દિલ્હીના જંતર મંતર પર તબીબી વિદ્યાશાખામાં પ્રવેશ માટેની પરીક્ષાના પેપર લીક થવા નિમિત્તે શિક્ષણમાં સુધારાની માંગ સાથે યુવા આક્રોશ જાગ્યો હતો. તેને ઠારવા કેન્દ્ર સરકારે પરીક્ષા પ્રણાલીમાં સુધારાની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ પહેલ કરીને નંદન નીલેકણીના અધ્યક્ષસ્થાને છ સભ્યોના હાઈ પાવર્ડ ટાસ્ક ફોર્સની રચના કરી છે. દેશની પરીક્ષા પ્રણાલીને વિશ્વસનીય, પારદર્શી, સંપૂર્ણ સુરક્ષિત અને લીકમુક્ત બનાવવા આ સમિતિ ભલામણો કરશે. ટાસ્ક ફોર્સ સરકારી નોકરીઓ માટેની સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ, મેડિકલ, એન્જિનિયરીંગ અને બીજી વિદ્યાશાખાઓની પ્રવેશ પરીક્ષાઓ તથા જાહેર પરીક્ષાઓમાં થતી ગરબડો કે અનિયમિતતાઓને રોકવા અને પરીક્ષાઓના સંચાલન તંત્રને મજબૂત બનાવવા વિચારણા કરશે.
સાંદર્ભિક તસવીરઃ નેટ પરથી
વર્તમાન પરીક્ષા પ્રણાલીમાં કેવા કેવા સુધારા આવશ્યક છે તે માટે સમિતિએ લોકો પાસેથી સૂચનો પણ માંગ્યા હતા. પરીક્ષા વ્યવસ્થાને વધુ સમાવેશી, ગોપનીય, ન્યાયસંગત, પારદર્શી અને ભવિષ્ય ઉન્મુખ બનાવવા માટેના ધ્યેયને પરિપૂર્ણ કરવા સમિતિ કાર્ય કરશે. વિદ્યાર્થીઓમાં રહેલા ટીકાત્મક, રચનાત્મક વિચારોમાં વૃધ્ધિ થાય તથા તેમની જિજ્ઞાસા વિકસે તેવી શિક્ષણ અને પરીક્ષણ વ્યવસ્થા માટે નંદન નીલેકણી કમિટી રાષ્ટ્રીય વિમર્શ પણ યોજશે.
મેડિકલની એન્ટ્રન્સ એકઝામ નીટમાં ૨૨ લાખ અને એન્જિનિયરીંગની એન્ટ્રન્સ એકઝામ જે ઈ ઈમાં ૧૬ લાખ વિદ્યાર્થીઓ બેસે છે. કેન્દ્ર અને રાજ્યોનાં સરકારી નોકરીઓ માટેના પબ્લિક સર્વિસ કમિશનોની પરીક્ષાઓમાં પણ હજારો વિદ્યાર્થીઓ ઉમેદવારો હોય છે. હવે જો આ બધી પરીક્ષાઓના પેપર લીક થાય તો તેનાથી લાખો વિદ્યાર્થીઓ અને તેમના વાલીઓ પર માઠી અસર પડે છે. એટલે પરીક્ષાઓના પેપર્સ ફૂટવાના કારણો શોધી તમામ પરીક્ષાઓ કઈ રીતે લીક મુક્ત, પવિત્ર અને વિશ્વસનીય બને તે માટે સરકાર અને સમાજ બંને એ પ્રયત્નો કરવાના છે.
ઈજનેરી વિદ્યા શાખાઓની પ્રવેશ પરીક્ષાઓ ઓનલાઈન કે કમ્પ્યુટર બેઝડ હોય છે. તે જ રીતે મેડિકલની પ્રવેશ પરીક્ષા કેમ ઓનલાઈન નથી લેવાતી તેવો સવાલ છે. પરીક્ષા પધ્ધતિમાં સૌથી પહેલો અને મહત્વનો સુધારો તો એન્જિનિયરીંગની જેમ મેડિકલની પ્રવેશ પરીક્ષા પણ ઓનલાઈન કે કમ્પ્યુટર બેઝ્ડ હોવી જોઈએ. તેને કારણે તેમાં માનવ હસ્તક્ષેપનું પ્રમાણ ઘટશે તેથી પેપર લીક કે ગરબડોની શક્યતાઓ ખૂબ જ ઓછી થશે.
નીટની એકઝામ વરસમાં એક જ વખત લેવામાં આવે છે. ધોરણ ૧૨ સાયન્સની પરીક્ષાના થાક અને ભારમાંથી વિદ્યાર્થી જરાય મુક્ત થયો ન હોય ત્યાં જ તેના માથે નીટની પરીક્ષાનો બોજ આવી ગયો હોય છે. દક્ષિંણ ભારતના રાજ્યો લાંબા સમયથી નીટની એકઝામ રદ કરવાની માંગણી કરી રહ્યા છે. અગાઉની જેમ બારમા ધોરણના મેરિટના આધારે પ્રવેશ આપવો જોઈએ. જેથી વિદ્યાર્થી, વાલી અનેક પરીક્ષા તંત્ર વધુ એક પરીક્ષાથી બચી શકે.
જો એમ ન થઈ શકે તો નીટની પરીક્ષા વરસમાં એક કરતાં વધુ વખત લેવી જોઈએ એવું સૂચન કરવામાં આવ્યું છે. જો દક્ષિણ ભારતનું દબાણ વધે તો કદાચ નીટ નાબૂદીની દિશામાં સરકારને વિચારવું પડે. નીટની પરીક્ષા એક કરતાં વધુ વખત લેવામાં જોખમ એ છે કે આપણું પરીક્ષા તંત્ર વરસમાં એક વખત પણ સરખી રીતે નીટની પરીક્ષા લઈ શકતું નથી તો તે બે કે ચાર વખત લેવા જેટલું સક્ષમ છે તેમ માની શકાતું નથી. વળી તેને કારણે પ્રવેશની પ્રક્રિયા લગભગ આખું વરસ ચાલુ રહે. પહેલી નીટથી ચોથી નીટ સુધીમાં કેટલી બેઠકો માટે પરીક્ષા છે તે સ્પષ્ટ કરી શકાય નહીં તેથી એક થી વધુ નીટ એકઝામનું સૂચન વ્યવહારુ પણ નથી અને અમલ પણ થઈ શકે તેમ નથી
શું આપણું સરકારી તંત્ર કશું જ ગોપનીય રાખી શકે તેમ છે જ નહીં? જો એમ હોય તો જ પરીક્ષાઓના પેપર્સ ફૂટે છે. જો તંત્ર ગોપનીય રાખી શકે તેમ હોય તો પેપર્સ ફૂટવા અશક્ય છે. કેન્દ્ર અને રાજ્યોના બજેટ દર વરસે તૈયાર થાય છે અને આઝાદીના ૭૫ વરસોમાં તે ફૂટ્યા હોવાની ફરિયાદો ભાગ્યે જ સાચી સાબિત થઈ છે. જે તંત્ર બજેટ લીકને રોકી શકતું હોય તે પેપર્સ લીકને પણ રોકી જ શકે. પેપર્સ લીકમાંથી મુક્તિનું ઉદાહરણ નજર સામે જ છે. એટલે પરીક્ષાઓના પેપર્સ ફૂટતા રોકવા માટે બજેટ જેવી જ વ્યવસ્થા વિચારવામાં આવે તો તે લીક થવાની શક્યતા ઘટી જાય છે.
હાલની પરીક્ષા પધ્ધતિમાં જે ગરબડો જોવા મળે છે અને તેને કારણે સમગ્ર રાષ્ટ્ર શરમમાં મુકાય છે તેનું કારણ પરીક્ષા પ્રબંધન જેટલું જ પૂંજીમાં રહેલું છે. અમીરો પોતાના સંતાનોને ખાસ કશી મહેનત વિના ડોકટર બનાવવા માંગે છે તેથી તેઓ પૈસાના જોરે પેપરો ફોડે છે અને પોતાના સંતાનોને મેડિકલમાં પ્રવેશનો માર્ગ મોકળો કરે છે. કહે છે કે ૧૯૯૦માં જે નવી અર્થનીતિ અમલી બની અને આર્થિક ઉદારીકરણ આવ્યું તેણે ખાનગી ક્ષેત્રોને માટે બધા જ દરવાજા ખૂલ્લા મૂક્યા છે. શિક્ષણના ખાનગીકરણને કારણે પૈસાદારોના સંતાનો ખાનગી મેડિકલ કોલેજોમાં અઢળક રૂપિયા ખર્ચીને પ્રવેશ મેળવે છે.તેમાં નીટ અવરોધરૂપ છે એટલે તેઓ નીટના પેપર ફૂટે અને તેમના બાળકો ખાસ મહેનત, આવડત વિના કે સામાન્ય તેજસ્વીતા છતાં ડોકટર બની જાય તે માટે પેપર લીકના માર્ગો અપનાવે છે. તેથી પરીક્ષા તંત્રને ચુસ્તદુરસ્ત કરવાની જરૂર છે.
પરીક્ષા પધ્ધતિમાં સુધારા માટે પરીક્ષાના પ્રશ્નપત્રો તૈયાર કરવા, તેના એક થી વધુ સેટ પરથી ફાઈનલ પ્રશ્નપત્ર બનાવવું, તેની છપામણી, તેને પરીક્ષા કેન્દો પર પહોંચાડવા જેવા તબક્કા હોય છે. આ બધા જ તબક્કાઓમાં સંપૂર્ણ ઈમાનદાર માણસો અને એકદમ ચુસ્ત વ્યવસ્થા જ હોય તેમ માની શકાતું નથી. વળી પૈસાના બળે તો ગમે તે ખરીદી શકાય છે તો પરીક્ષાના પેપર્સ ખરીદવા થોડા અઘરા છે? આ દ્રષ્ટિએ વિચારતાં અમીરો પરીક્ષા વ્યવસ્થાની કોઈ પણ નબળી કડીનો લાભ લે છે અથવા તો નાણાં ખર્ચીને ગમે તેવી મજબૂત વ્યવસ્થાંને પણ નબળી કરે છે એટલે પરીક્ષાના પ્રબંધનની સાથે જ અતિ સક્રિય મૂડીના રોલને અવગણી શકાય નહીં. વળી બધા જ સરકારી કર્મચારી-અધિકારીઓ ઈમાનદાર જ હોતા નથી તેથી નબળી કડીનો લાભ લઈને પેપર લીક કરી શકાય છે.
અગાઉ ઈસરોના પૂર્વ ચેર પર્સન ડો. કે. રાધાકૃષ્ણનના અધ્યક્ષસ્થાને સરકારે આ જ હેતુસર સમિતિની રચના કરી હતી. રાધાકૃષણનની સમિતિએ ૨૦૨૪માં પરીક્ષા પ્રણાલી અને શિક્ષણ સુધારણા આ માટે ૧૦૧ ભાલામણો સાથેનો અહેવાલ સરકારને આપ્યો હતો. પરંતુ તેમાંથી અડધોઅડધ ભલામણો સરકારે લાગુ જ પાડી નથી.. એટલે નીલેકણી કમિટીની રચના વર્તમાન આગને બુઝાવવા પૂરતી જ સરકારે કરી હશે તો તેના હાલ પણ તેની પુરોગામી કમિટી જેવા થઈ શકે છે અને પરીક્ષા પ્રણાલીના દૂષણો ચાલુ જ રહી શકે છે.
આ ફલકમાં વિવિધ વિષયોના લેખોના સંપાદક ભાઈ શ્રી. અશોક હારે વરખારી માહોલમાં અમદાવાદમાં શું અને ક્યાં ખાવું ઈ વાત થોડા દી’ પે’લાં હાલીતી ને મને ખાણીપીણી કરવાનો ને કરાવાનો શોખ એટલે આજ એવી જ ક્યાંક વાત મારા અનુભવોની માંડીને હૈડું હોથલ પદમણીના મોરલાની જેમ ખાલી કરીને વીંછળી નાખું:
“અષાં ગિરિવર જા મોરલા કંકણ પેટ ભરાં, રત આવે ન બોલીએં તો તો હૈડાં ફાટ મરાં.”
આમ તો યુ.એસ.માં મને ૫૭ વરસ થઇ ગ્યાં છ પણ સ્વાદિષ્ટ ને શાનદાર ખાણાં ખાવાખવરાવા પ્રતિ મારી પ્રીતી ગરવા ગિરનારની જેમ અડીખમ છે ને એમાં ભારતીય ને એમાંયે વળી કાઠિયાવાડી ખાણું તો ગોરખનાથની ટૂંક છે. અલબત્ત, ઉંમરે હવે સામટું નથી ખવાતું પણ હજીયે જે ખાંવ છ ઈ ઈશ્વરની કૃપા ગણી કણેકણ મા’ણું છ કારણ કે મારે ઘરેથી મને ભાવતું બધું જ ફરતુંફરતું બનાવે છ ને હું પણ કાઠિયાવાડી તરી વાળાં શાક, વ. બનાવું છ. ટૂંકમાં, ઘરનું લૂલીએ વળગેલું ખાઈને હવે રેસ્ટોરાં, કાફે કે બજારુ ખાવાનું નથી ભાવતું કે ફાવતું ને એમાંયે બજારુ ભારતીય ખાણું તો મુદ્દે નહીં.
હવે આમ તો મારો ઉછેર જૂનાગઢ તાબાનાં ગામડાઉંમાં કે જ્યાં ત્યારે બજારુ નાસ્તાઓમાં ચાર જાતના ગાંઠિયા, જાડી સેવ, ચેવડો ને ફાડેલ દૂધના કે માવાના પેંડા એમ મળતું. સંપૂર્ણ બજારુ થાળી ભાણું તો ત્યારે ગામડામાં કોઈએ સ્વ્પ્નામાંયે નો’તું ભાળ્યું. આવામાં મારો પે’લો બા’ર ખાવાનો અનુભવ જૂનાગઢમાં ૧૯૬૨માં નવી ખુલેલી “મોડર્ન” રેસ્ટોરાંમાં કે જ્યાં અમે સહપરિવાર ગ્યા. ઈ ટાણે મારા પપ્પા સિવાય અમારા સૌ ઉપર ત્રિપાંખી કઠણાઈ બેઠીતી – ટેબલખુરસીએ બેસીને જેનું નામ પણ નો’તું સાંભળ્યુ ઈ “ઢોસા” છરીકાંટાથી ખાવા. મને યાદ છે કે મોટાભાગના અમે છરીકાંટામાં નાપાસ થ્યા, ટેબલખુરસીએ બેસીને ખાવામાં ચડાવો પાસ થ્યા ને ઢોસા કેમ ખાવા ઈ ન સમજાણું એટલે પેટ ન ભરાણું ને બબ્બે કટોરા રજવાડી ગુલાબ આઈસ્ક્રીમ ખાઈને પેટ ભર્યું. વધુમાં ઈ ખંપાળી જેવો કાંટો મને મોમાં વાગ્યો એટલે થોડુંઘણું લોહી નીક્ળ્યું ને આખો રસ્તો ઘર લગી મારાં માં બોલ્યાં કર્યાં, “તમારા બાપને પૈસા ઉલ્લેળ છ તે આમ બગાડે છ” ઈ સાંભળવું પડ્યું.
બા’ર ખાવાનો બિનઅનુભવી હું જયારે ૧૯૭૬માં પે’લીવાર દેશ આવ્યો ત્યારે નોનવેજ અને વેજ વાનગીઓ માટે અમદાવાદમાં પ્રચલિત “નીલમ” રેસ્ટોરાંમાં મારી શાકાહારી મંગેતર હારે ગ્યો. યાં અમે ખુરસીમાં બેઠા એટલે સ્ટીલના મોટા કટોરામાં અર્ધું લીંબુ તરતું મળમળું પાણી આવ્યું ને મેં ઈ કટોરો ઉપાડીને સૂપ માનીને પીવાનું શરુ કર્યું ઈ ટાણે બા’ર ખાવે માહિર મંગેતરે નરમાશથી કીધું, “કદાચ આનાથી હાથ ધોવાના હશે.” મારી આ મૂર્ખાઈ પછી પણ ઈ મને પચાસેક વરસથી વળગી રઈ છ ઈ મારું સદ્દનસીબ છે. બીજું, હું ઈ વખતે યુ.એસ.ના દક્ષિણ રાજ્યમાં સાડાછ વરસથી હતો કે જ્યાં મસાલામાં મીઠા સિવાય કાંઈ જ ન મળતું – મરી પણ નહીં – એટલે ત્યારે તેલ વિનાનો, બાફેલ, સધર્ન અમેરિકન ખોરાક હું ખાતો ને ભાવતો. પછી મારા પે’લા સ્વદેશ ગમન વખતે તદ્દન મસાલાહીન ખાનાર મને મારી મંગેતર ઉત્સાહે અમદાવાદમાં પ્રખ્યાત જગ્યાએ મારા માટે તદ્દન નવતર “ભાજી-પાઉં” ખાવા લઇ ગઈ. પણ મિત્રો, મેં એક ચમચી ઈ ભાજી મોમાં મૂકી ને મારી જીભ માંથી લોહી ને આંખમાંથી પાણી પડવાનાં ચાલુ થ્યાં. પછી મેં હાંડો પાણી પીધું ને એકાદ પાઉં ખાઈને પેટ ભર્યું. આમ ત્યારે મારા જેવા મસાલાહીન ખાનારને રસહીન ન સમજીને મંગેતર હજીયે મને ફેરિકોલથી ચોંટી રઈ છ ઈ પણ હું એક ચમત્કાર જ ગણું છ. જો કે વખતને જાતાં કે માણસને બદલાતાં વાર નથી લાગતી એમ હું પણ પયણીને ધીમેધીમે તીખું ખાતો થઇ ગ્યો ને હવે તો અમારું રોજીંદા વપરાસનું મરચું પણ તિખાસ માટે પટણી ને રંગ માટે કાશ્મીરીનું મિશ્રણ ને વઘારના આખાં સુકાં મરચાં થાઈ પેપર્સ હોય છ.
જો બજારુ ખાવાની વાત કરું તો છેલ્લા ચારસાડાચાર દાયકાથી તો અમે દર બેએક વરસે દેશ આંટો મરીયે છ ને ભારતની વીવીધ ક્ષેત્રે પ્રગતિ જોઈને ગર્વ અનુભવીયેં છ પણ બજારુ ખાણીપીણીમાં દેશ જે હરણફાળે વિકાસ કરે છ ઈ જોઈને તો આંખ ફાટી જાય છ ને ચે’રો તયડાય જાય છ કારણ કે કોઈ રેંકડી, ખૂણાની દુકાન કે મોંઘી રેસ્ટોરાં સવારથી મોડી રાત લગી મને ખાલી નથી દેખાતી. જે લોકો પાસે બા’ર ખાવાનો વખત નથી, ઉંમરે બા’ર જઈ સકતા નથી કે “વેઇટ લિસ્ટ” ને ગીરદીથી કંટાળી જાય છ એવા લોકો પસંદગીનું ખાણું “પારસલ” કરાવે છ. આ બધું ઓછું હોય એમ દેશનાં ઘણાં ગામોમાં “રાત્રી બજાર” રાતના ૧૨થી સવારના ૪ લગી ધમધોકાર હાલતી હોય છ. ટૂંકમાં, લોકો ક્યાંક પણ ચાવવાનું ને ચાવીને મોમાં સમણવાનું સુતા હોય છ ત્યારે જ બંધ કરે છ. આ બધાના સરવાળે ભારતમાં એક સાલમાં લગભગ ૮ લાખ કરોડ રૂપિયા કે રોજના ૧૦૫૬ કરોડ રૂપિયા બજારુ ખાધાખોરાકીમાં વપરાય છ. મોટા શહેરોમાં લોકો માસિક પાંચથી આઠ વાર બજારુ ખાણાં ખાય છ. મધ્યમ વર્ગીય પરિવાર વરસના રૂ.૬૫૦૦-૭૦૦૦ ને સ્થતિપાત્ર રૂ.૮૭૦૦-૯૦૦૦ બજારુ ખાણામાં વાપરે છ. આ પૈસામાંથી લગભગ ૧૧% “ઝોમેટો” ને “સ્વિગી” જેવી સુવિધામાં ખર્ચાય છ. ટૂંકમાં, ભારતમાં દરેક સુખી કુટુંબદીઠ ૨.૫%થી ૩% કમાણી બજારુ ખાધાખોરાકીમાં વાવરે છ.
સમજું છ કે મારી ઉંમરે માત્રુ કે પિતૃ પક્ષે વડીલો હવે હૈયાત ન હોય એટલે ત્રણેક નજીકનાં સગાં સિવાય યુ.એસ.ની જેમ ૧૦૦% ઘરના ચૂલે બનાવી દેશમાં કોઈ જમવા ન બોલાવે. પણ જે બોલાવે છ ઈ ગામની સારી રેસ્ટોરાંમાં લઇ જાય છ કે પોણાભાગનું ખાણું એવી એકાદ રેસ્ટોરાંમાંથી ઘેર આવે ને ઘરના નોકરો ઈ પીરસે ઈ અમે હારે બેસીને જમીયે. આનું એક સુખ ઈ છે કે આ ઘેર આવેલ બજારુ વાનગીઓમાં જો ક્યાંક ઘટતું હોય તો છેલ્લી મિનિટે “ઝોમેટો” કે “સ્વિગી” જેવી સુવિધાથી ઈ વસ્તુ ચકલીની જેમ ઉડીને થાળીમાં ગોઠવાઈ જાય. હું માનુ છ કે સમય હારે આ બદલાવો જરૂરી ને સ્વીકાર્ય છે ને જે કોઈ સપ્રેમ મને જમાડે છ એનો હું ઋણી છું કારણ કે કેટલાક તો વળી દર વખતની જેમ સીધું એમ જ કે’છ કે “આ વખતે નહીં તો બીજી વાર તો ચોક્કસ ને ચોક્કસ ઘેર જમવા આવજે.” હું ત્યારે મનોમન કહું પણ ખરો કે “મને આ વખતે પણ ક્યાં વાંધો છે.”
સ્વાભાવિક છે કે અમને લોકો ઘેર જમવા બોલાવે કે બા’ર લઇ જાય એટલે અમે પણ ઈ બધાને જુદીજુદી જગ્યાએ જમવા લઇ જીયેં કે જે વડોદરામાં વિશેષ બને. બીજું, ઉંમરે મોટાભાગના અમારી હારના હોય ને શાકાહારી હોય એટલે સૌ અનલિમિટેડ ગુજરાતી થાળી પસંદ કરે. વડોદરામાં “એક્સપ્રેસ હોટેલ”માં “મંડપ” આ ભાણા માટે પ્રચલિત છે ને અમે એનો લાભ લન્ચમાં ઘણીવાર લીધો છ એટલે એના વિષે થોડુંક લખું: તો ઉપરના મજલે આવેલ આ “મંડપ”માં દાખલ થાવ એટલે ભાડુતી સત્તકાર પામી યોગ્ય ટેબલખુરસી ગોતી બેસો. જેવા ખુરસીએ બેસીને પુંઠ આઘીપાછી કરીને ગોઠવાવ એવામાં બ્લયુજીન ને સફેદ ટી-શર્ટમાં એક છોકરો ફટાફટ થાળી મૂકી જાય, આવો બીજો સફેદ નેપકીન ને ચમચાચચમી મૂકી જાય ને પાછળ ત્રીજો બે આંગળી માય માંડ બૂડે એવી દસેક વાટકીયું હયડીમહમ થાળીમાં ગોઠવી જાય ને પાણી ને છાસના બે ચળકતા પ્યાલા મૂકી જાય. આ છોકરાઉ જાય એટલે ચોથો, પાંચમો, છઠો “વારાફરતી વારો મેં પછી ગારો” એમ છોકરાઉ અથાણાં, સંભારો, ચટણી, રાયતું, બેએક ફરસાણ, ફુલકાં રોટલી, ભાખરી, પરોઠા, થેપલાં જે જોયેં ઈ થાળીમાં મૂકી જાય ને વાટકીયુંમાં દાળ, કઢી, ચોડવેલ કોરું શાક, ભીનું શાક, લીલું શાક, કોરું કઠોળ, ભીનું કઠોળ, મીઠાઈ, વ. મૂકી જાય ને “ભો” કરવાનો સમો થાય એટલે સૌ મનોમન નક્કી કરીલે કે એને સુ ભાવશે.
હું થોડોક થાંથો એટલે ધીરેકથી મારા ભાણા સામે જોવું કે મને આ રસથાળમાંથી સું ભાવશે એવામાં તો મારી પડખે ને સામે બેસનારાની તરલા દલાલની જેમ ટીકાટિપ્પણ ચાલુ થાય; “આ વખતે ખમણ ગયા વખત જેટલાં જાળીદાર ને સ્પન્જી નથી,” “ઉંધીયામાં મૂઠિયાં ઓછાં છે,” કઢી પીળીપચરક છે; હળદર બાર પડતી છે,” “રોટલી આમ સુંવાળી છે પણ ઘઉંનો લોટ ગઈસાલ કરતાં બદલ્યો લાગે છ,” “આ વખતે દાળ મસ્ત છે, મઢીની તૂરદાળ વાપરી લાગે છ,” વ. હવે આ ટીકાટિપ્પણ કરનારા જ હાથ ઊંચા કરીકરીને એને વગોવેલી ને અન્ય વાનગીઓ સારાતિયા આગળ મંગાવ્યા કરે ને દોઢ પેટે ખાય. તો અમારામાંથી ડાયાબિટીક્સ વળી એમ પણ કે; “ગુલાબજાંબુમાં ચાસણી હોય એટલે હું જાંબુ શ્રીખંડમાં નાખીને ખાઇસ. આમ પણ શ્રીખંડ તો દહીં જ ને,” “મારી ભૂખ્યાપેટે સવારની સ્યુગર તો ૨૦૦-૨૫૦ જ રે‘ છ ને કંટ્રોલમાં છે,” ને ત્રીજો વળી એમ પણ કે “હવે બહોત ગઈ થોડી રહી એટલે મેં તો પરેજી મૂકી દીધી છ.” ટૂંકમાં, આવા સંવાદો ઉપરાંત પરિચિત વાતો જેવી કે “આપણા કાંતીકાકાના દીકરાની વહુ માથાભારે તો ખરી,” “ઓલ્યા દિલુફૂવાનો દીકરો દૂબઈ કમાવા તો ગ્યો છ પણ વહુને કોણજાણે કે દી‘ બોલાવશે” વચ્ચે સૌ જમણ જમતા હોય એવામાં બેંગોલી સાડીમાં સજ્જ યુવતી આવીને ઔપચારિક વાક્યો બોલી જાય કે “પ્લીઝ એંજોય ધ લંચ સર. આઈ એમ ઓન્લી હીઅર, ઇફ યુ નીડ હેલ્પ, સર.” આમ નાદઆનંદે સૌ જમે, અમે બિલ ચૂકતે કરીયેં ને બાર નીકળી અમીરી પાન ખાઈ સૌ છુટા પડીયેં.
ઘણીવાર અમે જેને બાર જમવા લઇ જીયેં ઈ લોકોની પસંદગી સાઉથ ઈંડિયન ફૂડની હોય તો વડોદરામાં “વુડલેન્ડ,” “શઁકલ્પ” કે એવી કોક પ્રખ્યાત રેસ્ટોરાંમાં અમે જીયેં. આવી જગ્યાએ પણ પરિસ્થિતિ તો ગુજરાતી થાળી જેવી જ થાય. આંઈ વળી નાનીનાની વાટકીયુંમાં ગુજરાતીઓનો ગળ્યો સાંભાર, ટમેટાંની લાલ, કોથમીરનારીયેળની લીલી ને લીલા નારિયેળની ધોળી ચટણીયું ને તેલમાં ભેળવેલ ગન પાવડર (પોડી) ને થાળીમાં કે કેળના પાનમાં વચાળે ચમચી શાક મુકેલ સવા ગજ મોટો ઢોસો, ગોદડાછાપ ઉથપમ ને બેત્રણ જુદુજુદી જાતની ઈડલી મૂકી જાય. મારે શાક ઢોસામાં નહીં પણ અલગ ને વધુ જોતું હોય એટલે સારતીયો પે’લાં મેનેજર આયરની મંજૂરી મેળવવા જાય, મેનેજર ખુદ આવે ને કે’, ” યસ, યસ સર. વી વિલ ચાર્જ ફોર ઈટ બટ સ્યોર.” છેવટે અમે ગુજરાતીઓ આ નોન-ગુજરાતી ભાણુ ખાતા જીયેં, અલકમલકની વાત્યું કરતા જીયેં ને વચ્ચે રામારાવ રેડી, ક્રિષ્ના વડ્લામુડી ને કમલા આયંગર બનીને થોડાક ઉવાચે; “ઢોસામાં જાળી ઓછી છે ને ક્રિસ્પી પણ જોયેં એવા નથી,” સાંભારમાં ગળપણ ગયા વખત કરતાં મને ઓછું લાગે છ,” કે “આ વખતે નાળિયેરની ચટણીમાં નાળિયેરનો સ્વાદ સારો આવે છ.” અન્ય લોકોને મન હોય પણ મને પંજાબી કે ઈંડિયન ચાઈનીઝ ખાણું પસંદ નથી એટલે ઈ તો હું ટાળું જ.
છેલ્લે એક ખુલાસો કરી દઉં કે ઉપર મેં જે કાંઈ લખ્યું છ ઈ મારા હળવા હૈયે મારા અનુભવો વિષે છે બાકી જ્યારેજ્યારે અમે દેશ આવીયેં છ ત્યારે અમારાં સગાંવ્હાલાં અમને પ્રેમપૂર્વક આવકારવામાં રતીભારે કસર નથી છોડતાં. મારા તાલુકાશાળાથી લઈને કોલેજ લગીના મિત્રો હજી મારે ખભે હાથ મૂકીને જૂની વાત્યું વાગોળે છ ને હું પણ આ બધા વચાળે મારા જોગી વાત્યું માંડું. ચોરવાડમાં કરસન ચૂડાસમા, રણમલ ડાભી ને સદરૂ લાલાણી સાઈંઠ વરસ પછી મારો અવાજ ફોન ઉપર ઓળખીને મને વાડીએ ને એને ઘેર આવકારે છ. તો માંગરોળમાં મારા એકથી ચાર ધોરણ લગીના મેંદરડાનાં સહાધ્યાયી નવિંચંદ્ર ભટ્ટ ને કૌશિક વસાવડાને માંગરોળ મળવા જાઉં ત્યારે એનાં હૈયાં નીચોવીને મને આવકારે છ. એકબે આત્મીય લોકોતો એવા પણ છે કે જે મેં જયારે પે’લીવાર ભારત છોડ્યું ત્યારે ઈ ઉંમરે પાંચેક વરસના હશે ને ઈ લોકો મને માત્ર નામથી જ ઓળખે. આ લોકો પણ જૂનાગઢ પો’ચું એટલે બીજે દી’ સવારનાપોરમાં ગીગાના ડબલ મારી, ડબલ હિંગના વણેલ ગાંઠિયા, બંગડી જેવી જલેબી, કાચા પોપૈયાંનો સંભારો ને તળેલ મરચાની ફોરમે મને જગાડીને આવકારે. ટૂંકમાં, પશ્ચિમી દેશોએ ઘણી નોંધનીય પ્રગતિ કરી હશે પણ કાઠિયાવાડનાં આવકાર, સત્તકાર, અંતરનો ઉમળકો, નિસ્વાર્થ પ્રેમ, લાગણી ને એના રોટલાના બ્રહ્માંડ ચક્રસમા ઘેરાવા વચાળે હંધીયે પશ્ચિમી પ્રગતિ એક માત્ર મધ્યબિંદુ છે.
શ્રાવણ મહિનો આવે અને ભારતમાં તહેવારોની મોસમ શરુ થઈ જાય. ભારતમાં આમ તો બારેમાસ કોઈને કોઈ તહેવાર ઉજવાતા હોય છે. અનેકતામાં એકતા અને સર્વધર્મ સમભાવનાના આપણા દેશમાં તહેવારોની ક્યાં ઓછપ હોય છે!
હમણાં ગણેશોત્સવના તહેવારની ખૂબ ધામધૂમથી ઉજવણી થઈ રહી છે. પરંપરાગત ઘરમાં અને સાર્વજનિક રુપે આ તહેવાર ઉજવાય છે. શ્રી લોકમાન્ય ટિળકે પરતંત્ર ભારતની જનતામાં જોશ અને દેશભાવના જાગૃત કરવા આ તહેવારની શુભ શરૂઆત કરી હતી અને આજે ફક્ત ભારતમાં જ નહિ, દુનિયાભરમાં ખૂબ ઉત્સાહપૂર્વક બાપ્પાની પધરામણી અને વિસર્જન થાય છે.
તહેવારો સાથે મારા અંગત સંબંધો અને લાગણી જોડાયેલા છે.સામાન્યતઃ કદાચ બધાને અમુક તહેવાર પ્રતિ વિશેષ લાગણી કે લગાવ હોઈ શકે!!
જ્યારે પણ ગણેશોત્સવનો તહેવાર આવે છે, મારું મન અચૂક સ્મરણોના એ મુકામ પર પહોંચી જાય છે જે મારા જીવનની વસમી વાસ્તવિકતા, દર્દને ઝંઝોડી દે છે!!
૧૯૭૨ ભાદરવા સુદ બીજ! એ કાળ ચોઘડિયે અમે ભાઈ બહેનોએ અમારી માતાને અકસ્માતમાં ગુમાવી. એ કારમી પળ એ યાતના મારા જીવન સાથે સતત વણાયેલી છે જેને હું એક પળ પણ ભૂલી શકતી નથી. પિતા તો અમે પહેલા જ ગુમાવ્યા હતા અને આ બીજો કારમો વજ્રાઘાત!! મારી સાથે નાની બહેન અને સાવ નાનકડો ભાઈ જેને સમજ પણ નહોતી કે શું થઈ રહ્યું છે?
મારું આ સંભારણું ફક્ત દુઃખદ યાદોનું જ નથી, પણ એ દુઃખમાં જે સહારો મળ્યો એ સ્મરણોને મોગરાના ફુલની જેમ મઘમઘતા રાખવાનો છે. નાના, નાનીએ તો અમને સંભાળી જ લીધાં, પણ મારી બાળપણની સખી નયના અને એનો પરિવાર જે મને એમની ત્રીજી દીકરી જ ગણતા એની બહુ મોટી ઓથ મળી.
બે દિવસ પછી ભાદરવા સુદ ચોથ. ગણપતિ બાપ્પાની પધરામણીનો દિવસ. નયનાને ત્યાં વર્ષોથી બાપ્પાની પધરામણી થાય અને હું અને મારો પરિવાર એ ઉત્સવનો અવિભાજ્ય અંગ હોઈએ.
મને બરાબર યાદ છે ૧૯૭૨નો એ દિવસ!! મમ્મીના અવસાનને બે દિવસ થયા હતા, મારી એ નાસમજ ઉમરમાં મને કોઈ ધાર્મિક રિવાજોનો ખ્યાલ નહોતો, કે કોઈ સૂતક લાગે એવો ખ્યાલ નહોતો. નાના ઘણા સુધારાવાદી હતા અને મારા મમ્મીની ખાસ બહેનપણીનો દીકરો રાજુ અમને નયનાને ત્યાં લઈ ગયો. ત્યાં પણ બધાએ સહજતાથી અમને આવકાર્યા, આરતીમાં ભાગ લેવા દીધો અને ખાસ તો મારા નાનકડા ભાઈ પાસે પ્રેમથી આરતી કરાવી, મોદક ખવડાવી ખુશ કરી દીધો.
મમ્મીનાં અવસાન પછી અને મારા લગ્ન પછી મારા માટે પિયર જવાના એક નહિ પણ ત્રણ ત્રણ ઘર હતાં. નાના નાની તો કલકત્તા હતા અને મારા ભાઈ બહેન પણ એમની સાથે કલકત્તા હતાં, પણ મુંબઈમાં નયનાનું ઘર, જ્યોત્સનાબહેન મારી મમ્મીની ખાસ બાળપણની બહેનપણી, એમનું ઘર અને નીલા જે મારી નાની બહેનની ખાસ સખી હતી એનું ઘર.
આજે એ દિવસો યાદ કરું છું ત્યારે મન અહોભાવથી તૃપ્ત થઈ જાય છે. નયનાને ત્યાં મારા બાળકોના જન્મ પછી જ્યારે પણ જઉં, ઘર આખું મારા બાળકો પાછળ ઘેલું થઈ જાય, કારણ ઘરમાં હજી બીજા કોઈ નાના બાળકનું આગમન નહોતું થયું. એ લાડ અને પ્રેમ નાના, નાનીનો મારા બાળકોને અનરાધાર મળ્યો અને આજે પણ મારી દીકરી અને દીકરો એમને મામા, કે માસી કહીને જ બોલાવે છે.
મને બરાબર યાદ છે નયનાનો નાનો ભાઈ રાજેશ ત્યારે મુછ રાખતો અને મારી નાનકડી દીકરી શ્વેતા જ્યારે પણ રાજેશના હાથમાં હોય, શ્વેતાના ગાલને મુછથી હેરાન કરતો, પણ શ્વેતાને મજા આવતી અને એ મુછ ખેંચવાનો પ્રયાસ કરતી. આજે પણ જ્યારે વાત થાય રાજેશ શ્વેતાના નટખટ તોફાનોને યાદ કરતો રહે છે.
નીલાના મમ્મી પદ્માબહેન જેને અમે સહુ બા કહેતા, એમણે ઘરમાં પારણાઘર શરું કર્યું હતું અને હું લગભગ બે ચાર મહિને એમને ત્યાં રહેવા જતી. મારા બાળકોને ત્યાં ખૂબ મજા આવતી અને પારણાંઘરના શિક્ષકો પણ એમને વિશેષ લાડ કરતાં. નીલાના લગ્ન પછી દિપક એના પતિનો પણ એટલો જ સાથ સહકાર મળતો રહ્યો.
જ્યોત્સનાબહેન મારા મમ્મીના અવસાન પછી તરત મારે ત્યાં આવ્યા, પપ્પાના અવસાન પછી મમ્મી હમેશા આછા કલરની સાડી પહેરતી, ભુરી, કે બદામી કે રાખોડી. જ્યોત્સનાબહેન જેને રાજુ, વિહારની જેમ અમે પણ મા કહીને જ બોલાવતા એમણે મારા કબાટમાંથી એ બધી સાડીનું પોટલું વાળી અનાથાશ્રમમાં મોકલાવી દીધું અને સરસ રંગીન સાડીઓનો જથ્થો મારા કબાટમાં ગોઠવી દીધો. મમ્મી જે સ્કૂલમાં શિક્ષિકા હતી ત્યાં મને મમ્મીની જગ્યાએ નોકરી આપી મમ્મી પ્રત્યેનો આદર વ્યક્ત કર્યો હતો અને મા નહોતા ઈચ્છતા કે હું એવી આછા કલરની સાડી પહેરી નોકરીએ જઉં. જ્યોત્સનાબહેનનો દીકરો રાજુ જ્યારે અમે બે બહેનોને ભાઈ નહોતો ત્યારે એક રક્ષાબંધને દરવાજે આવી ઊભો, રાખડી બંધાવી અને આજ પર્યંત સગા ભાઈથી વિશેષ સંબંધ જાળવ્યો છે.
સ્મરણોની આ કેડી પર જ્યારે પાછળ ફરીને નજર કરું છું ત્યારે હૈયું ખુશીથી છલકાઈ ઉઠે છે. કેટલો પ્રેમ, આદર, લાગણી હું પામી છું. બા નથી રહ્યાં, મા નથી રહ્યાં, નયનાના મમ્મી, પપ્પા નથી રહ્યાં પણ સંબંધોના તાર એટલા જ મજબૂત રહ્યાં છે.
આ બધામાં અત્યારે મારી મમ્મીની જગ્યાએ સુશીમામી મમ્મી બની રહ્યાં એ તો કેમ જ વિસરાય! મારા નાના ભાઈ બહેનને પોતાની સોડમાં લીધાં અને અમને ક્યારેય મમ્મીની ખોટ ના વરતાવા દીધી, એ મોસાળ એ મામા માસી સહુના અતૂટ પ્રેમે હમેશ અમારા જીવનને સહ્ય બનાવ્યું છે.
ભાદરવા સુદ બીજ ફક્ત મારા મમ્મી જ નહિ પણ મારા સાસુની પણ પુણ્યતિથિ. લગ્ન પછી જયાબહેન, મારા સાસુએ કદી મને મમ્મીની ખોટ વરતાવા દીધી નહોતી અને મારા બાળકો પણ પુરા નસીબદાર કે દાદા દાદીની છત્રછાયા અને હેતમાં મોટા થયાં.
આટલો પ્રેમ મેળવવા હું ભાગ્યશાળી બની એનુ સઘળું શ્રેય મારી મમ્મીએ જે આંબો વાવ્યો હતો એના મીઠા ફળ મને માણવા મળ્યાં.
આજે ૯ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ મમ્મીના અવસાનને બરાબર ચોપન વર્ષ થયાં.
એ મમ્મીના ગુણ અને સંબંધ સાચવવાની સુઝ અને પ્રેમાળ સ્વભાવ વ્યાજ સહિત હું અને મારા ભાઈ બહેન માણી રહ્યાં છીએ. માતા પિતાની યાદ તો સદા આપણા જીવન સાથે જોડાયેલી હોય છે, એ સુવાસ ક્યારેય કરમાતી નથી, એક મીઠું સંભારણું બની સદા મહેકતી રહે છે!
નત મસ્તકે આ શ્રધ્ધાંજલિ મારી મમ્મી અને સાથે મા સ્વરુપે પ્રેમ વરસાવનાર સર્વ માતાઓને!!
કુદરતના કેટલાક સૌથી સમૃદ્ધ વિસ્તારો એવા હોય છે જે સંપૂર્ણપણે જમીન પણ નથી અને સંપૂર્ણપણે પાણી પણ નથી. જ્યાં બંને મળે છે, ત્યાં જૈવવૈવિધ્ય નિખરે છે. તળાવનો કિનારો, નદીનો પટ, દરિયા પાસેના કાદવ વાળા વિસ્તાર, ખાડીઓ અને ચેરનાં જંગલો (mangroves) — આ બધા એવા સ્થળો છે જ્યાં અલગ-અલગ આવાસો એકબીજા સાથે જોડાય છે અને તેથી ઘણી વિવિધ પ્રજાતિઓને વસવાટ કરવા જગ્યા મળે છે.
ઓસ્પ્રે – Osprey, વૈજ્ઞાનિક ભાષામાં Pandion haliaetus – જેને ગુજરાતીમાં મત્સ્યભોજ કહેવાય છે, એ આ જોડાણને ખૂબ સારી રીતે દર્શાવતું પક્ષી છે. માછલી પકડતી વખતે તે કદાચ થોડી જ મિનિટો પાણીમાં રહે, પરંતુ તેનું આખું જીવન પાણી અને તેની આસપાસની જમીન બંને સાથે જોડાયેલું છે.
[એક જળાશયના કિનારે ડાળ પર બેઠું એક મત્સ્યભોજ]દૂરથી જોતા મત્સ્યભોજ કોઈ સામાન્ય મોટા શિકારી પક્ષી જેવું લાગે છે. પરંતુ તેની જીવનશૈલી ખૂબ જ વિશિષ્ટ છે. ઘણા શિકારી પક્ષીઓ વિવિધ પ્રકારના પ્રાણીઓનો શિકાર કરે છે, જ્યારે ઓસ્પ્રેનો ખોરાક લગભગ સંપૂર્ણપણે માછલી છે.તેનું શરીર પણ આ જ જીવનશૈલી માટે ઘડાયેલું છે. તેના લાંબા વળાંકવાળા નહોર અને પગના તળિયે રહેલી ખરબચડી, કાંટા જેવી રચનાઓ તેને લપસણી માછલીને મજબૂત રીતે પકડી રાખવામાં મદદ કરે છે. તેના બહારના અંગૂઠાની સ્થિતિ બદલવાની ક્ષમતા તેની પકડને વધુ મજબૂત બનાવે છે. પાણીમાં ડૂબકી મારતી વખતે તેના નસકોરાં પણ બંધ થઈ શકે છે, જે કરવાની કોઈ શિકારી પક્ષી પાસે ક્ષમતા નથી!
મત્સ્યભોજ માટે માછલી પકડવું કંઈ સહેલું નથી, પણ આ પક્ષીની પ્રજાતિએ માછલી પકડી જીવન ટકાવવાનું શીખી લીધું છે જેથી તેની ઉત્ક્રાંતિ પણ તે જ દિશામાં થઈ છે.
તે ઉપરથી પાણીનું નિરીક્ષણ કરે છે અને માછલી દેખાય ત્યારે પગ આગળ રાખીને પાણીમાં ડૂબકી મારે છે. માછલી પકડ્યા પછી તે ઘણીવાર તેને માથું આગળ રહે એ રીતે ગોઠવે છે. આમ કરવાથી ઉડતી વખતે હવાનો અવરોધ ઓછો થાય છે અને માછલીને લઈ જવી સરળ બને છે. ઘણી વખત તે એક સાથે બંને પગ વડે એક થી વધુ માછલીઓ પણ પકડે છે!
[એક મોટી માછલીના શિકાર સાથે ઊડતું મત્સ્યભોજ]શિકાર કરતું મત્સ્યભોજ
મસ્ત્યભોજ અને પ્રેગરીન ફાલ્કન વચ્ચે શિકાર માટે બાથંબાથી
એ રસપ્રદ વાત છે, કે દુનિયામાં મત્સ્યભોજ ની માત્ર એક જ જીવંત પ્રજાતિ છે. છતાં આ એક જ પ્રજાતિ વિશ્વના ખૂબ મોટા વિસ્તારમાં જોવા મળે છે, ઉત્તર અમેરિકા અને યુરોપથી લઈને આફ્રિકા, એશિયા અને ઓસ્ટ્રેલિયા સુધી.
મત્સ્યભોજ અત્યંત વિશિષ્ટ શિકારી છે કે જે ખાલી માછલી ખાવું જ પસંદ કરે છે, પરંતુ તે કોઈ એક ચોક્કસ સ્થળ પર નિર્ભર રહેતું નથી. જ્યાં યોગ્ય માછલીઓ ઉપલબ્ધ હોય ત્યાં, તે તળાવો, નદીઓ, જળાશયો, નદીના મુખ અને દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોનો ઉપયોગ કરી શકે છે. ઘણાં મત્સ્યભોજ લાંબા અંતરના પ્રવાસી પણ છે. ઠંડા ઉત્તરીય પ્રદેશોમાં પ્રજનન કરતા પક્ષીઓ શિયાળો પસાર કરવા માટે હજારો કિલોમીટર દૂરના ગરમ વિસ્તારોમાં સ્થળાંતર કરે છે. ભારત આવા ઘણા શિયાળુ પ્રવાસી મત્સ્યભોજ નું શિયાળુ આવાસ બને છે અને ગુજરાતમાં તેના માટે યોગ્ય એવા અનેક જળપ્લાવિત પ્રદેશો, જળાશયો, નદીઓ અને લાંબો દરિયાકિનારો છે.
તે પોતાનો ખોરાક ભલે પાણીમાંથી મેળવે છે, પરંતુ આરામ કરવા અને માળો બનાવવા માટે વૃક્ષો, ખડકો, વીજળીના થાંભલા, કૃત્રિમ પ્લેટફોર્મ અથવા અન્ય ઊંચી રચનાઓની જરૂર પડે છે. એટલે તેનું જીવન બે અલગ પર્યાવરણોની સીમા પર ચાલે છે. આ કારણે તેનું પર્યાવરણીય મહત્વ માત્ર “માછલી ખાનાર શિકારી” હોવા પૂરતું નથી.
માછલી પરની તેની નિર્ભરતા તેને પાણીમાં થતા ફેરફારો પ્રત્યે સંવેદનશીલ પણ બનાવે છે. કોઈ જળાશયમાં પાણી પૂરતું હોય અને બહારથી તે સ્વસ્થ દેખાતું હોય, છતાં જો માછલીઓ ઓછી થઈ જાય, પાણી પ્રદૂષિત થઈ જાય અથવા સરળતાથી ઉપલબ્ધ ન રહે, તો તે સ્થળ મત્સ્યભોજ માટે પહેલાં જેટલું ઉપયોગી ન રહે.
અહીં મત્સ્યભોજ ના ઇતિહાસમાંથી મળતો DDTનો બોધપાઠ ખૂબ મહત્વનો છે. વીસમી સદીમાં DDT નામનું કીટનાશક મોટા પ્રમાણમાં વપરાતું હતું. તે પર્યાવરણમાં પ્રવેશીને આહાર કડીમાં એકઠું થઈ શકતું હતું. તેની અસર ખાસ કરીને એવા શિકારી પ્રાણીઓમાં વધુ દેખાય છે જે આહાર-કડીમાં ઉપરના સ્તરે હોય.
આ પ્રક્રિયાને સમજવા માટે એક સરળ ઉદાહરણ લઈએ. પાણીમાં રહેલી એક નાની માછલીમાં પ્રદૂષકની માત્રા ખૂબ ઓછી હોઈ શકે. પરંતુ મોટી માછલી પોતાના જીવનકાળમાં આવી ઘણી નાની માછલીઓ ખાય છે. પરિણામે તેના શરીરમાં તે પદાર્થની સાંદ્રતા વધી શકે છે. હવે આવી ઘણી મોટી માછલીઓ ખાનાર ઓસ્પ્રે જેવા શિકારી પક્ષીમાં તેની સાંદ્રતા હજુ વધી જાય છે. આ પ્રક્રિયાને Biomagnification કહેવામાં આવે છે.
DDTના એક વિઘટન પદાર્થ DDEને કારણે ઇંડાની છાલની રચના પર અસર થતી હતી. કેટલીક જગ્યાએ મત્સ્યભોજના ઇંડાં એટલાં પાતળાં અને નાજુક બન્યાં કે સેવન દરમિયાન જ તૂટી જતાં હતાં. તેના કારણે બચ્ચાંના વિકાસમાં નિષ્ફળતા અને પ્રજનનક્ષમતામાં ઘટાડો થયો અને કેટલીક વસ્તીઓમાં ભારે ઘટાડો જોવા મળ્યો.
આ ઘટનાએ એક મહત્વની વાત સમજાવી: પર્યાવરણમાં છોડવામાં આવેલું રસાયણ મૂળ સ્ત્રોતથી ઘણું દૂર જઈ શકે છે અને ખાદ્યજાળના વિવિધ સ્તરોમાંથી પસાર થઈને અંતે સમગ્ર ઇકોસિસ્ટમને નુકસાન પહોંચાડે છે.
DDT પર નિયંત્રણો આવ્યા પછી ઘણા વિસ્તારોમાં મત્સ્યભોજની વસ્તી ફરી વધવા લાગી.
મત્સ્યભોજ આપણને જળપ્લાવિત પ્રદેશો અને દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોને થોડા અલગ દૃષ્ટિકોણથી જોવા માટે પ્રેરણા આપે છે. જળપ્લાવિત પ્રદેશોની આસપાસ છીછરું પાણી, કાદવ, વનસ્પતિ, ઘાસ, ઝાડ અને ખુલ્લી જમીન હોય શકે છે. દરેક ભાગ અલગ-અલગ જીવો માટે અલગ સંસાધનો પૂરા પાડે છે. દરિયાકાંઠે પણ નદીઓ, ખાડીઓ, ચેરનાં જંગલો અને છીછરું દરિયાઈ પાણી એકબીજાની નજીક જોવા મળે છે.
જ્યાં અલગ આવાસો મળે છે ત્યાં અલગ પ્રકારના સંસાધનો પણ ભેગા થાય છે. માછલીઓ પાણીનો ઉપયોગ કરે છે, જંતુઓ છીછરા પાણીમાં વિકાસ પામે છે, પક્ષીઓ કાદવમાંથી અળસિયાં અને અન્ય જીવો શોધે છે અને જમીન પરનાં પ્રાણીઓ આસપાસની વનસ્પતિનો ઉપયોગ કરે છે. આ કારણે આવાસોની સીમાઓ ખૂબ મહત્વની હોય છે. તે બે પર્યાવરણ વચ્ચેની ખાલી જગ્યા નથી. ઘણીવાર ત્યાં બંને પર્યાવરણની વિશેષતાઓ એકસાથે જોવા મળે છે અને તેથી જૈવવૈવિધ્ય માટે નવી તકો ઊભી થાય છે.
મત્સ્યભોજ આ સમગ્ર જોડાણને સરળતાથી સમજાવી શકે છે. તે પાણીમાં શિકાર કરે છે, પોતાના શિકારને હવામાંથી પસાર કરીને જમીન પર લઈ જાય છે અને સ્થળાંતર દરમિયાન હજારો કિલોમીટર દૂર આવેલા જુદા જુદા જળપ્લાવિત ક્ષેત્રોને પોતાના જીવનચક્ર દ્વારા જોડે છે.
માગશર મહીનામાં એક સવારે દિલ્હી શેહેરમાં ઘણો રમણિક તથા જોવા લાયક દેખાવ બની રહ્યો હતો. તે દહાડે શેહેર બહાર એક કાળિકા માતાનું દહેરૂં હતું તેનો પાટોત્સવ હતો, તથા અલાઉદ્દીન પાદશાહના વડા શાહજાદા ખિઝરખાંની સાલગિરી હતી, તેથી હિંદુ તથા મુસલમાન એ બંને લોકોને તે દિવસે તેહેવાર હતો. સવારે જે વખતે શેહેરની સઘળી મસજિદોમાંથી પેહેલી નિમાજને વાસ્તે બાંગ પોકારવામાં આવી, તે વખતે હિંદુ લોકોનાં ટોળેટોળાં એકઠાં થઈ શેહેર બહાર કાળિકા માતાનાં દર્શન કરવા જતાં હતાં. તે સવારે ટાઢ ઘણી જ પડી હતી, તેથી સઘળાઓએ શાલ, દુશાલા, ધાબળી વગેરે ઉનનાં ગરમ લુગડાં શરીર ઉપર ઓઢેલાં હતાં, તથા ગરીબ લોકો બિચારા ધ્રુજતા ધ્રુજતા, દાંત કકડાવતા, અદબ કરી ચાલ્યા જતા હતા. કેટલેક દૂર ગયા પછી તેઓ કુતુબમિનાર આગળ આવી પોંહોંચ્યા. એ મિનારે દિલ્હીના પહેલા મુસલમાન પાદશાહ કુતુબુદ્દીનના રાજ્યમાં બંધાવા માંડ્યો હતો તે અલ્તમશ પાદશાહના રાજ્યમાં પુરો થયો. તે ઘણો જ શોભીતો છે; તેનો આકાર મિનારા જેવો છે તથા તે ઉપર રવેશો છે તેમાં ઘણી જ બારીક નકશી કોતરેલી છે. તે ૧૨૧ સુતારી ગજ ઉંચો છે. એક વાર ધરતીકંપ થયાથી તેનો કેટલોક ભાગ પડી ગયલો છે, તોપણ તેના જેટલો ઉંચો મિનારો દુનિયામાં બીજો કોઈ નથી. તેની પાસે એક અધુરી મસજિદ છે, તે તેની બાંધણી તથા શોભામાં હિન્દુસ્તાનમાં બીજી કોઈ પણ ઈમારતથી ઉતરતી નથી. તે ઉપર લેખ કોતરેલા છે તે ઉપરથી જણાય છે કે તે શાહબુદ્દીન ઘોરીના રાજ્યમાં બંધાવવા માંડી હતી. એ મસજિદની પડોસમાં કાળિકાનું દહેરૂં હતું. તેનું કદ નાનું હતુ તથા બહારથી કાંઇ શોભાયમાન ન હતું, પણ તેનો પરતો એટલો હતો કે તે દહાડે ત્યાં આખા દિલ્હી શહેર તથા પડોસના ૪૦ અથવા ૫૦ કોશ સુધીનાં ગામો તથા શેહેરોથી હિન્દુ લોકો દર્શન કરવા આવ્યા હતા. જુદી જુદી જાતના જુદા જુદા પહેરવેશ તથા રંગબેરંગી પાઘડીઓથી તમાશો ઘણો સુંદર લાગતો હતો; પણ ત્યાં લોકોની ભીડ સિવાય બીજું પણ કેટલુંક જોવા લાયક હતું.
કાળિકા દેવીનું રૂપ ઘણું ઉગ્ર તથા બીહામણું હોય છે. અને તેને પ્રાણનાં બલિદાન આપવામાં આવે છે. તેને રક્તપાનમાં ઘણો આનંદ લાગે છે તેથી તેની યાત્રાઓમાં ઘણાં નિર્દય કામો થતાં જોવામાં આવે છે. આ વખતે દેવીના મંદિર આગળ ઘણાએક ભક્તો એકઠા થયા હતા, તેઓમાંથી કેટલાએક પોતાની જીભમાં પાળી ખોસતા હતા. બીજે ઠેકાણે ઝીણા અણીદાર ખીલાઓને તેઓની અણી ઉપર રાખીને ભોંયમાં એવા પાસેપાસે દાટેલા હતા કે તેનું એક બીછાનું થઈ રહ્યું હતું, તે ઉપર એક પાલખ બાંધેલી હતી તે ઉપરથી કેટલાએક નીચે ખીલાઓની શય્યા ઉપર પડતા હતા. કેટલાએક પોતાની કુખમાં લોઢાની કડી ઘાલીને તેમાં એક દોરડું બાંધીને એક ઝુલતા લાકડાના કટકા સાથે લટકતા હતા. અને કેટલીએક વાર સુધી તેઓ ચક્કર ખાતા હતા, બીજા કેટલાએક ફુલના પુષ્કળ હાર ઘાલીને તથા શરીરે હિંગળોક ચોળીને ઉભા હતા, અથવા કાંઈ રાગનું વાજીંત્ર વગાડતા હતા.
આ ભયંકર તથા કંટાળો ઉપજાવનાર તમાશો જોઈને સઘળા લોકો ખુશ થતા હતા, તેમાં એક પરદેશી તેના પહેરવેશ તથા રીતભાતથી તુરત બીજાઓથી જુદો પડતો હતો. તે ઘણા ઉંડા વિચારમાં પડેલો હતો, અને બીજા લોકોના મ્હોડાં ઉપર જેટલો ઉમંગ દેખાતો હતો તેટલે તેના ઉપર ન હતો. જે કામને અર્થે તે દિલ્હીમાં આવ્યો હતો તે કામ હજી પાર પડ્યું ન હતું એટલું જ નહી, પણ તે સિદ્ધ થશે, એવો સંભવ પણ ઘણો દૂર દીસતો હતો. પોતાની મતલબ શી રીતે હાંસલ કરવી, એ વિષે તે નિરંતર રાત દહાડો મનમાં વિચાર કર્યા કરતો, અને વારેવારે નિશાસા મુક્યાં કરતો હતો.
વાંચનારાઓએ તેને ઓળખ્યો તો હશે; તે ગુજરાતના કરણ રાજાનો માજી પ્રધાન માધવ હતો એમ આ ઠેકાણે સ્પષ્ટ કહ્યું ન હોત તોપણ સઘળાના જાણ્યામાં આવત. આ વખતે તે આ સઘળો તમાશો જોઇ ઘણો વિસ્મિત થયો, અને તે મોટેથી બોલી ઉઠ્યો:- “જો દેહકષ્ટ કીધાથી પરમેશ્વર પ્રસન્ન થતો હોય તો આ લોક નક્કી સ્વર્ગે જશે.” તેની પાસે એક સંન્યાસી ઉભેલો હતો તે આ વાત સાંભળી બોલ્યો: “અરે ભઇયા ! જો દેહકષ્ટથી પરમેશ્વર પ્રસન્ન થાય તો અમારા ઉપર થાય. અમારા દેહકષ્ટ આગળ એ લોકોનો કાંઈ હિસાબ નથી. તેઓ તો વર્ષમાં એક બે દહાડા આ પ્રમાણે કરે છે, પણ અમારે તો આખા જન્મારામાં દેહકષ્ટ કર્યા જ કરવું જોઈએ. સંન્યાસી દુનિયાનો શી રીતે ત્યાગ કરે છે તે વિષે જે મનુસ્મૃતિમાં લખેલું છે તે સાંભળો. ‘જયારે કોઈ કુટુંબના મુખ્ય માણસનું શરીર સઘળું ઢીલું પડી જાય, તથા નિમાળા સફેદ થાય, તથા તે પોતાનાં છોકરાનાં છોકરાં જોય, ત્યારે તેણે વનવાસ કરવો. શેહેરમાં જે ખાવાની વસ્તુઓ હોય તે તથા ઘરનાં વાસણકુસણ મુકી દઈને એકાંત વનમાં જવું. પોતાની વહુ તથા છોકરાંને તજવાં, અને જો વહુની સાથે ચાવવાની ખુશી હોય તો તેને જોડે લેવી. તેણે પોતાની સાથે પોતાના ઘરનો અગ્નિ તથા હોમ કરવાનો સઘળો સામાન લેવો; અને વનમાં જઈને પોતાની જ્ઞાન તથા કર્મેન્દ્રિયો ઉપર અખતિયાર રાખી રહેવું. ઋષિઓ જે ખાતા તે કંદ, મૂળ, ફળ, ઈત્યાદિ પવિત્ર વસ્તુઓ તેણે ખાવી. તેણે કાળા હરણનું ચામડું અથવા છાલનું વસ્ત્ર પહેરવું, સાંજ સવાર સ્નાન કરવું, માથા તથા દાઢીના નિમાળા વધારવા, અને નખ મોટા થવા દેવા, જે તેને ખાવાનું મળે તેમાંથી દાન વગેરે કરવું, તથા તેના આશ્રમમાં જેઓ આવે તેઓનો સત્કાર કરી તેને કંદ, મૂળ, ફળ, પાણી આપવાં. તેણે હમેશાં વેદાભ્યાસ કરવો. ગમે તેવી વિપત્તિ આવી પડે તો પણ ધૈર્ય રાખી પરોપકાર કરવો; પરબ્રહ્મ ઉપર મન સ્થિર રાખવું, નિરંતર દાન આપ્યાં કરવું, પણ કાંઈ દાન લેવું નહીં; અને સઘળા જીવવાળા પદાર્થો ઉપર દયા રાખવી. ભોંય ઉપર તેણે આખો દિવસ લપસ્યાં કરવું, અથવા પગની એક આંગળી ઉપર ઉભા રહેવું, અથવા ઉઠ બેસ કર્યા કરવી. સૂર્યોદયની વખતે, બપોરે, તથા સૂર્યાસ્ત થતી વેળા તેણે સ્નાન કરવા જવું; ઉનાળામાં તેણે પંચાગ્નિ વચ્ચે બેસવું, એટલે ચાર અગ્નિ આસપાસ સળગાવવા, ને પાંચમો અગ્નિ માથે સૂર્ય તે સઘળાનો તાપ સહન કરવો. વરસાદના દહાડામાં જ્યારે ભારે ઝાપટાં આવતાં હોય ત્યારે એક પણ વસ્ત્ર ઓઢ્યા વિના વરસાદમાં ઉભા રહેવું. શિયાળામાં તેણે હવાયલાં વસ્ત્ર પહેરવાં અને ધીમે ધીમે દેહકષ્ટમાં વધારો કર્યા કરવો. પછી શાસ્ત્રમાં લખ્યા પ્રમાણે પોતાના પવિત્ર અગ્નિને રાખ્યા પછી બીજો દેવતા સળગાવ્યા વિના મૌનવ્રત લઈને રહેવું, અને કંદ, મૂળ ખાવાં; અથવા સંન્યાસીએ પત્રાવળીમાં, હાથમાં, અથવા તુમડીમાં શેહેરમાંથી ખાવાનું લઈ આવવું, અને તેમાંથી આઠ કોળિયા માત્ર ખાવા જે બ્રાહ્મણ વનવાસ કરે તેણે આ તથા એવા બીજા નિયમો પાળવા. પોતાના આત્માને પરમાત્મા સાથે લીન કરવાને તેણે ઉપનિષદોનો અભ્યાસ કરવો. એ પ્રમાણે તેના આવરદાના ત્રીજા ભાગમાં વનમાં રહી ધર્મનાં કૃત્યો કીધા પછી ચોથા ભાગમાં તેણે સંન્યાસી થવું. તેણે સઘળું સંસારી સુખ ત્યાગ કરવું, અને પરબ્રહ્મ ઉપર વિશ્વાસ રાખી મોત પણ માગવું નહી, અને આવરદા પણ ઇચ્છવું નહી. જેમ ચાકર પેાતાનો પગાર લેવાનો મહીનો પુરો થવાની રાહ જોય છે તેમ તેણે તેના નિયમિત વખતને માટે વાટ જોઈ બેસવું.”
“હવે સંન્યાસી થવાની વિધિ નીચે પ્રમાણે છે. પેહેલાં તો એક સારો દહાડો શોધી કાઢવો, અને તે દહાડે તેણે સ્નાન કરવું, અને એક લુગડાના દશ કકડા ભગવા રંગીને તેઓને સાથે લઈ મુકરર કીધેલી જગ્યાએ જવું. એ દશ કકડામાંથી ચાર પોતાના ખપને વાસ્તે રાખવા, અને છ ક્રિયા કરાવનાર બ્રાહ્મણોને વહેંચી આપવા. સંન્યાસીએ બીજા સામાનમાં એક તો સાત ગાંડાવાળો વાંસનો દંડ, બીજી તુમડી, ત્રીજું હરણનું ચામડું, ચોથું રૂપા તથા તાંબા નાણું, ફુલ, રાતા રંગેલા ચોખા, ચંદન ઇત્યાદિ રાખવાં. પછી એક ઘણો જ બદ સ્વાદ રસ તૈયાર કરીને તેને આપવામાં આવે છે તે ઇંદ્રિયોનું સુખ હવે ત્યાગ કીધું એમ જણાવવાને પેલા સંન્યાસીએ પી જવો. પછી ગુરૂ તેના કાનમાં મંત્ર ભણે છે; તથા સંન્યસ્ત લીધા પછી શું શું કરવું તે તેને સમજાવે છે. પછી તે ભગવાં વસ્ત્ર પહેરે છે. ન્યાતજાતનો ત્યાગ કીધો તે જણાવવાને તેનું જનોઈ તોડી નાંખે છે, અને ચોટલી બોડાવે છે. સઘળી ક્રિયા થઈ રહ્યા પછી દંડ, તુમડી તથા હરણનું ચામડું લે છે, અને તુમડીમાંથી ત્રણ આચમન મંત્ર ભણીને પીએ છે એટલે તે સંન્યાસી થયો એમ ગણાય છે; પછી તેને સંસાર સાથે કાંઈ સંબંધ રેહેતો નથી. સંન્યાસીએ હરેક સવારે સ્નાન કીધા પછી આખા શરીર ઉપર ભસ્મનો લેપ કરવો, દહાડામાં એક વાર ખાવું, પાનસોપારી ખાવાં નહીં, બઈરાં તરફ દૃષ્ટિ પણ કરવી નહીં, હરેક મહીને દાઢી, મુછ તથા માથું બોડાવવું, પાવડી પેહેરવી, જયારે બહાર ફરવા નીકળે ત્યારે તેણે હાથમાં સાત ગાંઠોનો દંડ પકડવો, બીજા હાથમાં તુમડી લેવી, અને બગલમાં હરણનું ચામડું ઘાલવું. તુમડીમાં પાણી ભરાય અને ચામડું આસનને ઠેકાણે કામ આવે. તેણે ભિક્ષા માગી પેટ ભરવું, કારણ ભિક્ષા માગવાનો તેને અધિકાર છે. જો સંન્યાસી પાસે દ્રવ્ય એકઠું થાય તો તેણે દાન કરી દેવું, અથવા તે વડે ધર્મશાળા, દેવસ્થાન, વાવ, કુવા વગેરે બંધાવવાં. તેઓએ પોતાનો આશ્રમ નદી અથવા તળાવને કાંઠે રાખવો, કેમકે ત્યાં સ્નાન કરવાનું ઘણું સુગમ ૫ડે.”
એ સંન્યાસીની સઘળી વાત સાંભળી એક યોગી ત્યાં પાસે ઉભો હતો તે બોલ્યોઃ “ભઈયા ! કરે તે ભલો, મારે તેની તલવાર; અને પાળે તેનો ધર્મ છે. અમારા યોગીઓ તો જે દેહકષ્ટ કરે છે તેની આગળ તમારી તો રમત છે. અમારામાંથી કેટલાએક પોતાના હાથ એટલાં વર્ષ સુધી બંધ રાખે છે કે નખ વધી હાથમાં પેસી જાય છે. કેટલાએક વર્ષોનાં વર્ષ એક જ ધાટીએ ઉભા રહે છે. વળી કેટલાએક તેઓના હાથ ઉંચા લાંબા રાખે છે તે એટલે સુધી કે નકામા પડવાથી તે હાથ ચીમળાઈ જાય છે અને જડ તથા અશક્ત થઈ જાય છે. કેટલાએક મોટો ભાર વહી જાય છે અથવા તેઓના શરીરના કોઈ કોમળ ભાગમાં એક સાંકળની કડી ભેરવીને તે જ્યાં જાય ત્યાં તે સાંકળ ઘસડતા જાય છે. કેટલાએક વર્ષનાં વર્ષ સુધી, અથવા કોઈ મોટા રાજ્યની પ્રદક્ષિણા કરી રહે ત્યાંસુધી ભોંય ઉપર કીડાની પેઠે પેટ ઘસડતા ચાલે છે. કેટલાએક જગન્નાથપુરી સુધી આખે રસ્તે પગે પડતા પડતા જાય છે, અથવા શરીરને દડા જેવું કરી નાંખી સિંધુ નદીને કાંઠેથી ગંગા નદીના કાંઠા સુધી ગબડતા ગબડતા જાય છે, અને એવી રીતે જતાં જે કાંઈ પૈસા મળે તે એકઠા કરી તે વડે દેવાલય બંધાવે છે, કુવા અથવા વાવ ખોદાવે છે, અથવા કાંઈ ગુપ્ત પાપનું પ્રાયશ્ચિત્ત કરે છે કેટલાએક ભર ઉનાળામાં બળતા તાપ ઉપર હીંચકા ખાય છે, અથવા ઘણા આકરા તાપ ઉપર નીચું માથું રાખી ટંગાઈ રહે છે. કેટલાએક ભોંયમાં ગરદન સુધી દટાય છે, ફક્ત શ્વાસ લેવાને એક નાનું કાણું રાખે છે. કેટલાએક શરીર ઉપર ચાબખા મારે છે, ખીલાની શય્યા ઉપર કેટલાએક સુએ છે. કેટલાએક જીવતાં સુધી પોતાના શરીરને કોઈ ઝાડના થડ સાથે સાંકળવડે બાંધી લે છે. એ પ્રમાણેના દેહકષ્ટ તેઓ કરે છે. જો એ વાતની લખેલી સાબિતિ જોઈતી હોય તે કાળીદાસકૃત શાકુન્તલ નાટક વાંચો; તેમાં એક ઠેકાણે આ પ્રમાણે લખ્યું છે.” “દુષ્યંત રાજાએ પૂછ્યું કે મારિચિ ઋષિનો આશ્રમ ક્યાં છે ? ત્યારે માતલિએ જવાબ દીધો કે:-
શાર્દૂલવિક્રીડિત વૃત્ત,
વલ્મીકે*[૧] થઈ છે નિમગ્ન અરધી કાયા જ જેની ભલી,
લાંબી સર્પતણી વિટાઈ ઉરને એને બધી કાંચળી;† । [૨]
કંઠે જીર્ણ થયેલ વેલ તરુની ચોપાસ કંઠી બની
તે પીડા કરતી જણાય તપસીકેરા ગળાને ઘણી. ॥ ર૭૯ ॥
ખાંધે છે પ્રસરાયલું શિરથકી એનું જટામંડળ,
તેની માંહ શકુન્તપક્ષિ કરતું માળા નિવાસાર્થ જો ।
એવું રુપ ધરી વસે મુનિ પણે મોઢું કરે સૂર્યની
સામે બિમ્બભણી રહી અચલની પેઠે સ્થિરાકારમાં ॥ ૨૮૦ ॥
( ઝ. ઉ. યા. )
એવાં એવાં દેહકષ્ટ યોગી લોકો કરે છે તેની આગળ તમારા સંન્યાસીનાં અથવા આ કાળિકાના ભક્તોનાં કામ કાંઈ ગણતીમાં નથી.”
માધવ કાળિકા દેવીના ભકતોનાં કામ નજરે જોઈ, તથા સંન્યાસીઓએ શું કરવું જોઈએ, અને યોગીએ શું કરે છે તથા કરતા હતા, તેની વાત સઘળી લક્ષપૂર્વક સાંભળી ઘણો જ આશ્ચર્ય પામ્યો કે માણસનું નાજુક તથા કોમળ શરીર આટલી વેદના શી રીતે ખમતું હશે ? ત્વચા જેની સ્પર્શશક્તિ એટલી તો બારીક છે કે એક ઝીણી સોયની અણી ભોંકાવાથી પણ દુ:ખ થાય, એવી ચામડીથી આટલું બધું દરદ શી રીતે સહેવાતું હશે ? ઘણાંએક માણસો ઠોકર વાગવાથી અથવા બગાસું આવવાથી અથવા એવાં બીજાં દેખીતાં નજીવાં કારણથી તત્કાળ મરણ પામતાં માલમ પડે છે તે છતાં પણ આ લોકો આવાં ભારે દરદ હાથે કરી પેદા કરે છે, તેથી મરતા કેમ નહી હોય ? માણસનું શરીર ખરેખર ચમત્કારી છે. તેને થોડે પણ આચકો લાગ્યાથી વખતે તેનો લય થાય છે, અને વખતે નાશ કરનારાં સાધનો અનેક આવી તેને તોડી પાડવાને યત્ન કરે છે તો પણ તે ખડકની પેઠે ટકી રહે છે. એનું મુખ્ય કારણ ટેવ છે, શરીર જેવું ટેવાય છે તેવું થાય છે. જે કારણોથી એક માણસનું મૃત્યુ થાય છે તેથી બીજાનું શરીર જોરાવર થાય છે. એ સઘળો ટેવનો મહિમા છે. પણ ટેવની સત્તાને કોઈ મર્યાદા છે કે નહી? એ વાત ગમે તેમ હોય તોપણ દેહકષ્ટ કરવામાં શો લાભ છે? પરમેશ્વરે માણસને સુન્દર તથા ચમત્કારિક આંખ આપેલી છે તે વડે તે સૃષ્ટિને નિરખે છે, તેની ખુબી તપાસે છે, અને તે તપાસતાં સૃષ્ટિના કર્તાની અપાર શક્તિ, અનંત ડહાપણ, બેહાળી દયા, તથા ડગલે ડગલે તેના સંકેતનાં ચિન્હો શોધી કાઢીને વધારે ભક્તિથી તથા વધારે સાચા દીલથી તેને તે સેવે છે, એવી આંખનો માણસે શું ઉપયોગ ન કરવો ? જે કાનવડે સૃષ્ટિમાંહેલા ચિત્તાકર્ષક નાદ, પક્ષિઓનો સુન્દર અવાજ, તથા માણસના ગળામાંથી જે નાના પ્રકારના રમણિક સાદ નીકળે છે તે સંભળાય છે તે શું સર્વ ન સાંભળતાં કાન બંધ કરી રાખવા ? જે નાકવડે વાસવાળા પદાર્થોની સુગંધ અથવા દુર્ગંધ પારખી શકીએ છીએ તે નાક શું કામે ન લગાડવું? તથા ગંધ વિષે જે સૂચના આપે તેને શું ન માનવી ? વળી જીભ વગેરે મ્હોડામાં જે સાધનો પદાર્થના જુદા જુદા સ્વાદ લેવાને આપેલાં છે તેઓનો ઉપયોગ કેમ ન કરવો ? સ્વાદમાં જે ભેદ છે તે ખોટો માનીને શું મીઠો તથા કડવો એક જ સમજવો ? અને અનાજ વગેરે જે જે વસ્તુ સ્વાદને સારી લાગે છે તથા શરીરને પોષણકર્તા છે તે તે પદાર્થો પરમેશ્વરે ખાવાને સરજ્યા છે, અને કડવી તથા બદસ્વાદની વસ્તુઓ જેથી શરીરને પુષ્ટિ મળતી નથી, તેઓ તે કામને માટે પેદા કીધેલી નથી એ વાત અનુભવથી જાણ્યા છતાં, શું ખોટી માનવી ? અગણિત છિદ્રવાળી તથા અસંખ્ય જ્ઞાનરજજુઓથી ભરપૂર એવી ત્વચા જેની બહારના પદાર્થથી જે સુખદુ:ખ થાય છે તે એાળખવાની શક્તિ આપેલી છે તેને શું પોતાનું કામ ન કરી શકે એવી કરી નાંખવી ? વળી જગતમાં ચોતરફ નજર કરીએ છીએ ત્યારે સ્પષ્ટ દીસે છે કે સઘળી વસ્તુઓ જાણે માણસના આનંદ તથા સુખને વાસ્તે જ સર્જાયેલી છે, તે વસ્તુઓનો ઉપયોગ ન કરતાં દુનિયામાં જેવા આવ્યા તેવા જવું, અને આપણે થઈ ગયા તેની એક પણ નિશાની પાછળ રહેવા ન દેવી? માણસના મનના વિકારો તથા વૃત્તિઓ તરફ જ્યારે નજર કરીએ છીએ ત્યારે આપણે દુનિયામાં આપણા મનુષ્ય જાતિના ભાઈઓ એકઠા રહેવાને ઉત્પન્ન થયલા હોઈએ એમ લાગે છે, તે છતાં જો આપણે એકાંત વનવાસ કરીએ તો દયા, ક્ષમા આદિ આપણા સારા ગુણોનું શું કામ પડે? એ સઘળા ઉપરથી સહેજ અનુમાન થાય છે કે માણસે દુનિયામાં રહીને જે દુ:ખ પડે તે ધૈર્યતાથી સહન કરવું, અને જેમ મધમાખી બધાં કુલોમાંથી મધ ચુસી લે છે તેમ આપણે સઘળા પદાર્થોમાંથી સુખ ખેંચી કાઢવું, દેહકષ્ટ શા માટે કરવું? હવે માણસ જેનામાં ઈશ્વરે વિવેકબુદ્ધિ મુકેલી છે, તેથી જે કાર્ય તે કરે છે તેમાં કાંઈ પણ કારણ હોવું જોઈએ, માટે આ દેહ દમવાનું પણ કાંઈ કારણ હશે. અગર જો સૃષ્ટિની ખુબી આંખવડે જણાય છે, ચંપા, ચંબેલી, મોગરો, વગેરે ખુશબોદાર ફુલોનો સુવાસ ઘ્રાણેન્દ્રિયથી માલમ પડે છે; અગર જે રસેંદ્રિયથી જ ખટરસનો સ્વાદ સમજાય છે; ટુંકામાં માણસને સુખ થાય એવી જ આ જગતની રચના કીધેલી છે. તો પણ એ ઇંદ્રિયો આપણને હમેશાં તાબે રહેતી નથી. જો તેઓને આપણે જીતીશું નહી તો તેઓ આપણને જીતશે ઈંદ્રિયો વડે જેટલું સુખ થાય છે તેટલું જ દુ:ખ પણ થાય છે. અને એટલા દુ:ખથી કાંઈ બસ થતું નથી. એ ઇંદ્રિયોના જો આપણે ગુલામ થયા તો આપણે પશુ સમાન થઈ જઈએ છીએ, અને ખરું ખોટું સમજવાની તથા પરમેશ્વરને ઓળખવાની જે શક્તિ એકલા મનુષ્યને જ બક્ષેલી છે તેનો ખેાટો ઉપયોગ કરીએ છીએ. આંખવડે કેટલાએકની ઈશ્વર ઉપરની ભક્તિ દૃઢ થાય છે, ત્યારે ઘણા તો તે વડે દુષ્ટ અને અધમ કર્મો કરે છે, અને કારીગરીની શોભા તથા ચતુરાઈ જોવામાં ગરક થઈ કારીગરની શક્તિ તથા ડહાપણ જોવું ભુલી જાય છે, અથવા કારીગરીમાં ખામી કાઢી કારીગર છે જ નહી એમ કહે છે અથવા છે તો તેનો ઈનસાફ, દયા, ડહાપણ, ચતુરાઈ તથા સારાપણામાં ખામી છે એવો મત ચલાવે છે. એવા ભયાનક ખાડામાં પડતાં બચવાને જ, કેટલાએક ભક્તએ પોતાની આંખ પોતાને હાથે ફેાડી નાંખી છે. માટે ઈંદ્રિયો જેમ આપણી મિત્ર તેમ આપણી શત્રુ પણ છે. તે એક નદીના પ્રવાહ જેવી છે; જ્યાં સુધી તે ધીમે ચાલે છે ત્યાં સુધી સઘળાને ફાયદો કરે છે, પણ જ્યારે જુસ્સાથી વહે છે ત્યારે તેના સપાટામાં જે આવે તેને ઘસડી જાય છે. તે એક વાઘ જેવી છે. જ્યાં સુધી તેને પાંજરામાં ગોંધી રાખે ત્યાં સુધી કાંઈ ચિંતા નહી, પણ તેને પાંજરૂં તોડતાં વાર લાગતી નથી. તેને જીતવી એ ઘણું કઠણ કામ છે, અને ઘણા જ થોડા માણસથી તે બની શકે છે, માટે તેઓને ફાવવા જ ન દેવી એ ડહાપણ છે. એટલા કારણોથી સંન્યાસી, યોગી, વગેરે પોતાની ઈંદ્રિયો ઉપર ભરોસો રાખતા નથી.
વળી આ સંસાર એક મોટો વિકટ સાગર છે તેમાં કરોડો વહાણો હંકરાય છે તે વહાણોમાં તેના ધણી પોતાની સાથે સંબંધ રાખનાર માણસો લઈને બેસે છે. એ દરિયામાં અગણિત નાના મોટા ખડકો પાણીમાં ઢંકાયલા છે તે ઉપર કેટલાંએક વહાણો ગર્ભપુરી બંદરમાંથી નીકળતાં જ અથડાઈને ભાંગી જાય છે, અને તેમાં બેઠેલાં તમામ માણસો ગરક થઈ જાય છે, બીજાં કેટલાંએક થોડે આગળ ચાલ્યા પછી ડુબે છે. એ પ્રમાણે એક પછી એક વહાણ એ ખડકોને લીધે ભાંગતાં માલમ પડે છે, અને બીજાં નવાં ગર્ભપુરી બંદરની ગોદીમાંથી દરિયામાં બહાર પડે છે, જ્યાં સુધી વહાણો મુક્તિપુરી બંદરે પહોંચે ત્યાં સુધી આખે રસ્તે સાગરનાં મોટાં ઉછળતાં તોફાની મોજાંથી તેઓ ઉંચાં થાય છે, અને હમણાં ડુબશે હમણાં ડુબશે એવી તેમાં બેસનારાઓને દહેશત રહે છે. દરિયામાં ડુબેલા ખડકો શિવાય બીજા અગણિત ઉંચા આવેલા, પથ્થરની સીધી બાજુવાળા બેટો છે, તે ઉપર લીલોતરી તથા રળિયામણા પર્વતો હોવાને લીધે ઘણા સુંદર દેખાય છે. વળી તે ઉપર દેખીતી ખુબસુરત દુર્ગુણ નામની રાક્ષસીઓ બેસીને મધુર રાગથી ગાયન કરે છે. કટાક્ષ બાણથી વહાણમાં બેસનારાઓને ત્યાં આવવાને ઈશારત કરે છે. વહાણ ધણીની સાથે જેઓ બેઠેલા હોય છે તેઓમાંથી કેટલાએક તેના ખરા મિત્ર હોય છે; કેટલાએક તો તે દુષ્ટ રાક્ષસીઓનાં સગાં તથા મદદગાર હોય છે, અને તેઓ વહાણ ધણીને તે બેટોમાં જવાને નિરંતર સમજાવ્યાં કરે છે, જ્યાંસુધી વહાણનું સુકાન વિવેકની પાસે હોય છે ત્યાં સુધી સામે પવને પણ તે સદ્ગુણની સાંકડી નાળમાં જ તે વહાણ ચલાવે છે, પણ તે રસ્તામાં તે વહાણ ધણીને મઝા પડતી નથી. તેના વહાણમાં બેસનારા, તોપણ તેના શત્રુઓ તેના હમેશાં કાન ભર્યાં કરે છે, અને વિવેક જે રસ્તે વહાણ લઈ જાય છે તે રસ્તામાં કાંઈ જેવા જેવું નથી, તથા જ્યારે આ સાગરમાં આવ્યા ત્યારે ત્યાંની સઘળી મોજ ચાખીએ નહી તો ફેરો મિથ્યા એવી શિખામણ આપી વિવેક પાસેથી સુકાન છીનવી લેવડાવીને અવિચારને સુકાનીનું કામ સોંપાવે છે. પછી કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ, મદ, મત્સરરૂપી સઢ ચઢાવવામાં આવે છે; અને તૃષ્ણારૂપી પંડને પવન જોરથી ફુકતાંવાર જ વહાણ સદ્ગુણની નાળમાંથી ઘસડાઈને બોહોળા દરિયામાં પડે છે. પછી જે રસીલો બેટ પાસે હોય છે તે તરફ વહાણ હંકરાય છે. આ વખતે નાળમાંના વહાણવાળાઓ બહાર પડેલા વહાણવાળાએાને મોટેથી પોકાર કરીને બેટ પાસે જવાની ખરાબી સમજાવે છે, તથા જે વહાણવાળા તે બેટની પાસે લગભગ ગયા હોય એવા, તથા જેનાં વહાણો બેટના પથ્થરની સીધી બાજુએ ઉપર અથડાઈને કટકે કટકા થઈ ગયાં હોય તે તેઓને દેખાડે છે. પણ મૂર્ખ વહાણવટી તેઓની વાત લગાર પણ કાને ધરતો નથી. દુર્ગુણ નામની રાક્ષસીઓના મદદગાર તથા જાસૂસો તેને સમજાવે છે કે જેઓ ભર દરિયામાં પડ્યા નથી, તેઓ તેની ખુબી જાણી શકતા નથી, તથા જેઓનાં વહાણ અથડાયાં છે તેઓના સુકાની સારા નહી હોય અથવા તેઓએ બેટ ઉપર જવાને ખોટે રસ્તો પકડ્યો હશે, આપણને એમ થશે નહી, અને એમ કરતાં જો વહાણને જોખમ લાગે એવો જરાપણ સંભવ લાગશે તો તુરત સઢ વિટાળી લઈ વહાણ પાછું નાળમાં ઘાલી દઈશું; પણ નુકશાન લાગશે એવી નકામી બીકથી એક સાંકડી નાળમાં ચાલ્યા કરવું, અને આ સાગરમાંના અગણિત બેટોમાં શું શું છે તે શોધ્યા વિના રહેવું તેમાં વહાણ ચલાવવાની ખુબી શી ? એવી સલાહ માન્ય કરી વહાણ આગળ બેટ તરફ ચલાવે છે, અને રસ્તામાં ડુબતાં બીજાં વહાણો જોય છે, તથા તે બેટની પાસે લાખો વહાણો ભાંગતાં તેની નજરે પડે છે તો પણ તે બેધડક આગળ ચલાવ્યો જાય છે, એટલે સુધી કે તે વહાણ પણ બીજાઓની પેઠે તળીએ બેસે છે, તે વખતે તે રડે, શોક કરે કે પસ્તાય તે શા કામનું ? જોતજોતામાં વહાણ નીચે બેસતું જાય છે, પણ કોઈ તેને લેખવતું નથી, અથવા બચાવવાનો વખત વીતી જવાથી નાળમાંના ઘણાએક વહાણવાળાએ તેઓની તરફ દોરડાં ફેંકી તથા નાના નાના મછવા મુકાવીને તેઓને ઉગારવાને જે મહેનત કરે છે તે સઘળી નિષ્ફળ જાય છે. ધન્ય છે એવા મદદ કરનારા વહાણવાળાઓને કે આટલી બધી લાલચ તુચ્છ ગણીને, આટલું બધું જોખમ વેઠીને, બલકે ડુબતા તથા ડુબવાની તૈયારી ઉપર આવેલા વહાણવાળાઓની ગાળ ખાઈને, તથા તેઓની તરફથી અપમાન સહીને તેઓને મુક્તપુરીના સાચા રસ્તા ઉપર લઈ આવવાને તેઓ આટલો બધો શ્રમ કરે છે, એ પરોપકારી પરમાર્થી વહાણવાળાએાની મહેનત કાંઈ હંમેશાં અફળ થતી નથી, અગર જો ઘણાં વહાણો તેઓની તરફથી સહાયતા આવ્યા પહેલાં અથવા આવ્યા છતાં પણ ભાંગે છે, તો પણ થોડાંએકને તે તેઓ બચાવી શકે છે, અને તેઓને પાછાં નાળમાં ઘાલી દે છે. નાળ બહાર લાલચના ટાપુઓ એટલા તો અસંખ્ય છે, અને તેઓના ઉપર એટલી તો મોહ પમાડનાર સ્ત્રીઓ બેઠી બેઠી મધુર સ્વરે સઘળાને બોલાવે છે કે જેઓ તુતક ઉપર બેઠેલા હોય છે તેઓને ત્યાં જવાનું મન થાય છે પણ વિવેક સુકાનીનું પ્રબળ તુટેલું ન હોય તો તેઓ પાછા નાળમાં ઘસડાઈ આવે છે. એ પ્રમાણે નાળમાંના વહાણ ઝોલા ખાય છે, અને વખતે વખતે થોડીવાર નાળબહાર જઈ આવી પાછા રસ્તે પડે છે એ પ્રમાણે નાળમાં છતાં પણ તુતક ઉપર બેસનારાઓને જોખમ છે, અને નાળમાંથી જરા પણ ખસ્યા તો મુક્તપુરીના બંદરમાં પેસવાને ત્યાંના પુરજાના દારોગા તરફથી પરવાનો મળશે નહી એવા ધાકથી કેટલાએક તે તુતક છોડી ભંડારમાં જઈ ભરાઈ રહે છે, અને આગળ વહાણ લંગરવાર થાય ત્યાં સુધી પોતાનું મ્હોડું બહાર બતાવતા નથી. કેટલાએક તુતક ઉપર રહે છે, તેઓ વહાણને નાળ બહાર ઘસડાતું અટકાવવાને હમેશાં તેને નબળું પાડ્યાં કરે છે, એટલે તે મેદાન પડી શકતું નથી. એ પ્રમાણેનો સંસાર છે. તેમાંની હજારો લાલચોના ફાંદામાં ન પડવાને માટે તથા તે લાલચ તરફ મન ન દોડે તેટલા માટે ઘણા માણસો દેહને કષ્ટ કરે છે. વળી દેહને અને મનને એવો નિકટનો સંબંધ છે કે જો દેહને કષ્ટ થાય તો મન પણ કષ્ટ પામે છે, અને તેમ થયાથી મોહજાળમાં ફસાઈ પડવાને તેને કદાચ અટકાવ થાય છે. એ કારણ સિવાય બીજું કાંઈ જડતું નથી, એવા વિચાર કરતો કરતો માધવ પોતાને ઘેર જતો હતો ત્યારે પાદશાહી મહેલ આગળ એક મોટો તમાશો થઈ રહ્યો હતા.
શાહજાદા ખિઝરખાંની આજ સાલગિરી હતી તેથી દરબારી કામ સઘળું બંધ હતું, તો પણ પાદશાહ તથા શાહજાદાને મુબારકબાદી આપવાને સઘળા અમીર ઉમરાવો એકઠા થયા હતા, તથા ખુદ અલાઉદ્દીન પોતાના તખત ઉપર બીરાજેલો હતો. આ વખતે રાજ્યના કારભારીએામાં કેટલોક ફેરફાર થએલો હતો, જ્યારે અલાઉદ્દીન ગાદીએ બેઠો, ત્યારે માજી પાદશાહની બેગમ તથા શાહજાદા અરકલીખાં તથા કદરખાંએ રાજ્ય મેળવવાને લડાઇ ચલાવી હતી, તેમાં કેટલાએક અમીરો એ તેમને મદદ આપી હતી, તેના બદલામાં તેઓની પાસેથી ઘણુંએક દ્રવ્ય તેઓને મળ્યું હતું, તે તેઓની પાસેથી તેણે છીનવી લીધું એટલું જ નહી, પણ તેઓ સઘળાની આંખ ફાડી નાંખી, તથા તેઓની સઘળી માલમિલકત જપ્ત કીધી. એ રીતે તેણે પાદશાહી ખજાનામાં ઉમેરો કીધો પણ એટલાથી તે ધરાયો નહી. પોતાને ગાદી મળવામાં કાંઈ હરકત પડે નહી માટે તેણે પોતે પણ ઘણાએક અમીર ઉમરાવોમાં પુષ્કળ પૈસા વહેંચ્યા હતા, તે સઘળા હમણાં તેણે તેઓની પાસેથી પાછા માગ્યા, અને તેની સાથે વળી લાંચરૂશવત લોકો પાસેથી તેઓએ લીધી છે તથા સરકારની પણ મોટી મોટી રકમ ઉચાપત કીધી છે એવું તેણે કેટલાએક કામદારો ઉપર તેહોમત મુક્યું. આ કામમાં તેના વજીર ખાજાખતીરે તેને કાંઈ પણ મદદ આપી નહી એટલું જ નહી, પણ પાદશાહના આ ગેરઈનસાફ તથા જુલમની સામા ઉલટો અભિપ્રાય આપવાની તેણે હિમ્મત ચલાવી. પાદશાહ ઘણો જ નાખુશ થયો, અને જો ખાજાખતીરની સાચવટ, તથા સદ્દગુણે તેનો બચાવ કીધો ન હોત તો તેની ગરદન કપાઈ જાત. અગર જો તે જીવતો તે રહ્યો તોપણ તેના અધિકાર ઉપરથી તેને કાઢી મુકયો, અને નુસરતખાંને વજીરાત આપી. એ નવા વજીરે પાદશાહનો ગેરવાજબી હુકમ માથે ચઢાવ્યો. અને તેણે અમીરો ઉપર સખતી કરીને તેઓની પાસેથી આપેલા પૈસા પાછા કઢાવવા માંડ્યા. અમીર લોકો આ જુલમથી ઘણા ગભરાયા, તથા બીજો કાંઈ ઈલાજ નથી એમ જાણી તેઓ તે હુકમની સામે થયા, તથા ઘણા જણે એકઠા મળી એક બંડ ઉઠાવ્યું પણ તેઓનું કાંઈ વળ્યું નહી. ઉલટું તેઓના સઘળા પૈસા ગયા એટલું જ નહી, પણ તેઓ સઘળાને કેદખાનામાં નાંખ્યા, જ્યાં તેઓને કેટલીએક મુદ્દત સુધી સડ્યાં કરવું પડ્યું. પાછળથી તેઓને પોતાની બેવકુફીનો ઘણો પસ્તાવો થયો, તથા પોતાના ગુન્હાને વાસ્તે તેઓએ પાદશાહની ઘણી વાર માફી માગી, પણ કઠણ મનના તથા નિર્દય અલાઉદ્દીને તેઓને ક્ષમા કીધી નહી.
હમણાં અલાઉદ્દીનના સઘળા શત્રુઓ છુટા પડી ગયા હતા, તથા તેને હવે પોતાના રાજ્યની સલામતીને વાસ્તે કાંઈ પણ દેહેશત રહી ન હતી; તેથી તેણે વિચાર્યું કે હવે એ અમીરો તરફથી રાજ્યને કાંઈ પણ નુકસાન પોહોંચવાનું નથી, તેથી ખિઝરખાં શાહજાદાની સાલગિરીને રોજે તેઓ સઘળાને છોડી મુકી તે દહાડાની ઉત્સવની ખુશાલીમાં વધારો કરવાને તથા લોકોમાં વાહવાહ કહેવડાવવાનો તેણે નિશ્ચય કીધો. બધા અમીરોને તેણે કેદખાનામાંથી બેાલાવી મંગાવી પોતાની સામા ઉભા રાખ્યા. તેઓ બિચારા મરણતોલ થઈ ગયા હતા; અને જીવથી ઉગર્યા તથા બંધીખાનામાંથી એટલા જલદી છુટ્યા તેને વાસ્તે તેઓ પરમેશ્વરની અંતઃકરણથી સ્તુતિ કરતા હતા. “તમે સઘળા હવે બંધીખાનામાંથી છુટ્યા,” એટલું પાદશાહના મ્હોંમાંથી નીકળતાં જ તેઓની છાતીમાં હર્ષ ઉભરાઈ ગયો, અને ‘શુકર અલ્લા’ એટલા જ અક્ષર તેઓના મ્હોડામાંથી નીકળી ગયા. તે વખતે મિજલસમાં ઘણા મોટા મોલવી તથા મુસલમાની ધર્મ તથા શરેહના ઘણા કાબીલ લોકો બેઠેલા હતા. તેઓમાં મુખ્ય મોધીસુદ્દીન કાઝી હતો, તે કાઝી સાહેબની સામું જોઈ અલાઉદ્દીન પાદશાહે કહ્યું કે આજે દરબારી કામ સઘળું બંધ છે, તથા આજનો દિવસ ઘણો ખુશીખુશાલીને છે, માટે તમને મારે શરેહ બાબે કેટલાએક સવાલ પૂછવા છે. આગળ કોઈ વખત પણ પાદશાહે ઈલમી લોકોની સલાહ પૂછી ન હતી, તથા એવા સઘળાઓને તે ઢોંગી તથા લુચ્ચા ગણતો હતો, તેથી પાદશાહની ઉપલી વાત સાંભળી કાઝી સાહેબના હોંશ ઉડી ગયા, તથા હવે શું થશે તેની મોટી ફિકર તેને પડી. તે બોલ્યોઃ “જહાંપનાહ ! આપ જે ફરમાવો છે તે ઉપરથી મને નક્કી થાય છે કે મારો અંતકાળ પાસે આવ્યો છે, તથા મારા દહાડાની ગણત્રી થઈ ચુકી છે, જો એમ હોય, અને તેમ કરવાની જહાંપનાહની મરજી હોય તો મરવાને હું તૈયાર છું, પણ બંદાની અરજ એટલી જ છે કે જો સાચેસાચું બોલવાને માટે તથા જે ખુદાનો કલામ છે તે પ્રમાણે ખરેખરો દહેશત રાખ્યા વિના અભિપ્રાય આપવાને માટે જો આપ મને ગરદન મારશો, તો મને મારી નાંખવાના ગુન્હામાં ઘણો ઉમેરો થશે, એટલા માટે જ હું ઘણો દિલગીર છું, બીજી કશી વાતની મને દરકાર નથી.” આ વાત સાંભળીને પાદશાહે પૂછયું: “તમે શા ઉપરથી આટલી દહેશત રાખો છો?” કાઝીએ જવાબ દીધો: “જો હું સાચું બોલીશ, અને તેથી જહાંપનાહને ગુસ્સો લાગશે તો મારી જીંદગી પૂરી થશે, અને જો હું જુઠું બોલીશ, અને જહાંપનાહને બીજાઓથી સાચી વાતની ખબર થશે તો પણ હું મોતની શિક્ષાને યોગ્ય થઈશ.” અલાઉદ્દીને કાઝીને ધીરજ આપી તથા શાંત મન રાખી પેગંબર સાહેબની શરેહ પ્રમાણે સઘળા સવાલોના સાચા જવાબ આપવાની ભલામણ કીધી, પછી પાદશાહે એક પછી એક સવાલ પૂછવા શરૂ કર્યા,
પેહેલો સવાલ – જો સરકારી નોકરોએ રૂશવત લેવાનો અન્યાય કીધો હોય, તથા જેમણે સરકારની ઉચાપત કીધી હોય, તેમણે ચોરી કીધી હોય અને તેઓ ખરેખર ચોર જ હોય તે માફક તેઓને સજા કરવી મુનાસિબ છે કે નહી ? જવાબ– જો કોઈ પણ સરકારી નોકરને તેના કામની મહેનત તથા જવાબદારી પ્રમાણે જોઈએ તેટલો મુશારો મળતો હોય, અને તે છતાં પણ તે રૂશવત લેવાનો તથા જે લોકોની સાથે તેને કામ પડે તેઓની પાસેથી બળાત્કારે પૈસા કઢાવવાનો ગુન્હો કરે તો સરકારની નજરમાં આવે તેવા ઉપાયથી તે પૈસા વસૂલ કરી લેવાનો તેને અખતિયાર છે. પણ કોઈ સાધારણ ગુન્હેગારની પેઠે તેને દેહાંત દંડ કરવાનો તથા તેના હાથપગ વગેરે શરીરનું એકાદું અંગ કાપી નાંખવાનો સરકારને હક્ક નથી.
પાદશાહે કહ્યું કે આ વાતમાં હું શરેહ પ્રમાણે સરાબર ચાલું છું. કેમકે સરકારી નોકરોએ જોરજુલમથી ફોસલાવીને અથવા દગાફટકાથી જે પૈસા લોકો પાસેથી લીધા હોય છે, તેઓની પાસેથી હું ગમે તે ઉપાયથી વખતે મારફાડ કરી તથા તેઓના શરીરને દુ:ખ દઈને પણ પાછા કઢાવું છું.
બીજો સવાલ – હું તખ્ત ઉપર બેઠો તે પહેલાં મેં દેવગઢ ઉપર ચડાઈ કરી ત્યાંથી દ્રવ્ય હરી લાવ્યો તે મારી ખાસ મિલકત ગણી તેને મારી પાસે રાખવાનો મારો હક્ક છે કે નહીં ? શું તે પૈસા મારે સરકારી ખજાનામાં મૂકવા જોઈએ? અને લૂંટના કોઈપણ ભાગ ઉપર લશ્કરના લોકોને કાંઈ હક્ક છે કે નહી?
જવાબ – પાદશાહની સાથે લડાઈમાં જેટલા સિપાઈઓ હતા તેઓમાંના દરેક સિપાઈને જેટલો હિસ્સો આપવો જોઈએ તેટલો જ હિસ્સો લેવાને જહાંપનાહને હક્ક છે.
આ જવાબ સાંભળીને પાદશાહ ઘણો નાખુશ થયો, અને જરા ચીઢીને બોલ્યો કે જે વખત હું ફક્ત સરદાર હતો તે વખતે મારી જાતની મહેનતથી મેળવેલી લૂંટ ઉપર સરકારનો અથવા ખાનગી સિપાઈઓનો શો હક્ક પોહોંચે છે, તે મારાથી સમજાતું નથી.
કાઝીએ જવાબ દીધો કે જેટલી લૂંટ આપે પોતાની મેહેનતથી મેળવેલી હોય તેટલા ઉપર જ ફક્ત આપનો દાવો વાજબી છે; જેટલી લૂંટ સિપાઈઓની મહેનતથી મેળવી હોય તેમાં તો આપની સાથે તેઓનો પણ હિસ્સો ગણાવો જોઈએ. ત્રીજો સવાલ – ઉપલી તમામ મિલકત ઉપર મારી જાતનો તથા મારાં છોકરાંનો કેટલો હક્ક પહોંચે છે?
કાઝીએ પોતાના મનમાં નક્કી કીધું કે હવે મારું મોત પાસે આવ્યું છે, કેમકે મારા આગલા જવાબથી જ્યારે પાદશાહ ગુસ્સે થયો છે, ત્યારે હમણાં જે જવાબ આપીશ તેથી તે વધારે કોપાયમાન થશે.
કાઝી – જહાંપનાહ ! એ સવાલનો જવાબ ત્રણ રીતે દઈ શકાય. પહેલી તો એ કે જો આપને અદલ ઈનસાફથી તથા ખલીફાએાના કાયદા મુજબ કામ કરવું હોય તો જેટલા લોકો આપની સાથે શામેલ હતા તેઓ સઘળા જોડે સરખે હિસ્સે એ સઘળી લૂંટ વહેંચી લેવી જોઈએ. બીજી એ કે જે જહાંપનાહને વચલો રસ્તો પકડવો હોય તો જે મોટામાં મોટો હિસ્સો કોઈ પણ લશ્કરી અમલદારને ભાગે આવે તેટલો લઇ સંતોષ પામવું જોઈએ, અને ત્રીજી એ કે જો જુલમી કામો કરાવવાને પાદશાહોને મસલત આપનારાઓ તેવાં કામોની મંજુરિયતને માટે શરેહનો ગમે તેવો અર્થ મરડીમચરડીને કરે છે તેવા લોકોના અભિપ્રાય પ્રમાણે ચાલવાની આપની મરજી હોય તો કોઈ લશ્કરી અમલદારને મોટામાં મોટો હિસ્સો મળ્યો હોય તે કરતાં પણ વધારે લેવો. તે લેવાને કાંઈ પણ આધાર મળી શકતો નથી. સાધારણ સિપાઈને ભાગે અથવા કોઈ મોટા અમલદારને હિસ્સે જેટલું આવે તેટલું જહાંપનાહના શાહજાદાએાને મળી શકે.
આ સાંભળી પાદશાહ ઘણો ક્રોધાયમાન થયો, અને બોલ્યો – “શું, મારા ઘરકબીલાને વાસ્તે તમામ ખર્ચ કરું છું, તથા નજરાણા તથા ઈનામો વેંહેંચવામાં જે પૈસા વાપરૂં છું તે શરેહથી ઉલટું છે?”
કાઝીએ ધીમેથી જવાબ દીધો, “જ્યારે જહાંપનાહ મને શરેહનો ખુલાસો પૂછે છે ત્યારે હું કુરાને શરીફ પ્રમાણે જવાબ દેવાને બંધાયલો છું. પણ રાજનીતિ ઉપર નજર રાખી મને જવાબ દેવાનું ફરમાવશો તો બંદો એટલી જ અરજ કરશે કે જહાંપનાહ જે કરે છે તે વાજબી તથા બર હક્ક છે; કેમકે રાજનીતિ એવી છે કે જેમ આપ વધારે દોલત એકઠી કરશો, તેમ આપના દરબારને તથા રાજ્યને વધારે શોભા મળશે.”
પાદશાહ – જે સિપાઇ હાજરીની વખતે ગેરહાજર રહે છે તેને ત્રણ વર્ષ સુધી એકેક મહીનાનો પગાર હું અટકાવું છું. જે શખ્સ બંડ ઉઠાવે છે તેની હું જડમૂળથી નસલ કાઢું છું તથા ગમે તે દેશમાં તેઓની સ્થાવર અથવા જંગમ મિલકત હોય તો હું તુરત જપ્ત કરું છું. શું, તમારો અભિપ્રાય એવો છે કે વ્યભિચારી, ચોર, છાકટા લોકોને દંડવા મુનાસિબ નથી ?
આ સાંભળીને કાઝી તો થરથર ધ્રુજવા લાગ્યો, તથા રાજાની રીતભાત, બોલવાનો જુસ્સો, તથા મ્હેાંની શિકલ જોતાં જ તેણે ઉઠી નાસવા માંડ્યું, પણ જયારે ઉમરા આગળ ગયો ત્યારે ઉભો રહી ત્યાં પાદશાહને પગે પડ્યો, અને ઉઠીને બોલ્યો કે “જહાંપનાહ જેટલું કરે છે તેટલું શરેહથી ઉલટું છે.” એટલું કહેતાં જ લાગલો નાસી ગયો. તેણે ઘેર જઈ વસિયતનામું કીધું, અને ખુદાતાલાની બંદગી કરી મન શાંત રાખી જલ્લાદની રાહ જોતો બેઠો, પણ તેની દેહેશત પ્રમાણે કાંઈ બન્યું નહીં. પાદશાહ કાઝીનું બોલવું તથા આવી રીતે એકદમ નાસી જવું જોઈને ઘણો તાજુબ તથા ગુસ્સો થયો તો ખરો, તોપણ તેણે જેટલું કહ્યું તેટલું સાચા દિલથી તથા ઈશ્વરનો ડર રાખી કહ્યું તેટલા જ ઉપરથી પાદશાહને ઘણી રેહેમ આવી, અને તેણે જ્યારે તે કાઝીને બોલાવી મંગાવવાને એક માણસ મોકલ્યું ત્યારે દરબારી લોકો ઘણા ભય પામ્યા, અને આગળ શું થશે, એ વાતની તેઓને ભારે ફિકર પડી.
કાઝી સાહેબ કાંપતા કાંપતા પાદશાહની હજુરમાં આવી ઉભા રહ્યા, પણ પાદશાહે તેના ઉપર ક્રોધની કાંઇ નિશાની દેખાડવાને બદલે તેને આદરમાન આપ્યું, તથા સત્કાર કીધો, તે જોઈ તે તથા બીજા અમીર ઉમરાવો ઘણા આશ્ચર્ય પામ્યા. કાઝી સાહેબને એક જરીનો જામો તથા એક હજાર તનખાની એક થેલીનો સરપાવ થયો; અને એ કીમતી બક્ષીસ આપતી વખતે અલાઉદ્દીન નીચે પ્રમાણે બોલ્યો: “કાઝી સાહેબ ! અગર જો મેં આપની પેઠે કિતાબનો અભ્યાસ કીધો નથી, તો પણ મેં મુસલમાનને પેટે જન્મ લીધો છે તે હું કદી ભુલનાર નથી. તેથી તમે જે સઘળા જવાબ દીધા છે તે સાચા છે એમ મારે કબુલ કીધા વિના ચાલતું નથી. તો પણ હું એટલું તો હજી કહું છું કે જો હું તમારા ખરા અભિપ્રાય પ્રમાણે રાજ્ય ચલાવું તે આ હિંદુસ્તાનનું રાજ્ય એક દહાડો પણ બરાબર ચાલે નહી. જો ગુન્હાઓને માટે સખત સજા કરવામાં ન આવે તો ગુન્હા કોઇ કાળે બંધ થાય નહીં. માટે એવી બાબતોમાં મારી અક્કલ પ્રમાણે જ્યારે ઘણી સખતાઈથી ચાલું છું, ત્યારે હું ખુદા ઉપર બિલકુલ ભરોસો રાખું છું, અને ઘણી નમનતાઈથી એ દયાળુ, પાક પરવરદગારની બંદગી કરું છું કે જો મારી ભૂલ થાય તો હું તોબા કરીશ, એટલે હું મહા પાપી ઉપર તે મેહેર કરશે.”
પાદશાહનું આ બોલવું સાંભળી સઘળા દરબારમાં બેઠેલા લોકો દિંગ થઈ ગયા, અને કાઝી સાહેબની અજાયબ જેવી હિમત તથા પાદશાહના અદલ ઈનસાફ તથા ડહાપણ ઉપર તેઓએ હજાર આફરીન કીધી. છુટેલા અમીરો પાદશાહને પગે પડ્યા, અને ફરીથી કોઈ વાર તેની સામા માથું ન ઉઠાવવા તેમણે ખરા મનથી વચન આપ્યું. પછી પાદશાહ દરબારમાંથી ઉઠ્યો, અને ખિજરખાં શાહજાદો બધા અમીરોની ટોળીમાં સામેલ થયો. હવે તે દહાડાની ગમત તથા મેાજ શરૂ થઈ; કંચનીઓના નાચ થવા માંડ્યા, તથા શરાબબાજી પણ પુષ્કળ ચાલી. તે સઘળું થઇ રહ્યા પછી તેઓ સઘળા પોતપોતાને ઘેર ગયા. પછી બપોરે અમીર લોકો પાદશાહી મહેલમાં પાછા એકઠા થયા તે વખતે એક પેટીમાં સોના તથા રૂપાની બદામ ભરીને એક ખવાસ શાહજાદા પાસે લાવ્યો, તેમાંથી તેણે મુઠી ભરી ભરીને અમીર લોકોની વચ્ચે ઉડાવી. તે વખતે આ શ્રીમંત લોકો શાહજાદાને માત્ર ખુશ કરવાને માટે ભીખારીની પેઠે બદામ વીણવાને તુટી પડ્યા, અને તે ગરબડાટમાં કેટલાએકની પાઘડીઓ ઉડી પડી, કેટલાએક રગદોળાયા, કેટલાએક છુંદાયા; તથા કેટલાએક ચીસ પાડવા લાગ્યા, તે જોઈને શાહજાદા તથા બીજાઓને ઘણી રમુજ થઈ. તે થઈ રહ્યા પછી તોળા થવાનું કામ શરૂ થયું. પહેલાં તો એક મોટો કાંટો મંગાવ્યો. એના એક પલ્લામાં સોનું, હીરા, માણેક તથા બીજું જવાહિર મુક્યું, અને જ્યારે તે સઘળું તોલમાં શાહજાદાની બરાબર થયું ત્યારે તેને પોતાના ખાસ ચાકરોમાં વહેંચી દીધું. બીજી વાર પોતાની સામા રૂપાના સિક્કા મુક્યા, અને તે સઘળા સિપાઈ લોકોને આપી દીધા, ત્રીજી વાર તે કીમતી વસ્ત્ર તથા તેજાના સાથે તોળાયો, અને તે બીજા સાધારણ ચાકરોને આપ્યાં; અને ચોથી વાર બીજા પલામાં અનાજ, ઘી વગેરે ખાવાની વસ્તુઓ મુકી, અને તે જેટલું થયું તે ગરીબ લોકોમાં વહેંચી આપ્યું. એ પ્રમાણે તોળા થઈ રહ્યા પછી મેહેલની આગળ એક બંધિયાર ચોગાન હતું તેમાં હાથી તથા વાઘની લડાઇ કરાવવાનો હુકમ થયો. એ ચોગાનની આસપાસ ઉંચો કોટ હતો. તેના મથાળા ઉપર તમાશગીર લોકોથી ઉભા રહેવાય એવી સગવડ હતી. તે કોટમા બાકાં રાખેલાં હતાં તેમાંથી માણસ બહાર નીકળી શકતું. જોનારાઓની આ વખતે ઠઠ મળી હતી. મેહેલમાં પાદશાહ, શાહજાદાઓ, વજીર વગેરે મુખ્ય માણસો બારીએ જ બેઠેલા હતા. ઉપરના માળની બારીએ ચક નાંખી ઝનાનાનું સ્ત્રીમંડળ બેઠેલું હતું, અને નીચે રવેશ ઉપર અમીર ઉમરાવો ગાદીએ બીરાજેલા હતા. હાથી ઘણો મસ્ત તથા ચાલાક હતો, અને વાઘ પણ પાતળો, ઉંચો તથા બીહામણો હતો. જયારે આ બે પશુઓને છુટાં મુક્યાં ત્યારે લોકોએ ખુશીથી બુમાબુમ પાડી આખું ચોગાન ગજવી મુકયું. પછી વાઘે પોતાની ચપળતાથી તથા ઝડપથી હાથીની સુંઢ ઉપર ચડવાને ઘણાં ફાંફાં માર્યા, પણ તેણે તે સુંઢ ઉંચી જ રાખી તેથી તેનું કાંઈ ફાવ્યું નહીં. હાથી તેને પોતાના પગ નીચે લાવીને કચડી નાંખવાને યુક્તિ કરતો હતો, પણ દુશ્મન એટલો ચાલાક હતો કે તે હરેક વખતે તેના સપાટામાંથી તુરત છટકી જતો. જ્યારે જ્યારે આ બેમાંથી કોઈ મરવાની અણી પર આવતું ત્યારે લોકના મ્હોંડા ઉપરથી લોહી જાણે ઉડી જતું, અને તે બચી જાય ત્યારે તેઓને બેહદ હર્ષ થતો. એ પ્રમાણે એક કલાક સુધી રમત ચાલી પણ બેમાંથી એકનો જય થયો નહી. તે બંને પશુઓ ઘણાં ખીજવાયાં, અને પોતાનો તમાશો જેમ બને તેમ જલદીથી પુરો થાય એવી રીતે ઘણાં જુસ્સાથી એક એકની સામાં થયાં, અંતે વાઘ હાથીના સપાટામાં આવી ગયો, તેને તુરત સુંઢમાં પકડ્યો અને તેના શરીર ઉપર એક પગ મુકી તેને ચીરી નાંખ્યો. એ ભયંકર તમાશો જોવાથી લોકોના મનમાં દયા ઉત્પન્ન થવાને બદલે તેઓ ઘણા જ ખુશી થયા, અને જાણે કોઈ દુશમન ઉપર મોટી ફતેહ મેળવી હોય તેમ તેઓએ જયજયકારની બુમ પાડી. પછી લોક પોતપોતાને ઘેર ગયા. હાથીના માવતને માટે સરપાવ થયો, પાદશાહી મહેલમાં પાછો રંગ મચી રહ્યો, અને ચોગાન જેવું હતું તેવું સાફ થઈ રહ્યું.
રાતની વખતે શેહેરની શોભાનું વર્ણન થઈ શકે એવું ન હતું. શાહજાદાની સાલગિરી તેથી તે શેહેર બહાર દરવેશ સીદી મૌલાની કબર ઉપર ફુલ ચઢાવવાને સ્વારી સહિત તે રાત્રે જવાને હતો. એ દરવેશના મોતથી અલાઉદ્દીન પાદશાહ થયો, તે જીવતો હતો ત્યારે તે ઘણો ચમત્કારી પુરૂષ ગણાતો હતો; અને મુઆ પછી તેની માનતા ચાલવા લાગી તેથી તે પીરની સંખ્યામાં દાખલ થયો. શેહેરમાં રોશની કીધેલી હતી, તેમાં વિશેષે કરીને જે રસ્તેથી સ્વારી જવાની હતી ત્યાં દીવાનો ભભકો એટલો બધો હતો કે ત્યાં આગ લાગી હોય એટલું અજવાળું થઈ રહ્યું હતું. મોટા અમીર લોકોના મહેલમાં પણ માંહેથી તથા બહારથી ઘણી જ રોશની કરવામાં આવી હતી, અને આગળ હોજ ઉપર જે દીવાએ મુકેલા હતા તથા તે ઉપર ચોતરફ કુલોના હાર બાંધેલા હતા તેનું પ્રતિબિમ્બ પાણીમાં પડતું તેથી ઉપર તથા નીચે બંને ઠેકાણે ઝળઝળાટ થઈ રહ્યો હતો. દુકાનો ઉપર પણ રોશનીની સાથે ફુલોનાં તોરણ બાંધેલાં હતાં. વળી આખે રસ્તે ચીનના કારીગરોની બનાવેલી આતસબાજી મંગાવેલી હતી તેમાંથી તરેહતરેહવાર ઝાડો થોડે થોડે અંતરે દાટેલાં હતાં. રસ્તામાં લાખો લોકો ઘણાં સુન્દર પોશાક પહેરીને ફરતા હતા, હિન્દુઓ બીચારા બીહી બીહીને રસ્તાની બાજુએ ચાલતા હતા. મુસલમાન ફકીરોનાં ટોળેટોળાં લોકોને હડસેલો મારતાં તથા બીજી રીતે ઉપદ્રવ કરતાં જતાં હતાં. પઠાણ લોકો જેઓનું રાજ્ય હતું, તેઓ ઘણા ડોળથી પતરાજીની સાથે ધીમે ધીમે ડગલાં ભરતા હતા. મુસલમાન સવારો ઘોડા નચાવતા તથા કુદાવતા અને કોઈ માણસ છુંદાશે તેની પરવા ન રાખતાં રસ્તાઓમાં લોકોને આણીગમ તેણીગમ દોડાવતા હતા. સિપાઈ લોકો પણ ઘણી બેપરવાઈથી હારની હાર લોકોને હડસેલતા જતા હતા. થોડાએક મોગલ લોકો જેઓનો ચઢતો દહાડો હજી આવ્યો ન હતો તેઓ ભરાતા ભરાતા તથા ગુપચુપ વાત કરતા ચાલ્યા જતા હતા. અમીર તથા પૈસાવાળા મુસલમાન લોકો ઘોડા, હાથી, પાલખી અથવા ગાડીઓમાં બેસીને દોડાવતા આગળ જઈ કોઈ સારે ઠેકાણે ઉભા રહેતા હતા. એ પ્રમાણે સઘળે રસ્તે એટલી તો ભીડ થઈ રહી હતી કે લોકોનાં માથાં ઉપરથી થાળી ચાલી જાય તો પણ નીચે પડે નહી.
થોડી રાત ગયા પછી સવારી નીકળી. આગળ ડંકા, નોબત તથા નિશાનવાળાઓ ઘોડા, હાથી તથા ઉંટ ઉપર બેસીને આવ્યા. પછી સવારો, સિપાઈઓ વગેરેનાં ટોળેટોળાં વગર બંદોબસ્તે ચાલતાં હતાં. છેલ્લે શાહજાદાનો હાથી આવ્યો તે ઘણો જ શણગારેલો હતો. તેના ઉપર સોનેરી ઝુલ હતી તથા હીરામાણેકનાં ઘરેણાં તેને ઘાલેલાં હતાં. શાહજાદાનો શણગાર પણ તેવો જ ઉમદા હતો. તેણે ઘરેણાં ઘાલેલાં હતાં એમ કહીએ તો ખોટું પડે, તેને ઘરેણાંવડે લાદેલો હતો, અને મહમૂદ ગઝનવી, શાહબુદ્દીન ઘોરી ઈત્યાદિ જે મોટા પાદશાહો થઈ ગયા તે કરતાં પણ અલાઉદ્દીને વધારે દોલત હિંદુસ્તાનમાંથી લૂંટફાટથી મેળવી હતી તે આ વખતે જણાઈ આવતું હતું. હીરા, મોતી, માણેક તો રેતીના કાંકરાની પેઠે વાપરેલાં હતા. સોનું તો તેના મનને પીતળ, અને રૂપું તો કલાઈ જેવું ગણાતું હતું. એ સઘળાની પાછળ છુટી આતશબાજીનાં ગાડેગાડાં ભરેલાં ચાલતાં હતાં. દીવાઓની રોશની તથા આતશબાજીના અજવાળાથી શાહજાદાનાં ઝવેરો જે ઝેબ મારતાં તથા તેઓમાંથી જે ઝળકાટ નીકળતો તેથી તેનું શરીર સૂર્યના બિંબ જેવું દેખાતું એટલે તેની સામું જોવાને કોઈની આંખમાં કૌવત ન હતું. એ પ્રમાણે સવારી મોટા બજારમાં આવી. સઘળા તમાશગીતરોમાંનાં અર્ધા તો ત્યાં જ એકઠા મળેલા હતા, તે સિવાય ગાડી, ઘોડા, હાથીની કાંઈ ખોટ નહતી, વળી રસ્તો ઘણો સાંકડો તથા આતશબાજીનાં ઝાડ ઘણાં પાસે દાટેલાં તેથી પહેલું જ ઝાડ છુટતાં લોકોમાં કચડાકચડી થઈ અને જો લોકો એકદમ ઓછા નહી થાય તો ફક્ત ભીડાભીડથી જ કેટલાએક મરી જશે, એવી દહેશત લાગવા માંડી. પણ કમનસીબે બીજું ઝાડ જે સળગાવ્યું તે ફાટ્યું અને તેમાંથી જે તોટા તથા હવાઈ છુટી તે કેટલીએક સવારીના લોકો ઉપર, કેટલીએક તમાશગીરો ઉપર, અને કેટલીએક પાછળનાં આતશબાજીનાં ગાડાંમાં પડી. તે વખતે તમામ લોકોમાં ઘણો ગભરાટ થયો, પાછલાં ગાડાંમાંથી જે આતશબાજી સળગી તે સઘળી ઉડીને લોકો ઉપર પડી તેથી હજારો માણસોનાં પાઘડી લુગડાં સળગી ગયાં. લોકો નાસવાનું કરે પણ કાંઈ થાગ લાગે નહી. એકેકને અડક્યાથી તથા દબાયાથી કેટલાએકનાં લુગડાં હોલવાઈ ગયાં, પણ બીજાઓનાં સળગ્યાં. લોકો મારામાર કરી, તથા જેઓની પાસે હથીયાર હતાં તેઓ તલવાર, કટાર, ખંજર લોકોના શરીરમાં ઘોંચી બહાર મેદાનમાં પડવાનું કરે, પણ લોકોનો જે કોટ થઈ રહેલો તેમાંથી નીકળાય નહી. બળવાના તથા છુંદાવાના દરદથી લોકો ચીસાચીસ પાડવા લાગ્યા. ઘરડા, અશક્ત તથા બાળક બીચારા ભોંય ઉપર પડી રગદોળાતા તેઓ બુમાબુમ પાડતા, તેમાં તોટા, હવાઈ, ફટાકા વગેરેનો સણસણાટ તથા ફડફડાટ થઈ રહ્યો હતો તેથી તે સ્થળ એક રણસંગ્રામના જેવું થઈ રહ્યું, વળી અધુરામાં પુરા ઘોડાઓ ચમકી તથા હાથીઓ ઘેલા થઈ લોકોમાં દોડવા તથા કુદવા લાગ્યા. તેઓએ પોતાના સવારોને પાડી નાંખ્યા, અને આવો લાગ ફરીથી મળશે નહી એવો જાણે વિચાર કરી જોરથી વગર મતલબે આણીગમ તેણીગમ દોડવા તથા લોકોને પગતળે છુંદી નાંખવા લાગ્યા. ધનવાન અને નિર્ધન, જુવાન ને ઘરડા, શેઠ અને ચાકર, અમીર અને ફકીર એ સઘળામાં કાંઈ અંતર રહ્યો નહી. તેઓ સઘળા એકસરખા ધુળમાં ૨ગદોળાયા, જેઓ સવામણની તળાઇ ઉપર સુતા, જેએાને ચંપી કરનાર ખિદમતગાર હતા, જેઓને વા નાંખનાર ચાકરો હતા, સારાંશ જેએાને કોઈ દહાડો ઉનો વા લાગેલે નહીં તેઓ હમણાં ધુળ ઉપર પડેલા હતા, તથા તેઓનાં આખાં શરીર ઉપર એટલી તો ચંપી થતી હતી કે હવે ફરીથી તેઓના જન્મારામાં તેઓને ચંપી કરનારાઓનો ખપ પડવાનો ન હતો.
અત્યાર સુધી શાહજાદાના હાથીને તેના માવતે તથા બીજા ચાકર નફરોએ એવો જોરથી પકડી રાખ્યો હતો કે તેના ઉપર આગના ગોટા પડતા તો પણ તેનાથી એક તસુ પણ ખસાતું નહતું. શાહજાદાના કીમતી પોશાકમાં ઠેકાણે ઠેકાણે બાકાં પડ્યાં, અને આસપાસના લોકોની મહેનત ન હોત તો તે પણ બળીને કોયલો થાત. પણ એ પ્રમાણે ઘણી વાર નભ્યું નહી. એક મોટો આગનો ગોળો હાથી ઉપર પડતાં જ તે ગાંડો થઈ ગયો અને એટલું જોર કરીને આગળ ધસ્યો કે બીજા લોકો સઘળા પાછળ પડી ગયા, હાથીએ છુટાં થતાં જ માવતને સુંઢવતી લોકોની વચ્ચે ઉડાવી દીધો. પછી સ્વતંત્ર થઈ લોકોમાં તેણે દોડવા માંડ્યું, તેથી ઉપરને મેઘાડંબર ઢીલો પડી ગયો, અને હમણાં પડશે, એમ દેહેશત લાગવા માંડી. શાહજાદાનાં કપડાં સળગવા લાગ્યાં અને ત્યાં કોઈ મદદગાર ન હોવાથી તેનું આવું અકાળ મૃત્યુ નિશ્ચય આવ્યું એમ સૌને જણાયું, પણ જેને સાહેબ રાખનાર તેને કોણ મારી શકે ? શાહજાદો ગભરાયો તો ઘણો, જો ઉપર બેસી રહે તો બળીને મરે એ નક્કી, જો ભુસકે મારી નીચે પડે તો ભીડમાં કચરાઈમરે એ પણ નિશ્ચય. આવે વખતે જ્યારે સૌસૌને પોતાના જીવની ફિકર પડેલી તે વખતે શાહજાદો અને ફકિરજાદો બંને એક બીજાને મન સરખા, હમણાં મારી કોઈ સંભાળ લેવાનું નથી, એવો વિચાર કરી પરમેશ્વરની તેણે બંદગી કીધી, પણ તે કરવામાં જ તેનાં લુગડાં ફરીથી સળગ્યાં, અને તે બળતું તેના શરીર ઉપર ઝડપથી પથરાતું હતું એટલામાં એક જુવાન શખસ ભીડમાંથી ઘણું જોર કરી બહાર નીકળ્યો, હાથી આગળ ગયો, અને કેટલાએક લેાકેાના ખભા ઉપર ઉભા રહી એક છલંગ મારી તેણે શાહજાદાને પકડી લીધો, અને તેઓ બંને પાછા ભોંય ઉપર પડ્યા. પરમેશ્વરના કરવાથી ત્યાં આગળથી લોકો આ બનાવથી આશ્ચર્ય પામીને ખસી ગયલા તેથી, ત્યાં ખાલી જગ્યા રહેલી માટે તેઓને કાંઈ નુકસાન લાગ્યું નહીં. શાહજાદાને બચાવનાર તેને પકડી પાછો ઉઠ્યો, અને જેટલા જોરથી તે માંહે આવ્યો હતો તેટલું જોર કરી બહાર નીકળી ગયો. બજાર બહાર એક ખુલ્લી જગ્યા હતી ત્યાં તેઓ બંને મરવા જેવા થઈ પડ્યા. શાહજાદો મરવાના ધાકથી, આ સઘળી ગડબડાટથી, તથા અકળામણથી બેશુદ્ધ થઈ ગયો. તેને બચાવનાર પણ ઘણી મહેનતથી, મનના જુસ્સાથી, પોતાનું ધારેલું કામ વગર જોખમે પાર પડ્યું તેના હર્ષથી, તથા તેણે જે કામ કીધું તેનાં પરિણામ સારાં તથા ધાર્યા પ્રમાણે નિપજશે એવી ઉમેદથી બેભાન થઈ પડ્યો. થોડી વાર પછી થંડા પવનની અસરથી બંને એકી વખતે જ જાગૃત થયા. તે વખતે શાહજાદાનું અંતઃકરણ ઉપકારથી ભરાઈ આવ્યું, અને તેના જોસમાં તે તેના જીવ બચાવનારને ભેટ્યો, અને તે જે માગે તે આપવાનું વચન આપ્યું. માધવને (શાહજાદાને બચાવનાર તે જ હતો) હર્ષનાં આંસુ આવ્યાં, અને પોતાનો દિલ્હી આવવાનો ફેરો સફળ કરવાના તથા તેના હૈયામાં વેર દેવી હતી તેને બલિદાન આપી તૃપ્ત કરવાના ઈરાદાથી તેણે માત્ર પાદશાહ અલાઉદ્દીનની એક વાર મુલાકાત માગી. શાહજાદાએ તે ઘણી ખુશીથી કબુલ કીધું, તેનું નામ ઠામ લખી લીધું; તથા બીજે દિવસે સવારે તેને વાસ્તે હાથી, ઘોડા, સવાર વગેરે મોકલી ધામધુમથી પાદશાહની હુઝુરમા બોલાવવા, અને ત્યાં કાંઈ મોટું ઈનામ અપાવવા શાહજાદાએ કબુલાત આપી. એટલામાં શાહજાદાનાં માણસો આવ્યાં તેઓ તેને લઈ ગયાં. લોકો પોતપોતાને ઘેર ગયા. સવારી પાછી વળી, માધવ પોતાને ઉતારે ગયો, અને આખી રાત મોટી મોટી મશાલો સળગાવી લોકોએ પોતાના મરતા તથા મુએલા સગા તથા મિત્રોને શેાધ્યાં કીધું.
માધવને તે રાત્રે જરા પણ ઉંઘ આવી નહી. શાહજાદાને બચાવવાનો વિચાર શી રીતે સુઝયો, આટલી અથાગ ભીડમાંથી હાથી પાસે શી રીતે જવાયું, તથા શાહજાદાને લઈને શી રીતે મળવું, ત્યાં શી વાત કરવી, મારે માટે શું માગી લેવું, પાદશાહ મારી વાત કબુલ કરશે કે નહી, આ સઘળા વિચાર તેના મનમાં આવ્યા કીધા, તેથી સવાર થતાં કાંઈ જ વાર લાગી નહી. તેણે ઉઠીને સ્નાન કીધું, અને જે ઉંચામાં ઉંચો પોશાક પોતાની સાથે લાવ્યો હતો તે પહેર્યો. એટલામાં પાદશાહની તરફથી હાથી તથા સવાર તેને તેડવાને આવ્યા. માધવ ઘણા હર્ષમાં તથા મોટી ધામધુમની સાથે પાદશાહના મેહેલમાં ગયો. ત્યાં થોડી વાર રાહ જોયા પછી તેને પાદશાહની હુઝુરમાં દાખલા કીધો. આગલા દહાડાની તમામ હકીકતથી પાદશાહ સારી પેઠે વાકેફ હતો તેથી માધવને તે વાત કહેવી પડી નહી. માધવને બેસવાની જગ્યા આપીને તેનું નામ, જાત, ધંધો તથા આગળ તેણે શાં શાં કામ કીધાં તે સઘળું પૂછયું, તે ઉપરથી તેણે તે દહાડા સુધીનો પોતાનો સઘળો અહવાલ કહી સંભળાવ્યો, અને છેલ્લી વારે બોલ્યોઃ “જહાંપનાહ! આખા હિન્દુસ્થાનમાં ગુજરાત જેવો કુળવાન તથા દ્રવ્યવાન પ્રાંત બીજો કોઈ નથી. તે હિન્દુસ્થાનનું કાચું સોનું છે. તેમાં સઘળી જાતની પેદાશ થાય છે. તેની તમામ જમીન ખેડાય એવી છે. નદીનાળાંથી ભરપૂર છે. તેમાં ઘણું સુન્દર વન છે. તેમાં રળિયામણા પહાડો છે. સારાંશ કે તે આ લોકમાં દેવલોક જેવું છે. ત્યાંનો રાજા કરણ વાઘેલો દુષ્ટ, કૃતઘ્ની, તથા હઠીલા સ્વભાવનો છે, તેથી તેના ઉપર લોકોની જરા પણ પ્રીતિ નથી. રાજ્ય અસલ તો બળવાન હતું પણ હાલ કેટલીએક મુદત થયાં તે નિર્બળ થઈ ગયું છે. ખંડિયા રાજાઓ ખંડણી બરાબર આપતા નથી. સામંત લોકો અસંતોષી છે. સિપાઈઓના પગાર ચઢેલા રહે છે તેથી તેઓ પણ નાખુશ રહે છે. દેશમાં બીજા લોકોમાં શૂરાતન રહેલું નથી, મારા ઉપર લોકોની પ્રીતિ છે, મારા ઉપર જે જુલમ ગુજાર્યો છે તે ઉપર લોકો ત્રાસ ખાય છે; હજી રાજ્યમાં મારા ઘણા મિત્રો છે, આપના ત્રાસથી બીજા રજપૂત રાજાઓ થરથરી ગયા છે. તેથી આ સમયે તેઓ પણ તેને સહાય થશે નહીં, બલકે તેના લશ્કરનો કેટલોએક ભાગ મારે લીધે આપણને આવી મળશે, માટે ગુજરાત જીતવું કાંઈ જ મુશ્કેલ નથી. આપને મન તો તે છોકરાંની રમત છે. તેથી મારી અરજ એટલી જ છે કે તે દેશ સર કરવો, અને તેનો સૂબો ગમે તેને મુકરર કરવામાં આવે તોપણ તેના હાથ નીચે મુખ્ય કારભાર મને સોંપવો.”
અલાઉદ્દીને પોતાનું નામ બીજો સિકંદર રાખ્યું હતું, અને તે નામ તેણે સિક્કા ઉપર કોતરાવ્યું હતું તેથી તેને અસલ રૂમી સિકંદરની પેઠે દેશો જીતવાનો ઘણો શોખ હતો. માટે જ્યારે આવો વખત આવ્યો ત્યારે તેનો ઉપયોગ કર્યા વિના તેને જવા ન દેવો, એવો તેણે નિશ્ચય કીધો. એણે માધવની સઘળી વાત કબુલ રાખી. થોડી મુદ્દતમાં ગુજરાત જીતવાનું વચન આપ્યું, અને તેને કેટલુંએક દ્રવ્ય આપીને વિદાય કીધો.
*કીડી અથવા ભમરીઓ માટીના જે નાહાનાં નાહાના દર બનાવે છે,અથવા માટીની ટેકરીઓ બનાવે છે તે. ઈંગ્રેજીમાં એને Ant-hill કહે છે.
†સાપની કાંચળી ઋષિની છાતી ઉપર જનોઈ અથવા યજ્ઞોપવીતને ઠેકાણે હતી.
આત્મદયા એ માણસની આંતરિક સમસ્યા છે. એમાં બીજાનો વાંક કાઢવાનો કોઈ મતલબ નથી.
દીપક સોલિયા
કોઈ ઘરડું, બીમાર કૂતરું રસ્તાના કિનારે હાંફી રહ્યું હોય એ જોઈને આપણામાં દયા જાગી શકે. દયા એક કૂણી, હૂંફાળી અને પ્રેમાળ લાગણી છે. એમાં કડવાશ નથી. અને છતાં એક દયા એવી પણ હોય છે જેમાં રહેલી કડવાશ આસાનીથી જોઈ શકાય છે. એ દયા છે, આત્મદયા, સેલ્ફ પિટી.
આત્મદયાથી પીડાતા લોકોને પોતાની જાતની તો દયા આવતી જ હોય છે કે અરરર… મારી સાથે કેવું કેવું થઈ રહ્યું છે… પ્રેમિકા મને છોડી ગઈ છે… શેઠે મને નોકરીમાંથી કાઢી મૂક્યો છે… દુનિયામાં મારા દેશની પૂરતી ઇજ્જત નથી… ઘરમાં મારા કામની કોઈને કદર નથી… આ પ્રકારની દયામાં જાત પ્રત્યેની કરુણા ઉપરાંત અન્ય લોકો પ્રત્યેની દાઝ પણ વણાયેલી હોય છે. શાંત કરુણા અને ઉગ્ર ક્રોધના કોકટેલ જેવી આ લાગણીને વર્ણવવા માટે બીજો કોઈ શબ્દ ન જડતો હોવાથી એક હાથવગા શબ્દ વડે કામ ચલાવીએ. એ શબ્દ છે, ભડાસ.
હિન્દી ફિલ્મોમાં આવા ભડાસ-ગીતો અનેક છે, જેમાં એક તરફ હીરો (કે હિરોઈન) પોતાની જાત પ્રત્યે દયા-પ્રેમ-કરુણા-લાચારી પણ અનુભવે અને બીજી તરફ પ્રેમનો અપેક્ષિત રિસ્પોન્સ ન આપનાર સામેના પત્ર પર તેને દાઝ પણ ચડતી હોય. આવા એક ગીતની ચર્ચા ચાલી રહી હતીઃ મેરે મહબૂબ કયામત હોગી... તર્જ અને ગાયકીની દૃષ્ટિએ અત્યંત સુંદર એવા આ અતિ પ્રચલિત ગીતમાં હીરો આત્મદયાથી પચપચી રહ્યો છે અને કડવાશથી ખદબદી રહ્યો છે. અને માટે એ કહી રહ્યો છે કે મેરી તરહ તૂ આહેં ભરે/ તૂ ભી કિસી સે પ્યાર કરે/ ઔર રહે વો તુઝસે પરે. સાદા શબ્દોમાં કહીએ તો જેમ મારી વાટ લાગી તેમ તારી પણ વાટ લાગે એવું હું ઇચ્છું છું.
આવી અભિવ્યક્તિને કોઈ પણ રીતે તંદુરસ્ત ગણી શકાય નહીં. હા, એને સ્વાભાવિક ગણી શકાય. માણસ માત્ર દાઝને પાત્ર એ ન્યાયે કોઈ આપણને ભાવ ન આપે, આપણને તરછોડી જાય, આપણી સાથે ગેમ ખેલી જાય ત્યારે જાત પ્રત્યે દયા આવે અને સામેવાળા/વાળી પર દાઝ ચડે એ સહજ છે. પણ આવી સ્થિતિમાં આત્મદયા કરતાં વધુ સ્વસ્થ અભિગમ એ જ હોઈ શકે કે ચાલો, ઠીક છે, યે ભી દેખ લિયા… કંઈક શીખવા મળ્યું.
દાખલા તરીકે ગાલિબનો એક શેર છેઃ
ઇન આબલોં સે પાંવ કે ઘબરા ગયા થા મૈં
જી ખુશ હુઆ હૈ રાહ કો પુર-ખાર દેખ કર
આબલોં એટલે ફોલ્લા. પગમાં પડેલા ફોલ્લા જોઈને હું ગભરાઈ ગયેલો, પણ પછી હું રાજી થઈ ગયો એ જોઈને કે આગળના રસ્તામાં કાંટા બહુ છે. અચ્છી બાત હૈ. હવે કાંટા વાગશે. એટલે ફોલ્લા ફૂટશે. અને હું સાજો થઈશ. યે હૂઇ ના બાત. આ શેરના આરંભમાં આત્મદયા છે. કવિ પગના ફોલ્લાથી દુઃખી છે. એ સ્વીકારે છે કે ફોલ્લાને લીધે હું ગભરાઈ ગયો હતો. પછી આગળના રસ્તે કાંટા જોઈને કવિ વધુ ગભરાવો જોઈએ કે હવે ફોલ્લા પર કાંટા વાગશે તો મને વધુ પીડા થશે. પણ ના, કવિ ઉલટાનો રાજી થઈને કહે છે કે સારું થયું, હવે ફોલ્લા ફૂટવાની ‘મોસમ’ આવી રહી છે. પ્રેમમાં પછડાટ મળે, કે પરીક્ષામાં નાપાસ થવાય કે જીવનમાં કોઈ વાતે નિષ્ફળતા મળે ત્યારે માણસની પહેલી પ્રતિક્રિયા આત્મદયાની હોઈ શકે. ત્યાં સુધી મામલો સહજ છે, પણ પછી જરા દિમાગ લગાવીને એ સમજવા જેવું હોય છે કે નિષ્ફળતા સબક શીખવવા આવી છે. પ્રેમની પછડાટ તો આપણી અંદર રહેલી વેવલી આત્મદયાને (પરુથી ભરાયેલા ફોલ્લાને) રિપેર કરવાનો અવસર છે.
આમાં તો બીજાંઓનો આભાર માનવાનો હોય કે હે મિત્ર, તારા લીધે મારામાંથી જે ઢીલાશ, નબળાઈ, પોચટતા હતી તેને બહાર આવવાનો મોકો મળ્યો અને હવે તેનાથી મુક્ત થવાની મને એક તક મળી. અસલી લોચો અંદર હોય છે. એને બહાર લાવવામાં અન્ય વ્યક્તિ ફક્ત નિમિત્તની ભૂમિકા ભજવે છે.
માટે, આપણા હૃદયમાં ક્યારેક અન્ય પ્રત્યે ભડાસ જાગે કે ભડાસ-સભર હિન્દી ફિલ્મી ગીત સાંભળીને આપણને સારું લાગે ત્યારે સ્વસ્થ ચિત્તે એ સમજવું જરૂરી છે કે પેલી જે ભડાસ છે એ અંદરૂની મામલો છે, ભડાસનું કારણ સામેની વ્યક્તિ નથી, ભડાસ માટેની પૂર્વસામગ્રી પહેલેથી જ મનમાં ધરબાયેલી હતી, દારૂગોળો અંદર જ હતો. સામેની વ્યક્તિ તો ફક્ત કાંડી ચાંપે છે. પછી મોટો ભડકો થાય, દિલમાં બહુ ચચરે, અંદર ખૂબ બધી ભડાસ અનુભવાય તો સમજવું કે મારી અંદર ઘણું પરું હતું, હું પોતે આત્મદયાથી ખદબદી રહ્યો હતો. જેનામાં પહેલેથી જ આત્મદયા નથી કે ઓછી છે એવી વ્યક્તિ તો પ્રેમમાં ઠોકર ખાધા પછી ખુમારી દાખવશે. જેમ કે, ફિલ્મ અનોખી રાતનું એક શાનદાર ગીત છેઃ
મિલે ના ફૂલ તો કાંટો સે દોસ્તી કર લી
ઇસી તરહ સે બસર હમને ઝિંદગી કર લી
આ શેર આમ તો આખેઆખો આત્મદયાથી તરબતર છે… ફૂલ તો ન મળ્યા અમને જિંદગીમાં એટલે અમે કાંટાથી દોસ્તી કરી લીધી અને આવી જ રીતે જિંદગી ગુજારી લીધી. પણ ના, આ ગીત આત્મદયાને લગતું નથી. આ ગીત જરા વિશિષ્ટ છે. આગલો શેર જુઓઃ
અબ આગે જો ભી હો અંજામ દેખા જાયેગા
ખુદા તરાશ લિયા ઔર બંદગી કરી લી
આત્મદયામાં બહુ જીવી લીધું. ઉપરવાળા સમક્ષ બહુ કરગરી લીધું. પણ કેમેય નિવેડો આવ્યો નહીં, સમસ્યા ઉકલી નહીં તો પછી ઠીક છે, હવે જે થાય તે જોયું જશે. અબ આગે જો ભી અંજામ દેખા જાયેગા.
ખરેખર અનોખી એવી ફિલ્મ અનોખી રાતના આ અનોખા ગીત વિશે વધુ વાત આવતા લેખમાં.
આકસ્મિક કારણોસર ‘વાદ્ય વિશેષ’નો નિયમિત હપ્તો મળી શકે તેમ નહોતો. આટલા ટુંક સમયમાં એ ખાલી જગ્યા ભરવા માટે બીજા લેખ માટે શોધ કરવાનું વિચારવાનું શરૂ કર્યું, અને યાદ આવ્યું કે બીરેનભાઈ કોઠારીના બ્લૉગ ‘પૅલેટ’ પર એક સ – રસ ટુંકી નોંધ જેવો લેખ વાંચ્યો હતો જે, યોગાનુયોગ, અત્યારએ ફરીથી પ્ર્સ્તુત બની શકે છે.
આ સંદર્ભ તો બન્ને લેખ વાંચતાં જ સમજી જવાય તેમ છે એટલે એ વિશે અહીં કંઈ પણ કહેવાની આવશ્યકતા નથી…….
બીરેન કોઠારી
હિન્દી ફિલ્મોમાં ગાયિકા નૂરજહાંનો પ્રવેશ કરાવવાનું શ્રેય સંગીતકાર માસ્ટર ગુલામ હૈદરના ફાળે જાય છે. ૧૯૪૨માં રજૂઆત પામેલી ‘ખાનદાન’નાં ગીતો અતિશય લોકપ્રિય થયા તેને પગલે અનેક સંગીતકારોએ આ પ્રતિભાશાળી ગાયિકા પાસે ગીતો ગવડાવવા માંડ્યા. શ્યામસુંદર, સજ્જાદ, ફિરોઝ નિઝામી, મીરસાહેબ, કે. દત્તા, નૌશાદ જેવા સંગીતકારોએ સ્વરબદ્ધ કરેલાં ગીતોએ રસિકોને રીતસર ઘેલું લગાડ્યું.
અલબત્ત, એ હકીકત છે કે આજે નૂરજહાંની ઓળખ મુખ્યત્વે નૌશાદે સ્વરબદ્ધ કરેલાં ગીતો પૂરતી સીમિત થઈ રહી છે (અનમોલ ઘડી), પણ મારા અંગત મતે નૂરજહાંનો સ્વર આ ગીતોમાં સાવ સપાટ છે. તેમના સ્વરની વિશાળ રેન્જ અને તેમની ખૂબી જેવી મુરકીઓ ક્યાંય જણાતી નથી.
૧૯૪૨ થી ૧૯૪૮સુધીનો ગાળો નૂરજહાંના ગાયનનો સુવર્ણકાળ હતો, એ પછી તેઓ પાકિસ્તાન ચાલ્યા ગયાં. આ જ અરસામાં તેર- ચૌદ વરસની એક કિશોરી પિતાજીના અવસાન પછી પોતાના પરિવાર (ચાર ભાંડરડાં અને માતા)ને ટેકારૂપ થવા માટે ગાયન-અભિનયનું જે કામ મળે એ સ્વીકારતી હતી અને જે આવક થાય એનાથી દિવસો ટૂંકા કરી રહી હતી. નૂરજહાંની નજીકમાં પણ ક્યાંય એ ઊભી રહી શકે એમ નહોતી. પણ પરિવારના એક હિતેચ્છુ વિનાયક દામોદર કર્ણાટકી થકી તેને ગાયન-અભિનયનું છૂટુંછવાયું કામ મળતું રહ્યું હતું.
વિ.દા.કર્ણાટકી માસ્ટર વિનાયક તરીકે જાણીતા હતા, જેમણે દિગ્દર્શીત કરેલી ‘બડી માં’માં સંગીતકાર કે.દત્તાના દસ ગીતો હતાં, અને એ પૈકીનાં ચાર આજેય નૂરજહાંની ઓળખ બની રહ્યા છે. (આગળ જતાં આ જ માસ્ટર વિનાયકની પુત્રી હિન્દી ફિલ્મજગતની જાણીતી અભિનેત્રી બની, જેનું નામ નંદા).
માસ્ટર વિનાયકને કારણે પેલી કિશોરીને પણ આ જ ફિલ્મમાં બે ગીત ગાવાની તક મળી. ‘માતા તેરે ચરણોં મેં‘ અને ‘જનની જન્મભૂમિશ્ચ સ્વર્ગાદપિ ગરિયસિ‘. આ ગીત સમૂહગીત હતાં, જેમાં પેલી કિશોરીની સાથે અન્ય ગાયક/ગાયિકાનો સ્વર પણ હતો.
આ કિશોરીને ધીમે ધીમે કામ મળતું ગયું, અને ૧૯૪૮માં તેનો પરિચય માસ્ટર ગુલામ હૈદર સાથે થયો એ કેવળ તેના જીવનનો જ નહીં, હિન્દી ફિલ્મસંગીતના એક આગવા અને નવા અધ્યાયનો આરંભ હતો. એ કિશોરીનું નામ લતા મંગેશકર.
આ પોસ્ટ પૂરતી વાત એટલી જ કે- ‘બડી માં’નાં ગીતો એટલે નૂરજહાંનાં ગીતો એવી જે વાત છે, ત્યારે એ જ ફિલ્મમાં લતાએ ગાયેલાં બે ગીતો પણ હતાં એ જાણીને આનંદ થાય.
ગૌરવ અને મયંક બે ખાસ ભાઈબંધો હતા. બંને એક જ ક્લાસમાં ભણતા. બંને ભાઈબંધો ભણવામાં હોશિયાર હતા. ગૌરવનું ઘર તો એક રૂમનું જ હતું, પણ મયંક એક મોટા ફ્લેટમાં રહેતો હતો. એટલે એમણે સ્કૂલનો કોઈ પ્રોજેક્ટ સાથે કરવાનો હોય ત્યારે ગૌરવ જ મયંકને ઘેર જતો.
એક વાર એવા જ કોઈ કામ માટે ગૌરવ મયંકને ઘેર ગયો ત્યારે મયંકના ચેસના શિક્ષક આવેલા હતા. બંને જણની ચેસની રમત ચાલુ હતી. મયંકે થોડા દિવસ પહેલા જ એ રમત શીખવાનું ચાલુ કર્યું હતું એટલે શિક્ષક એને ચેસ વિષે બધું સમજાવતા હતા. મયંક ક્યાં ભૂલ કરે છે એ પણ એ કહેતા જતા હતા. ગૌરવ એ લોકોની બાજુમાં બેસી ગયો. એ ક્યારેય ચેસ રમેલો ન હતો. એટલે એને બહુ સમજણ ન પડી. પણ એને એટલો તો ખ્યાલ આવી ગયો કે આ મગજથી રમવાની રમત છે. એને આ રમતમાં બહુ રસ પડ્યો. મયંકના શિક્ષકે કહ્યું કે એણે જો શીખવું હોય તો એ પણ મયંકને ઘેર આવીને શીખી શકે છે.
ગૌરવે એમનો આભાર માન્યો. એ સમજતો હતો કે પોતાની સ્કૂલની ફી જ એના પપ્પાના શેઠ આપતા હતા માટે એ સારી સ્કૂલમાં ભણી શકતો હતો. બાકી તો એના પપ્પાની નોકરીના પગારમાંથી એમનું ઘર જ માંડ માંડ ચાલતું હતું. એમાં ચેસ શીખવા માટે સરની ફી કેવી રીતે આપી શકાય ? એની પાસે આમ તો એવો ફાજલ સમય પણ ક્યાં હતો ? સવારે એ મમ્મીને એના ઘરના કામમાં મદદ કરતો, બપોરે સ્કૂલ જતો અને રાત્રે સ્કૂલમાંથી મળેલું હોમવર્ક કરતો. એને વાર્તાની ચોપડીઓ વાંચવાનો શોખ હતો એટલે થોડી વાર વાંચીને પછી સૂઈ જતો. પણ એને આ ચેસની રમતમાં એટલો બધો રસ પડ્યો હતો કે એને એ શીખવી તો હતી જ.
ઘેર આવીને પણ એ કાળા સફેદ પ્યાદા, રાણી અને રાજા, ઊંટ અને ઘોડા, એમની અલગ અલગ ચાલ, એ બધા વિષે વિચારતો રહ્યો. શું કરવું ? કેવી રીતે શીખી શકાય ? એને યાદ આવ્યું કે મયંકના સરે એને કહ્યું હતું કે મયંક ઈચ્છે તો એના મોબાઈલ ઉપર પણ ચેસ રમીને વધારે પ્રેક્ટીસ કરી શકે. એમણે એ માટેની વેબસાઈટનું નામ પણ આપ્યું હતું.
ગૌરવ પાસે તો પોતાનો મોબાઈલ પણ ન હતો. એના પપ્પા પાસે એમના શેઠે આપેલો મોબાઈલ હતો. રાત્રે એણે એના પપ્પાને કહ્યું, ‘પપ્પા, મને રોજ રાત્રે એક કલાક માટે તમારો ફોન વાપરવા આપશો ?’
એના પપ્પાએ કહ્યું, ‘જો તું બીજા છોકરાઓની જેમ ફોન ઉપર સમય ના વેડફવાનો હોય તો જ આપીશ. તારું પરિણામ તો સારું આવવું જ જોઈએ. નહીં તો મારા શેઠ તારી ફી આપવાનું બંધ કરી દેશે.’
ગૌરવે એમને જણાવ્યું કે એ મોબાઈલનો ઉપયોગ કૈંક શીખવા માટે જ કરવા માંગે છે. એના પપ્પાને પોતાના દીકરા ઉપર ભરોસો હતો. એમણે રોજ રાત્રે પોતાનો મોબાઈલ એને આપવા માંડ્યો.
પછી તો શું ! ગૌરવે એમાંથી ‘ચેસ રમતાં કેવી રીતે શીખવું?’ એ વેબસાઈટ શોધી કાઢી. એ પુસ્તકાલયમાંથી વાર્તાની ચોપડીઓને બદલે ચેસ શીખવા માટેના પુસ્તકો પણ લઇ આવ્યો. બંનેનો અભ્યાસ કરીને એણે ચેસના પ્યાદા, રમતના નિયમો, બધું જાણી લીધું અને પછી રોજ રોજ ફોન ઉપર જ ચેસ બોર્ડ ડાઉનલોડ કરીને ચેસની રમત રમવા માંડ્યો. શરૂઆતમાં તો એ મોટે ભાગે હારી જ જતો. પણ એ નાસીપાસ ના થતો. એ પોતાની ભૂલો શોધતો. ફરીથી રમતો. પોતાની રમત અને કોમ્પ્યુટરની રમતનો અભ્યાસ કરતો. એના ક્લાસના છોકરાઓ મોટે ભાગે મોબાઈલ ઉપર રમાતી જાતજાતની પત્તાની રમતોની વાતો કરતા. ઘણા તો એની ઉપર ફિલ્મો પણ જોતા. પણ ગૌરવ પોતાને મળેલા કલાકનો ઉપયોગ ચેસની રમતમાં આગળ વધવામાં જ કરતો. સ્કૂલમાં એ મયંક સાથે પણ ચેસની રમતના જુદા જુદા દાવપેચ અંગેની ચર્ચાઓ કરતો.
ધીરે ધીરે ગૌરવ પોતાની રમતમાં પાવરધો થવા માંડ્યો. એ રમતમાં જેટલો વધારે આગળ જતો હતો એટલી એની એકાગ્રતા, યાદશક્તિ અને નિર્ણય લેવાની શક્તિઓ પણ ખીલતી જતી હતી. એ એને અભ્યાસમાં પણ મદદરૂપ થતી.
એકવાર એના શહેરની બધી સ્કૂલો વચ્ચે ચેસની રમતની હરીફાઈ થવાની હતી. એમાં જવા માટે એની સ્કૂલમાંથી એક વિદ્યાર્થીને પસંદ કરવાનો હતો. સહુ જાણતા હતા કે મયંક અને બીજા અમુક છોકરાઓ પોતાને ઘેર આ રમત માટેની તાલીમ લઇ રહ્યાં હતા. એ લોકો વચ્ચે સ્કૂલમાં હરીફાઈ ગોઠવાઈ. સહુના આશ્ચર્ય વચ્ચે ગૌરવે પણ એમાં પોતાનું નામ નોંધાવ્યું. મયંકે એને કહ્યું પણ ખરું, ‘દોસ્ત, તું આગળ જાય એ મને બહુ ગમે. પણ અમે બધાં હોશિયાર શિક્ષક પાસે તાલીમ લઈએ છીએ. તું ઘેર મોબાઈલ ઉપર રમીને જાતે શ્ખ્યો છે. એમાં તને કેટલું આવડ્યું હોય? તું પહેલી જ રમતમાં હારી જઈશ તો કેવું લાગશે?’
એને જવાબ આપતાં ગૌરવે મક્કમતાથી કહ્યું, ‘જો મયંક, જેટલું શીખ્યો છું એટલામાંથી આ રમતે મને આત્મવિશ્વાસ તો ખૂબ આપ્યો છે. આ રમતે મને સમસ્યાઓ સામે લડતાં શીખવ્યું છે. હું સામેના હરીફની આગળની ચાલ વિષે પણ આગળથી ધારણા કરી શકું છું અને હારવાનો મને ડર નથી. એટલે હું તો ભાગ લેવાનો.’
ગૌરવે ભાગ લીધો એટલું જ નહીં, એ સ્કૂલના બધાં હરીફો સામે જીત્યો પણ. એને સ્કૂલના પ્રતિનિધિ તરીકે બીજી સ્કૂલોના હરીફો સામે રમવા મોકલવામાં આવ્યો. એમાં પણ ગૌરવની જીત થઇ. ઇનામ વિતરણ વખતે કોઈએ એને પૂછ્યું, ‘તારા સર કોણ છે? કોની પાસે તાલીમ લે છે?’
ગૌરવે ગૌરવથી જવાબ આપ્યો, ‘સર, હું તો એકલવ્ય છું. જો મારે કહેવાનું જ હોય તો મારા પપ્પાના મોબાઈલને હું ગુરુ કહી શકીશ.’
બધાએ એણે તાળીઓથી વધાવી લીધો. બીજા છોકરાઓએ જાણ્યું કે મોબાઈલ માત્ર સમય પસાર કરવા માટે નથી. એની પાસેથી ઘણું શીખી શકાય છે.
ડાલકીથ પહોંચ્યાનો આ ત્રીજો દિવસ હતો. આજે હવે મારા જેટલેગની વિદાય થઈ હોય એમ લાગ્યું. સવારે સાતેક વાગે જાગી ગઈ. હાશ…. ઓવરકોટ ચડાવી બહાર ચાલવા નીકળી. અહીંની સવાર આપણા માટે શિયાળો જ કહેવાય બાકી મે મહિનો એટલે ઈંગ્લેન્ડમાં તો સમરની શરૂઆત. આમ એમનો પાક્કો સમર તો જુલાઈ-ઓગસ્ટ ગણાય પણ મે મહિનાથી ઠંડીનું ઘટવું અને રંગબેરંગી ફૂલોના દરિયાનું છલકવું શરૂ થઈ જાય! મને એની બહુ લાલચ હતી.
@@
ઓમ અને સીમા પરણીને સ્કોટલેન્ડના ડાલકીથ ગામમાં સેટ થયા હતા. આ ગામ એડિનબર્ગની સાવ નજીક. એનું પરું જ જાણે ! એમનું ઘર હતું એસ્ક નદીને કાંઠે, કહોને કે નદીને અડીને જ… પાછળનો દરવાજો ખોલું એટલે મને સાદ પાડે સામે જ હળું હળું વહેતી નદી અને એને સાથ આપે હાથ લંબાવતી સામા કાંઠે ઉભેલી વૃક્ષોથી ભરચક પહાડી…. સ્કોટલેંડ સ્વર્ગ કહેવાય છે અને આ સ્વર્ગનુંયે સ્વર્ગ!
ગ્લાસગો એરપોર્ટ પર ઉતરી ગાડીમાં બેઠી ત્યારે આ નવા સ્થળ માટે મનમાં અપાર વિસ્મય ભરેલું હોવા છતાં થાક અને આંખમાં ઊંઘ ભર્યા હતા. ‘સૂઈ જા મા, આ બધું તારે નિરાંતે જોવાનું જ છે.’ઓમની વાત સાચી હતી. પણ સોસાયટીમાં આવતાં, બધા બેઠા ઘાટનાં મસ્ત મકાનો અને ઢગલાબંધ ફૂલોએ આંખમાંથી નીંદર સાવ ખસેડી દીધી. જાણે બહુ જલ્દી ઘર આવી ગયું હતું. ગાડીમાંથી ઉતરતાં દરવાજા પાસે જ ખૂણામાં મારી નજર ગઈ હતી.
‘અરે આ?’
‘ચંપો તમને ગમે છે ને મા, એટલે અમે આ ચંપા જેવા ફૂલોવાળું વૃક્ષ વાવ્યું છે.’ હું સીમાની ખીલેલી આંખોને જોઈ રહી.
‘ખરેખર એવું જ લાગે છે હો!’
@@
આજે મૉર્નિંગ વોક માટે બહાર નીકળતા, ચંપા જેવાં ફૂલોના ગુચ્છા પર નજર પડતાં મને આ સંવાદ યાદ આવ્યો.
ત્યાં જ ઓમનો અવાજ કાનમાં પડ્યો.
‘આટલામાં જ ચક્કર મારીને જલ્દી પાછી આવજે મા.’
‘ચિંતા ન કર. બસ, એસ્કને ગુડ મોર્નિંગ કહી આવું !’
‘અહીંયા માની ચિંતા નહીં. એસ્કના આઈસ કોલ્ડ પાણીમાં મા આંગળી નાખવાનીય હિંમત નહીં કરી શકે.”
‘હા….. બાકી પાણી અને મા….. બાપ રે…. એને લેવા જ જવું પડે !’ – ઓમ હસ્યો….
‘એમ પાણી મને જલ્દી ન છોડે હો બેટા! ભલે ને અડવા ન દે! આંખ ધરાવી જોઈએ ને! એસ્ક મને કાલની બોલાવે છે.’
‘માતે, અમને ઓફિસ બોલાવે છે એટલે તું એસ્કને શનિ-રવિમાં આવવાનું કહીને આવ જલ્દી. ભૂલી પડી તો ઉપાધિ!’
‘એમ તો પાછળ જ છે ઓમ. ભૂલા પડાય એવું નથી પણ મા, બીજે ક્યાંય છેટા ન જશો.”
‘બાય’. – કમ્પાઉન્ડનો દરવાજો ખોલીને હું બહાર નીકળી. બાજુના ઘરમાંથી કૂતરાનો ભસવાનો અવાજ આવી રહ્યો હતો. હું ખૂણા પાસે વળું એ પહેલાં એ દરવાજો પણ ખૂલ્યો અને એક વૃદ્ધ એના કૂતરા સાથે બહાર નીકળ્યા. હું એમના માટે સાવ અજાણી પણ મારી સામે હાથ હલાવી ‘ગુડ મૉર્નિંગ’ કર્યું. ગમ્યું.
પાછળ જઈ હું નદીકાંઠે પહોંચી. નાનકડી નદી. પાણી છીછરું. ટેવ પ્રમાણે પહેલાં જળ માથે ચડાવવા હાથ નાખ્યો. પાણીને અડયા ભેગી આંગળીઓ થીજવા લાગી. ધ્રૂજતા ધ્રૂજતા આંગળી જરાક ભીની જ થઈ શકી. એસ્કના આશીર્વાદ માથે ચડાવ્યા. બુટ-મોજામાં બંધ પગને ખોલવાની તો કલ્પનાય થાય એમ નહોતું. ઘડીક કાંઠે બેઠી પણ ઠંડી લાગવા માંડી એટલે આસપાસમાં નાનકડું ચક્કર મારી હું ઘરે પાછી આવી.
ઓમ તૈયાર થઈને બ્રેકફાસ્ટ માટે રાહ જોતો હતો. ગરમાગરમ ઉપમાની ડિશ હાથમાં લઈ સીમા બારણાં પાસે જ હતી, ‘મા તમે ને ઓમ શરૂ કરો ત્યાં હું ફટાફટ આ ડિશ ઈઆનને આપી આવું.’
‘બાજુમાં જ રહે છે મા, એને આપણી ગુજરાતી વાનગીઓ બહુ ભાવે છે અને એકલા દાદા.’ ટીખળખોર ઓમ ‘એકલા’ શબ્દ બોલતાં ક્ષણવાર ગંભીર થયો હોય એમ મને લાગ્યું.
‘હા, એની પાસે કૂતરો છે ને! મેં જોયા.’
‘એ જ, પણ મારી મા, એ ટોમી છે! ટેવ પાડ. એ વાતોડિયા છે. તારી સાથે વાત કરે તો ડોગી ન કહીશ.’
‘ઓહ…’ મારી બે આંખો વધારે ખૂલી.
પાંચેક મિનિટમાં તો સીમા આવી ગઈ. ‘તમને મળ્યા ને મા! એ પૂછતા હતા. સવારમાં તમને જોયા ને એટલે…’
‘હા, ન જાન ન પહેચાન પણ હાથ હલાવી મોટું સ્માઇલ આપીને એણે ગુડ મોર્નિંગ કર્યું.’
‘આમ અહીંના લોકો અતડા પણ ગુડ મોર્નિંગ તો કરે જ. અને, આ ઈઆન સાથે તો અમારે દોસ્તી છે મા. તમે આવવાના હતા એ એને ખબર છે…. ચાલ ઓમ, વાતો બંધ, જલ્દી પતાવ. મોડું થશે.’
‘યસ બોસ. મા સાંજે મળીએ. તું દિવસના આરામ કરી લેજે.’
એ લોકો ગયા પછી થોડું બહાર, થોડું અંદર ને થોડો આરામ ચાલ્યા. નાનકડા ગાર્ડનમાં ઓમ ને સીમાએ ઘણાં ફૂલછોડ વાવ્યા હતા. થોડું ગાર્ડનિંગ કરવાની પણ મજા આવી. એકાદવાર ઈઆનદાદા દેખાઈ ગયા.. ‘નાઇસ ઉપમા, નાઇસ ઉપમા’ કહી ખુશાલી વ્યક્ત કરી.
બપોર થતાં મેં શાંતિથી સોફા પર લંબાવ્યું. ઊંઘ તો અહીંયા તાકીને જ બેઠી હોય છે.
@@
અમદાવાદથી નીકળતાં ઓમે કહ્યું હતું કે મા તારી બેગપેકમાં શાલ રાખજે. પણ મને લાગ્યું, મે મહિનો છે વળી ઉતરતાં કોટ તો પહેરી જ લેવાનો હતો. શું જરૂર પડે! પણ પ્લેનમાંથી બહાર નીકળતાં,કોટના બે બટન વચ્ચેની એક લાઇન જેટલી જગ્યામાંથી પણ ઠંડી લહેરખી મને એવું વહાલ કરી ગઈ અને જરાક ધ્રુજારી છૂટી કે તરત સીમાએ શાલ આપી, ‘વીંટી લો મા.’
‘ઓહ તેં રાખી તી?’ હું સીમાની સામે વહાલથી જોઈ રહી હતી.
ઓમ સીમા છે જ એવા. ઉપમાની ડિશ લેતી વખતે ઈઆનની આંખોમાં પણ એવું જ વહાલ હશે!
@@
આજે સાંજ પડતાં ઘણી વાર લાગી. આ બે દિવસ ઊંઘવામાં ગયા હતા એટલે ખબર નહોતી પડી. ડિનર પછી ઓમે હીટિંગ વધાર્યું. અમે સોફા પર ગોઠવાણા.
‘આ એકલો માણસ ઈઆન, કૂતરાને સોરી, ટોમીને કેવી રીતે મેનેજ કરતો હશે!’ મને આખો દિવસ આ વિચાર આવ્યા રાખતો હતો.
‘ઊંધું છે મા, ટોમી ઈઆનને મેનેજ કરે છે. તું ચિંતા કર તો ટોમીની કર.’ ઓમ ને સીમા બેય હસી પડ્યા.
‘એટલે?’
‘મા એ ટ્રેઇન્ડ ડોગ છે. ઈઆનને જે જોઈતું હોય એ લાવી આપે. દરેક કામમાં એની મદદ કરે. એ બહાર જાય ત્યારે પણ એની સાથે રહે અને એનું ધ્યાન રાખે. ખાસ કરીને રસ્તો ક્રોસ કરવાનો હોય વગેરે…’ ઓમે પૂરી માહિતી પીરસી.
‘વાહ, જાણે ઈઆનનો હાથવાટકો. ‘
‘અને ઈઆનનો ઈમોશનલ સપોર્ટર. ચોવીસ કલાક એની સાથે. એની બાજુમાં જ બેસે, ને પડખે જ ઊંઘે… ઈઆનને એકલું ન લાગે એ કેટલી મોટી વાત!’ – સીમાએ ઉમેર્યું.
‘તે એને સંતાનો નથી?’ મારી જિજ્ઞાસા વધતી હતી.
‘છે ને? રજાના દિવસે આવીને મળી જાય. એમ જ ખુશ રહેવાનું મા….’
મેં સીમાનો હાથ પકડી લીધો. ઓમને અણસાર આવે જ.
‘આપણે ઈંડિયામાં પણ આ શરૂ થશે જ. બધા સંતાનો કાંઈ માબાપનું ધ્યાન નથી રાખતા. જો ને વૃદ્ધાશ્રમો કેટલા વધતા જાય છે ! પણ અહીંના લોકોએ એ સ્વીકારી લીધું છે.’ – ઓમ જાણકારી ઠલવતો હતો. જો કે એના શબ્દોમાં મને પહોંચતું હતું કે ચિંતા ન કર. તને તો અમે સરસ સાચવશું.
‘પણ બેટા, એ માંદાસાજા થાય ત્યારે?”
‘લે, ઈમરજન્સી નંબર લગાવે એટલે જરૂર પ્રમાણે ડૉકટર કે એમ્બ્યુલન્સ હાજર. આ બધું ધ્યાન સરકાર રાખે. આ ટોમી પણ એને સરકારે આપેલો છે.’
‘અચ્છા?’
ઓમ ઉત્સાહથી કહ્યે જતો હતો. સીમા કૉફી લેવા રસોડામાં ગઈ.
‘ખર્ચ બધો સરકાર ભોગવે મા.’
‘વાહ!’
‘એ માટે હું ટેક્સ ભરું છું અને સીમા એની થાળીમાં ઢોકળા,ઉપમા, હાંડવો…. ભરે છે.’ ઓમ જોરથી હસ્યો.
સીમા કૉફીના ત્રણ કપ સાથે આવી ગઈ હતી. એ ઈમોશનલ થઈ ગઈ. ‘મને એનામાં મારા દાદા દેખાય મા…’
પછી ઓમે ઈઆનકથા કહી. એ લોકો અહીં નવા નવા રહેવા આવ્યા ‘તા ત્યારે શરૂઆતમાં તો ગુડ મૉર્નિંગથી વધારે વ્યવહાર નહોતો. સીમાને ક્યારેક વાત કરવાનું મન થતું પણ ઓમ એને રોકતો. ‘અહીંના માણસોને એવું ન ગમે સીમા.’
એક રવિવારે એવું બન્યું કે ઓમ બહાર નીકળ્યો અને ઈઆનદાદા એના વરંડામાં સ્ટૂલ પર ચડીને બલ્બ લગાવતો હતો. ઓમને ચિંતા થઈ, ક્યાંક પડે નહીં. ઈઆનદાદા પણ પડી જવાની ચિંતામાં બલ્બ લગાવી શકતા નહોતા. બેએક મિનિટ ઓમે જોયા કર્યું પછી હેલ્પ ઓફર કરી. ‘યસ યસ માય બોય, પ્લીઝ’ કહેતાં એ ઓમનો હાથ પકડીને હળવેથી સ્ટૂલ પરથી નીચે ઉતર્યા. ઓમ માટે તો આ કામ ચપટી વગાડવા જેવું હતું. ઈઆનદાદા બહુ રાજી થયા. ‘લેટ અસ હેવ અ કપ ઓફ કૉફી.’ ઓમે સ્વીકારી લીધું. ઓળખાણ વધે અને એ ખાસ તો સીમાને એનું પેટમાં બળ્યા કરતું એટલે.
ઓમ બેઠો. થોડીવારમાં ટોમી પાણીની બોટલ, કેટલ,કૉફીપાઉડર, મિલ્ક, કૉફીમગ બધું એક પછી એક લઈ આવ્યો અને પૂંછડી હલાવતો ઈઆનની બાજુમાં બેસી ગયો.
‘બસ આ ટોમીને બલ્બ લગાવતાં નથી આવડતું. નહીંતર એય ઉપાધિ ન રહે..’ કહેતાં દાદા ખડખડ હસી પડયા.
એ પછી તો, ખાસ કરીને રજાના દિવસે, સીમાની એના ઘરે અવરજવર શરૂ થઈ ગઈ…. ઢોકળા, હાંડવો, થેપલાં, ઉપમા,ખાંડવી અને એવી અનેક ચીજો માટે ‘વેરી ટેસ્ટી… વેરી ટેસ્ટી,નાઇસ ટી’ થી માંડીને ‘ગુજરાતી ફૂડ વાઉ… ઈંડિયંસ આર વેરી નાઇસ’ના હૂંફાળા ઉદગારો ઠંડી હવા સાથે ફેલાતા રહ્યા. ઈઆનદાદાને ગુજરાતી ફૂડ એટલું ભાવતું કે એ અનેકવાર કહેતા,‘યુ સી, આઈ વીલ બી ગુજરાતી ઇન માય નેક્સ્ટ બર્થ..’
@@
મને અહીં આવ્યાને બે મહિના પૂરા થયા. એક વાર ઇઆનદાદાને આ લોકોએ ઘરે ડિનર માટે બોલાવ્યા હતા. બાજુમાંથી ટોમીના ભસવાના અવાજથી હવે મારા કાન ટેવાઈ ગયા હતા. જો કે એ રાત્રે નહોતો ભસતો. એય છે કે રાત્રે ઘરમાં હીટર ચાલુ જ રહેતું અને બારીબારણાં સજ્જડ પેક હોય એટલે કદાચ ભસે તોય કોને સંભળાય? ટોમી રાત્રે તો ઈઆનના પગ પાસે જ ઊંઘે. એના શ્વાસથી ઈઆનને હૂંફાળું લાગે. એને વોશરૂમ જવું હોય તો તરત સાથે.
રોજની જેમ આજેય સાંજ પડી. શુક્રવાર હતો અને આજે ઓમ ને સીમાને કામ વધુ હતું એટલે આવતાં મોડું થયું. ગઈકાલે પણ એવું જ થયું હતું. બંને મોડાં આવ્યાં હતાં. રાત્રે પથારીમાં પડતાં મને થયું કે આજે ટોમીનો અવાજ જાણે સાંભળ્યો જ નથી! એવું તો થાય નહીં. ‘હશે…’ કરીને હું સૂઈ ગઈ. મૉર્નિંગ વોકમાં કોઈ કોઈ દિવસો પડતાય ખરા. પણ બીજા દિવસે હું ચીવટ રાખીને ઊઠી અને ચાલવા ગઈ પણ ઈઆનનું ઘર લોક હતું. ‘દીકરાના ઘરે ગયો હશે?’ મારી ભારતીય કલ્પના મદદે આવી.
ઓમ સીમા રજા હોવાથી મોડાં ઉઠ્યા. નાસ્તામાં બટાકાપૌંઆ બનાવ્યા હતા અને સીમા ડિશ લઈને ઊભી થઈ.
મેં કહ્યું, ‘આજે મેં સવારમાં ઈઆનદાદા દેખાયા નહીં!’
‘ના બને મા, એ તો વહેલો ઊઠી જનારા. સાત-સવા સાતે એ ટોમીને લઈને બહાર નીકળે જ…’
‘ઓમ, પણ કાલે સાંજે મેં એનો અવાજ નહોતો સાંભળ્યો હો!’સીમાને પણ યાદ આવ્યું. ‘ચાલ આ ડિશ દેતી આવું અને ખબર પૂછતી આવું. બીમાર ન હોય ક્યાંક!’
હું અને ઓમ પણ એની સાથે બહાર નીકળ્યા અને વરંડામાં ઊભા રહ્યા. સામે જ ઈઆનનું ઘર હતું. સીમાએ બેલ વગાડી. એનું ધ્યાન બટાકાપૌંઆ ઠરી ન જાય એના પર હતું. એકવાર નહીં, બે વાર એણે બેલ મારી. ત્યાંના સમાજમાં આ બેડ મેનર ગણાય તોયે.
ત્યાંથી જહોન નીકળ્યો. એ પરિસ્થિતી સમજી ગયો.
‘ઓહ યુ ડોન્ટ નો! સી ધ લોક!’
સીમા ઝંખવાણી પડી ગઈ. દરવાજે લોક લાગેલું હતું પણ ઈઆન બીમાર તો નહીં પડ્યો હોય ને, એની ચિંતામાં સીમાનું ધ્યાન જ નહોતું ગયું.
વાતાવરણ ગંભીર લાગ્યું એટલે હું અને ઓમ ત્યાં પહોંચી ગયા. જહોને પૂરી ખબર સંભળાવી. અને મને યાદ આવ્યું કે ગુરુવારે રાત્રે ટોમી વધારે ભસતો હતો. કેમ, એવો સવાલ તો થયો હતો પણ ઓમ સીમા બહુ થાકીને ઊંઘી ગયા હતા. એમને ડિસ્ટર્બ કરવાનું મને ઠીક નહોતું લાગ્યું.
એ રાતે ટોમી ખાસ્સું ભસ્યો હતો. ઈઆનને સિવિયર હાર્ટ એટેક આવ્યો હતો. મારી આંખ સામે દૃશ્ય ચિતરાતું ગયું. ઈઆનના નાક પાસે એણે ક્યાંય સુધી પોતાનું નાક રગડ્યું હશે. ઈઆનનું ઠંડુ પડતું જતું શરીર અને વિલિન થતાં જતા શ્વાસો એ નહીં જ ખમી શક્યો હોય! તાલીમ પામેલા ટોમીએ જ ઈમરજન્સી નંબર લગાવ્યો હતો. એંબ્યુલન્સમાં પણ ટોમી ઈઆનના પગને ચોંટીને જ બેસી રહ્યો હતો.
ઈયાન માટે ભગવાન ગુજરાતની વ્યવસ્થા કરતા હશે?? કોણ જાણે?? એસ્ક તો વહ્યા જ કરે છે.
