વેબ ગુર્જરી

ગુજરાત, ગુજરાતી અને ગુજરાતીઓ માટેનો વિચાર-મંચ

Home

  • અદભૂત જેલીલૅંડ

    વાર્તામેળો – ૫

    સુમેધા ઈશાનભાઈ મહેતા
    ઝેબર સ્કૂલ ફૉર ચિલ્ડ્રન, અમદાવાદ

    સંપર્ક :  દર્શા કિકાણી –  darsha.rajesh@gmail.com

    , ,

  • ઋતુપર્ણનો વરઘોડો

    મોજ કર મનવા

    કિશોરચંદ્ર ઠાકર

     ‘પછી શામળિયોજી બોલિયો, તને સાંભરે રે’ એ કવિતા ભણવાને કારણે પ્રેમાનંદ કવિ છે તેનો ખ્યાલ તો હતો જ. પછી સાતમા ધોરણમાં નવલરામ પંડ્યા લિખિત તેમના વિષે એક પાઠ વાંચ્યો. તેમાં ‘તેના પેગડાંમાં પગ ઘાલે એવો કોઇ પણ ગુજરાતી કવિ જનમ્યો નથી. તાક્યું તીર મારનારો તો પ્રેમાનંદ જ!’ આવું વાંચવામાં આવ્યું. આથી  કવિ પ્રેમાનંદ ક્યારેક ઘોડા પર બેસીને શિકાર કરવા જતા હશે એવું ચિત્ર ઉપસ્થિત થતું. પરંતુ પછી આગળ વાંચ્યું કે એ ધારે છે ત્યારે હસાવે છે અને ધારે છે ત્યારે રડાવે છે અને ધારે છે ત્યારે શાંત રસના ઘરમાં આપણને લઈ જઈને બેસાડે છે. આથી તે બાળકોને હસાવીરડાવીને  રમાડનાર વડીલ જેવા લાગતા. પરંતુ મોટી ઉંમરે સમજાયું કે તે પાઠ  ‘વિવેચન’ નામનો  સાહિત્યનો એક  પ્રકાર હતો. પછી તો એ કવિ માટે નવલરામ કથિત  ‘એક રસમાંથી બીજા રસમાં આપણને ખ્યાલ ન આવે તે રીતે છટકી જતા હોવાથી પ્રેમાનંદની શૈલી ‘નહિ સાંધો નહિ રેણ’  એ વિધાનની વિદ્વાનો દ્વારા  વારંવાર થયેલી પુનરોક્તિને કારણે  જ્યારે પણ  કોઈ વાસણને રેણ કરાવવા જવાનું થતું ત્યારે રેણ કરનાર કારીગરને બદલે મને પ્રેમાનંદ અને નવલરામ એમ બન્ને પ્રત્યક્ષ થતા.

    પ્રેમાનંદ વિશેનું વિવેચન અનેક વાર મારા વાંચવામાં આવ્યા છતાં તેમની એક પણ કૃતિ પૂરેપુરી વાંચી ન હતી. મારા જેવા માતૃભાષાના પ્રેમી માટે આ બરાબર ન કહેવાય એમ લાગવાથી નળાખ્યાન પર કળશ ઢોળીને આખેઆખું વાંચી લીધું. વાંચ્યા પછી સાહિત્યના જુદા જુદા રસો સહજ રીતે નિષ્પન્ન કરવાની પ્રેમાનંદની  કુશળતા બાબતે અનેક વિદ્વાનોના મત સાથે સંમત થવું પડ્યું. તેમાંથી અહીં  માત્ર તેમના હાસ્યરસનો જ એક નમૂનો પીરસવાનો ઇરાદો છે અને તે માટે ‘નળાખ્યાન’નાં ત્રેપનમાં કડવાની 12 થી 54 સુધીની કડીઓ પસંદ કરી છે.. દમયંતીને પરણવા માટે તલપાપડ થયેલા ઋતુપર્ણ રાજાને બાહુક (મૂળે તો નળ રાજા પોતે) ટટળાવે છે તથા દુર્બળ ઘોડાનું અજોડ વર્ણન કરીને પ્રેમાનંદ ખૂબ જ કુશળતાથી હાસ્યરસ ઉત્પન્ન કરે છે. પરંતુ એ કડીઓ મૂકતા પહેલા પૂર્વભૂમિકા તરીકે નળાખ્યાનની જાણીતી કથાનું  વાચકમિત્રોને સ્મરણ કરાવવું જરૂરી લાગ્યું.

    નળ રાજા સદગુણી, સુંદર અને અશ્વવિદ્યા જેવી વિદ્યાઓનો જાણકાર હોવાથી દમયંતીએ તેમની સાથે લગ્ન કર્યા અને  યુધિષ્ઠિરની જેમ સત્યવાદી હોવાથી તેમણે  જુગાર રમવું પડ્યું ને રાજપાટ ગુમાવવા  ઉપરાંત પત્ની  સાથે વનમાં ભમવું પડ્યું.  મોકો જોઇને કલિ(કલિયુગ)એ  તેમનામાં પ્રવેશ કરેલો હોવાથી તેમણે દમયંતીનો ત્યાગ કર્યો. આગળ જતા  કર્કોટક નામનો નાગ કરડવાથી તેઓ કાળા અને કુરૂપ બની ગયા. પરંતુ રૂપ બદલવાને કારણે તેમને ફાયદો એ થયો કે તેઓ પોતાનું નામ બાહુક તરીકે બદલીને ઋતુપર્ણ રાજાને ત્યાં અશ્વપાલ તરીકે ઉંચા પગારની નોકરી મેળવી શક્યા.(રાજા નળને તો કોણ નોકરીએ રાખે?)

    આ બાજુ દમયંતીની ભાળ મળતા તે સુદેવ નામના બ્રાહ્મણ દ્વારા પોતાનાં પિતૃગૃહે પહોંચી. નળની પુન:પ્રાપ્તિ  માટે દમયંતીએ પિતા દ્વારા સ્વયંવરનું તરકટ રચાવ્યું. તે સમયે તારટપાલ કે વોટ્સેપ દ્વારા આમંત્રણ મોકલવાની વ્યવસ્થા ન હોવાથી બ્રાહ્મણ સુદેવે ઋતુપર્ણ રાજાને આમંત્રણપત્રિકા આપવા રૂબરું જવું પડ્યું. પરંતુ તે (પૂજાપાઠમાં વધારે વ્યસ્ત રહ્યો હોવાથી) આમંત્રણ પહોંચાડવામાં મોડો પડ્યો.  પરિણામે સ્વ્યંવરમાં પહોંચવા માટે સમય ઓછો રહ્યો હોવાથી ઝડપી ઘોડા દોડાવવા માટે ઋતુપર્ણે અશ્વવિદ્યાના જાણકાર એવા પોતાના કર્મચારી ‘બાહુક’ ની રથના ડ્રાઇવર તરીકે સેવા લીધી.

    આટલી પૂર્વભૂમિકા પછી આપ વાચકમિત્રો અને પ્રેમાનંદ વચ્ચેથી ખસી જઈને નળાખ્યાની આગળ જણાવ્યા પ્રમાણેની કડીઓ જ મૂકી દઉં  છું.  આ કડીઓને અંતે અઘરા લાગતા કેટલાક શબ્દોના અર્થો પણ મૂક્યા છે.

    -સભા માંહી બેઠા સહી, પરધાન બોલ્યા વચન, ‘પેલો બાહુક શે અરથે આવશે, બેઠો વણસાડે છે અન્ન? 12’

    ઋતુપર્ણ આનંદ પામિયો, મોકલ્યો સેવક; ‘ લાવ તેડી બાહુકિયાને, જાણે ગયાની તક’: 13

    શ્વાસ ભર્યો દાસ આવ્યો, અશ્વપાલકની પાસ: ‘ઊઠો ભાયા, ભૂપ તેડે, ગ્રેહવા પરાણો રાશ.’ 14

    ચાલ્યો બાહુક ચાબકો ઝાલી, મુખે તે બબડતો: આવ્યો નીચી નાડે નીરખતો, નાકે સરડકા ભરતો 15

    સભામાં સહુ હાસ્ય કરત, ‘આ રત્ન રથ ખેડન’! ઋતુપર્ણ બોલ્યા માન દેઈ, આવો દુ:ખફેડન 16

    ઘણે દિવસે કામ આવ્યું, રાખો માહરી લાજ: તમે પરણાવો દમયંતી, વૈદરભ જાવું આજ. 17

    સમુદ્ર સેવ્યો રત્ન આપે, મેં રાખ્યા એવું જાણી; આજ વૈદરભ લઈ જાઓ, તો ગ્રહુ દમયંતીનો પાણિ 18

    બાહુક વળતો બોલિયો, ફુલાવીને નાસા; ‘ આ ભિયા પરણશે દમયંતીને! અરે પાપિણી આશા! 19

    હંસકન્યા કેમ કરે વાયસશું સંકેત? નિર્લજની સાથે ન નીસરું, અમે થાઉ ફજેત, 20

    છછોરા ન થઈએ છત્રપતિ, પરપત્નીને શું તલખા? કેમ વરે વર જીવતા? એ મિથ્યા મારવા વલખાં. 21

    પુણ્યશ્લોકની પ્રેમદા, ને ભીમક તણી પુત્રી: તમો વિષયીને લજ્જા કશી? અમો પડું ઉતરી,’ 22

    રાય કેહે, ‘માહારી વતી, હયપતિ હય હાંકો; માહરે તો સર્વસ્વ ગયું, તમો જે વારે ના કહો’ 23

    બાહુક વળતો બોલિયો, ‘જાંહા હોયે સ્વયંવર અંતર નહીં સ્વામીસેવકનો, આપણ બન્યો વર’ 24

    હાસ્ય કરીને કેહે રાજા, વર તમો પ્રથમ; ભાગ્ય ભડશે  કન્યા જડશે, ત્યાં જઈએ જ્યમત્યમ’ 25

    દુબળા ઘોડા ચાર  જોડ્યા, રથ કીધો સાવધાન; શીઘ્ર ત્યાંહા શણગાર સજવા સંચર્યો રાજન 26

    રાણી કહે ઋતુપર્ણને, ‘પરહરી ઉપર પ્રેમ; ક્ષત્રી થકા  કરો ઘઘરણું, નહીં હોય અંતે ક્ષેમ .27

    પતિએ તજી તે અણસતી, કાંઈ એક ગોરી ગુધ, બાહુક વડે તે પામવી, રાય થયું ઉજળું દૂધ, 28

    સુર્યવંશી તણી શોભા તમથી ઝાંખી હોઈ’ રીસ ચડી ઋતુપર્ણને, પછે ધણિયાણી ધફોઈ. 29

    ‘અમો ભ્રમર કુસુમ કોટી સેવું, તું શું ચલાવા ચાલ? વીજળી સરખી લાવું વૈદર્ભીને, તું ને શૉકનું સાલ’ 30

    એમ કહી સભામાં આવિયો, દુંદુભિ રહ્યાં ગાજી; રીસ કરી કહ્યું બાહુકને કાં જોડ્યા દુર્બળ વાજી? 31

    કાન લુલા, ચરણે રાંટ, બગાઈ બહુ ગણગણે; અસ્થિ નીસર્યા, ત્વચા ગાઢી, ભયાનક હણહણે 32.

    ચારે ન હોયે ચાલવાના, આગળ નીચા પૂંઠે ઊંચા; ખુંધા ને ખોડે ભર્યા, બે કરડકણા બે બુચા. 33

    પવનવેગી ને પાણીપંથા, શત જોજન હીંડે ઠેઠ; એહવા ઘોડા મૂકીને, કાં જોડ્યા દૈવની વેઠ?’ 34

    બાહુક કેહે શી ચેષ્ટા માંડી? ઓળખો અશ્વની જાત? જો પુષ્ટ હયને જોતરશો તો હું નહી આવુ સંઘાથ.’; 35 અશ્વ રાખો રથ હાંકો,’ ચઢી બેઠો ભૂપાલ;  રાશ-પરાણો પછાડિયો, બાહુકને ચઢિયો કાળ 36

    આતીવાર લગે લાજ રાખી, બોલ્યો નહિ માંમૂચ; આગળથી રથ કેમ બેઠો હું પે તું તે ઊંચ?’ 37

    ઋતુપર્ણ હેઠો ઉતર્યો, વિવિધ વિનય કરતો; જાય ભૂપ પાસે, બાહુક નાસે, રથ પૂંઠે ફરતો, 38

    પ્રણિપત્ય કીધી ઋતુપર્ણે, ‘હયપતિ હઠ મૂકો; ઉપગારી જન અપરાધ માહરો , બેઠો તે હું ચૂક્યો.’ 39

    બાહુક કહે ‘જદ્યપિ રાશ ઝાલુ, બેસીએ બેહુ જોડે; તુજને હરખ પરણ્યા તણો, તેમ હુંયે ભર્યો છૌં કોડે’ 40

    સાહામસાહામાં ચક્ર ગ્રહીને, બન્યો સાથે ચઢિયાં; એડી દીધી બાહુકે, ત્યારે અશ્વ ઢળીને પડિયા. 41

    મુગટ ખસિયો રાયજીનો, માનશુકન ત્યાંહાં હુઆબાહુકે અશ્વ ઉઠાડિયા, હાંકે ને કહે ધણી-મુઆ! 42

     ‘અન્ન તેહેવા અશ્વ નિર્બળ,’ ખાંચે ખીજી ખીજી. રાય કહે ‘લોક સાંભળે, હું વિના ગાળ દો બીજી’ 43

    સુદેવ તાણી બેસાડિયો, રાય ચડાવે ડોળા; શેરીએ શેરીએ જાન જોવાં ઊભાં લોકના ટોળાં. 44

    દુર્બળ ઘોડા, દરિદ્રી બ્રાહ્મણ, જોગ્ય સારથીનો જોડો; વૈદર્ભીને વરવા પધારે ભલો ભજ્યો વરઘોડો! 45

    હાંકે ને હીંડે પાછા પાછા, જૂંસરા કાઢી નાખે; તાણી દોડે ઘર ભણી, ઊભા રહે વણરાખ્યે 46

    પુષ્ઠ ઉપર પડે પરાંણા, કરડવા પાછા ફરે, પહોળે પગે ઊભા, વારવાર મળમૂત્ર કરે. 47

    રાઉ કહે ‘હો હયપતિ, નથી વાત એકો સરવી’ બાહુક કહે ‘ચંતા ઘણી છે મારે દમયંતી વરવી’ 48

    ઘણે દોહેલે ગામ મૂક્યું, રાયે નિસાસા મૂક્યા; પૂણ્યશ્લોકે હેઠા ઉતરી કાન હૈયના ફૂંક્યા. 49

    અશ્વમંત્ર ભણ્યો ભૂપતિ,  ઇંદ્રનું ધરિયું ધ્યાન; અશ્વ ચારે  ઊડતા, ઉચ્ચૈ:શ્રવાને સમાન 50

    અવનીએ અડકે નહીં, રથ અંતરિક્ષ જાય; દોટ મુકી બેઠો બાહુક, ‘રખે પડતા રાય’ 51

    માંહોમાંહે વળગી બેઠા, ભૂપ ને બ્રાહ્મણ; રાય વિમાસે , વરે કન્યા, વરુઆમાં વશીકર્ણ! 52

    કામણગરો કાળિયો, એહેના ગુણ છે રસાળ; ત્રણ કોડીના ટાટુઆં કીધાં પંખાળ! 53

    હસી રાજા બોલિયો, થાબડી બાહુકનાં સ્કંધ; ‘તાહરે પુણ્યે માહારે થાશે. વૈદર્ભી શું સંબંધ 54-

    અઘરા શબ્દો

    વણસાડે છે=બગાડે છે. વાયસ=કાગડો,, તલખાં=તલસે છે, ભડશે=લડશે,

    એ ગોરીમાં ગુધ= એ ગોરીમાં કંઇક કહેવાપણું, ખામી, વણસાડે છે=બગાડે છે, પરાણો=પરોણો, લાકડી,

    આ ભિયા= આ ઋતુપર્ણ રાજા, છાછેરા=છીછરા, હલકા,  પરસ્ત્રીને શું તલખા=પરસ્ત્રીને શા માટે તલસવું?

    જે વારે ના કોહો = જ્યારે ના કહેશો, ઘઘરણુ=નાતરુ, પુનર્લગ્ન ધફોઈ= મારીને, ફટકારીને,

    પુષ્ટ હય=મજબૂત ઘોડા, માંમૂચ=અસ્પષ્ટ, ધણી-મૂઆ= જેનો ધણી મરી ગયો છે (બાહુકે આ રીતે ઋતુપર્ણને ગાળ દીધી.) ખાંચે= ખચકાય, પ્રણિપત્ય= વિનંતિ,  જૂંસરા= ધુંસરી

    શ્રી કિશોરચંદ્ર ઠાકરનો સંપર્ક kishor_thaker@yahoo.in વીજાણુ ટપાલ સરનામે થઈ શકે છે.

    ,

  • મિસ્ટર ‘જી’

    કેપ્ટન નરેંદ્ર ફણસે

    ભારતને અલવિદા કર્યા બાદ પણ હિમાલયમાં વિતાવેલા દિવસોની યાદ પુસ્તકમાં રાખેલા સ્મૃતિનાં સુગંધી પુષ્પ જેવી તાજી જ રહી. સમયનું પુસ્તક ખોલતાં આ ગુલાબની પાંખડીઓમાં રહેલી યાદગીરીની મહેક ફરીથી માનવીને લઈ જાય છે સ્મૃતિવનમાં…

    આવી જ એક પાંખડીમાંથી પમરાતી ખુશબો મને લઈ ગઈ તંગધારનાં મારાં

    સેક્ટર હેડક્વાર્ટરની એક ચોકી – ‘બડા ચિનાર’ પર. બડા ચિનાર અને ‘સામેવાળા’ની ચોકી વચ્ચેનુંઅંતર કેવળ ૨૦૦ ગજનું. બંને ચોકીઓની વચ્ચે કૃષ્ણગંગા નદી વહે. પુરાણોમાં અને આપણે હજી પણ તેને કૃષ્ણગંગા કહીએ, પણ પાકિસ્તાનના નકશા તેને નીલમ નદી કહે છે.

    નદીના વહેણના મધ્યમાં હતી LOC – લાઈન ઑફ કન્ટ્રોલ. ૧૯૭૧ની લડાઈ બાદ બંને દેશો વચ્ચે આ LOC નક્કી કરવામાં આવી હતી. બંને દેશોના પ્રતિનિધિઓની હાજરીમાં આ “લીટી” નકશામાં નોંધવામાં આવી અને તેના પર સહીસિક્કા થયા. જમીન પર જઈને જોઈએ તો કોઈને ખબર ન પડેકે LOC ક્યાં છે. તેના માટે તો નકશો તથા હોકાયંત્ર જ જોઈએ. મારી ચોકીથી  LOC કેવળ ૫૦ મિટર દૂર વહેતી કૃષ્ણગંગા નદીની વચ્ચોચ્ચ હતી.  ત્યાંથી પાકિસ્તાનના કબજાના કાશ્મિરનું ગામ ટોપા મુર્તુઝા દૂરથી દેખાય.

    એક રાતે આ ગામમાં પેટ્રોમૅક્સની બત્તીઓનો ઝગઝગાટ જોવામાં આવ્યો. સાથે લાઉડસ્પિકર પર પોથવારી-મિરપુરી ભાષાના ગીતો સંભળાયા. પોથવારી-મિરપુરી ભાષા કાશ્મિરી ભાષા કરતાં સાવ જુદી હોય છે અને જમ્મુ વિસ્તારની ડોગરી ભાષા સાથે તેનું ઘણું સામ્ય છે.

    અમને સહેજ જિજ્ઞાસા થઈ. બીજા દિવસે અમારા ગામના સરપંચને અમે આ વિશે પૂછ્યું તો તેનો જવાબ સાંભળી અમને નવાઈ લાગી.

    “અરે સાહેબ, પેલા ગામનો રહેવાસી મલિક મિયાં જે કેટલાક વર્ષથી યુરોપમાં રહે છે તે રજા પર આવ્યો છે. તેણે આજુબાજુના બધા ગામવાસીઓને દાવત માટે બોલાવ્યા હતા.”

    “એમ કે? શાની દાવત હતી?”

    “મલીકે કોટલી શહેરની બાજુના તત્તા પાની ગામમાં નિકાહ કર્યા તેની પાર્ટી હતી.”

    મને નવાઈ લાગી કે નદી પારના પરાયા મુલકમાં જે કાંઈ થતું હોય છે, તેની રજેરજની માહિતી તરત જ અહીં પહોંચી જતી હોય છે!

    બડા ચિનારમાં કેટલાક મહિના ગાળ્યા બાદ મારી કંપની ૧૪૦૦૦ ફીટની ઊંચાઈએ આવેલ ફૉર્વર્ડ ડિફન્ડેડ લોકૅલિટીમાં ગઈ. નવી જગ્યા નવો દાવ, નવા અનુભવ અને હાડ ગાળી નાખે એવી  ભૂમિમાં અનંત કાળ જેવા લાગતા બે વર્ષ રહ્યો. ત્યાર પછી સમય તેજ ગતિથી વહેવા લાગ્યો અને આ સિપાહી તેમાં તણાઈ ગયો. ફોજ છોડી લંડન ગયો જ્યાં મારા પ્રિયજનો છેલ્લા ચાર વર્ષથી મારી રાહ જોઈ રહ્યા હતા.

    ***

    લંડનમાં વિવિધ કાર્યક્ષેત્રોમાં કામ કર્યા બાદ મને લંડનની એક બરો કાઉન્સિલના સોશિયલ સર્વિસીઝ ડિપાર્ટમેન્ટમાં કમ્યૂનિટી ડેવેલપમેન્ટ ઑફિસરની નોકરી મળી. આ કામ કાઉન્સિલના સોશિયલ વર્કર્સ સાથે મળીને ભારતીય ઉપખંડમાંથી આવેલા નાગરિકોને મદદરૂપ થવાનું, અને સોશિયલ સર્વિસીઝ ઍક્ટ મુજબ જે જે સેવાઓ તેમને મળવી જોઈએ, તે મેળવી આપવાનું કામ હતું.

    સમાજ સેવા વિભાગમાં કામ પર હાજર થયો ત્યારે મને આપવામાં આવેલ Case-loadમાં દસ પાકિસ્તાની પરિવાર હતા. તેમની કેસ ફાઈલ્સ જોઈ રહ્યો હતો ત્યાં મારાં ટીમ લીડર લિઝ વેબ મારી પાસે આવ્યા અને કહ્યું, “Naren, may I have a word with you?” હું તેમની ઑફિસમાં ગયો.

    “તમે મિસ્ટર જીની ફાઈલ જોઈ? મિસ્ટર જીના ઘરમાં આજે અચાનક આગ લાગી. મિસેસ જી તેમાં સપડાઈ ગયાં. તેમને હૉસ્પિટલમાં દાખલ કર્યા છે. અત્યારે તેમની હાલત ગંભીર છે એવો મને હમણાં પોલીસનો ફોન આવ્યો. મિસ્ટર જી અંગ્રેજી નથી જાણતા. આ crisis interventionનો કેસ છે. સૉરી, કામના પહેલા દિવસે તમને deep endમાં ધકેલું છું. ત્યાં જઈને મિસ્ટર જી તથા પોલીસને બને એટલી મદદ કરશો. કોઈ તકલીફ જણાય તો મને ફોન કરજો. તમારી સહાયતા માટે હું ક્રિસ્ટિનને મોકલીશ.” ક્રિસ્ટિન અનુભવી સોશિયલ વર્કર હતી.

    તે દિવસે સવારના જ મેં મિસ્ટર જીની ફાઈલ ઉતાવળમાં જોઈ હતી. તેમની જરૂરિયાતોનું એસેસમેન્ટ કરવા તેમને મળવા જવાનો વિચાર કરતો જ હતો ત્યાં આ બનાવ બની ગયો.

    ટૂંકમાં તેમની વિગત આ પ્રમાણે હતી :

    નામ : મિસ્ટર અહેમદ જી (સ્પેલિંગ હતો Mr A. Jea).

    ઉમર ૭૫;

    પરિવારમાં પત્ની અને ૧૬ વર્ષનો પુત્ર.

    અમારી ટીમ ક્લાર્કે “અહેમદજી”ના ‘જી’ને અટક સમજી ફાઈલ પર નામ લખ્યું ‘મિસ્ટર જી’.

    મને લાગ્યું કાકા ગુજરાતના હશે. કામ થોડું આસાન થશે!

    મિસ્ટર જી કાઉન્સિલના મકાનમાં પરિવાર સાથે રહેતા હતા. ત્યાં જઈને જોયું તો તેમનાં કમ્પાઉન્ડમાં પોલીસની રોવર કાર હતી અને નજીકમાં ફાયર બ્રિગેડનો બંબો. હું જેવો પહોંચ્યો કે રોવરમાંથી પોલીસના સાર્જન્ટ બહાર આવ્યા અને અકસ્માતની વિગત આપતાં કહ્યું, “મિસ્ટર જીના ઘરમાં આગ લાગી ત્યારે મિસેસ જી ઘરમાં એકલા હતાં. ઘરમાંથી ધુમાડાના ગોટા નીકળતા જોઈ તેમનાં પાડોશીએ ફાયર બ્રિગેડ બોલાવી. અમને પણ આની સૂચના મળી. અફસોસ છે કે મિસેસ જીનું હૉસ્પિટલ પહોંચતા પહેલાં જ અવસાન થયું. મિસ્ટર જી મસ્જીદમાં હતા, તેમને અમે હૉસ્પિટલ પહોંચાડ્યા છે, પણ તેઓ અમારી વાત સમજી શકતા નથી અને અમે તેમની વાત. અમારે તેમની સાથે વાતચીત કરી રિપોર્ટ તૈયાર કરવાનો છે. તમે અમારી મદદ કરી શકશો? મિસ્ટર જીને હજી ખબર નથી કે તેમનાં પત્નીનું અવસાન થયું છે. આ દુ:ખદ સમાચાર પણ તમારે તેમને આપવાના છે. મને આશા છે કે તમે આ મુશ્કેલ પરિસ્થિતિ સંભાળી શકશો.” સાર્જન્ટે કહ્યું.

    પોલીસની રોવરમાં બેસી અમે હૉસ્પિટલ ગયા. ત્યાં રિસેપ્શન હૉલના ખૂણામાં જી સાહેબ બેઠા હતા.અમને જોઈ તે ઊભા થયા. છ ફીટ ઊંચા, સફેદ દાઢી, મૂછ લગભગ મૂંડેલી, માથા પર જાળીદાર ટોપી અને જાડી ફ્રેમના ચશ્મા પહેરેલા કાકાના ચહેરા પર ચિંતાની રેખાઓ સ્પષ્ટ દેખાતી હતી.

    મેં તેમને અસ્સલામુ- આલેઈકૂમ કહી ઉર્દુમાં વાત શરૂ કરી અને મારો પરિચય આપ્યો. તેમણે વાલેઈકૂમ અસ્સલામ કહી મને સવાલ પૂછ્યા ત્યારે હું ચકરાઈ ગયો: તેઓ મીરપુરીમાં વાત કરતા હતા. વચ્ચે એકાદ’બે શબ્દ ઉર્દુ-પંજાબીના વાપરતા હતા!

    કાશ્મીરમાં નોકરી કરી હોવાથી હું ગુજ્જર જાતિની ગડરિયા કોમના સંપર્કમાં હતો તેથી થોડા ઘણા ગુજરી શબ્દો જાણતો હતો. તેનું મિશ્રણ ગામઠી પંજાબીમાં કરી જોતાં જણાયું કે તેઓ મારી વાતસમજી શકતા હતા અને મુશ્કેલીથી તેમની વાત પણ સમજવા લાગ્યો. પ્રથમ તો પોલીસની કારવાઈ પૂરી કરી અને ત્યાર બાદ તેમને દુ:ખદ સમાચાર આપ્યા. જૈફ વયે પહોંચેલા મિસ્ટર જી હચમચી ગયા. આ એવી ઘડી હતી જ્યાં વય, સ્થાન, ધર્મ અને રાષ્ટ્રિયતા વિલય પામ્યા. બચી ગયા હતા કેવળ બે માનવ. તેઓ મારા ખભા પર માથું મૂકી રડી પડ્યા. હું તેમની પીઠ પર હાથ  ફેરવતો રહ્યો. પોલીસ સાર્જન્ટને દયા આવી. તેઓ જલદીથી જઈ પાણીનો ગ્લાસ લઈ આવ્યા.

    થોડી વારે સ્વસ્થ થયા બાદ ચશ્માં ઉતારી, કાચ સાફ કરી, આંખો લૂછી જી સાહેબે મને કહ્યું, “પટેલ સા’બ, મારા નાના પુત્તર સજ્જાદને ગમે તેમ કરી બોલાવી આપો. માનો એ બહુ વહાલો દીકરો હતો.

    બ્રિટનમાં સ્ટિરિયોટાઈપ અત્યંત સામાન્ય હકીકત છે. આપણા લોકો પણ તેમાંથી બાકાત નથી.

    ગુજરાતી માણસ પટેલ જ હોવો જોઈએ. પટેલ નહીં તો શાહ! તેથી બિન-ગુજરાતી ભારતીય-પાકિસ્તાની આપણા લોકોને પટેલ અથવા શાહ જ ધારે.

    મિસ્ટર જીએ મારૂં નામાભિધાન કર્યું તે અમારા વ્યાવસાયિક સંબંધ વચ્ચે કાયમનું સંબોધન બની ગયું. હૉસ્પિટલ સ્ટાફના સૌજન્યથી મેં તેમનો ટેલિફોન વાપર્યો અને ક્રિકલવૂડની મસ્જીદમાં સ્થપાયેલ “આઝાદ કાશ્મીર એસોસિએશન”ના અગ્રણી સાથે વાત કરી. તેમને વિનંતી કરી કે તેઓ સજ્જાદને પણ લઈ આવે. એકાદ કલાક પછી સજ્જાદ અને તેમની કોમના અગ્રણી અક્રમખાન મલિક આવી પહોંચ્યા. અક્રમખાનની વાત કરવાની છટા અને ચહેરા પરના ભાવ જોઈ તરત જણાઈ આવ્યું કે તેમને ભારતીયો પ્રત્યે વિશેષ પ્રેમભાવ નહોતો.

    “તમે ઈન્ડિયન અમારા માટે કશું કરવાના નથી. ભલે તમે સોશિયલ વર્કર હશો, પણ જ્યાં સુધી અમારા જેવા કાશ્મિરીઓ પ્રત્યે તમે હિંદુઓ…..”

    મેં તેમની વાત ત્યાં જ કાપી અને તેમને કહ્યું, “એક્સક્યુઝ મી, પણ મારે મિસ્ટર જીને રહેવા માટે કાઉન્સિલના ખર્ચે હોટેલમાં રહેવાનો બંદોબસ્ત  કરવા જવાનું છે. ફ્યુનરલની વ્યવસ્થા કાલે પોસ્ટમોર્ટમ બાદ કરીશું. કાયદા પ્રમાણે ‘હોમલેસ’ વ્યક્તિને કામચલાઉ રહેઠાણ આપવાની જવાબદારી કાઉન્સિલની હોય છે તેથી તેની વ્યવસ્થા  કરવા મારે હમણાં જ નીકળવું જોઈશે. તમે સજ્જાદને બોલાવી આપશો તો આભાર.”

    અક્રમ મલિક થોડા ઝંખવાણા પડી ગયા. “અરે પટેલ, તમે તો નારાજ થઈ ગયા. જુઓ, જ્યાં સુધી કાઉન્સિલના મકાનની સગવડ નહીં થાય ત્યાં સુધી મિસ્ટર જીને તેમનો મોટો દીકરો વાજીદ થોડા દિવસ માટે લઈ જશે. ત્યાં સુધીમાં તમારે જે વ્યવસ્થા કરવાી હોય તે કરજો. બાકી રહી ફ્યુનરલનીવાત. આ કામ અમારી મસ્જીદ તરફથી કરીશું. આ અમારી કોમનો મામલો છે. બીજી વાતો માટે તમારા ડીપાર્ટમેન્ટ તરફથી જે કરવું હોય તે કરજો. અને યાદ રાખજો. તમારો એરીયા મેનેજર મારો દોસ્ત છે.” આ કહેવાનો મતલબ હતો, ‘તમારા કામમાં કોઈ ખામી રહી જાય તો વાત ‘ઠેઠ ઉપર સુધી’ જશે. તો મન લગાડીને કામ કરજો!’Colonial મનોવૃત્તિનો આ સારો નમૂનો હતો!

    સોશિયલ સર્વિસીઝમાં જોડાતાં પહેલાં હું કમ્યૂનિટી ડેવેલપમેન્ટ ઑફિસર હતો. મારા કામ માટે સમાજ કલ્યાણ વિષયક કાયદાઓનો મેં ઝીણવટથી અભ્યાસ કર્યો હતો. હાઉસિંગ, ક્રૉનિકલી સિક ઍન્ડ ડિસેબલ્ડ પર્સન્સ ઍકટ જેવા કાયદાઓનું જ્ઞાન હોવાથી મારૂં કામ ઝડપથી પૂરૂં થયું.

    અહેમદજીને બે દિવસમાં જ ટેમ્પરરી ફ્લૅટ મળી ગયો. રાશન,ગૅસ, વીજળી વિગેરેની બધી વ્યવસ્થાઓ થઈ ગઈ.

    ત્રણે’ક મહિનામાં કાઉન્સિલે  મિસ્ટર જીનો મૂળ ફ્લૅટ રિપૅર કરી આપ્યો. અમે તેમને નવું ગૅસ કૂકર તથા અન્ય ઉપકરણો મેળવી આપ્યા. સજ્જાદ સાથે તેઓ પોતાના ઘરમાં રહેવા ગયા ત્યારે મેંતેમનો કેસ ‘ક્લોઝ’ કર્યો. જો કે તેઓ મને અવારનવાર મળવા આવતા રહ્યા.

    એક દિવસ ઑફિસમાં તે આવ્યા. મને કહે, “પટેલ સા’બ, સજ્જાદ અઢાર વર્ષનો થયો છે. તેણે હવે લગ્ન કરી લેવા જોઈએ એવું મારૂં માનવું છે.મીરપુરમાં મારા નાના ભાઈની દીકરી સાથે તેના લગ્નની વાત થઈ ગઈ છે. જો લગ્ન થઈ જાય તો આ ડોસાની સેવા થશે. અમને સૌને ત્રણ વખતનું ભોજન પણ નિયમિત મળશે. એક મિત્ર તરીકે તમારો અભિપ્રાય માગું છું.”

    “જુઓ ચાચા, સજ્જાદ મારો દીકરો હોય તો હું આટલી નાની ઉંમરે તેના લગ્ન ન કરૂં. તેને સારી નોકરી મળે, સ્થિર સ્થાવર થાય, પોતાની જવાબદારી સમજે ત્યારે તેના લગ્નનો વિચાર કરવો સારો.”

    કાકા થોડા વિચારમાં પડી ગયા. અંતે મને ‘ખુદા હાફીઝ” કહી ઘેર ગયા. ત્યાર બાદ છ-સાત મહિના તેમની સાથે સંપર્ક ન રહ્યો.

    મારૂં કામ એવું હતું કે મને મળવા આવનાર ક્લાયન્ટને પહેલેથી ઍપોઈન્ટમેન્ટ લેવી પડે. ફક્ત બુધવારે ‘ઓપન હાઉસ’ જેવી વ્યવસ્થા રાખી હતી. તે દિવસે મને મળવા આવનાર વ્યક્તિ રિસેપ્શનમાં બેસી નંબર વાર આવીને મને મળે. એક બુધવારે આઝાદ કાશ્મીર એસોસીએશનના એઅક્રમ મલિક મને મળવા આવ્યા. આ વખતે તેઓ અમારા વૉર્ડમાંથી કાઉન્સિલર (કૉર્પોરેટરના સમકક્ષ) તરીકે ચૂંટાઈ આવ્યા હતા.

    “તમે અમારી કોમ માટે સારૂં કામ કરો છો એવા મને રિપોર્ટ મળ્યા છે. તમારા ડિપાર્ટમેન્ટની સોશિયલ સર્વિસીઝ કમિટીનો હું મેમ્બર છું. ખેર. પેલા મિસ્ટર જી તમને હજી મળે છે કે? તમને  ખબર છે કે તેમની બીબી કુલસુમ બેગમે ખુદકુશી કરી હતી?”

    આ વાતની મને તે સમયે જ જાણ થઈ હતી, પણ client confidentialityના નિયમને કારણે મેં તેનો જવાબ ન આપ્યો.

    “કુલસુમ બહુ ફેશનવાળી હતી. સિનેમા, શૉપીંગ, સારા પોશાક પહેરી, મેક-અપ કરી બહાર જવાનું તેને બહુ ગમતું….”

    “મિસ્ટર મલિક, આય ઍમ સૉરી, પણ આ બાબતમાં મારાથી કશું કહી કે સાંભળી ન શકાય. આ નિયમ બહારની વાત છે…”

    “ઓ.કે. કશો વાંધો નહીં. મને થયું કે અમારા કલ્ચર વિશે તમારે જાણવું જોઈએ એટલે આ વાત છેડી. અમારી કોમના ક્લાયન્ટ આવે અને અમારી લાઈફ- સ્ટાઈલ જાણો તો આઝાદ કાશ્મીરના લોકોની ફૅમિલી ડાયનેમિક્સનો તમને ખ્યાલ આવે. હવે જુઓ,મિસ્ટર જી ઘણા ધાર્મિક વૃત્તિના હતા. પાંચ વારની નમાઝ, કરવામાં અને સાદગી ભર્યું જીવન જીવવામાં માને. તેવામાં તેમનાં પત્નીની આવી ફૅશન-પરસ્તી તેમને ગમતી નહોતી. રોજ ઝઘડો થતો અંતે….” કહી કાઉન્સિલર સાહેબ ઘડિયાળ સામે જોઈ ઊભા થયા અને અગત્યની મીટિંગમાં જવાનું છે કહી ચાલ્યા ગયા. સાંસ્કૃતિક વાત કરવાને બહાને તેઓ કૂથલી કરીને ચાલ્યા ગયા!

    આ વાતને ચાર-પાંચ મહિના થઈ ગયા. એક દિવસ ક્લાયન્ટને મળવા હું બહાર નીકળતો હતો ત્યાં મેં સજ્જાદને રીસેપ્શનમા જોયો.

    “ઓહ મિસ્ટર પટેલ, આય ઍમ સૉરી કે એપૉઈન્ટમેન્ટ વગર તમને મળવા આવ્યો છું. આ તમારા માટે લાવ્યો છું,” કહી તેણે મને ચૉકલેટનો ડબ્બો આપ્યો. “મારાં લગ્ન થઈ ગયા છે. એક તકલીફ છે. તમને કહું કે નહિ એવી ગડમથલમાં છું.” સજ્જાદ અસ્ખલિત અંગ્રેજી બોલતો હતો.

    ચૉકલેટનો ડબ્બો મેં અમારી રિસેપ્શનિસ્ટને આપ્યો. અમારી ઑફિસમાં મદદ માટે આવતી બહેનોનાંબાળકોને આવી ‘ગિફ્ટ’ વહેંચાતી. હું સજ્જાદને ઈન્ટરવ્યૂ રૂમમાં લઈ ગયો.

    “શાદી મુબારક, સજ્જાદ. કહે તો, શું વાત છે?”

    “મારી પત્ની પરવીન હાઈસ્કૂલ સુધી ભણી છે. તેની મોટી બહેન પણ અહીં જ લંડનમાં છે. તેની દેખાદેખી પરવીન પણ તેની ફૅશન વિગેરેની નકલ કરે છે. આધુનિક યુવતિ છે ને! પણ ડૅડીને આ ગમતું નથી. એમને મારી મમી સાથે પણ આ જ પ્રૉબ્લેમ હતો. અમારા ઘરમાં ડૅડી અને પરવીન  સાથે રોજ ઝઘડા થાય છે. શું કરવું તે મને સમજાતું નથી. ડૅડીને પરવીનનાં વર્તનમાં મારાં મમી દેખાય છે અને તેઓ અત્યંત દુ:ખી છે. પરવીન પણ ખુશ નથી.”

    “તારા ડૅડી બે-ત્રણ મહિના તારા મોટા ભાઈ વાજીદને ઘેર અને ત્રણે’ક મહિના તારે ત્યાં વારાફરતી રહે તો કોઈ ફેર પડે ખરો?”

    “વાજીદ મારો ભાઈ નથી. એ તો અમારા ગામના મુખીનો નાનો દીકરો છે. ડૅડીએ અહીં બ્રિટન આવવા માટે મુખી પાસેથી કરજ લીધું હતું. બદલામાં તેણે શરત કરી હતી કે વાજીદને પોતાના મોટા દીકરા તરીકે નોંધાવી અહીં બોલાવી લેવો. અંતે થયું પણ એવું જ. નામ સિવાય અમારો તેનીસાથે કોઈ સંબંધ નથી. બ્રિટન આવી રહેલા મીરપુરી પરિવારોમાં આવી બાબતો સામાન્ય હતી.

    “સજ્જાદ, હું તારા ડૅડી સાથે આ બાબતમાં જરૂર વાત કરીશ. જોઈશું કોઈ હલ નીકળે છે કે કેમ..”

    સજ્જાદ વિલા મોઢે ત્યાંથી નીકળી તો ગયો, પણ આ બાબતમાં કશું થશે તેની તેને ખાતરી નહોતી થઈ.
બીજા કે ત્રીજા બુધવારે મારા ઓપન હાઉસમાં મિસ્ટર જી આવ્યા. મેં આ વિષયમાં વાત છેડી.

    “ક્યા કરૂં પટેલ સા’બ? છોકરીની ચાલ ઢાલથી હું બહુ પરેશાન છું. એના બનેવીનો લંડનમાં બિઝનેસ છે. પરવીનની બહેન મોંઘી કાર ફેરવે છે અને લાહોરથી મંગાવેલા ડિઝાઈનર સલવાર-કમીઝ પહેરે છે. મારી ન્હૂ (વહુ)ને પણ એવા જ ઘરેણાં અને કપડાં, સિનેમા, રૂઝ-લિપસ્ટીક જોઈએ. મારાથી આ જોવાતું નથી. હું વતન પાછો જાઉં છું. જિંદગીના છેલ્લા દિવસ ટોપા મુર્તુઝામાં શાંતિથી ગુજારવાનો નિર્ણય કર્યો છે.”

    ટોપા મુર્તુઝા! તત્તા પાની! તંગધાર! કૃષ્ણગંગા!

    મારા મગજમાં ‘બ્લીપ્’ થઈ. મારા અંતર્મનના એક પડમાં છુપાયેલી યાદ અચાનક બહાર આવી ગઈ. વર્ષો પહેલાં કાશ્મીરમાં લાઈન ઑફ કન્ટ્રોલ પર બજાવેલી ડ્યુટીના દિવસ યાદ આવી ગયા. નજર સામે આવી પેલી રાત, જ્યાં સીમા પાર થતી શાદીની દાવતની રોશનાઈ જોઈ હતી, અને મીરપુરી ગીતોની રેકૉર્ડનાં આછા સૂર હવામાં તરીને અમારી ચોકી સુધી આવતાં સાંભળ્યા હતા.

    “ચચાજાન, તમારાં મર્હુમ બેગમ તત્તાપાની ગામનાં તો નહોતાં?”

    આશ્ચર્યની નજરે મારી તરફ જોઈ તેમણે મને પુછ્યું, “તમને કેવી રીતે ખબર પડી? શું સજ્જાદે તમને આ વાત કરી હતી? કે પછી મેં જ કો’ક દિવસે તમને કહ્યું હતું?”

    “ના, મિસ્ટર જી, આ વાત ન તો મને સજ્જાદે કહી હતી ના તો અહેમદ મલિક – ઉર્ફ મિસ્ટર જીએ. વર્ષો પહેલાં વાત કહેનાર હતો મારી બડા ચિનાર ચોકી પાસેના ગામનો મુખી ગુલામ હૈદર.

    કલ્પના કરતાં સત્ય કેટલું અદ્ભૂત હોય છે!

    કેપ્ટન નરેંદ્ર ફણસેનાં સંપર્ક સૂત્રો –
    વીજાણુ ટપાલ સરનામુંઃ captnarendra@gmail.com
    બ્લૉગઃ  www.captnarendra.blogspot.com

  • લાગણીનું વાવેતર

    વાર્તાઃ અલકમલકની

    ભાવાનુવાદઃ રાજુલ કૌશિક

    સંબંધો કેવા ખોખલા અને સાવ ઉપરની સપાટીના થઈ ગયા છે કે જેને મનથી નહીં પણ ધનથી તોળવમાં આવે છે. સંવેદનાઓ જડ થઈ ગઈ છે. ભાવનાઓની જમીન એટલી ખારાશવાળી, એટલી સૂકી ભઠ્ઠ થઈ ગઈ છે કે હવે અહીં લાગણીઓનાં વાવેતર વ્યર્થ છે.

    આવા તો કેટલાય વિચારો મારાં મનને વ્યથિત કરી ગયાં.

    ઝાંસીથી સુનિલકાકાનો ફોન હતો, ”ગુડિયા, એક ખરાબ સમાચાર છે. આપણો નિકી-નિખીલ આપણી વચ્ચે રહ્યો નથી.”

    ખરાબ સમાચાર શબ્દ સાંભળીને મારું હ્રદય એક ધબકાર ચૂકી ગયું હતું પણ ખબર આટલી ખરાબ હશે એવી કલ્પના નહોતી. હવે કંઈ હું ગુડિયા રહી નહોતી. બે છોકરાઓની મા હતી અને તેમ છતાં આ ખરાબ શબ્દનો અર્થ અત્યારે મને સમજાતો નહોતો. નિકીકાકાના આ સામાચાર!  નિકીકાકાનો ગોરો ચીટ્ટો ચહેરો હવે નજરથી ઓઝલ થઈ ગયો એ સ્વીકારવા મન કોઈ રીતે તૈયાર નહોતું પણ, સ્વીકારવું જ રહ્યું. મને સ્વસ્થ થતા ઘણી વાર લાગી.

    “આ ક્યારે થયું? અને નિકીકાકાને શું થયું હતુ?” માંડ મારો અવાજ નીકળ્યો.

    “કોણ જાણે, કદાચ નવ કે દસમી તારીખે થયું હશે. આ ભારત અને અમેરિકા, કેનેડાના સમય અંતર અને તારીખોનું મને ઝાઝું ધ્યાન નથી રહેતું. મેસિવ હાર્ટ અટૅક હશે.”

    “પણ એવી કોઈ હિસ્ટ્રી તો નહોતી.”

    “હા નહોતી, પણ લાગે છે કે પહેલો અટૅક હતો. આ તો સારું થયું કે એણે અમ્બ્યુલન્સને ફોન કરી દીધો હતો નહીં તો કોઈને ખબર ના પડત અને રૂમમાં લાશ પડી પડી સડતી રહેત.”

    લાશ? અરે! છ ફૂટની ઊંચાઈ ધરાવતા નિકીકાકા હવે લાશ બની ગયા! મારો જીવ કકળી ઊઠ્યો.

    “હવે? “ મારાથી પૂછાઈ ગયું.

    “હવે શું, બૉડિ મૉર્ગમાં પડ્યું છે.”

    આ બૉડિ શબ્દ વાગ્યો પણ, મન પરથી એ શબ્દ ખંખેરીને પૂછ્યું, “ના મારા કહેવાનો મતલબ એ હતો કે હવે શું કરવાનું છે?”

    “કરવાનું શું, તારા સુશીલકાકાનેય ફોન કર્યો છે, જોઈએ હવે શું કરી શકાય છે.”

    કાકા મારી સાથે વાત કરતા હતા ત્યારે પાછળથી કાકી એમની હૈયા વરાળ ઠાલવતાં હતાં. કાકી કહેતાં હતાં કે, જો એમના દીકરા રાહુલને નિકીકાકા એમની સાથે કેનેડા લઈ ગયા હોત અને કંઈક ઠેકાણું પાડીને એમની સાથે રાખ્યો હોત તો એમની છેલ્લી ક્ષણોમાં રાહુલ એમનું ધ્યાન રાખી શક્યો હોત. મૂળ વાત એ હતી કે,રાહુલની ફિતરત જોઈને કોઈ એની જવાબદારી લેવા તૈયાર નહોતું.

    કાકા-કાકીનો વાદ વિવાદ આગળ વધે એ પહેલાં કાકાએ ફોન મૂકી દીધો. ફોન મૂકાયો અને હું રડી પડી.

    આ નિકીકાકા નામ પણ મેં આપેલું. નાની હતી ત્યારે નિખીલકાકા બોલતા ફાવે નહીં એટલે નિકીકાકા કહેવાનું શરૂ કર્યું અને બસ, ત્યારથી પરિવારમાં સૌ  એમને નિકી કે નિકીકાકાના નામથી બોલાવવા માંડ્યા.

    આજે એ સૌના લાડીલા નિકીકાકા રહ્યા નથી એ વાત સ્વીકારવા હજુ મારું મન તૈયાર નહોતું. બીજા દિવસે સુનિલકાકા સાથે વાત થઈ તો એમનો અત્યંત ઠંડો પ્રતિસાદ સાંભળીને હું ઠરી ગઈ.

    “કોણ જાય કેનેડા સુધી? અને બૉડિ અહીં લઈ આવવામાં પણ પૂરા દોઢ- બે લાખ જેટલો ખર્ચો થાય છે એનો ભાર કોણ લેશે એ વિચાર્યું છે ગુડિયા? કોઈ વ્યવસ્થા વિચારી લઈશું. તારી કાકીના દૂરના સગા છે એમને જવાબદારી સોંપી શકાય તો એ શક્યતા વિચારી લઈશું.”

    કાકાની વાતનો સૂર કંઈક એવો હતો કે એ તો દિલ્હીમાં માંડ બે છેડા ભેગા કરી શકતા હતા ત્યાં આ ભાર એ કેવી રીતે વેઠી શકે અને સુશીલકાકા જો પૈસા આપવા તૈયાર થાય તો ત્યાંય કાકીની કચકચ શરૂ થઈ જાય. કાકાના મતે આ વેસ્ટ ઑફ મની, ફાલતુ ખર્ચ હતો. કાકાનો એક એક શબ્દ તેજ ધારવાળા ચાકૂની જેમ મને આરપાર છોલતો રહ્યો. નિકીકાકાના અવસાનથી જેટલું દુઃખ થયું હતું એનાથી ઘણું વધારે દુઃખ મને આ શબ્દોથી થતું હતું.

    આ એ જ સૌ હતા જેમના માટે નિકીકાકા પ્રતિ એક વર્ષ દોડી દોડીને અહીં આવતા હતા. આ સૌના પ્રત્યેના પ્રેમને લઈને નિકીકાકા જેટલી વાર આવતા એટલી વાર અઢળક ડૉલર ખર્ચીને કેટલીય વસ્તુઓ લાવતા, નિકીકાકા આવતા એટલી વાર ભેટરૂપી ખુશીઓનો ખજાનો ખોલી દેતા. એમના આ ખજાનાનો લાભ પરિવારના સૌને મળતો. અમારા સૌનાં ઘરમાં જેટલી કિમતી ચીજ-વસ્તુઓ દેખાય, એ બધી જ નિકીકાકાની આપેલી હતી.

    કેટલી વાર હું કાકાને કહેતી કે આટલી દિલદારી પણ નહીં સારી. એકલા જીવ હતા, એમના બુઢાપા માટે પણ કંઈક બચાવવું જોઈએ ને? ત્યારે એ હસીને કહેતા કે એમના બુઢાપાની જવાબદારી ત્યાંની ગવર્મેન્ટની છે. અત્યારે એમને મોજથી જીવવું છે. અને દર વર્ષે એ એટલે દોડીને આવતા કે એમના ભાઈ-ભાભી સિવાય હવેની અમારી પેઢી પણ એમને પ્રેમથી યાદ રાખે.

    નિકીકાકાની વિચારધારા સૌ કરતા જુદી હતી. એમને માત્ર એમના માટે નહીં સૌ માટે જીવવું હતું. એમને સૌને કંઈક આપીને સામે માત્ર સૌનો પ્રેમ જોઈતો હતો.  કંઈક લઈને આવે તો દર વર્ષે સૌ એમની રાહ જુવે ને બાકી ખાલી હાથ આવેલા મહેમાનને મળતો આવકાર પણ અધૂરો હોય.

    દુનિયામાં એક માત્ર માનું ઘર જ એવું હોય જ્યાં માણસ કોઈ બેધડક જઈ શકે. દીકરો બહારગામથી આવે ત્યારે એની હાજરી માત્રથી મા રાજી થઈ જાય છે બાકી પિતાના પ્રેમમાં પણ થોડીક અપેક્ષા તો હોય છે. નિકીકાકાને દાદીની યાદ બહુ આવતી. દાદી મરી ગયાં પછી એ મારી મમ્મીમાં એમની માની ઝલક જોતાં. મમ્મીનાં અવસાન પછી એ મારામાં મમ્મીની છબી શોધતા. આમ એ અને હું, બંને એકબીજા સાથે કોઈ અજબ સ્નેહથી બંધાયેલા હતાં. અને એટલે જ હું કાકાના અવસાનથી અત્યંત વ્યથિત હતી.

    કાકા જેટલી વાર દિલ્હી આવતા એટલી વાર ભોપાલ મારા ઘરે બે-ચાર દિવસ માટે અવશ્ય આવતા. કાકા આવવાના હોય ત્યારે મારા ઘરમાં જાણે દિવાળી આવવાની હોય એવી તૈયારી થતી. ઘરમાં દરેક ચીજ હું નવી લઈ આવતી. મારા આનંદનો પાસ મારા ઘરના ખૂણે ખૂણે છલકાતો.

    ક્યારેક મારા પતિ મારી મજાક કરતા કહેતા, “ભોપાલમાં એક માત્ર તારા માટે જ કાકા આવે છે? “

    મને મળવા ઉપરાંત એક બીજુ આકર્ષણ પણ હતું જેના માટે એ ભોપાલ આવતા એવું મારા પતિદેવનું માનવું હતું. વાત એમની સાચી હતી. મારા સિવાય એક બીજી વ્યક્તિ પણ હતી જેના માટે કાકા આવતા.

    એ વ્યક્તિ એટલે શેફાલી દાસગુપ્તા. એ કાકાની સાથે કૉલેજમાં ભણતી હતી અને આજે એક મોટા આઈ.એસ. ઑફિસરની પત્ની હતી.

    કાકાની નજરે પરફેક્શનનું જો કોઈ દૃષ્ટાંત હોય તો એમાં શેફાલી દાસગુપ્તાનું નામ સૌથી ટોચ પર આવે. અપ્રતિમ સુંદરતાની સાથે બુદ્ધિનો સમન્વય બહુ ઓછા લોકોમાં હોય જે શેફાલી દાસગુપ્તામાં હતો. એમની ડ્રેસસેન્સ, હેરસ્ટાઈલ, અભિજાત્યપણું, સંસ્કારિતા, એમની ઘર સજાવટ, બધું જ અલ્ટિમેટ હતું.

    હું હંમેશા વિચારતી કે કાકાએ લગ્ન ન કર્યા એ સારું થયું નહીંતર કાકીને જીવનભર શેફાલી આંટીની પ્રશસ્તિ સાંભળ્યા કરવી પડત. ક્યારેક વિચારતી કે કાકાને લગ્ન ન કર્યા એનું કારણ શેફાલી આંટી જ હોવા જોઈએ.

    કાકા જ્યારે ભોપાલ આવતા ત્યારે મારે પણ કમને એમની સાથે શેફાલી આંટીના ત્યાં જવું પડતું. કાકા એમના માટે પણ ઘણી કિંમતી ભેટ લઈ આવતા.

    “Wow, how cute, simply marvelous કહીને જે રીતે શેફાલી આંટી એ સ્વીકારતા એ જોઈને જાણે કાકા ધન્ય ધન્ય બની જતા. કાકાને લીધે મારે એમને જમવા બોલાવા પડતા અને વળતા વ્યહવારે એ અમને જમવા બોલાવતાં, પણ બંને વખતે એમના ચહેરા પરની ઉપેક્ષા મારા ધ્યાન બહાર ન જતી. અમારા અને એમના આર્થિક, સામાજિક સ્તરમાં ઘણું અંતર હતું, પણ કાકા તો એમનામાં જ મસ્ત હતા.

    શેફાલી આંટીને કાકાના નિધનના સમાચાર આપવા જોઈએ એવો વિચાર આવતા મેં એમને ફોન કર્યો. નિકીકાકા આવે એટલી વાર મળવા છતાં આજે એમને મારી ઓળખાણ આપવી પડી. નિકીકાકા સાથે એમની નિકટતાનો ઉપરછલ્લો આંચળો સરી ગયો. વાતની શરૂઆત કેવી રીતે કરું અને સમાચાર સાંભળીને એમના પ્રત્યાઘાત કેવા હશે એના વિચારે હું ક્ષણભર અચકાઈ. પણ એ સમયે ફોનમાં એમના ઘરમાં પાર્ટીનો શોરબકોર મને સંભળાતો હતો એટલે એ ક્ષણે વાત કરવી યોગ્ય ન લાગતા, મેં બીજા દિવસે ફોન કર્યો

    “આંટી બીઝી નથી ને?”

    “અરે! બીઝી શું? ક્લબ જવા નીકળતી હતી. સાહેબ તો ગાડીમાં જઈને મારી રાહ જોતા બેઠા છે. બહુ શોખ છે એમને આવો બધો. જો ને કાલે પણ બસ ખાસ કોઈ કારણ વગર પાર્ટી રાખી જ ને? પણ બોલ શું હતું? નિખીલ રાયજાદા આવ્યા છે?”

    “આંટી, સમાચાર નિકીકાકાના,મતલબ નિખીલ રાયજાદાના જ છે. Nikikaka is no more now. નવમી તારીખે મૉન્ટ્રીયલમાં એમનું નિધન થયું.”

    “ઓહ, બીમાર હતા?” સાવ સપાટ અવાજે એમણે પૂછી લીધું”

    “હા, મેસિવ હાર્ટ અટૅક.”

    “So sad,He was all alone there right?”

    “જી.”

    પાછળથી અવાજ સંભળાતા એમને કોઈને કીધું, રામસીંગ, સાહેબને જરા જઈને કહો કે મેમસા’બ આવે છે. એ મને સંભળયું. ફરી મારી સાથે વાતનો તંતુ જોડતા જરા ઉતાવળે બોલ્યા,

    “આ જો ને છોકરાંઓ હોર્ન પર હોર્ન મારે છે. મારે જવું પડશે તો આપણે ફરી ક્યારેક વાત કરીશું? તારા અંકલ,  He is so impatient and yes convey my heartfelt condolence to your family.”

    મને કહેવાનું મન તો થયું કે આંટી તમે નિખીલ રાયજાદાના સન્માન માટે એક દિવસ ક્લબમાં જવાનું ટાળી ન શકો? એટલો તો એમનો હક બને છે પણ એ પહેલાં તો સામેથી એમણે ફોન મૂકી દીધો.

    હું જાણું છું  કે હવે આ નંબર પર ક્યારેય વાત થવાની નથી. ફોનનું રિસીવર મૂકતાં મારાથી બોલાઈ ગયું,

    “નિકીકાકા, જીવનભર તમે લાગણીના વાવેતર કરવાનો પ્રયાસ કર્યો પણ આજે લાગે છે કે તમે ઊસર જમીન પર જ વાવેતર કર્યું. ક્યાંયથી કોઈ અંકુર ફૂટ્યા નહીં”

    મારા માટે નિકીકાકાના નિધન જેટલી આ દુઃખન ઘટના હતી.

    માલતી જોશી લિખિત ‘ઉસરમેં બીજ’ પર આધારિત ભાવાનુવાદ

    સુશ્રી રાજુલબેન કૌશિકનો સંપર્ક rajul54@yahoo.com વિજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.

    , ,

  • સુરાવલી, સિનેમા અને સ્મૃતિઓ : (૨૩) : નૂરજહાં, લતા અને દેશવિભાજન

    {નલીન શાહના અંગ્રેજી પુસ્તક Melodies, Movies and Memories (૨૦૧૬)નો અનુવાદ}

    પિયૂષ એમ પંડ્યા

    દેશના ભાગલા પછી નૂરજહાં પાકિસ્તાન ચાલ્યાં ન ગયાં હોત તો હિન્દી ફિલ્મસંગીતની દુનિયાનું કલેવર કેવું બન્યું હોત? આ સવાલનો જવાબ માત્ર તર્ક કરીને આપી શકાય તેમ છે. પણ આ બાબતે કોઈ પણ સમજૂતીને વાજબી ઠેરાવવા માટે ભાગલા પછીના હિન્દી ફિલ્મ સંગીતના ફલક ઉપર લતા મંગેશકરનું શું સ્થાન હતું તેને ધ્યાને લેવું જરૂરી છે.

    અહીં બન્ને ગાયિકાઓ વચ્ચેની સરખામણી અનિવાર્ય બની રહે છે. નૂરજહાં પોતાના ક્ષેત્રમાં સર્વોચ્ચ સ્થાને હતાં. એવું સ્થાન કે લતાએ પણ તેમની પાસેથી પ્રેરણા મેળવવી પડે. તેવા ગુલામ હૈદર પાસે ગાયકીની કસોટી આપતી વેળાએ લતાએ પોતે નૂરજહાંથી બહેતર તો નહીં, પણ કમ સે કમ તેમની જેવું ગાઈ શકે છે તેમ બતાવવા માટે તેમનું ગાયેલું ફિલ્મ ‘ઝીનત’(૧૯૪૫)નું ગીત બુલબુલા મત રો યહાં ગાયું હતું. આગળ જતાં બન્નેએ પોતપોતાના દેશમાં ટોચનું સ્થાન ભોગવ્યું. ૧૯૪૭ પછી અને ખાસ તો ફિલ્મી સંગીતના બદલાયેલા માહોલમાં તેઓ સામસામાં હોવાની કલ્પના રોચક છે.

    ભાગલા પહેલાંના સમયગાળામાં નૂરજહાંના સિક્કા પડતા હતા ત્યારે ભારેખમ અવાજોનું ચલણ હતું. ૧૯૪૦ના દશકમાં જોશીલી પંજાબી ધૂનોના ચલણની શરૂઆત થઈ તે અરસામાં શમશાદ બેગમ (લૌટ ગયી પાપન અંધીયારી, ફિલ્મ ખજાનચી-૧૯૪૧) અને નૂરજહાં ( મેરે લીયે જહાન મેં ચૈન હૈ ના કરાર હૈ, ફિલ્મ ખાનદાન-૧૯૪૨) જેવા અવાજો તેવાં ગીતોમાં બંધબેસતા હતા.

    નૂરજહાંના અવાજમાં લાગણી વ્યક્ત કરવાની અને સ્વરોની બારીકીને ગુંથી લેવાની ક્ષમતા હતી. આમ હોવાથી તેમનાં ગાયેલાં ગીતો લાંબા સમય સુધી લોકપ્રિય બની રહેતાં હતાં(દીયા જલાકર આપ બુઝાયા, ફિલ્મ બડી મા-૧૯૪૫). આ ગીતના અંતરામાં કીસી તરાહ સે મહોબત મેં ચૈન પા ના સકે અને ઉપર ઉલ્લેખ થયો છે તે ફિલ્મ ઝીનતના ગીત ‘બુલબુલા મત રો’ના અંતરામાં આંસુ બહાના હૈ મના જેવા શબ્દો છેડાય છે ત્યારે તેની અસરથી અભિભૂત થયેલા ભાવકને તે અંદરથી સ્પર્શી જાય છે. નૂરજહાંના અવાજમાં ફિલ્મ ‘ગાંવ કી ગોરી’(૧૯૪૯)ના ગીત બૈઠી હૂં તેરી યાદ કા લેકર કે સહારા અને લતાએ ગાયેલા ફિલ્મ ‘લાહોર’ના ગીત તૂટે હૂએ અરમાનોં કી એક દુનિયા બસાયે સાંભળીએ ત્યારે ખ્યાલ આવે છે કે  ભાવઅભિવ્યક્તિ અને સ્વરફંગોળ બાબતે નૂરજહાં લતાથી આગળ નીકળી જાય છે.

    બન્ને ગીતો એક જ સાંગીતિક બીબામાં ઢાળવામાં આવેલાં હોય તેમ લાગે છે. લતાએ પોતાનું ગીત ખુબ જ સારું ગાયું છે પણ તેની ગાયકી નૂરજહાંના ‘બૈઠી હૂં તેરી યાદ કા’  જેવી અસર છોડી શકતી નથી. આથી લોકપ્રિયતામાં પણ તેનીથી પાછળ રહી જાય છે.

    સવાલ એ છે કે નૂરજહાંએ પાકિસ્તાન ન જવાનો નિર્ણય કર્યો હોત તો પરિસ્થિતિ શું હોત? શું તેમની ઉપસ્થિતિને લીધે લતાના ભારતની શ્રેષ્ઠ ગાયિકા તરીકેના પ્રાદુર્ભાવ પર અવરોધક અસર પડી હોત? મારો ભારપૂર્વકનો જવાબ છે, ના!

    એ હકીકત છે કે દત્તા કોરેગાંવકર, શ્યામસુંદર અને નૌશાદ જેવા કલ્પનાશીલ સર્જકોએ તેમની ચોક્કસ ધૂનો માટે નૂરજહાંના અવાજનો ઉપયોગ કરવાનું પસંદ કર્યું હોત. વળી ચંદુલાલ શાહ અને શશધર મુકરજી જેવા નિર્માતાઓ ખુરશીદ અને અમીરબાઈની અવેજીમાં લતાના નાની છોકરી જેવા અવાજને લેતાં ખચકાતા હતા.

    પણ, ઘણાં પરિબળોએ લતાને અનુકુળતા કરી આપી. એક હતું પાર્શ્વગાનનો ઉદય. નૂરજહાં માત્ર પોતાને માટે જ ગાતાં હતાં. આથી તેમને એવી જ ફિલ્મોમાં ગાવાની તક મળત, જેમાં તેમની ભૂમિકા હોય. બીજું કારણ હતું બદલાઈ રહેલો માહોલ. સ્વાતંત્ર્ય પછી બીજા વિશ્વયુધ્ધ અને દેશના ભાગલાને લીધે સામાજિક અને આર્થિક તખતો ઝડપથી બદલાવા લાગ્યો. ફિલ્મો અને ફિલ્મી સંગીત ઉપર વેગીલા જીવનપ્રવાહોની અસર વર્તાવા લાગી. ફિલ્મ બરસાતનું ગીત જીયા બેકરાર હૈ આ બાબતને સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે. તે જ સમયગાળામાં શંકર-જયકિશન(બરસાત-૧૯૪૯), રોશન (હમલોગ-૧૯૫૧), મદન મોહન (અદા-૧૯૫૧) અને હેમંતકુમાર (નાગીન-૧૯૫૪) જેવા સંગીતકારો મેદાનમાં આવ્યા, જેઓ લતાના અવાજનો ભારપૂર્વક આગ્રહ રાખતા હતા. અગાઉના પંજાબી સંગીતકારો કરતાં આ બધા અલગ પશ્ચાદભૂમિમાંથી આવતા હતા અને તેમનાં પસંદગીનાં ધારાધોરણો પણ જુદાં હતાં.

    આગળ.. શંકર, સી.રામચંદ્ર, મદનમોહન
    પાછળ.. રોશન, અનિલ બીશ્વાસ, હેમંતકુમાર, મહંમદ શફી, નૌશાદ

    બિનપંજાબી સંગીતનિર્દેશકો માટે લતાનો માધુર્યથી ભરપૂર, તાલિમબદ્ધ અને ત્રણેય સપ્તકોમાં વિસ્તરી શકે તેવો અવાજ ઈશ્વરી વરદાનથી કમ નહોતો. નૂરજહાંના માર્ગદર્શક ગુલામ હૈદરે પણ ફિલ્મ પદ્મીની(૧૯૪૮)ના ગીત બેદર્દ તેરે દર્દ કો સીને સે લગા કે માટે લતાના પાતળા અવાજનો ઉપયોગ કરીને પોતાની બહુમુખિતા પ્રસ્થાપિત કરી હતી.

    એવું ધારી લઈએ કે નૌશાદે ફિલ્મ અંદાઝ (૧૯૪૯)નાં ગીતો તોડ દીયા દિલ મેરા અને ઉઠાયે જા ઉન કે સીતમ ની ધૂનો નૂરજહાંની આભામાં રહીને બનાવી હશે. લતાએ આ ગીતોને અન્ય કોઈ જ ન ગાઈ શકે  એવાં ગાયાં. આગળ જતાં ચંદા રે જા રે જા રે (ઝીદ્દી-૧૯૪૮), મેરે લીયે વોહ ગમ એ ઇંતેજાર છોડ ગયે (અનોખા પ્યાર-૧૯૪૮), (મહલ-૧૯૪૯), કૌન સૂને ફરીયાદ હમારી (દુલારી- ૧૯૪૯) અને દિલ હી તો હૈ તડપ ગયા (આધી રાત-૧૯૫૦) જેવાં લાગણીપ્રચૂર ગીતો વિશે વિચારીએ તો સ્વીકારવું પડે કે સમયસમયે લતાએ જે અસર ઉભી કરી છે તે નૂરજહાં કદાચ ન કરી શક્યાં હોત.

    પાછળ ફરી ને જોઈએ તો નૂરજહાંની વિદાય બહુ મોટી ખોટરૂપ બની રહી છે. લતાએ ગાયેલાં અસંખ્ય ગીતો પણ નૂરજહાંના પ્રમાણમાં નાનકડા પ્રદાનની યાદ મીટાવી શક્યાં નથી. નૂરજહાંએ પોતાના હ્રદયની વાત માની, તેમના માનીતા સંગીતકારો તેની રાહ જોઈ રહ્યા હતા એવા લાહોર જવાનું તેમણે   નક્કી કર્યું એ તેમની નિયતીએ સૂઝાડ્યું હતું. ત્યાં તેમનું એકચક્રી સામ્રાજ્ય જામવાનું હતું, જો નૂરજહાં ભારતમાં રોકાઈ ગયાં હોત અને અન્ય અભિનેત્રીઓ માટે પાર્શ્વગાન કરવાનું સ્વીકારત તો પણ તે લાંબું ટકી ન શક્યાં હોત. સમયના બદલાવ અને નવા નવા સંગીતકારોના આગમન સાથે સીનેસંગીતનો તખતો પણ બદલાઈ રહ્યો હતો. તેમની કાબેલિયત માટે અનુકૂળ વાતવરણ નહોતું રહ્યું. લતાના ઉદય માટે એકદમ યોગ્ય સમય પાકી ગયો હતો.

    નોંધ :

         –   તસવીરો નેટ પરથી અને ગીતોની લિંક્સ યુ ટ્યુબ પરથી સાભાર લીધેલી છે.    

             તેનો કોઈ જ વ્યવસાયિક  ઉપયોગ નહીં કરવામા આવે.

           –  મૂલ્યવર્ધન …. બીરેન કોઠારી

    શ્રી પિયૂષ પંડ્યા : ઈ-મેલ: piyushmp30@yahoo.com

    ,

  • બંદિશ એક, રૂપ અનેક : (૯૬): “बरसन लागी रे बदरिया “

     

    નીતિન વ્યાસ

    કજરી બનારસ અને પૂર્વી ઉત્તરપ્રદેશનો પ્રસિદ્ધ લોકગીતનો  પ્રકાર છેઃ આ ગીતો મુખ્યત્વે શ્રાવણ માસમાં ગવાય છે. આ મહિનામાં આકાશમાં આચ્છાદિત વાદળોની કાલિમા, જે કાજળ જેવી કાળી હોય છે તે પરથી તેનું નામાભિધાન થયાનું જણાય છે. પૂર્વી ભારતમાં ભાદરવા કૃષ્ણ ત્રીજને કજરી ત્રીજ કહેવામાં આવે છે અને વિવાહિત મહિલાઓ પતિના લાંબા આયુષ્ય માટે આ વ્રત કરતી હોય છે. કજરીમાં વર્ષાઋતુમાં નાયિકાનું વિરહવર્ણન અને રાધાકૃષ્ણની લીલાઓનું વર્ણન અધિક થયું છે. બનારસ અને મીરજાપુરની કજરી ખૂબ પ્રસિદ્ધ છે.

    સહુ પ્રથમ કજરી ગીત આજથી ૧૫૦–૨૦૦ વર્ષ પહેલાં થયેલા ભોજપુરી સંત કવિઓમાં – ખાસ કરીને લક્ષ્મી સખીની રચનાઓ રૂપે કજરી ગીતપ્રકાર પ્રાપ્ત થાય છે. મીરજાપુરમાં કજરી ગીતોની સ્પર્ધા યોજાય છે, જેમાં સ્ત્રીઓની સાથે પુરુષો પણ ભાગ લેતા હોય છે. ગવૈયાઓ બે જૂથોમાં વહેંચાઈ જઈને ગીતો ગાય છે. એક દળની વ્યક્તિ પ્રશ્ન કરે છે અને બીજા દળની વ્યક્તિ એનો ઉત્તર આપે છે. આ ક્રમ ક્યારેક આખી રાત સુધી ચાલતો રહે છે. કજરીમાં હૃદયવિદારક કરુણ રસની સાથોસાથ શૃંગાર રસનું પણ મધુર નિષ્પત્તિ હોય છે. કજરીનો લય મીઠો, મધુર અને મનમોહક હોય છે, જેને સાંભળીને શ્રોતાઓ મુગ્ધ થઈ જાય છે. હિંદી ફિલ્મોમાં કજરી ગીતોના પ્રવેશ પછી આ ગીતપ્રકાર ખૂબ લોકપ્રિય થયો છે. કજરીના દૃષ્ટાંત રૂપે શૈલેન્દ્રનું રચેલ, આશા ભોંસલેએ ગાયેલ અને રાગ પીલુમાં ઢાળેલ કજરી ગીત – અબ કે બરસ ભેજ ભૈયાકો બાબુલ, શ્રાવનકો બીજો બુલાય રે – અત્યંત પ્રસિદ્ધ છે.

    કજરીના ગાયકોના ચાર અખાડા પ્રસિદ્ધ છે: (1) પંડિત શિવદાસ માલવીય અખાડા, (2) જહાંગીર અખાડા,(3) વૈરાગી અખાડા અને (4) અક્કડ અખાડા.

    આ અખાડાઓની રમઝટ મુખ્યત્વે બનારસ, બલિયા, ચંદૌલી અને જૌનપુર જિલ્લાઓમાં નિહાળવા મળે છે.

                                                                                                                                            — પ્રવીણચંદ્ર પરીખ (સૌજન્યઃ Gujarati Vishvakosh)

    વર્ષાઋતુ માં આકાશમાં  ઘેરાતાં વાદળો અને સરવાણીનો મંદ મંદ અવાજ નાયિકાને આનંદ વીભોર કરેછે અને સાથે એક વેદના પણ અનુભવે છે. “સાવન કી ઋતુ આયી સજનીયા….. પ્રીતમ ઘર નહિ આયે” અહીં વિરહની વાત છે  બનારસ બાજુની કજરીમાં  મહદ અંશે કૃષ્ણ, રાધા અને ગોપીઓની વાત આવે છે. જયારે લખનઉ માં બાલમ, સાજન વગેરે નો ઉલ્લેખ સાંભળવા મળેછે. આજની બંદિશમાં આ બધું સામેલ છે.

    પ્રથમ સાંભળીએ શ્રીમતી ગિરિજાદેવી સાથે પંડિત રવિ કીચલુ “बरसन लागी रे बदरिया रूम झूम के” રાગ હિંડોળ

    બનારસના  પંડિત શ્રી છન્નાલાલ મિશ્રા આ કજરી સમજાવતાં

    આ કજરીની મજા કથ્થક સાથે માણીયે, કલાકાર છે ઈશ્વરી અને અપૂર્વા દેશપાંડે

    ઉસ્તાદ અમીર ખાં રાગ મિયાં મલ્હારમાં બંદિશ

    સુપ્રસિદ્ધ ગાયિકા શ્રી રોશનારા બેગમ, રાગ મિયાં મલ્હાર “બરસન લાગી”.

    પતીયાલા ઘરના, શ્રીમતી લક્ષ્મી શંકર, એક સમયે મહાત્મા ગાંધીના “હરિજન” માં સહતંત્રી હતા. તેઓ પંડિત રવિશંકરનાં લઘુબંધુ રાજેન્દ્ર શંકરનાં પત્ની.

    શ્રી કૌશિકી ચક્રવર્તીના સુમધુર અવાજમાં આ કજરી

    https://youtu.be/OhCY_TTQFZU
    બનારસ ઘરના ગાયિકા અબીરા મુખરજી સાથે શરણાઈ અને સારંગી

    બનારસના ડો. સોમા ઘોષ, શબ્દો છે: “बरसन लागी रे बदरिया सावन की, मोरी सारी चुनरिया बिग गयी II

    સંગીતા બેનરજી, કજરી રાગ હિંડોળ

    ઉસ્તાદ બરકતઅલી ખાં , દાદરા

    “बरसन लागी सावन बुंदिया राजा
    तुम बिन लागे मोरा जिया II”

    રાગ મિશ્ર પીલુ, ગાયિકા શ્રી અશ્વિની ભીડે

    बरसन लागी सावन बुंदिया
    प्यारे बिन लागेना मोरी अखियाँ II

    શ્રી સયાલી પ્રભુની સરસ નૃત્ય પ્રસ્તુતિ

    સિંગાપુરના શ્રી સુનેના ગુપ્તા નું કથ્થક

    શ્રી શ્વેતા સારસ્વત નું કથ્થક

    હવે સાંભળીયે પિયાનો સંગાથે પંડિત ગણેશ પ્રસાદ મિશ્ર

    રાગ મિશ્ર પીલુ માં ઠૂમરી, ગાયક શ્રી જાવેદ અલી

    સુપ્રસિધ્ધ ગાયિકા શ્રી માલિની અવસથી

    અંતમાં શ્રી મીરાંબાઈ નું ભજન યાદ કરીયે:

    ” મીરાંબાઈ” ચિત્રકાર કલાગુરુ શ્રી રવિશંકર

    बरसे बदरिया सावन की।
    सावन की मन भावन की॥

    सावन में उमंगयो मेरो मनवा। 
    झनक सुनी हरि आवन की॥

    उमड़ घुमड़ चहुँ देस से आयो। 
    दामिनी धमके झर लावन की॥

    नन्हे नन्हे बूंदन मेघा बरसे।   
    शीतल पवन सुहावन की॥

    मीरा के प्रभु गिरिधर नगर।
    आनंद मंगल गावन की॥

    શ્રી નીતિન વ્યાસ નો સંપર્ક ndvyas2@gmail.com વિજાણુ ટપાલ સરનામે થઈ શકે છે.

    ,

  • કામદાર રાજ્ય વીમા નિગમના ‘૧૭ – ૧૮ના વાર્ષિક અહેવાલમાં ડોકીયું

    વ્યાવસાયિક આરોગ્ય અને સલામતી

    જગદીશ પટેલ

    ઇ.એસ.આઇ કાયદાનો પરિચય:

    એમ્પ્લોઈઝ સ્ટેટ ઈન્સ્યોરન્સ એક્ટ, 1948 (કામદાર રાજ્ય વીમા કાયદો, ૧૯૪૮)એ ભારતના પ્રથમ વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુનું સ્વપ્ન હતું. તે ઈચ્છતા હતા કે બ્રિટનની નેશનલ હેલ્થ સર્વીસ (NHS)  જેવી આ સેવા હોય. કાયદામાં જોગવાઈ કર્યા મુજબ, ESI કોર્પોરેશનની રચના કરવામાં આવી હતી જેની પાસે કાયદાનો અમલ કરવાની જવાબદારી છે. નાણાકીય વ્યવસ્થા સાથે, રાજ્ય સરકારો વીમેદાર વ્યક્તિઓ (IPs) અને તેમના પરિવારોને દવાખાનાઓ અને હોસ્પિટલો દ્વારા આરોગ્ય સંભાળ સેવાઓ પૂરી પાડે છે. રાજ્ય સરકાર દ્વારા અધિસુચીત ભૌગોલીક વિસ્તારોને આ કાયદો લાગુ પડે છે. અધીસૂચિત વિસ્તારોમાં ૧૦ કે તેથી વધુ કામદારોને રોજગારી આપતા એકમો આ કાયદા હેઠળ આવરી લેવામાં આવ્યા છે. આ એકમો માં કામ કરતા અને રૂ. ૨૧,૦૦૦ કે તેથી ઓછી કમાણી કરતા કર્મચારીઓને કાયદા હેઠળ આવરી લેવામાં આવે છે. મોટાભાગના રાજ્યોમાં ઉત્પાદન એકમો ઉપરાંત સિનેમા હોલ, દુકાનો અને અન્ય સંસ્થાઓ આવરી લેવામાં આવી છે. કેટલાક રાજ્યોમાં ખાનગી શાળાઓ અને તબીબી સંસ્થાઓ પણ આવરી લેવામાં આવી છે. મંત્રી, શ્રમ અને રોજગારની અધ્યક્ષતા હેઠળ, ભારત સરકાર દ્વારા કામદાર રજ્ય વીમા નીગમના બોર્ડની રચના કરવામાં આવે છે જે સર્વોચ્ચ નિર્ણય લેતી સંસ્થા છે. બોર્ડમાં રાજ્ય સરકારના પ્રતિનિધિઓ, માલીકોના પ્રતિનિધિઓ અને કર્મચારીના પ્રતિનિધિઓ હોય છે.

    NDA સરકાર હેઠળ થયેલા મુખ્ય ફેરફારો:

    એનડીએ સરકાર હેઠળ તેઓએ સૌપ્રથમ જાહેર કર્યું કે ESIC.2 હેઠળ ESI હોસ્પિટલોના પથારીઓની પથારીની ચાદર દરરોજ બદલવામાં આવશે અને તે દિવસ માટે અલગ-અલગ રંગની હશે જેથી કરીને બેડશીટ બદલાઈ કે કેમ તે જાણવામાં સરળતા રહે. આ નિર્ણય જાહેર કરતા મોટા મોટા હોર્ડિંગ્સ સમગ્ર ભારતમાં લગાવવામાં આવ્યા હતા. હોર્ડિંગ્સમાં જે જણાવવામાં આવ્યું ન હતું તે એ હતું કે દેશમાં જે ૧૫૪ ESI હોસ્પિટલ છે જેમાંથી માત્ર ૪૮ ESI કોર્પોરેશન દ્વારા સંચાલીત હોસ્પીટલો છે અને આ નિર્ણય માત્ર ESIC સંચાલિત હોસ્પિટલો માટે જ છે. માર્ચ ૨૦૧૭ સુધી ESIC સંચાલિત હોસ્પિટલોની સંખ્યા ૩૬ જ હતી. આ સૂચવે છે કે વધુને વધુ હોસ્પિટલો ESI કોર્પોરેશનના સીધા નિયંત્રણ હેઠળ લાવવામાં આવી છે. તે સિવાય તેઓએ અસંગઠિત ક્ષેત્રમાં કામદારોને કવરેજ આપવા માટે યોજના શરૂ કરી. તત્કાલિન શ્રમ મંત્રી બંડારુ લક્ષ્મણ દ્વારા હૈદરાબાદમાં આ યોજના શરૂ કરવામાં આવી હતી. એવું કહેવામાં આવ્યું હતું કે હૈદરાબાદ અને દિલ્હીના ઓટો રિક્ષા ચાલકો તેમજ ઘરેલુ કામદારોને આ યોજના હેઠળ આવરી લેવામાં આવશે. લોન્ચ ઈવેન્ટમાં માત્ર બે જ કામદારોને આવરી લેવામાં આવ્યા હતા અને હવે તેના વિશે કોઈ વાત કરતું નથી. જો કે આ યોજના હેઠળ આવરી લેવાયેલા કામદારોએ નકકી કરેલ ફાળૉ ભરવા સામે તેમને માત્ર તબીબી લાભ જ આપવાના હતા જેમાં કામદારોને કોઇ આકર્ષણ ન હતું તેથી આ યોજના સફળ નીવડી નહી. ૨૦૧૫માં સરકારે જાહેર કર્યું કે બાંધકામ કામદારોને ESI કાયદા હેઠળ લાવવામાં આવશે. બાંધકામ ઉદ્યોગે ESI કાયદા હેઠળ બાંધકામ કામદારોના સમાવેશ સામે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો અને કહ્યું હતું કે, તેમના પર કલ્યાણ સેસ વસૂલવામાં આવી રહ્યો છે અને સરકારે GST દાખલ કરતી વખતે “એક રાષ્ટ્ર એક કર” વચન આપ્યું હતું, તે ESI ફાળો એકત્રિત કરવા માટે અન્યાય થશે. તેઓએ કોર્ટમાં અરજી દાખલ કરી જે હાલ સુનાવણી હેઠળ છે. અસંગઠિત ક્ષેત્રના કામદારોને ESI સેવાઓ કેવી રીતે વિસ્તૃત કરવામાં આવશે તે અંગે કોઈ ચર્ચા થઈ નથી.

    NDA-2 દરમિયાન બે મોટા ફેરફારો કરવામાં આવ્યા છે. તેના કવરેજ હેઠળ વધુ વિસ્તારોનો સમાવેશ કરવા માટે ESIC એ પસંદ કરેલા સમગ્ર જિલ્લાઓને આવરી લેવાનું નક્કી કર્યું. તેમાં વધુને વધુ જિલ્લાઓ ઉમેરાઈ રહ્યા છે. હવે સામાજિક સુરક્ષા કોડ પછી, ESI એક્ટ હેઠળ વિસ્તારને આવરી લેવા માટે કોઈ સૂચનાની જરૂર રહેશે નહીં.

    બીજો મોટો ફેરફાર એ છે કે પ્રીમિયમના દરમાં ધરખમ ઘટાડો કરવામાં આવ્યો છે. ૧ જુલાઈ, ૨૦૧૯ થી, નોકરીદાતાઓ માટે પ્રીમિયમ (યોગદાન) ૪.૭૫% થી ઘટાડીને ૩.૨૫% કરવામાં આવ્યું છે અને કર્મચારીઓ માટે ઘટાડો ૧.૭૫% થી ૦.૭૫% છે. કોર્પોરેશને જાહેર કર્યું કે હવે તેમને વધારે પૈસાની જરૂર નથી.

    તેમના બજેટ ભાષણ દરમિયાન અરુણ જેટલીએ જાહેર કર્યું કે ESI હવે ફરજિયાત રહેશે નહીં પરંતુ સ્વૈચ્છિક રહેશે. પરંતુ બાદમાં તેનો અમલ થયો ન હતો. નિર્મલા સીતારામને તેના બજેટ ભાષણોમાં બે વખત જાહેર કર્યું છે કે ESI સમગ્ર ભારતમાં આવરી લેવામાં આવશે પરંતુ તે કેટલો સમય લાગી શકે છે તે અંગે મૌન છે. હવે આ રિપોર્ટ નોંધે છે કે, “વિઝન-૨૦૨૨ ઘડવામાં આવ્યું છે જેમાં ૨૦૨૨ સુધીમાં સમગ્ર રાષ્ટ્રમાં ESI સ્કીમને વિસ્તારવાની દરખાસ્ત કરવામાં આવી છે.” આપણે હવે ૨૦૨૩માં પ્રવેશી ચુક્યા છીએ તે યાદ રહે.

    ૨૦૧૭ – ૧૮ના વાર્ષિક અહેવાલની મુખ્ય વિશેષતાઓ:

    1. નાણાકીય વર્ષ ૨૦૧૬ ના અંત સુધીમાં ૩૯૩ જિલ્લાઓ સંપૂર્ણ રીતે આવરી લેવામાં આવ્યા હતા જ્યારે વર્ષ ૨૦૧૮ ના અંત સુધીમાં ૫૨૬ જિલ્લાઓ ભરણ કવરેજ હેઠળ છે. ૧૩૩ જિલ્લાઓને આંશિક રીતે અથવા આવરી લેવામાં આવ્યા નથી તેમાંથી સંપૂર્ણપણે આવરી લેવામાં આવ્યા છે. જો કે, સંપૂર્ણ જિલ્લાઓને આવરી લેવાની ગતિ ધીમી કરવામાં આવી છે. નાણાકીય વર્ષ ૨૦૧૭ -૧૮માં ૨૪ જિલ્લાઓને સંપૂર્ણ કવરેજ હેઠળ લાવવામાં આવ્યા હતા. ૨૪માંથી, હરિયાણામાં, ૨ પશ્ચિમ બંગાળમાં અને એક ત્રિપુરામાં છે.
    2. તેમની આવકની આવક ૧૬,૮૫૨. ૩૮ કરોડથી વધીને રૂ.૨૩,૪૮૦.૩૭ કરોડ થઈ છે, જે ૬,૬૨૭.૯૯ કરોડનો વધારો સુચવે (૩૯.૩૨%) છે. છે. આ આવક સામે તેમનો મહેસૂલ ખર્ચ રૂ.૯,૭૨૭.૭૧ કરોડથી ઘટીને રૂ.૯,૧૬૧.૩૬ કરોડ થયો છે, જે રૂ.૫૬૬.૩૫ કરોડ (૫.૮૨%)નો ઘટાડો સુચવે છે.
    3. વર્ષ ૨૦૧૬ -૧૭ માં તેમની આવક રૂ.૧૬,૮૫૨.૩૮ કરોડ હતી તેની સામે તેમનો ખર્ચ રૂ.૯,૭૨૭.૭૧ કરોડ હતો. રૂ.૭,૧૩૪.૬૭ કરોડ (૪૨.૩૩%) બિનખર્ચાયેલી રકમ હતી. વર્ષ ૨૦૧૭-૧૮માં તેમની આવક રૂ.૨૩,૪૮૦.૩૭ કરોડ અને ખર્ચ રૂ.૯,૧૬૧.૩૬ કરોડ હતો. રૂ. ૧૪,૩૧૯.૦૧ કરોડ (૬૦.૯૮%) વણવપરાયેલા રહ્યા.
    4. વર્ષ ૨૦૧૬-૧૭માં તેઓએ તે વર્ષમાં તેમની આવકના ૫૭.૭૨% ખર્ચ કર્યા જ્યારે વર્ષ ૨૦૧૭-૧૮માં તેઓએ તેમની આવકનો ૩૯.૦૧% ખર્ચ કર્યો.
    5. રોકડ લાભની ચૂકવણી પરનો તેમનો ખર્ચ રૂ.૧,૧૫૧૭.૯૩ કરોડથી ઘટીને રૂ.૬૪૨.૮૪.84 કરોડ થયો છે, જે રૂ. ૮૭૫.૦૯ કરોડ (૫૭.૬૫%) ઘટાડો સુચવે છે.
    6. તેમનો વહીવટી ખર્ચ રૂ.૧,૭૩૨.૦૨ કરોડથી ઘટીને રૂ.૧,૦૩૧.૦૬ કરોડ થયો છે, જે રૂ.૭૦૦.૦૬ કરોડ (૪૦.૪૭%)નો ઘટાડો થયો છે.
    7. તબીબી લાભ પરનો તેમનો ખર્ચ રૂ.૬,૨૫૬.૫૭ કરોડથી વધીને રૂ.૬,૮૬૭.૭૩  કરોડ થયો, રૂ.૬૧૧.૧૬ કરોડ (૯.૭૬%)નો વધારો થયો છે.
    1. વિવિધ મુખ્ય ત્રણ હેડ પર તેમનો ખર્ચ નીચે મુજબ રહ્યો:
    બજેટ હેડ 2016-17 2017-18
      Rs. in crore % of total expenditure in the year Rs. in crore % of total expenditure in the year
    રોકડ લાભ ચુકવણી ખર્ચ 1517.93 15.6 642.84 7.01
    તબીબી લાભ પાછળ થયેલ ખર્ચ 6256.67 64.31 6867.73 74.96
    વહીવટી ખર્ચ 1732.02 17.8 1031.06 11.25

    રોકડ લાભોમાં માંદગીનો લાભ (માંદગીને કારણે વેતનમાં થયેલા નુકસાનની ભરપાઈ, (તબીબી અધિકારી દ્વારા પ્રમાણિત રજા), અસ્થાયી વિકલાંગતા લાભ (વૉક પર અકસ્માતના પરિણામે કામ પરથી ગેરહાજરીને લીધે વેતનમાં થયેલા નુકસાનની ભરપાઈ) અને કાયમી અપંગતા લાભ, (કામને સ્થળે થયેલ અકસ્માતના પરિણામે આવેલ અથવા વ્યવસાયીક રોગને કારણે આવેલ કાયમી અપંગતા માટે આજીવન પેન્શન)), આશ્રિત લાભ (કામને સ્થળે ફરજ દરમિયાન અને વ્યવસાયિક રોગને કારણે વીમેદાર કામદારના મૃત્યુના કિસ્સામાં વીમાધારક વ્યક્તિના કાનૂની વારસદારને આજીવન પેન્શન). રસપ્રદ વાત એ છે કે આ રોકડ લાભો પરનો ખર્ચ ૧૫.૬% થી ઘટીને ૭.૦૧% થઈ ગયો છે. એ પણ નોંધવું જોઈએ કે તેમનો મોટો ખર્ચ તબીબી લાભ પર છે એટલે કે તબીબી સંભાળ પૂરી પાડવા માટેનો ખર્ચ વધ્યો છે જ્યારે રોકડ લાભો પરનો ખર્ચ ઓછો થયો છે. મોટી રકમ ખર્ચવામાં આવતી હોવા છતાં વીમાધારકો દ્વારા થતી મોટાભાગની ફરિયાદો નબળી તબીબી સંભાળ સેવાઓ સંબંધિત હોય છે. જ્યારે કામદારો અને ટ્રેડ યુનિયનો અસંગઠિત ક્ષેત્રના કામદારોને ESI કાયદા હેઠળ આવરી લેવાની માંગ કરે છે, ત્યારે તેઓ કહે છે કે તબીબી સંભાળ નબળી રહેવા દો, રોકડ લાભો પર વીમાધારક કામદારોનો અધિકાર હશે. અહીં આપણે જોઈએ છીએ કે રોકડ લાભ એ તેમના ખર્ચનો બહુ નાનો ભાગ છે.

    1. આપણે નોંધવું જોઈએ કે બંને વર્ષોમાં તેમનો વહીવટી ખર્ચ રોકડ લાભો પરના તેમના ખર્ચ કરતાં પણ વધારે છે.
    2. તબીબી લાભ પરનો ખર્ચ ૧૬-૧૭માં ૪ ગણો અને ૧૭ -૧૮માં રોકડ લાભો પરના ખર્ચ કરતાં ૧૦ ગણો વધુ છે. અમને ખબર નથી કે મેડિકલ કેર પર ૧૦ કરોડનો ખર્ચ વધારે થવાનું કારણ શું હતું અને તેનું પરિણામ શું આવ્યું? શું તે નવા આવરી લેવામાં આવેલા વિસ્તારોમાં સેવાઓ પ્રદાન કરવા માટે હતું?
    3. એક વર્ષમાં નોકરીદાતાઓની સંખ્યા ૮,૯૮,૧૩૮ થી વધીને ૧૩,૩૩,૭૩૦ થઈ. ૧૭ -૧૮ દરમિયાન નવા ૪,૩૫,૫૯૨ નોકરીદાતાઓ નોંધાયા હતા જેમાં ૪૮.૫% નો વધારો નોંધાયો છે.
    4. કામદારોની સંખ્યા ૨૯૩.૨૧ લાખથી વધીને ૩૧૧.૧૯ લાખ થઈ. એક વર્ષમાં ૧૭.૯૮ લાખ કામદારો ઉમેરાયા જે ૬.૧૩%નો વધારો સુચવે છે. (કર્મચારીઓ તે છે જેઓ રોજગારમાં છે અને જેઓ પોતાના પગારમાંથી વીમા માટેનો ફાળો આપી રહ્યા છે). કર્મચારીઓની સંખ્યામાં વધારો માલીકોની સંખ્યા સાથે મેળ ખાતો નથી.
    5. વીમાધારક વ્યક્તિઓની સંખ્યા ૩૧૯.૬૩ લાખથી વધીને ૩૪૩.૩૧ લાખ થઈ છે. એક વર્ષમાં ૨૩.૬૮ લાખ કામદારો ઉમેરાયા હતા. (વીમાધારક વ્યક્તિઓમાં કર્મચારીઓ તેમજ PDB અથવા આશ્રિત લાભ જેવા રોકડ લાભો મેળવનારાઓનો સમાવેશ થાય છે; પાછળથી બે યોગદાન આપી શકશે નહીં). છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં તે બમણાથી પણ વધુ થઈ ગયો છે.
    6. વીમાધારક મહિલાઓની સંખ્યા ૪૦.૯૦ લાખથી વધીને ૪૫.૪૨ લાખ થઈ, ૪.૫૨ લાખનો વધારો સુચવે છે.
    7. કુલ લાભાર્થીઓની સંખ્યા વધીને ૧૩.૩૨ કરોડ થઈ ગઈ છે.
    8. ESI હોસ્પિટલોની સંખ્યા ૧૫૧ થી વધીને ૧૫૪ થઈ.
    9. ESI દવાખાનાઓની સંખ્યા ૧૪૮૯થી વધીને ૧૫૦૦ થઇ. કુલ ૧૧ દવાખાનાઓનો વધારો થયો. એમ માનીએ કે નવા ઉમેરાયેલા ૧૭.૯૮ લાખ નવા કામદારો માટે આ દવાખાના ઉમેરાયા છે – ઉમેરાયેલા દર ૧.૬૩ લાખ નવા કામદારો માટે એક દવાખાનું. ડિસ્પેન્સરી ખોલવા માટેની માર્ગદર્શિકા મુજબ, “સામાન્ય રીતે ૩,૦૦૦ આઈપી ફેમિલી યુનિટ માટે બે ડોક્ટર ડિસ્પેન્સરી, ૫,૦૦૦ આઈપી ફેમિલી યુનિટ માટે ૩ ડોક્ટર ડિસ્પેન્સરી અને ૧૦,૦૦૦ આઈપી ફેમિલી યુનિટ્સ માટે ૫ ડોક્ટર ડિસ્પેન્સરી ખોલવી જોઈએ.” તમામ વિસ્તારોમાં ૫૦૦૦ આઈપી છે તેમ માનીએ, તો આ માર્ગદર્શિકા મુજબ ૬૦૦૦ થી વધુ દવાખાનાઓ હોવા જોઈએ.
    10. વીમા તબીબી અધિકારીઓની સંખ્યા ૭૮૨૮ થી વધીને ૭૯૦૮ થઈ, ૮૦ નો વધારો. ESIC મેડિકલ કોલેજો ચલાવી રહી છે અને તેમ છતાં તેઓ જરૂરી તબીબી અધિકારીઓની નિમણૂક કરવામાં અસમર્થ છે.
    11. વર્ષ દરમિયાન કારાવી નીગમે 60 નિરીક્ષણ કચેરીઓ બંધ કર્યા પછી, હવે ૩૪૧` નિરીક્ષણ કચેરીઓ બચી છે. શ્રમ સુવિધા પોર્ટલ પછી આ ઓફિસો વધુ ઉપયોગી નથી એમ કહેવાયું છે અનેતે કારણે આ કચેરીઓ બંધ કરેલી છે. શ્રમ સુવિધા પોર્ટલની મદદથી ૧૫,૧૪૧ તપાસ હાથ ધરવામાં આવી હતી, એમ આ અહેવાલ નોંધે છે.
    12. વર્ષ દરમિયાન કોર્ટ દ્વારા ૮૭૧ ફરિયાદોનો નિકાલ કરવામાં આવ્યો હતો. ૩૧ -૩ -૧૮ સુધીમાં ૧૨,૨૩૭ ફરિયાદો કોર્ટ સમક્ષ નિકાલ માટે પડતર છે. રિપોર્ટમાં નિકાલ કરાયેલી ફરિયાદોના ચુકાદા અંગે કોઈ માહિતી આપવામાં આવી નથી. ૧૦ ફરિયાદો પાછી ખેંચી લેવામાં આવી હતી.
    13. તેઓએ રોકડ લાભો પર રૂ. ૬૪૨.૮૪ કરોડ ખર્ચ્યા જે અગાઉના વર્ષ કરતા ૯૩૫.૦૯ કરોડ (૬૧.૬%) ઓછા હતા. જો કર્મચારીઓ અથવા વીમાધારક વ્યક્તિઓની સંખ્યામાં ઘટાડો ન થાય તો આ સિદ્ધિ શી રીતે પ્રાપ્ત થઈ શકે? આ રકમ ૩૬.૯૭ લાખ લાભાર્થીઓને ચૂકવવામાં આવી હતી.
    14. જોકે ESIC એ ૧૬ – ૧૭ ની સરખામણીએ ૧૭ -૧૮માં રોકડ લાભો પર ઘણો ઓછો ખર્ચ કર્યો હતો, પરંતુ તેણે માંદગીના લાભ પર વધુ ખર્ચ કર્યો હતો (રોકડ લાભો પૈકીનો એક લાભ) ૧૭ -૧૮માં માંદગીના લાભ પર ખર્ચ રૂ.૪૧૦.૪૨ લાખ હતો જે અગાઉના વર્ષ કરતાં ૮૩.૧૭ લાખ વધુ હતો. વર્ષ ૧૫ -૧૭ માટે સરેરાશ દૈનિક લાભનો દર રૂ.૨૫૧.૪૩3 હતો જે વધીને રૂ.૨૬૦.૧૯ થયો છે તે આ ઊંચા ખર્ચનું કારણ હોઈ શકે છે. એ નોંધવું રસપ્રદ રહેશે કે દર વર્ષે કર્મચારી દીઠ માંદગીના લાભના દિવસોની સરેરાશ સંખ્યા ૦.૩૩ થી ઘટીને ૦.૨૯ થઈ ગઈ છે. આ ESIC વધુ જાગ્રત અને કાર્યક્ષમ હોવાનું સાબિત કરે છે પરંતુ કોઈ જાણતું નથી કે આ સફળતા મેળવવા માટે કર્મચારીઓએ ESIC માટે કેટલો ભોગ આપ્યો હશે.
    Year Average no. of sickness benefit days per employee per annum
    1980-81[1] 8.0
    1990-91[2] 2.42
    1998-99[3] 2.07
    2005-06[4] 1.34
    2006-07[5] 1.12
    2014-15[6] 0.45
    2015-16[7] 0.37
    2016-17[8] 0.33
    2017-18[9] 0.29
    2018-19[10] 0.28
    2019-20[11] 0.27

    ESIS મેડિકલ ઓફિસરો પર માંદગીના પ્રમાણપત્રોને શક્ય તેટલું ઓછું રાખવાનું સતત દબાણ કરવામાં આવે છે. ડિસ્પેન્સરી IMO પાસે ૩દિવસથી વધુ સમય માટે પ્રમાણપત્ર આપવાની સત્તા નથી અને જો કર્મચારી માંદગીને લંબાવવા માટે તબીબી અધિકારી પાસે રજુઆત કરે, તો તેને હોસ્પિટલના નિષ્ણાત પાસે રીફર કરવામાં આવે છે. ફક્ત નિષ્ણાતના અભિપ્રાયના આધારે, માંદગીનો સમયગાળો વધારી શકાય છે. જો નિષ્ણાત ચોક્કસ સમયગાળા કરતાં વધુ સમય માટે માંદગીને લંબાવવાનું વિચારે છે, તો કર્મચારીને તબીબી રેફરી પાસે મોકલવામાં આવે છે જે ESI કોર્પોરેશન દ્વારા નિયુક્ત કરવામાં આવે છે અને તે સેવા માટે તેને મહેનતાણું ચૂકવવામાં આવે છે. રેફરીનો અભિપ્રાય જ કર્મચારીને મદદ કરી શકે છે. બહેતર શાસન માટે બિનજરૂરી ખર્ચ પર નિયંત્રણ રાખવું સારું છે. પરંતુ તે ભૂલી જાય છે કે આ કાયદો મૂળભૂત રીતે “આપવા” માટે છે અને દબાવવા માટે નથી. માંદગી લાભના નિયમ મુજબ કર્મચારીને પ્રથમ બે દિવસની રજા માટે ચૂકવણી કરવાની હોતી નથી, જેને “પ્રતીક્ષા સમય” ગણવામાં આવે છે. જો કર્મચારીને ત્રણ દિવસનો આરામ આપવામાં આવે તો તેને માત્ર એક દિવસના વેતનના ૭૦% ચૂકવવામાં આવશે. ૩ દિવસ માટે કર્મચારીનું વેતન એમ્પ્લોયર દ્વારા ચૂકવવામાં આવશે નહીં. તેથી, કોઈ પણ કર્મચારી માત્ર ૩ દિવસનો આરામ કરવા માંગતો નથી અને લાંબા સમય સુધી આરામ માટે તેણે હોસ્પિટલમાં નિષ્ણાતની મુલાકાત લેવી પડશે. બાકીના સમયગાળાની માંગ કરવા માટે કર્મચારીને નિરુત્સાહિત કરવાના માર્ગો અને માધ્યમો છે.

    1. ૨૦૧૬ ૧૭ દરમિયાન ૨૪૧.૨૫ લાખ કર્મચારીઓ કામ પર અકસ્માતનો ભોગ બન્યા હતા જ્યારે ૨૦૧૭ -૧૮ દરમિયાન આ સંખ્યા વધીને ૩૦૨.૧૯ લાખ થઈ હતી – વધુ ૬૦.૯૪ લાખ કામદારો અકસ્માતનો ભોગ બન્યા હતા. અકસ્માતનો ભોગ બનનાર કામદારને કામદાર રાજ્ય વીમા નીગમ કામચલાઉ વિકલાંગતા લાભ અથવા TDB ચૂકવશે. ESICએ ૨૦૧૬ ૧૭માં આ લાભ ચુકવવા પેટે રૂ.૯,૮૭૩.૧૫ લાખનો ખર્ચ કર્યો હતો જ્યારે ૨૦૧૭ -૧૮માં તેણે રૂ.૯,૨૧૮.૨૦ લાખ – અગાઉના વર્ષ કરતાં રૂ.૬૫૪.૯૫ લાખ ઓછા ખર્ચ્યા હતા, જોકે વધુ કામદારો અકસ્માતોનો ભોગ બન્યા હતા. ૨૦૧૬ -૧૭માં વાર્ષિક પ્રતિ કર્મચારી લાભ ૦.૧૪ હતો જે ૨૦૧૭ -૧૮માં ઘટીને ૦.૧૦ થયો હતો.
    2. ૨૦૧૬ -૧૭ માં કાયમી વિકલાંગતાના લાભ માટેના દાવેદારો ૨૫૭,૬૫૩ હતા જે ૨૦૧૭ -૧૮માં વધીને ૨૬૯,૩૫૪ થયા – વધુ ૧૧,૯૬૭ નવા દાવા. આ બે વર્ષમાં ESI કાયદા હેઠળ આવરી લેવામાં આવતા કર્મચારીઓની સંખ્યામાં વધારો થયો છે, છતાં દાવેદારોનો દર નીચે જાય છે, દર ૧,૦૦૦ કર્મચારીઓ માટે ૨૦૧૬ ૧૭માં  ૦.૪૮ દાવેદારો હતા જે ૨૦૧૭ -૧૬માં ઘટીને ૦.૪૦ થઈ ગયા છે. ESIC એ ૨૦૧૬ -૧૭માં રૂ.૨૫,૨૯૩/૦૫ લાખનો ખર્ચ કર્યો હતો જે ૨૦૧૭ -૧૮માં વધીને રૂ.૨૬,૮૧૫.૫૧ લાખ થયો હતો.
    3. કામ પર અથવા વ્યવસાયિક રોગમાં અકસ્માતમાં મૃત્યુ પામેલા કર્મચારીઓના કાનૂની વારસદારને આશ્રિત લાભ ચૂકવવામાં આવે છે. ૨૦૧૪માં સફળ દાવાઓની સંખ્યા ૯૬,૩૩૩ હતી જે ૨૦૧૯માં વધીને ૧,૧૪,૯૬૬ થઈ ગઈ હતી. પરંતુ જો આપણે ૨૦૧૬ -૧૭ અને ‘૧૭ -૧૮ના આંકડા જોઈએ તો અનુક્રમે ૧૭૯૬ અને ૧૭૩૯ – ૫૭ ઓછા હતા. જીવલેણ અકસ્માતોની સંખ્યા ઘટી જવી એ સારી નિશાની છે. જો કે કાર્યસ્થળે અકસ્માતો ઘટાડવામાં ESICની અમુક ભૂમિકા હોય છે પરંતુ તેઓ કાયદાએ આપેલ ભૂમિકા ભાગ્યે જ ભજવે છે. આ આંકડાઓ અકસ્માતમાં થઇ રહેલો ઘટાડો સુચવે છે જે માત્ર કાયદા હેઠળ આવરી લેવામાં આવતા એકમો અને વિસ્તારો માટે છે. તેમ છતાં, આવા આંકડા આનંદ આપે છે.
    4. રાજીવ ગાંધી શ્રમિક કલ્યાણ યોજના હેઠળ, બેરોજગાર થતા કર્મચારીઓને બેરોજગારી ભથ્થું ચૂકવવામાં આવે છે. આ બહુ પ્રચારિત સ્કીમ નથી અને ઓછા લોકો જાણે છે અને ઓછા દાવાઓ છે. પરંતુ, ડેટા સૂચવે છે કે જાગૃતિ વધી રહી છે. ‘૧૬ ૧૭માં ૫૦૮ દાવા હતા જે ‘૧૭ -૧૮માં વધીને ૫૯૧ થયા. ‘૧૬ -૧૭માં રૂ.૩.૭૨ કરોડના ખર્ચ સામે, ESIC એ ‘૧૭ -૧૮માં રૂ.૪.૨૬ કરોડનો ખર્ચ કર્યો હતો. જો દાવાની પ્રક્રિયા સરળ બનાવવામાં આવે તો વધુ કામદારો લાભનો દાવો કરી શકે છે. દાવેદારોને ઘણા બધા દસ્તાવેજો માંગવામાં આવે છે અને દાવાની ચકાસણી કરવા માટે માલીકે પણ દસ્તાવેજો રજુ કરવા પડે છે અને જો માલીક દસ્તાવેજો રજુ કરવામાં નિષ્ફળ જાય, તો કર્મચારીને લાભ મળે નહીં.
    5. ESIC એ રૂ. ૭૦૦.૯૬ કરોડ વહીવટી ખર્ચમાં બચાવ્યા. ‘૧૬ ૧૭ માં તે રૂ.૧,૭૩૨.૦૨ કરોડ હતું જે ઘટીને રૂ.૧,૦૩૧.૦૬ કરોડ થતો હતો. વહીવટમાં સુધારો થયો છે કે નહીં તે જોવાનું રહે.
    6. ‘૧૬ ૧૭માં મહેસૂલી આવક રૂ.૧૬,૮૫૨.૩૮ કરોડ હતી જે વધીને રૂ.૨૩,૪૮૦.૩૭ કરોડ થઈ છે – રૂ. ૬,૬૨૭.૯૯  કરોડનો વધારો. મહેસૂલ આવકમાં નોકરીદાતાઓ અને કર્મચારીઓના યોગદાન, વ્યાજ, દંડ, ભાડું વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.
    7. તેમની આવકની આવક અને મહેસૂલ ખર્ચની સરખામણી નીચેના કોષ્ટકમાં જોઈ શકાય છે:
    વર્ષ ખર્ચ મહેસુલી આવક ખર્ચ બાદ કરતાં વધેલી રકમ આવક અને વધેલી રકમનો ગુણોત્તર
      તબીબી ખર્ચ રોકડ લાભ ચુકવવા પાછળ થયેલ ખર્ચ વહીવટી ખર્ચ કુલ
    2012 2858.87 681.85
    6470.7  
    		4187.79 8393.55 4205.76 50.11
    2013 4058.13 761.17
    826.12
    		5645.42 10138.63 4493.21 44.32
    2014 4859.9 598.69 1028.02 6486.61 11909.44 5422.83 45.53
    2015 5714.34 681.57
    1210.42
    		7606.33 13588.58 5982.25 44.02
    2016 6112.97 703.98 1390.63 8207.58 14372.22 6164.64 42.89
    2017 6256.57 1517.93
    1732.04
    		9506.54 16852.38 7345.84 43.58
    2018 6867.73 642.84
    1031.06
    		8541.63 23480.37 14938.74 63.62

     

    આવકમાં થયેલ વધારો નીચેના કોઠામાં જોવાથી સમ્જાશે

     

    વર્ષ મહેસુલી આવક કરોડમાં અગાઉના વર્ષ કરતાં થયેલ વધારો કરોડમાં વધારો % માં
    2012 08393.55    
    2013 10138.63 1745.08 20.79
    2014 11909.44 1770.81 17.47
    2015 13588.58 1679.14 14.10
    2016 14372.22 0783.64 05.77
    2017 16852.38 2480.16 17.26
    2018 23480.37 6627.99 39.33

     

    ૬ વર્ષના ગાળામાં તેમની આવક રૂ.૮,૩૯૩.૫૫ કરોડથી વધીને રૂ.૨૩,૪૮૦.૩૭ કરોડ થઈ હતી. રૂ.૧૫,૦૮૬.૮૨ કરોડનો વધારો, માત્ર ૬ વર્ષમાં (૧૭૯.૭૪74%નો વધારો). તેની સામે આ સમયગાળામાં ખર્ચમાં ૪,૩૫૩.૮૪ કરોડનો (૧૦૩.૯૭7%)  વધારો જ નોંધાયો છે.

    1. ESI (કેન્દ્રીય) નિયમો, 1950ના નિયમ 31-A હેઠળ વહીવટી ખર્ચની ટકાવારી કુલ આવકના ૧૫% તરીકે નક્કી કરી છે. ‘૧૬ ૧૭માં વહીવટી ખર્ચ ૧૦.૨૮8% હતો જ્યારે ‘૧૭ ૧૮માં તે ઘટીને ૪.૩૯% થયો હતો. ESIC દ્વારા કામે રખાયેલા કર્મચારીઓની કુલ સંખ્યા ૧૯,૪૨૧ છે જે તબીબી અને પેરામેડિકલ સ્ટાફને બાકાત રાખે છે જે તેમના સીધા નિયંત્રણ હેઠળ નથી પરંતુ રાજ્ય સરકારોના નિયંત્રણ હેઠળ છે.
    2. ESI દવાખાનાઓ અને હોસ્પિટલોની મુલાકાત લેતા દર્દીઓની સંખ્યા ઘટી રહી છે. 16-17માં દર ૧૦૦૦ કર્મચારી માટે ૩૮૯ નવા દર્દીઓ નોંધાયા હતા પરંતુ ‘૧૭ ૧૮માં તે સંખ્યા ઘટીને ૨૮૩ થઈ ગઈ હતી. એ જ રીતે ‘૧૬ ૧૭માં વર્ષ દરમીયાન ૧૦૦૦ કુટુંબ (IP) એકમ દીઠ દર ૧૦૦૦0 કુટૂંબે ૪૧૪ નવા દર્દીઓ નોંધાયા હતા પરંતુ ૧7૧૮માં તે સંખ્યા ઘટીને ૩૨૨ થઈ ગઈ હતી. આ શું સૂચવે છે? શું આ વસ્તીના સ્વાસ્થ્યમાં સુધારો થઈ રહ્યો છે અને ઓછા લોકોને તબીબી સારવારની જરૂર છે? કે પછી વધુને વધુ કામદારો ESI સેવાઓમાંથી વિશ્વાસ ગુમાવી રહ્યા છે? શું કામદારોની આર્થિક સ્થિતિમાં સુધારો થયો છે કે જેથી તેઓ ખાનગી તબીબો પાસેથી સેવાઓ લેતા થયા છે?
    3. હોસ્પિટલના બેડ ઓક્યુપન્સીની સ્થિતિ શું છે? ESI કોર્પોરેશન ૩૬ હોસ્પિટલો ચલાવે છે જ્યાં ઓક્યુપન્સી ૬૮% છે જ્યારે રાજ્ય આરોગ્ય વિભાગ સંચાલિત હોસ્પિટલોમાં ૪૧% ઓક્યુપન્સી છે. સરેરાશ બેડ ઓક્યુપેન્સી ૫૨% છે. તે સ્પષ્ટ છે કે ESIS હોસ્પિટલોમાં ઓછા કામદારો જાય છે. ESIS હોસ્પિટલો માટે ESIS હોસ્પિટલોમાં જ સેવાઓ પૂરી પાડવા કરતાં દર્દીઓને સરકારી હોસ્પિટલોમાં રીફર કરવા તે ખૂબ જ સામાન્ય છે. રેફરલ્સનું ઓડિટ થવું જોઈએ.
    4. ૩.૧૧ કરોડ કામદારોમાંથી માત્ર ૨૧,૨૦૦ (૬.૮%) ને કૃત્રિમ અંગો અને શ્રવણ સહાય, ચશ્મા, કેલિપર્સ, ઇન્ટ્રાઓક્યુલર લેન્સ, સ્પાઇનલ સપોર્ટ વગેરે જેવા ઉપકરણો આપવામાં આવ્યા હતા. સામાન્ય રીતે જ્યારે તબીબી નિષ્ણાત ભલામણ કરે ત્યારે તેઓ બિલની ભરપાઈ કરે છે. દરો એટલા જૂના અને ઓછા હોય છે કે ઓછા લોકો લાભ લે છે. બજાર દરો અનુસાર દરોમાં સુધારો કરવાની જરૂર છે અથવા ESIC એ આ સાધનો ખરીદીને પુરા પાડવા જોઈએ.
    5. ESIC બોર્ડે રાજ્યોમાં સ્ટેટ ઓટોનોમસ બોડી/ESI સોસાયટીઓની રચના માટેના પ્રસ્તાવને મંજૂરી આપી હતી પરંતુ ૨૦૨૧ સુધીમાં અમે હજુ સુધી આવી કોઈ સોસાયટીઓ રચાઈ હોવાનું સાંભળ્યું નથી. એમ થાય તો રાજ્ય સરકારનું નીયંત્રણ ઘટે અને વીમેદારોને વધુ સારી સેવા મળવાની સંભાવના ઉભી થાય.
    6. હોસ્પિટલની સ્થિતિ: કર્ણાટકના બેલગામમાં ૫૦ બેડની હોસ્પિટલ છે જેમાં માત્ર ૧% જેટલી પથારી જ વપરાય છે. મુંબઈમાં વરલીમાં ૩૦૦ બેડની હોસ્પિટલમાં પથારી વપરાશનો દર ૨% નોંધાયો છે. ગુજરાતમાં જામનગરમાં ૮% ઓક્યુપન્સી નોંધાઇ છે. ચેન્નાઈમાં ૬૪૬ બેડની હોસ્પિટલની ઓક્યુપન્સી ૨૧% છે. દિલ્હીમાં હોસ્પિટલો – રોહિણી અને ઝિલમિલ (બંને ૩૦૦ બેડ) ની ઓક્યુપન્સી અનુક્રમે ૬૬% અને ૬૨% છે. બજબાજ (પ.બંગાળ)માં ૩૦૦ બેડની હોસ્પિટલમાં ૮૫% ઓક્યુપન્સી છે જ્યારે આંધ્રમાં તિરુપતિ (૫૦ બેડ), દિલ્હીમાં ઓખલા (૨૧૬ બેડ), તેલંગાણામાં એસએસ સનથનગર (૧૦૦ બેડ) અને પંજાબમાં લુધિયાણા (૨૬૨ બેડ)માં ૧૦૧ – ૧૦૩% જેટલી ઓક્યુપન્સી નોંધાઈ છે.
    7. આંધ્રપ્રદેશમાં ૫ હોસ્પિટલોમાંથી માત્ર એકમાં ૨૯% ઓક્યુપન્સી છે જ્યારે બાકીની હોસ્પિટલોની સરેરાશ ઓક્યુપન્સી ૯૪.૭૫% છે. ચંદીગઢ, આસામ અને બિહારમાં તેમની પાસે માત્ર એક જ હોસ્પિટલ છે અને અનુક્રમે ૭૨%, ૭૪% અને ૮૨% ઓક્યુપન્સી ધરાવે છે. ગોવામાં પણ માત્ર ૧૭% ઓક્યુપન્સી સાથે એક હોસ્પિટલ છે. દિલ્હીમાં સરેરાશ ૭૭.૫% ઓક્યુપેન્સી સાથે ૪ હોસ્પિટલો છે. ગુજરાતમાં ૧૨ હોસ્પિટલો છે જેમાંથી એક હોસ્પિટલનો ડેટા આપવામાં આવ્યો નથી. બાકીની હોસ્પિટલોની ઓક્યુપન્સી સરેરાશ ૩૩.૩૬% છે. પ.બંગાળની ૧૪ હોસ્પિટલોની ઓક્યુપન્સી સરેરાશ ૮૨.૦૭% છે જે તમામ રાજ્યોમાં શ્રેષ્ઠ છે ત્યારબાદના ક્રમે તમિલનાડુ ૯ હોસ્પિટલોની ઓક્યુપન્સી સરેરાશ ૬૩.૪% સાથે આવે છે.
    8. હોસ્પીટલમાં પથારીદીઠ ખર્ચનો ડેટા પણ રસપ્રદ છે. તે યુપીમાં પિપરીમાં રૂ.૩૭/- અને બજાબાજમાં રૂ.૯૯૨/- છે. સૌથી મોંઘું કદાચ હિમાચલ પ્રદેશમાં પરવાનુ છે જ્યાં ૫૦ બેડની હોસ્પિટલ માટે પથારી દીઠ રૂ.૨,૮૩,૫૬૬/- ખર્ચ છે. યુપીના શાહિબાદમાં પથારી દીઠ ખર્ચ રૂ.૬૨,૦૬૬/- છે જ્યારે રાજસ્થાનના ભીવાડીમાં રૂ. ૯૪,૩૬૨/- પ્રતિ પથારી છે. પશ્ચિમ બંગાળમાં ૧૪ હોસ્પિટલો માટે પથારી દીઠ સરેરાશ ખર્ચ રૂ.૨,૫૧૩/- આવે છે જ્યારે તમિલનાડુ માટે આ રકમ રૂ.૨,૭૦૨/- થાય છે.
    9. ૨૬ રાજ્યોમાં ૨,૭૩,૬૮,૬૬૦ કર્મચારીઓ માટે તેમની પાસે ૧,૪૯૬ દવાખાનાઓ છે. દર ૧૮,૨૯૪ કર્મચારીઓ માટે એક દવાખાનું છે. સિક્કિમ અને ચંદીગઢમાં ૨-૨ દવાખાનાઓ (સૌથી ઓછી) થી લઈને તમિલનાડુમાં ૨૧૬ દવાખાનાઓ (સૌથી વધુ) છે. આસામ અને પુર્વોત્તર ભારતમાં તે દર ૫૫૦૧ કર્મચારીઓ (સૌથી ઓછા) માટે એક દવાખાનું છે અને ચંદીગઢમાં દર ૧,૦૮,૩૫૦ કર્મચારીઓ માટે એક દવાખાનું છે. કેરળ બીજા ક્રમે છે (દર ૩,૯૧૮ કર્મચારીઓ માટે એક દવાખાનું), બાવીસમા ક્રમે પ.બંગાળ અને દિલ્હી ૨૪મા ક્રમે છે (દર ૫૧,૬૫૫ કર્મચારીઓ માટે એક દવાખાનું) અને મહારાષ્ટ્ર ૨૫મા ક્રમે છે (દર ૬૪,૧૫૦ કર્મચારીઓ માટે એક દવાખાનું). નોંધાયેલા કર્મચારીઓની સંખ્યા મહારાષ્ટ્રમાં સૌથી વધુ નોંધાયેલા કામદારો – ૪૧,૬૯,૮૦૦ – સાથે પ્રથમ ક્રમે અને તમિલનાડુ ૩૮, ૬૮, ૭૬૦ કર્મચારીઓ સાથે બીજા ક્રમે છે.
    10. ESI કોર્પોરેશને “વ્યવસાયિક સ્વાસ્થ્ય સુધારવા” માટે નોડલ સંસ્થા તરીકે કાર્ય કરવા માટે વ્યવસાયિક આરોગ્ય, પર્યાવરણ અને સંશોધન સંસ્થા (IOHER) ની સ્થાપના કરી છે. તેમ છતાં તેના દસ્તાવેજ જાહેર કરે છે કે તમામ ESI હોસ્પિટલો વ્યવસાયિક આરોગ્ય કેન્દ્ર તરીકે કાર્ય કરશે! તેઓ દિલ્હી, કોલકાતા, મુંબઈ, ચેન્ના ખાતેના ૫ ઝોનલ વ્યવસાયિક આરોગ્ય કેન્દ્રો સાથે ચાલુ રાખે છે.
    રોગ 2016-17 2017-18 નોંધ
      વીમા કામદારો પૈકી કુંટૂંબના સભ્યો પૈકી વીમા કામદારો પૈકી કુંટૂંબના સભ્યો પૈકી  
    ફેફસાંનો ટીબી 0.33   0.34    
    ફેફસાં સીવાયના અંગોનો ટીબી 0.14   0.19    
    એક્યુટ હીપેટાઇટીસ બી 0.08   0.09    
    મુત્રાશયનું કેન્સર 0.02   0.05    
    કુપોષણ અંગેની બીમારીઓ 0.49   0.50    
    દારુના સેવનની કારણે થયેલી માનસીક બીમારીઓ 0.22   `0.30    
    ઝામર 0.12   0.14    
    મહીલાના જનનાંગ ઉતરી પડવા 0.14 0.17 0.15 0.12  
    અચાનક થયેલ ગર્ભપાત 0.06 0.13 0.08 0.28  
    ગર્ભધારણ, પ્રસુતી અને પ્રસુતી બાદના ૬ અઠવાડીયા દરમિયાન  શોથ (Oedema), પેશાબમાં પ્રોટીન જવું, (Proteinuria) અને હાયપર્ટેંસીવ બીમારીઓ 0.05 0.08 0.09 0.09  
    આંખ અને ઓરબીટની બીમારીઓ 0.58 0.75 0.67 0.62  
    હોઠ, ગળૂં અને મોં ના કેંસર 0.10 0.30 0.11 0.09  

    પેટ, આંતરડા, યક્રુત અને પિત્ત નળીઓ, ગુદામાર્ગ,ગુદા અને ગુદાનળી, સ્વાદુપિંડ, ત્વચા, સ્તન, ગર્ભાશયનું મુખ, શ્વાસનળી, શ્વાસનળી અને ફેફસા વગેરેના જીવલેણ કેંસરના બનાવોમાં ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. કામદારોમાં ‘૧૬ -૧૭માં ડાયાબિટીસ ૧૭.૫૮ હતો જે ‘૧૭ ૧૮માં ઘટીને ૧૩.૧૩ થયો હતો. સ્થૂળતા ૦.૫૪ થી ૦.૩૭, બ્લડ પ્રેશર ૧૪.૦૮ થી ૧૦.૧૩, કિડની ફેલ્યોર ૦.૪૪ થી ૦.૧૫5, HIV ૦.૦૨ થી ૦.૦૦ સુધી ઘટાડો નોંધાયો છે. (૧૭૮) ન્યુમોકોનિઓસિસ એ એકમાત્ર વ્યવસાયિક રોગ છે જે આપણે સૂચિમાં શોધી શકીએ છીએ. ન્યુમોકોનિઓસિસની ઘટનાઓ ૦.૨૯ થી ૦.૧૦ સુધી ઘટી છે. પરિવારના સભ્યોમાં પણ તેમને આ રોગ જોવા મળે છે તે આશ્ચર્યની વાત છે. તે ‘૧૬ ૧૭માં ૦.૩૯ જેટલું ઊંચું હતું જે ‘૧૭ -૧૮માં ઘટીને ૦.૨૯ થયું હતું. પરિવારના સભ્યોને આ રોગ કેવી રીતે અને શા માટે થયો તેની તપાસ કરવાની તાત્કાલિક જરૂર છે. ચાલો નીચેનો કોઠો જોઈએ

    રોગ વર્ષ વીમા કામદારોમાં કુટૂંબના સભ્યોમાં
    સીલીકોસીસ અને કામને કારણે થતા ફેફસાના અન્ય રોગો 95-96[12] 1.2 1.7
      96-97[13] 0.5 1.2
    સીલીકોસીસ અને કામને કારણે થતા ફેફસાના અન્ય રોગો 05-06[14] 0.43 0.58
      06-07[15] 0.70 0.32
    ન્યુમોકોનીઓસીસ 14-15[16] 0.77 0.58
      15-16[17] 0.26 0.39
      16-17[18] 0.29 0.39
      17-18[19] 0.10 0.29
      18-19[20] 0.17 0.21
      19-20[21] 0.36 6.73

    હવે જો આ દર હોય તો ખરેખર કેટલા કામદારો આ રોગોથી પીડાતા હશે? જુઓ નીચેનો કોઠોઃ

    વર્ષ વીમા કામદારોની સંખ્યા દર ૧૦૦૦ વીમા કામદારે સીલીકોસીસ/ન્યુમોકોનીઓસીસ સીલીકોસીસ/ન્યુમોકોનીઓસીસ થી પીડાતા કામ્દારોની વાસ્તવીક અંદાજીત સંખ્યા
    1996 6613400 1.2 7936
    1997 7731650 0.5 3865
    2006 8400526 0.43 3612
    2007 9238530 0.7 6466
    2015 17954970 0.77 13825
    2016 18921250 0.26 4919
    2017 29321060 0.29 8503
    2019 31118680 0.17 5290
    2020 34111140 0.36 12291

    આ ચિંતાજનક ડેટા છે. ESIC એ વર્ષ મુજબ, રાજ્ય મુજબ, ઉદ્યોગ મુજબની વિગતો સાથે બહાર આવવાની જરૂર છે, શું આ કામદારોની માહીતી સત્તાવાળાઓને આપવામાં આવી હતી? અને શું આ બધાએ કાયદા હેઠળ કાયમી અપંગતા લાભનો દાવો કર્યો હતો અને મેળવ્યો હતો. ESICને પરિવારના સભ્યોમાં જોવા મળતા સિલિકોસિસ/ન્યુમોકોનિઓસિસના જવાબોની જરૂર છે, જેઓ સામાન્ય રીતે બિન-કામદારો છે અને જો સિલિકોસિસ/ન્યુમોકોનિઓસિસનો દર આટલો ઉંચો હોય – કામદારો કરતાં પણ વધારે હોય તો – તો સંપર્કના સ્ત્રોતને શોધવા માટે ગંભીર પ્રયાસો હાથ ધરવા જરૂરી છે.

    [1]P.462,Local Office Manual, 3ed Edition

    [2]-Ibid-

    [3]-Ibid –

    [4]P.171, Annual Report, 2006-07

    [5] -Ibid –

    [6] P.94, Annual Report, 2015-16

    [7]P.94, Annual report, 2015-16

    [8]P.83, Annual report,  2017-18

    [9] -Ibid –

    [10]P.82, Annual report,2019-20

    [11]– Ibid –

    [12]P.59, Annual report, 1996-97

    [13]-Ibid –

    [14]P.129, Annual Report,2006-07

    [15]-Ibid-

    [16]P.69, Annual report 2015-16

    [17]– Ibid –

    [18]P.56, Annual Report, 2016-17

    [19]P.55, Annual report 2017-18

    [20]P.53, Annual Report, 2019-20

    [21]-Ibid –

    શ્રી જગદીશ પટેલના વિજાણુ સંપર્કનું સરનામું:  jagdish.jb@gmail.com  || M – +91 9426486855

    ,

  • ખેતી વિકાસમાં આધુનિક વિજ્ઞાનનું યોગદાન

    કૃષિ વિષયક અનુભવો

    હીરજી ભીંગરાડિયા

    મારી-અમારી ૭૦ -૮૦ વર્ષ વટાવી ગયેલ પેઢીએ આપણી જૂની પરંપરાગત અને હવે વિજ્ઞાનના સહારે બદલી રહેલી: બન્ને ખેતીની પદ્ધત્તિઓનો પ્રત્યક્ષ અનુભવ લીધો છે. આમાંનું કેટલુંક નવી પેઢીને જલદી ન મનાય તેવું નવાઇ પમાડનારું લાગશે. હવેના ખેત-સાધનોએ ખેતીને ખૂબ સરળ બનાવી છે. નવી પેઢીને ખેતીકામો સિવાયનું મુક્ત જીવન જીવવા મળી રહ્યું છે. પરંતુ તે વખતે ખેડૂત પરિવારના એંસી વરસના ભાભાથી માંડી પાંચ વરસના બાળકના હ્ર્દયનો ધબકાર “ખેતી” હતી. દિવસ રાતનો તમામ સમય ખેતીનો હતો. શરીરશ્રમ શ્વાસોશ્વાસ જેટલી સામાન્ય ક્રિયા ખેતી હતી. ખેડૂતો જ નહીં, વહવાયા, ખેતમજૂરો, ગોપાલકો – એવાં તમામ ગ્રામજનો કહો કે આખું ગ્રામજગત ખેતી સંસ્કૃતિમાં જીવતું હતું. પર્વો, ગીતો અને ઉત્સવોમાંયે કૃષિ સંસ્કૃતિ ગૂંજતી હતી. હવેના વિજ્ઞાને તેમાં આણેલો ફેરફાર જાણવો સૌને રસપ્રદ બનશે.

    પહેલાં હાડકાં ગાળતી શિયાળાની કડકડતી ટાઢમાં કોશિયો “ બાપો ! હાલો મારા ધીંગા ધોરીડા હાલો !” કહી, કોહે જૂતેલા બળદિયાને ડચકારી કીચૂડ….કીચૂડ પૈડાના અવાજ સાથે કોહ થાળામાં ભખળ…ળ કરતો પાણી ઠાલવે અને એના ધીમા ધીમા આવતા પાણીના પ્રવાહે કંટાળાજનક નાકા ફેરવતા પાણતિયાને છૂટકારો ઓઇલ એંજીન, સેંટ્રીફ્યુગલ પંપ, ઇલેક્ટીક મોટરો અને હવે તો સબમર્સિબલ મોટરે તથા ઓછામાં ઓછા પાણીથી ખેતીપાકોને વધુમાં વધુ સંતોષ અર્પણ કરનારી ટપક સિંચાઇ પદ્ધતિની ભેટ ધરીને કાયમી વિટંબણાઓમાંથી મુક્તિ  કોણે અપાવી છે ? કહો, ખેતીના આધુનિક વિજ્ઞાને જ ને !

    અરે ! અમારા વડદાદા વાત કરતા કે અમારા વખતમાં કૂવો ગાળવા માટે તો ફીણા માથે ઘણ મારી મારી દમ નીકળી જતો ! કૂવો ગાળવો એ જીંદગીભરનું એક કામ ગણાતું. અરે, એકવાર તો એવું બન્યું કે ગાળતા ગાળતા કૂવો અંદરથી સાંકડો થઈ ગયો.પછી તો તેને ખોલવી પૂરા માપે કરવા સલાટ બેસારવા પડેલા કે જેણે છીણી-હથોડીથી ચારે બાજુ કોતરી કોતરી-કઠ્ઠણ પથ્થરોને કાપી કૂવાને ઘાટ આપેલો બોલો ! અને અત્યારે ? કૂવો ગાળવા ઘણ-ફીણા લેવાની જરૂર જ નહીં ભૈ ! કૂવાનો પથ્થર કઠ્ઠણનો બાપ કેમ નથી ! લાવો એરકંપ્રેસર, પાડી દો દાર, ભરો અંદર ટોટા ને દબાવો સ્વીચ ! હડુડૂડુ….ભમ…કરતો થાય અવાજ અને કૂવાના તળિયે શીલાઓનો કરી દે મોટો ઢગ !! ચાલુ કરો ચરખી ને કાઢી નાખો ગાળ કૂવા બહાર. કૂવો ઊંડો ન થાય ને જાય ક્યાં ? અને હવે તો ૧૦ બાય ૧૦ નો કૂવો કે ૨૦ બાય ૨૦ જેવડી જળમ ગાળવાનીયે ક્યાં જરૂર છે ભલા ! બોલાવો બોરવેલ મશીનવાળાને, કરાવી લ્યો દાર, ૪-૫ કલાકમાં જ તળમાં હોય તો પાણીને લાવે બહાર ! આ ખુબી વિજ્ઞાનની જગણાયને ભાઇઓ !

    યાંત્રિક સાધનો બાબતે વિજ્ઞાન એટલું મદદગાર બની રહ્યું છે કે એકે એક કામમાં ખેડૂતના સમય, શ્રમ અને કામની ગુણવત્તા-બધામાં ફાયદો કરી દીધો છે. દા.ત. ઘઉં વાવવાના હોય તો પ્રથમ બળદના વાવણિયાથી બે સર કાઢી બીજ વાવવાનાં,, ઉપર રપટો ચલાવવાનો, પછી ક્યારા-પાળી બનાવવા સુતરણા નાખ્યા પછી પાછો અંદર ક્યારો સમતળ કરવા લોઢિયો ફેરવવાનો, અને ખંપાળી લઈ માણસ દ્વારા પાળા પલોટી, ક્યારા રોડવા સુધીના કાર્યો પાર પડે પછી ઉભાર માટે નીકણું નખાય અને ધોરિયો ખોરી લીધા પછી ઘઉં પાણી પીવે એવું થતું. તમે જૂઓ ! પાર વિનાની બળદ અને માનવશક્તિ ઉપરાંત કેટલોય સમય જતો. તેને બદલે આવ્યો “ઓટોમેટિક વાવણિયો” ! પાયાનું ખાતર અને બીજ બન્ને યોગ્ય ઊંડાઇએ અને સપ્રમાણરીતે વવાતા જાય, બીજ પર માટીનું ઢાંકણ, યોગ્ય દબાણ, અને ક્યારો સમતળ થવા ઉપરાંત પાળા પણ સાથોસાથ બનતા જાય ! નીકણું નાખી ઉભાર કરી વાળો, પડું તૈયાર !

    અને ઘઉંના છોડવા વાઢવા, એના પાળા બનાવવા, ભરોટા ભરી ખળામાં પહોળા કરી-તપાવ્યા પછી, ઉપર ગાડું-બળદિયા ચાલાવી, પગર પકાવી, ઘોડીઓ માંડી, વાવલી-ઉપણી,કુંવળ-ઘઉં જુદા પાડી, ચારણે ચાળી, દાણાની ધાર કરીએ ત્યારે કોથળા ભરાતા. જ્યારે આજે ? ઘઉંને વાઢવાની, કે પાળા કરી, ઓપનરમાં નાખી મસળવાની યે જરૂર નહીં ! પાકી ગયેલા ઘઉંનો ઊભો ઘેરો હાર્વેસ્ટરને સોંપી દો, ઘડીકની વારમાં વાઢી, મસળી, ઉપણી જ્યાં કહો ત્યાં બુંગણ કે સીધા ટ્રેકટરના ટ્રેલરમાં કોઠીના સાણાંમાંથી ધોધ છૂટે એમ હબહબાવીને ટ્રેલર ભરી દે !

    આવું જ, કપાસનો પાક પૂર્ણ કરી હવે ચિપિયાથી સાંઠી ખેંચી, પાથરા બનાવી, ભરોટા ભરી પડા બહાર કાઢી, તેનો ભૂકો કરી, માટી-ભેજ આપી સેડવીએ ત્યાં છ મહિના વીતી જાય. જ્યારે અત્યારે તો નક્કી કર્યું કે હવે કપાસ પૂરો થઈ ગયો છે, ને પાણીની સગવડ છે, તો પછી આ જ પડામાં ઘઉં કરી વાળ્યા હોય તો ? તો ઊભી સાંઠીમાં મૂકાવો “શ્રેડર” ! સાંઠી ભલે માથાઢક ઊભી હોય ! થડિયેથી કાપી, કુંવળ જેવડા કટકા કરી વિખેરી દે આખા પડામાં, અને જમીનમાંથી મૂળિયા સમેત થડિયાં પણ ખેંચીને કાઢી આપે બહાર, વીણી લ્યો, બાર મહિનાના બળતણનો સવાલ થઈ જાય હલ અને જમીનમાંથી પાકે લીધેલું જમીનને કરી દીધું પરત-કુંવળ જેવડા કટકા સ્વરૂપે, તે જમીનમાં ભળી આપમેળે સારશે સેંદ્રીય ખાતરની ગરજ ! બસ, કરી વાળો દાંતી-રાંપ, પસિયું ઘઉં વાવવા થઈ જાય તૈયાર !

    મેં ખેતી શરૂ કરી ૧૯૬૫માં. તે દિ’ દવા છાંટવાના પંપ નહોતા. મરચીમાં કુકડ આવ્યે ડોલમાં પાણી ભરી, તેમાં દવા ભેળવી, સાવરણીએ સાવરણીએ મેં છાંટેલી. જરૂરિયાત સંશોધનની જનની છે ને ? શરૂઆતમાં કોઠી પંપ, પછી આવ્યા હેંડલવાળા ખભાપંપ, અને હવે તો હેંડલે નહીં મારવાનાં, નાની બેટરીનું જોડાણ લાગી ગયું. દવાનો ફૂવારો આપમેળે થયા કરે. છાંટનારે માત્ર છંટકાવ જ કર્યે જવાનો. અરે ! સોલાર-પાવરથી ચાલતા પંપો અને મોટાપાયે દવા છાંટવાની થાય તો હેલીકોપ્ટરથી એકી સાથે કેટલોય વિસ્તાર છાંટી દે તેવી સુવિધા વિજ્ઞાને જ કરી ગણાય ને ?

    આવી જ રીતે જમીન લેવલ કરવાના, પાળા બાંધવાના, ચર ગાળવાના, તલાવડી બનાવવાના, ઝાડ ઉખેડવા જેવા કામ કરનારા જેસીબી-હીટાચી મશીનો, ઝાડ કાપવાના કટરો, જુવાર-ઘઉં-મકાઇ-ડાંગર જેવા પાકને વાઢવાના બ્લેડરો, બટેટા-ડાંગર ચોપવાના યંત્રો, માટીમાંથી બટેટા-મગફળી જુદા કરવાના ચારણાઓ, ફળોના ગ્રેડિંગ મશીનો, જમીનમાં હોલ કરવાના, અરે ! આખેઆખા ઝાડવાને મૂળસમેત પીંડલો ઉખાડી અન્ય જગ્યાએ રોપી દેનાર રાક્ષસી મશીનો, નાના મોટા પ્રાથમિક ખેડ, આંતરખેડ અને પાછલી ઊંડી ખેડ કરી આપનારા વિવિધલક્ષી નાનામોટાં ટ્રેક્ટરો-કેવા કેવા યંત્રો વિજ્ઞાને નથી આપ્યાં કહો !

    ખેતી હોય એટલે ગાય-ભેંશ વર્ગના ખેતકચરો ખાઇ દૂધ-ખાતર દેનારાં પશુઓ પણ હોવાનાં જ, એના અડાણમાંથી દૂધ દોહવાનું કામ તો હાથથીજ કરવું પડે ! ક્યારેક જાનવર તોફાની પણ નીકળે ! દોહનારને લાગીભાગી જવાનો પૂરો રહે ભય, અને દૂધેય પૂરું મળે કે ન પણ મળે !  અને વખત કેટલો બધો લાગે કહો ! જ્યારે અમે થોડા દિ’ પહેલાં ઇઝરાયેલ તેની ખેતી જોવા જ ગયેલા. તો ત્યાં એકી સાથે 48 ગાયોને ગોળાકારમાં બાંધી યંત્ર વડે ફટાફટ ૧૫-૨૦ મીનીટમાં દરેકનું 80-90 લીટર દૂધ દોહવાઇ જઈ પાઇપ દ્વારા દૂધઘરમાં પહોંચી, કઈ ગાયનું કેટલા લીટર દોહવાયું છે તેની નોંધ રેકર્ડબૂકમાં થતી જોઇ.

    તમારી ગાયને વાછરડી જોઇએ છે કે વાછરડો ? શું જોઇએ છે, બોલોને ! જેની જરૂર હોય તેવા જ બચ્ચા ગાય જન્માવી શકશે એવું આધુનિક વિજ્ઞાને ગોઠવી દીધું છે. પશુધનના ગોબરના છાણાં બનાવી રસોઇ અર્થે બાળી દેવાથી તો નુકશાનીનો પાર રહેતો નથી. વિજ્ઞાને એ જ ગોબરને સળગાવ્યા વિના ઇંધણઅર્થ તો સરે ઉપરાંત લાઈટ અને ઉત્તમ સેંદ્રીય ખાતર મળી રહે તેવા અવાતજીવી જીવાણુંઓની ભેર દેનાર ગોબરગેસ પ્લાંટની ભેટ ધરી ખેતીની બહુ મોટી સેવા કરી છે. એવું જ સેંદ્રીય કૂચો  જલ્દી સેડવી દેનાર, જમીનમાંના અલભ્ય ફોસ્ફરસ તથા પોટાશને સુલભ બનાવી દેનાર અને હવામાંથી નાઇટ્રોજન પકડી જમીનમાં ઉમેરનાર વિવિધ બેક્ટેરિયાની ભેટ પણ વિજ્ઞાને જ ધરી છે. વિજ્ઞાન કયાં નથી પહોંચ્યું કહેશો ? ખેતીપાકોમાં ફલીકરણના અર્થસરણ ઉપરાંત માનવ આરોગ્ય અર્થે અમૃત સમાન મધ પણ મળી રહે તે માટે મધમાખીઓને પાલતુ બનાવવાના ઘર-મધપેટીની શોધ, અરે ઓફ સિઝનમાં મોલ ઉગાડી ઉત્તમ કમાણી કરી શકાય તેવા નેટ અને ગ્રીનહાઉસ અને ઉત્પન્ન માલના ભરાવા વખતે સંગ્રહી રાખી યોગ્ય સમયે વેચણ કરવાની સુવિધા બક્ષતા શીતાગારોની ભેટ પણ વિજ્ઞાને જ પૂરી પાડી છે મિત્રો !

    અમારું મૂળ ગામ ચોસલા. ત્યા રહેતા હતા તે દરમ્યાન અમારા કોઇ સગાવહાલાને અમારે ત્યાં ચોસલા આવવું હોય તો એક અઠવાડિયા અગાઉ ટપાલ લખે કે “અમે ત્રણની રેલગાડીમાં માંડવા રેલ્વેસ્ટેશને ઉતરશું, ગાડું સામું મોકલજો.” ચોસલાથી માંડવાનું રેલ્વેસ્ટેશન ૬ કી.મી દૂર થાય. અને ત્યાંથી અમારે ગામ આવવા કોઇ બસ તો શું, તે દિવસોમાં છકડો-રિક્ષાની પણ સગવડ નહોતી. એટલે જો ટપાલ સમયસર મળે તો માંડવા-રેલ્વે સ્ટેશને બળદગાડું સામું જાય અને મહેમાન તેમાં બેસી ચોસલા આવે. પણ જો ટપાલ મોડી પડી ? તો મહેમાનને ૬ કી.મી. ગુડિયાગાડીમાં-એટલે કે પગે ચાલતાં આવવું પડતું. અને આજે ? મોબાઇલ ફોન, અને એમાંયે પાછી કેટ કેટલી સુવિધા ? હું મારી વાડીમાં ઊભો ઊભો અમેરિકામાં વસતાં સંબંધી સાથે એનો ફોટો દેખાતો હોય એવી રીતે વાત કરી શકું ! અરે ! મારા ખેતીપાકમાં કોઇ રોગ-જીવાત લાગ્યા હોય તો છોડને કેવું નુકસાન થયું છે તેનો ફોટો પાડી, નજરો નજર જોવા તેના વોટ્સપમાં રવાના કરી, મોલાતમાં ઊભા ઉભા જ કૃષિ વિજ્ઞાનીની સલાહ-માર્ગદર્શન મેળવી શકું છું બોલો !

    અરે, મારા મોબાઇલમાં હવામાનમાં થતા ફેરફારો, એમાં રાખવી જોઇતી સાવચેતી, વરસાદની આગાહી, જુદીજુદી ખેત-પેદાશોના ઘણાબધા માર્કેટયાર્ડોના બજારભાવ જેવી કેટ કેટલીય વિગતો આવતી રહેતી હોવાથી બધી બાબતોથી હું વાકેફ રહી શકું અને ઘટતાં પગલાં લઈ શકું, કેવી સગવડ કહેવાય કહો !

    અન્ય  વ્યવસાયોની જેમ ખેતીમાં પણ પૂર ઝડપે વિકસતા વિજ્ઞાનના હિસાબે સવારમાં નવી લાગતી વાત સાંજ થાય ત્યાં જૂની થઈ કોઇ નવું બીજ, નવી પદ્ધતિ, કે નવી દવા કે પાકને જરૂરી સુવિધાઓ પૂરી પાડવા અર્થેની અજીબ તરકીબો “નવી” તરીકે ઊભરી આવે છે.

    અને આગળ કહું ? આ ઇંટરનેટના આગમન અને એના પ્રચાર-પ્રસાર અને વ્યવહારમાં લેવાણા પછી તો જો ખેડૂત એનો ઉપયોગ કરતો થઈ જાય તો દુનિયા આખી એની નજર આગળ ખડી થઈ જાય એવું વિજ્ઞાને ગોઠવી દીધું છે. આપને શેની માહિતી જોઇએ છે બોલોને ! કોઇ પણ પાક, એનું બીજ, એને આપવી જોઇતી માવજત, એનું બીજ કેવા ભાવે અને  ક્યાં મળે ? દુનિયાના ક્યા ક્યા દેશોમાં એ થાય છે ? બધી જ વિગતો કમ્પ્યુટર ચાલુ કરી [હવે તો મોબાઇલ ફોનમાં પણ કરી શકાય છે ] “ગુગલ” જેવી એજન્સીને પૂછ્યા ભેળો મળી જતો હોય છે જવાબ !

    અરે ! “ગાય” એમ લખીએ ત્યાં ગાયોની કેટલી ઓલાદ છે ? કઈ ઓલાદનો શારિરિક દેખાવ કેવો છે ? ક્યા દેશમાં એ ઓલાદનું ચલણ છે ? તેને કેવી બીમારીઓ લાગી શકે ? અને ત્યાંના લોકો તેના કેવા ઉપાય કરે છે ? એ કેટલું દૂધ કરે ? જેવી બધી વિગતો ફટાફટ ફોટા સહિત જોવા મળે, એ શું નાનીસૂની વાત ગણાય ? અરે ! આપણને એક બીજ, પધ્ધતિ કે નુસ્ખો સફળ લાગ્યો તો ફટ કરતોકને એ સંદેશો ફોટા સહિત ફોનના વોટ્સપ દ્વારા તરત જ જેટલાને મોકલવા ધારીએ એટલાને ઇસી મીનીટે મોકલી ગમતાનો ગુલાલ કરી શકીએ !

    હું જ્યારે કૃષિ કોલેજમાં ભણતો હતો ત્યારે ખેતીના આનુવંશિક વિજ્ઞાનમાં મેંડલનો  1 : 3 નો નિયમ ભણવામાં આવતો. પણ એમાં તો સંકરણ દ્વારા બે લક્ષણોને ભેગા કરી સારા લાગેલ ગુણોને સ્થિર કરી ઉત્તમ બીજ તૈયાર કરવામાં ઘણા વરસોની મહેનત અને સમય લાગી જતાં. જ્યારે આજે તો જનીન વિજ્ઞાન એટલું બધું આગળ નીકળી ગયું છે કે એક વનસ્પતિ સાથે બીજી વનસ્પતિના જીન તો સમજ્યા મારાભાઇ ! વનસ્પતિ સાથે અન્ય જીવના જીન્સ ચોટાડી ન કલ્પ્યા હોય તેવા પરિણામો જીનેટીકલ વિજ્ઞાન દેખાડી રહ્યું છે. તેમાં કેટલુંક સારું તો કેટલુંક ન ધાર્યું હોય એવું નબળા ગુણોવાળુ માઠું પરિણામ પણ મળી જતું હોઇ બહુ વિવેકથી આગળ વધવા જેવું છે ભાઇ !

    અંતે કહેવાનું એટલું કે વિજ્ઞાન તો ટેક્નોલોજી- રીત-પદ્ધતિ-યંત્ર આપી જાણે છે. પછી તેનો કેવો, કેટલા પ્રમાણમાં તથા કેવી સાવધાની-વિવેકથી ઉપયોગ કરવો તે આપણા- ખેડૂતના હાથની વાત છે.  એના વ્યવસ્થિત ઉપયોગથી વીજળી આપણા ૧,૦૦૦-૧,૨૦૦ ફૂટ ઊંડા દારમાંથી સબમર્સિબલ મોટર દ્વારા પાણી બહાર ફેંકી શકે છે, પણ એ જ વીજળીનો કરંટ ખુલ્લા વીજ વાયરને હાથ અડાડી દેતાં તરત જ ફટાક…કરતો આપણા દેહનો ફટાકિયો કરી પ્રાણ પણ હરી શકે છે એ વાત ખ્યાલ બહાર ન રહેવી જોઇએ મિત્રો !

    સંપર્ક : શ્રી હીરજી ભીંગરાડિયા , પંચવટીબાગ, માલપરા જિ.બોટાદ [મો.+91 93275 72297] ǁ ઈ-મેલઃ :krushidampati@gmail.com

    ,

  • એક મહાકાય જીવની વ્યથા કોણ સમજે?

    ફિર દેખો યારોં

    બીરેન કોઠારી

    કોઈ ક્રિકેટર, ફિલ્મસ્ટાર, નેતા કે અન્ય કલાકારના ચાહકો મંડળ રચે એ સમજી શકાય એવી વાત છે, પણ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૩માં કેરળમાં એક વિશિષ્ટ મંડળ તેમજ વૉટ્સેપ ગૃપ રચાયું છે, જેનું નામ છે ‘પાડયપ્પા ફેન એસોસિયેશન’. આમ તો, ૧૯૯૯માં રજૂઆત પામેલી આ નામની રજનીકાન્‍તની સુપરહીટ ફિલ્મમાં રજનીકાન્‍તે આ પાત્ર ભજવેલું. આ મંડળમાં કેન્‍દ્રસ્થાને જે છે એનું નામ આ ફિલ્મ પરથી પ્રેરિત છે એટલું જ. એ સિવાય પણ આ મંડળને એ પાત્ર કે રજનીકાન્‍ત સાથે કશી લેવાદેવા નથી.

    આ નામ હકીકતમાં એક હાથીને આપવામાં આવ્યું છે અને મંડળ પણ આ હાથીના ચાહકોનું છે. હાથી અને તેના ચાહકો? આ વાત જરા વિચિત્ર લાગે, પણ કેરળ જેવા રાજ્યમાં હાથીઓ અને માનવનું સહઅસ્તિત્ત્વ સામાન્ય બાબત છે. આ હાથીનું મૂળ નામ ‘પીટી-7’ (પલક્કડ ટસ્કર- 7) છે, અને વિવિધ પ્રાણીઓને અપાતાં સાંકેતિક નામ અનુસાર તે અપાયેલું છે. પણ આ હાથીએ તેના દેખાવને કારણે એવી લોકપ્રિયતા પ્રાપ્ત કરી લીધી કે તે રજનીકાન્‍તે ભજવેલા આ પાત્રના નામે ઓળખાવા લાગ્યો. મુન્નાર અને તેની આસપાસના વિસ્તારોમાં જ્યાં પણ આ હાથી દેખા દે ત્યારે એના ચાહકો એને ઓળખી લેતા અને તેની તસવીરો, વિડીયો વગેરે લેતા. આમ, આ હાથીના ચાહકો વધતા ચાલ્યા. અનેક લોકોનો એ પ્રિય હાથી બની રહ્યો.

    અલબત્ત, તે મોટો થતો ગયો એમ એની વર્તણૂકમાં પરિવર્તન આવવા લાગ્યું છે. દિન બ દિન તેનો ઉપદ્રવ વધતો ચાલ્યો. તે અવારનવાર માનવવસ્તીમાં આવી ચડે છે, તોડફોડ મચાવે છે અને સૌને ભયભીત કરી મૂકે છે. ક્યાંક તેણે કોઈક દુકાનમાંથી ઘઉંની ગુણ ઉઠાવીને ઉછાળી, ક્યાંક બસનો વીન્‍ડશિલ્ડ તોડી નાંખ્યો, કોઈકની ઓટોરિક્ષા કચડી નાંખી, તો ક્યાંક ફળ અને શાકભાજીની દુકાનો પર ધબધબાટી બોલાવી.

    એક સમયે સૌના પ્રિય બની રહેલા આ હાથીની પ્રકૃતિમાં આવું પરિવર્તન શાથી આવ્યું એ ગ્રામજનો તેમજ વન વિભાગના અધિકારીઓ માટે પહેલાં કુતૂહલનો, પછી ચિંતાનો અને હવે ભયનો વિષય બની રહ્યો છે. એક સમયે જેના દર્શન માત્રથી લોકો આનંદિત અને રોમાંચિત થઈ જતા હતા તેને બદલે હવે લોકો તેના આગમનથી ભયગ્રસ્ત થઈ રહ્યા છે. વ્યાપારીઓ સહિત અન્ય કેટલાક લોકોએ પાડયપ્પ્પાને પકડવાની અને તેને બચાવ કેન્દ્રમાં મૂકવાની માગણી કરી છે. હકીકતમાં આવી માગણી પછી જ પાડયપ્પાના ચાહકો એકઠા થયા અને તેમણે મંડળ બનાવ્યું.

    Copyright: MALAYALA MANORAMA

    પ્રસાર માધ્યમોમાં આ હાથીને હવે તોફાની, જંગલી ચીતરવામાં આવી રહ્યો છે, અને માનવ વસાહત પરના તેના હુમલા જોતાં માનવોની દૃષ્ટિએ એ યોગ્ય પણ છે. છતાં હાથી જેવા પ્રાણીના ચાહકો બનનારે યાદ રાખવું રહ્યું કે હાથી આખરે એક જંગલી પશુ છે. એટલે કે તેનો મૂળભૂત આવાસ જંગલ છે. કોઈ પણ જીવનું બાળસ્વરૂપ હંમેશાં આકર્ષક, નાજુક અને નિર્દોષ જણાતું હોય છે. તેમ છતાં તે શારિરીક રીતે વિકસે ત્યારે પોતપોતાની પ્રજાતિના ગુણધર્મો તેનામાં વંશપરંપરાગત રીતે ઊતરી આવતાં હોય છે. હાથી એમાંથી બાકાત નથી.

    વનમાં મુક્ત રીતે વિચરતો હાથી માનવવસતિમાં આવી ચડે ત્યારે તે સંકડામણ અનુભવે છે. ભીડ, વાહનોનો ઘોંઘાટ, હાથીની તસવીરો લેવા માટે ઉમટી પડતા ઉત્સાહીઓથી તે અકળામણ અનુભવે છે. મુન્નારમાં પ્રવાસીઓને આકર્ષવા માટે પ્રવાસન ઉદ્યોગ સાથે સંકળાયેલા લોકો ‘હાથી દેખાડવાની’ લાલચ આપે છે. કોઈ પણ ભોગે હાથીને દેખાડવા માટે તેઓ ટૂંકા રસ્તા અપનાવી રહ્યા છે. તેઓ વાહનોનાં હોર્ન બજાવીને હાથીને ઉશ્ક્રેરે છે, જેથી હાથી અકળાય અને બહાર આવે.

    વન વિભાગના ધ્યાન પર આ બાબત આવતાં તેના દ્વારા ટૂર ઓપરેટરોને ચેતવવામાં આવ્યા છે. આ બાબતે વન વિભાગે વધુ કડક પગલાં લેવાની ચેતવણી આપી છે. બીજી તરફ હવે પાડયપ્પા પર પણ પગલાં લેવાની તૈયારી આરંભાઈ છે. તેને ઉપશામક દવાનું ઈન્‍જેક્શન બંદૂક દ્વારા આપીને બેભાન કરીને બચાવ કેન્‍દ્ર પર ખસેડવા માટે પ્રયત્નો શરૂ થઈ ગયા છે. છેલ્લા અહેવાલ અનુસાર તેને પકડવામાં આવ્યો છે.

    પાડયપ્પાનો કિસ્સો માનવની સ્વાર્થી, ગરજાઉ અને સ્વકેન્‍દ્રી વૃત્તિનું વધુ એક ઉદાહરણ છે. પાડયપ્પાના ચાહકોનું મંડળ ભલે બને, પણ એના થકી એવા પ્રયાસો થાય કે જેથી પાડયપ્પાને ઓછામાં ઓછી હેરાનગતિ થાય એ ઈચ્છનીય છે. અને પાડયપ્પા એકલા માટે શું કામ, સહુ કોઈ વન્ય પશુઓ માટે એ થવું જોઈએ. કેમ કે, વન્ય પશુઓ કંઈ માનવજાતના નજારા માટે નથી. તેનું સ્વતંત્ર અસ્તિત્વ અને જીવન છે. પણ વધુ ને વધુ નાણાં ઉસેટી લેવાની લાલચમાં માનવને બીજું કંઈ સૂઝતું નથી. હાથીને તે પ્રેમ કરે તોય પોતાની શરતે, પોતાના સ્વાર્થ માટે! વધુ ને વધુ પ્રવાસીઓને આકર્ષવાની લ્હાયમાં અનેક નૈસર્ગિક સ્થળોનો ‘વિકાસ’ કરીને તેની નૈસર્ગિકતાને ખતમ કરી દેવામાં આવે છે. પ્રવાસીઓ પણ નાણાં ખર્ચવા નીકળ્યા હોવાથી સામાન્ય વિવેકને વિસારે પાડી દે છે અને કોઈ પણ સ્થળનું નિકંદન કાઢવામાં યથાશક્તિ પ્રદાન કરે છે.

    આવી હરકતોનાં વિપરીત પરિણામ હવે જોવા મળી રહ્યાં છે, પણ તેનાથી ચેતવાને બદલે માનવ જાણે કે પોતાની બરબાદીના માર્ગે પૂરજોશથી આગળ વધી રહ્યો છે. આવાં દુષ્કૃત્યોનાં દુષ્પરિણામ ધાર્યાં ન હોય એવાં અને એટલા પ્રમાણમાં હોઈ શકે છે. પાડયપ્પા નામના હાથીને તો ઉપશામક દ્વારા શાંત કરીને ક્યાંક ખસેડી દેવાશે, પણ જે બૃહદ સમસ્યાનો એ હિસ્સો છે એના ઊકેલ માટે કશું વિચારાશે કે કેમ એ સવાલ છે.

    ‘ગુજરાતમિત્ર’માં લેખકની કૉલમ ‘ફિર દેખો યારોં’માં ૦૯ – ૦૨ – ૨૦૨૩ના રોજમાં આ લેખ પ્રકાશિત થયો હતો.

    શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
    ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
    બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી)b

    ,

  • પ્રશ્ન એક, પણ જવાબ?

    નિત નવા વંટોળ

    પ્રીતિ સેનગુપ્તા

    એ હકીકત છે કે વ્યફ્તિઓના સંગની અસર – સારી કે નરસી – એમની સાથે રહેનારાં ને ફરનારાં પર મોડી પર મોડી વહેલી તહઅય જ છે. તે જ રીતે, એ પણ દેખીતું છે કે પ્રદેશ પણ ત્યાંના રહેવાસીઓનાં વર્તન-વિચાર પર પ્રભાવ પાડે છે. તેથી જ, અમુક ગામ, પ્રાંત, કોમ, દેશના લોકો અમુક જાતના હોય તેવું સામાન્યીકરણ આપણે કરતાં રહીએ છીએ. કહી શકાય કે કેટલેક અંશે તો એવી અસર સ્વાભાવિક જ ગણાય. પરન્તુ શું થઈ જાય છે આ અમેરિકામાં દેશમાં રહેનારાંને?- એમ પૂછવાનું મન થઈ જાય છે, ને આ પ્રશ્ન નીપજ્યો છે તાજેતરમાં સાંભળેલી એક આઘાતજનક વાતથી.
    ના ભાઈ, રાજગાદી ઉથલાવે કે દેશ-દેશ વચ્ચે યુદ્ધ કરાવે તેવો આ બનાવ નથી. ફકત એક કુટુંબમાં બનેલી આ વાત છે. અમેરિકામાં ઘણાં વર્ષોથી આ મારું મિત્ર-કુટુંબ રહ્યું છે, ને તેથી આઘાતના, દુ:ખના, નવાઈના ભાવ થયા કરે છે. આવું બન્યું કઈ રીતે? વાત આટલે સુધી પહોંચી કઈ રીતે?
    સૌથી પહેલાં તો એ કહી દઉં કે આ કુટુંબ ગુજરાતી નથી, કે નથી એ ગુજરાતમાંથી આવતું. છતાં, પતિ-પત્નીનાં નામ બદલું તો છું જ. મારી ઓળખાણ પહેલાં તો સુષમા સાથે થયેલી. એક જ ગામમાં રહેતાં, ને એક જ જાહેર સ્વિમિંગપુલમાં તરવા જતાં. પછી ક્યારેક વિનાયકને મળવાનું થયેલું. એની સાથે મઝા આવતી, કારણકે એને બોલવા બહુ જોઈએ, અને વાતો વિનોદથી ભરેલી હોય. ભારતમાં એક આઈ.આઈ.ટી.માં ભણીને એન્જિનિયર થઈને એ અમેરિકા આવેલો. ઘણો બુદ્ધિમાન, ને હજારજવાબી. બધી બાબતમાં એની પાસે દલીલ હોય જ, ને પોતાનાં મત-માન્યતાઓને એ પકડી પણ રાખતો જ. આ ટેવ એવી કે મિત્ર તરીકે ક્યારેક મળીએ તો સહી લઈ શકાય, પણ એની સાથે જિંદગી જીવવાની હોય તો એ જક્કી જ લાગે.
    વિનાયકની હાજરીમાં સુષમા શાંત રહેતી, અને અમે બે જણાં મળીએ ત્યારે પણ અંગત પૂછવાની મારી ટેવ નહીં. ભાગ્યે જ એણે કોઈ ફરિયાદ કરી હશે. થોડી ખબર વિનાયકની વાતો અને વર્તાવ પરથી પડતી – જેમકે સુષમાના બહેન-બનેવી સાથે એને જરા પણ ફાવતું નહીં, સુષમાની અમુક બહેનપણીઓ પણ એને જરાયે ગમતી નહીં. એક દીકરો અને એક દીકરીના જન્મ થયા પછી એમની સંભાળ રાખવા માટે સુષમાનાં મા-બાપને અમેરિકા બોલાવી લીધેલાં. સાસુ-સસરા માટે પણ વિનાયકને કશૌ ભાવ હોય તેવું મને લાગતું નહીં.
    આ બધા પરથી મને કૂયારેક વિચાર આવતો કે એવું કેવું હશે કે વિનાયકને કોઈ ગમે જ નહીં?
    પણ એ વિષે કાંઈ એને ઓછું પુછાય?
    એન્જિમિયરની નોકરી કરતાં કરતાં વિનાયકે વકીલાતનું ભણવા માડેલું. સંજોગવશાત્‌ એની નોકરી જતાં એણે વકીલ તરીકે કામ શર્‌ કર્યું, ને ન્યૂયોર્કમાં ઓફીસ ખોલી. પછી એને થયું કે જો સુષમા પણ વકીલ થઈ જાય, ને સાથે જોડાઈ જાય, તો કામમાં ઘણી મદદ થાય. સુષમાને જરા પણ મન નહતું, પણ વરનું કહ્યું કરવું પડ્યું. બંને છોકરાં નાનાં, ને મોડી રાત સુધીનું વાંચવાનું. એક વાર મેં એને કહેલું, તું જે ધારે તે કરી શકે છે. તો એક વાર એ બોલી ગયેલી, કે વિનાયકને માટે તો હું નોકર જેવી છું.
    હવે વાત પૂરી થવામાં છે. વકીલ થઈ ગયા પછી સુષમાએ વિનાયકની સાથે ઘરની ઓફીસમાં કામ કરવા માંડ્યું, પણ થોડા મહિના માટે જ. ત્યાર પછી ઘરની ઓફીસ એણે છોડી દીધી, ને કોઈ બીજા વકીલને ત્યાં એ જોડાયેલી. અમને એટલું જણાવેલું તો વિનાયકે જ, પણ એની સાથે મુલાકાત કે વાત થવી લગભગ બંધ થઈ ગયેલી. અમે એને યાદ કરીએ, પણ માનીએ કે એ કામમાં હશે.
    બે-અઢી વર્ષે એ અચાનક અમને ક્યાંક મળી ગયો. તે વખતે તો એ કાંઈ બોલ્યો નહીં, પણ પછી ફોન કરીને એણે મને બધું કહ્યું, ને એમાં છે આ વાતનું હાર્દ : દોઢેક વર્ષ પહેલાં સુષમા
    વિનાયકને કોર્ટે લઈ ગઈ હતી. એની માગણી એ હતી કે વિનાયકને ઘરમાંથી કાઢી મૂકવામાં આવે.
    કઈ હદે પહોંચે છે વાત. પત્ની પતિને, જે બંનેની ભેગી સંપત્તિ છે તેવા ઘરમાં, રહેવા દેવા માગતી નથી. વિનાયકે પોતે જ પોતાનો બચાવ કર્યો હતો, અને ચુકાદો પોતાના પક્ષમાં લાવવામાં એ સફળ થયો હતો; પણ પત્ની તેમજ બંને બાળકો સાથે એક પણ શબ્દની આપ-લે કરવાની મનાઈ એને ફરમાવાઈ. જો આ ફરમાન ના પાળે તો મોટો દંડ થાય, અને કદાચ જેલમાં પણ જવું પડે.
    મેં વિનાયકને પૂછ્યું હતું, ‘સુષમાએ સ્ત્રી-વકીલ રાખ્યા હતા?’
    મારું અનુમાન સાચું હતું, અને આ બાબત માટેનો મારો અભિપ્રાય પણ. બીજા કિસ્સાઓમાં પણ મેં જોયું છે કે સ્ત્રીના વકીલ તરીકે બીજી સ્ત્રી હોય છે ત્યારે જાણે એ અસીલના પતિ પર બરાબર દાઝ કાઢતી હોય છે. પોતાના જ જીવન માટેની કોઈ ચીડ, અને પેલો એક પુરુષ છે એ જ એનો વાંક. નોકરી-ધંધામાં ખૂબ આગળ, પણ કૌટુંબિક સુખ વગરની ઘણી અમેરિકન સ્ત્રીઓનું માનસ પુરુષ
    માત્ર માટેની દાઝ અને ઘુણાથી ભરાઈ જતું હોય છે. મને એમ થાય કે વકીલે એક કુટુંબને ભેગું રાખવા મદદ કરવી જોઈએ, કે એને છૂટું પાડવામાં?
    તો વળી થાય કે એવી તો કેવી કંટાળી હશે સુષમા કે બાવીસ વર્ષના લગ્નજીવન પછી વરનું નામોનિશાન એને ના જોઈએ? એટલો બધો વાંક હશે વિનાયકનો? એનું જીવન એની આસપાસ ઢગલો થઈને પડ્યું. પત્ની એની દયા ખાવા જેટલી લાગણી પણ ધરાવતી નથી.
    તેથી જ પ્રશ્ર થાય છે, શું થઈ જાય છે આ દેશમાં રહેનારાંને? એક તરફ, અહીં વસતાં ભારતીયો “આપણી સંસ્કૃતિ અને વારસા”ની વાતો કરતાં હોય છે, અને બીજી તરફ ખાસ્સી વ્યફ્તિગતતાનો આગ્રહ રાખતાં હોય છે. સંસ્કૃતિની વ્યાખ્યા અને વાસ્તવિકતાની વચ્ચે એક સમતુલન રાખવાનું હોય છે, જે આ દેશનાં હવા-પાણીમાં ઘણું વધારે કઠિન બનતું લાગે છે. અહીંની ભારતીય પ્રજામાં છૂટાછેડાની સાંખ્યા વધતી જતી જણાય છે, અને એકમેક પ્રત્યે કનડગતના દાખલા પણ. જોકે પતિ દ્વારા જુદી જુદી રીતે હેરાન થતી ભારતીય સ્ત્રીઓનો વર્ગ અહીં વધતો જતો જણાય છે. આવી દુઃખિયારી સ્ત્રીઓને વિભિન્ન રીતની સલાહ આપવા માટે અમેરિકામાં ઘણી ભારતીય સ્ત્રી-સંસ્થાઓ ઊભી થઈ છે. સખી, સેવા, સ્નેહા, આશા, અપના ઘર, મૈત્રી, નારિકા, માનવી જેવાં સરસ નામ હોય છે એમનાં. એમનું કામ આ પ્રમાણેનું હોય છે : હિંસાનો ભોગ બનતી સ્ત્રીઓને સલાહ, નાની-મોટી નોકરી, ઉછીની રકમ, તબીબી મદદ વગેરે આપવી, દુભાષિયા મેળવી આપવા, સંસ્થા માટે ફંડ ભેગું કરવું, પરિપત્રકાઢવા વગેરે.
    આ બધી સંસ્થાઓમાં સ્વેચ્છાથી કામ કરતી યુવતીઓ આધુનિક, વ્યવસાયી, બુદ્ધિમાન, સંવેદનશીલ, અને સક્ષમ હોય છે. ધ્યેયવાદી તો કરી જ. નિસ્વાર્થ ભાવે મદદ કરનારાં પણ અહીં મળે જ છે. એટલેકે, અહીં ખરાબની સાથે જ, સારી અસર પણ મળી શકે છે. ને એનો આધાર વ્યફિત તેમજ એના સંજોગો પર રહે છે.
    તો શું શરૂઆતે મેં કરેલો પ્રશ્ન ખોટો ઠરે છે? ના, બલ્કે એના જવાબ અનેક છે, અને એની છણાવટ ઘણી લાંબી છે. મુફ્ત અને સ્વચ્છંદ, વ્યફિતગતતા અને સ્વાર્થ, જરૃરિયાત અને લોભ વગેરે દ્વિમુખી તત્ત્વોની તીક્ષ્ણ ધાર પર આ પ્રશ્ન ગોઠવાયેલો છે. સહેજ પણ સમતુલા જાય તો જવાબ આમ પડે કે આમ.
    વિનાયક અને સુષમાની બાબતમાં જે થયું તે પણ ક્યાંય સુધી એક ધાર પર જ ડગમગતું હતું. જે થયું તે સળગી રહ્યું હતું. પરિણામ જે આવ્યું તેમાં કોઈને માટે કશું સુખ ન હતું. ચોતરફ ઉજ્જડતા હતી – ખાસ કરીને એકલવાયા વિનાયકને માટે, પણ બંનેનાં વીતેલાં વર્ષો તો તદ્દન રાખ થઈ જ ચૂફ્યાં હતાં.

    સુશ્રી પ્રીતિ સેનગુપ્તાનો સંપર્ક preetynyc@gmail.com વીજાણુ સરનામે થઇ શકે છે.

    સંપાદકીય નોંધ: 
    ‘નિત નવા વંટૉળ’ લેખમાળામાં સતત એક સો વિચારપ્રેરક લલિત નિબંધો પ્રકાશિત થયા બાદ હવે આ લેખમાળા અહીં વિરમે છે.
    ખુબ ચીવટપૂર્વક નિબંધોની પસંદગી કરીને વિચાર અને વિષય વૈવિધ્ય જાળવતી આ લેખમાળા આપવા બદલ સુશ્રી પ્રીતિબહેનનો આપણે આભાર માનીએ છીએ.
    જોકે વેબ ગુર્જરીને સુશ્રી પ્રીતિબહેનની કલમનો લાભ તો મળતો જ રહેશે. ટુંક સમયમાં જ તેમની વાર્તાઓ વેબ ગુર્જરીના સાહિત્ય વિભાગ પર વાંચવા મળશે.
    સંપાદક મડળ, વેબ ગુર્જરી
    ,