  વિના પોતાને જે કરવું હતું તે જ કરતા રહ્યા. મહર્ષિ અરવિંદને બ્રિટીશ સરકારે કોઈ પણ વાંક ગુના વિના જેલમાં પૂરી દીધા, તો પણ દુ:ખી થયા વિના ત્યાં તેમણે  સાધના કરી ઈશ્વરના દર્શન કર્યા. લોકમાન્ય તિલકને પણ જેલમાં પૂર્યા તો પણ દુ:ખી થયા વિના અદ્ભુત પુસ્તકો લખ્યા. આ કેમ કરી શક્યા ? કારણ કે તેઓ સુખ કે દુ:ખ વચ્ચે તટસ્થ અને સ્વસ્થ રહેતા હતા. જેણે પણ  સફળ થવું છે તેણે આ સુખ-દુ:ખના ત્યાગને શીખવું પડશે.

    હરેશ ધોળકિયા : ન્યુ મિન્ટ  રોડ, પેરીસ બેકરી પાસે, ભુજ-કચ્છ ( ૩૭૦૦૦૧) | ઈ-મેલ : dholakiahc@gmail.com

    ,

  • મહાભારત મંથન – ઋષિ પરાશર

    જયસુખ મોચી

    મહાભારતની શરૂઆત તો જન્મેજયની કથાથી થાય છે.પણ આપણે પાંડવો અને કૌરવોના વંશની વાત કરીએ તો ઋષિ પરાશર અને સત્યવતીની કથા  મહાભારતની પહેલી કથા છે.

    એકવાર ઋષિ પરાશર નદી પાર કરવા માટે નાવમાં બેઠા.પિતાને મદદ કરવા દાશરાજની દિકરી સત્યવતી નાવ ચલાવતી. ઋષિ પરાશર એની નાવમાં બેઠા.નાવ આગળ ચાલી અને સત્યવતીની સુંદરતા ઉપર ઋષિ મોહી ગયા. અને  સંભોગની ઈચ્છા વ્યક્ત કરી, ઋષિ શ્રાપ આપશે એવો ડર લાગ્યો એટલે સત્યવતીએ હા પાડી અને  પરાશર અને સત્યવતીનું મીલન થયું. પછી ઋષિએ સત્યવતીને વરદાન આપ્યું કે આપણા મિલન થકી જે ગર્ભ રહ્યો છે એ ગર્ભથી  પુત્રનો જન્મ થશે. અને એ પુત્રનો  જન્મ  છતાં તું(અક્ષતયોની) કુવારીકા જ રહીશ. સત્યવતીએ દ્વિપને કિનારે દિકરાને જન્મ આપ્યો અને દિકરો શ્યામ હતો એટલે ‘કૃષ્ણ દ્વેપાયન’ નામ પાડ્યું.અને એમણે વેદનું વિભાજન કર્યું એટલે એ વેદ વ્યાસ કહેવાયા.

    ઋષિ પરાશરે કૃષિ સંશોધનનો પાયો મહાભારત યુગમાં નાખેલો.આપણા મહાન ઋષિઓએ હજારો વર્ષ પહેલા જે કહેલું એમાનું ઘણુ ખરુ ટેકનોલોજી કે સંશોધનના નામે પુનરાવર્તન થાય છે.

    આર્ય ભટ્ટે શૂન્યની શોધ કરી અને ગણિતમાં આવિષ્કાર થયો એમ વાદળોના બંધારણ પરથી હવામાનની આગાહી ઋષિ પરાશરનું સર્જન છે. પોષ મહીનામાં હવાની ગતિ અને દિશા ઉપરથી આખા વર્ષમાં કેટલો વરસાદ થશે એની વિધિ ઋષિ પરાશરે કહેલી!અત્યારે ભલે લંડનનું હવામાન ખાતું  વખણાતું હોય  પણ એની શરૂઆત આ દેશના ઋષિઓએ કરેલી છે.સનાતન સંસ્કૃતિના વારસ તરીકે આપણને એનું ગૌરવ હોવુ જોઈએ!

    ઋષિ પરાશરે ‘કૃષિ પરાશર’ નામનો ગ્રંથ લખ્યો.૨૪૩ શ્લોકના આ ગ્રંથમાં લણણીથી શરુ કરી અને વાવણી સુધીની વિસ્તૃત માહિતી છે.ખેતી, અન્ન, પશુપાલન, અને વરસાદ વિશે ઋષિએ ગઝબ લખ્યું છે.બધુ તો અહી શક્ય નથી પણ થોડું અન્ન વિશે ઋષિના જ શબ્દોમાં

    कण्ठे कर्णो च हस्ते च विद्यते यदि ।
    उपवासस्तथापि स्यादन्नाभावेन देहिनाम।।

    ગળામાં, હાથમાં,કાનમાં ગમે એટલું સોનું હોય એનાથી પેટ નો ભરાય,અન્ન વગર ઉપવાસ જ કરવો પડે!

    ઋષિ આગળ કહે છે અન્ન પ્રાણ છે,અન્ન શક્તિ છે. જગતના દરેક કાર્યનું મુખ્ય સાધન અન્ન છે.દેવો દાનવો કે માણસને અન્ન વગર નહીં ચાલે.

    હિન્દીમાં આ ગ્રંથનો અનુવાદ વારણસીના વિદ્વાન ‘રામચંદ્ર પાંડે’ એ કર્યો છે.’ઈવ અને આદમ’થી શરુ થયેલી માણસજાતે પોતાનું અસ્તિત્વ ટકાવવા માંસાહાર કર્યો હશે પણ ઋષિ પરાશરના આગમન પછી અન્નનું મહત્વ વધ્યું એ શક્યતા નકારી ન શકાય ! શાકાહારનો ઉત્તમ વારસો ઋષિઓની દેન છે.આપણો દેશ ખેતી પ્રધાન દેશ છે એમાં ઋષિ પરાશરનું  અમૂલ્ય યોગદાન છે.

    આપણી સંસ્કૃતિમાં ગોત્રનું એક વિશેષ મહત્વ છે.

    ‘મહર્ષિ પરાશર’ ગોત્ર પ્રવર્તક ઋષિ છે.પરાશર ગોત્રની છ શાખાઓ છે. એનો સંબંધ ઋષિ પરાશર સુધી લંબાય છે.આજકાલ આડેધડ પ્રેમલગ્ન કરતી નવી પેઢીને ખબર નથી કે એક જ ગોત્ર(અટક)માં લગ્ન નથી થતા એના વાજબી કારણો છે.આ રિવાજ પાછળ  સમાજ હિતનો હેતું  છે.મેડિકલ સંશોધનમાં સાબિત થયેલું છે કે એક જ ગોત્રમાં લગ્ન થાય પછી જે સંતાન જન્મે એમાં ખોડ-ખાપણની શક્યતા વધે!એટલે આપણી સંસ્કૃતિમાં એક જ ગોત્રમાં લગ્ન નથી થતાં.આપણા સામાજિક રિવાજો પાછળ વૈજ્ઞાનિક અભિગમ હોય છે.આધૂનિકતાના નામે બધુ બદલવું હિતાવહ નથી.ખાસ વાત કે મહાભારતની એકપણ કથામાં પ્રેમનો વિરોધ નથી પણ દરેક વસ્તુની મર્યાદા હોય છે.પ્રેમના નામે “મામા -ભાણી” ભાગી જાય એ પ્રેમ ન કહેવાય એ વાસના કહેવાય.

    ઋષિ પરાશરનો શૈલ્ય પર્વત ઉપર આશ્રમ હતો.અનેક શિષ્યો સાથે તેઓ ત્યાં રહેતા. મહાભારતનાં શાંતિપર્વમાં ભીષ્મ બાણશૈયા ઉપર હતાં ત્યારે યુધિષ્ટિરે પ્રશ્નો પૂછ્યા એના જવાબમાં  જનક રાજા અને પરાશરનો સંવાદ આવે છે જે પરાશર ગીતા તરીકે ઓળખાય છે.

    મુનીવર પરાશરના  જીવન ઉપયોગી ખૂબ લાંબા સંવાદો છે એમાની એક જ વાત અહીં લખું છું

    ઈન્દ્રિયસંયમ ,ક્ષમા,ધૈર્ય, સંતોષ, સત્યભાષણ, લજ્જા , અહિંસા.વ્યસનમુક્તી આ બધા ગુણો સુખ આપનારા છે. મનુષ્યે આસક્તી છોડીને પરમાત્મામાં ધ્યાન લગાવવા પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.

    ઋષિ પરાશર વશિષ્ઠના પૌત્ર છે.શક્તિ અને અષ્યંતિના  પુત્ર છે. ધૃતરાષ્ટ,પાંડુ અને વિદુરના પિતામહ છે.

    દાશરાજની દીકરી સત્યવતી અને પરાશરના મીલન થકી પુત્રનો જન્મ થયો એ  વેદ વ્યાસ વિશે આવતા લેખમાં

    (ક્રમશ)

    જયસુખ મોચી, મહુવા | Sondagarjayasukh369@gmail.com

    ,

  • નવાં વર્ષની શુભકામનાઓ

  • આવનારા નવા વર્ષને આવકાર

    નિરંજન મહેતા

    (કમઢીઆના દરબારશ્રી જાફર ઈમામની ઊર્દૂ રચનાનો ગુજરાતી અછાંદસ ભાવાનુવાદ)

    આવ્યું નવી આશાઓ લઈને નવું વર્ષ

    જોઈએ આપણે શું બદલશે આ નવું વર્ષ. 

    એ જ હશે સૂર્યોદય અને એ જ ચંદ્રાસ્ત

    બદલાશે વાતાવરણ, બદલાશે મોસમ પણ રહેશે તે જ ઝાંઝવા .

    હશે ક્યારેક નફરત, તો ક્યારેક પ્રેમ

    ક્યારેક હશે યુદ્ધ, તો ક્યારેક શાંતિ.

    શું બદલાશે આદત માનવીની નવા વર્ષે

    જોઈએ આપણે શું બદલશે આ નવું વર્ષ .

    તે જ અંધાધુંધી, તે જ ઈચ્છાઓ , તે જ મૌન

    તે જ આનંદ, તે જ દર્દ, તે જ બંધન

    તે જ ઉદ્ગમ, તે જ પતન, તે જ ઉચ્ચ, તે જ નીચ

    તે જ પસ્તાવો, તે જ ખેદ તેમની દરમિયાન, 

    શું કરશે બદલાવ આ નવું વર્ષ આપણી જિંદગીમાં.

    જોઈએ આપણે શું બદલશે આ નવું વર્ષ.

    કરશે નવા સંશોધનો માનવ

    પણ ગુમાવશે માનવતા 

    બદલાશે પ્રેમ નફરતમાં ધર્મ પ્રત્યેનો

    બદલાશે અર્થ એકત્રતાનો

    પણ રહેશે કાયમ આશા અને ઉલ્લાસ
    માનવની રહેશે કાયમ શોધ નવી દુનિયાની 

    શું માનવ વસશે ચંદ્ર અને મંગળ પર?

    શું બાંધશે ઘરો છે જેમ પૃથ્વી પર? 

    આવ્યું છે નવું વર્ષ આશાઓ સાથે.

    જોઈએ શું લાવે છે આનંદ આ નવું વર્ષ. 

    ઈચ્છે જાફર ઓ નવું વર્ષ

    વીતે તે તારી સંભાળમાં અને શાંતિથી.

     

    નિરંજન મહેતાના નવા કાવ્યસંગ્રહ   ‘લાગણીઓની અભિવ્યક્તિ’ માંથી સાભાર.

    Niranjan Mehta

    A/602, Ashoknagar(old),
    Vaziranaka, L.T. Road,
    Borivali(West),
    Mumbai 400091
    Tel. +91 22 28339258/ 91 9819018295
    વીજાણુ ટપાલ સંપર્ક સરનામું : nirumehta2105@gmail.com
    ,