-
ઈશ્વર અકળ નથી
નવી કલમની કવિતા અને આસ્વાદ
ગઝલ
જળ જેવું હોય આંસુ છતાં આંસુ જળ નથી.
છો શસ્ત્ર હોય આપનું તો પણ સફળ નથી.કાદવ ભલે ને લાગતો હો સાવ કદરૂપો,
એનાં વગર અહીં કદી, આ જળકમળ નથી.કાદવ સમા આ દુર્ગુણો, વિકાર છે ઘણાં,
ઊપર ઉઠ્યા નહીં તો જીવન, આ સફળ નથી.કાણું છે એવું ભીતરે ભરતાં રહો સદા,
સમજાય છેક છેલ્લે કે ઈચ્છાને તળ નથી.હું આંખ મીંચીને કરું છું સાધના સતત,
ત્યારે કળી શકાય કે, ઈશ્વર અકળ નથી.દેખાય સારી સૃષ્ટિમાં જુદા જુદા રૂપે,
“એ” સાથ નથી એવી કદી, એક પળ નથી.~ ડૉ. ભૂમા વશી
~ આસ્વાદ ~
દેવિકા ધ્રુવ
મૂળ અમદાવાદના પણ હાલ મુંબઈના વતની ડો.ભૂમા વશીની કવિતાપ્રીતિ નોંધનીય છે.
૨૨ માત્રાના વિષમ છંદમાં લખાયેલ ઉપરોક્ત ગઝલ શરૂઆતથી જ ઇશ્કે હકીકીનો રંગ પાથરે છે.
સરળ શબ્દોમાં, સહજ રીતે છતાં મક્કમતાથી, મત્લાના શેરમાં એ સ્પષ્ટપણે બેધડક કહે છે કે, ‘જળ જેવું હોય આંસુ છતાં આંસુ જળ નથી.’ જે દેખાય છે તે, એ જ સ્વરૂપે હોય છે તે માનવાની જરૂર નથી.
‘છો શસ્ત્ર હોય આપનું તો પણ સફળ નથી.’ કહી કવયિત્રી સહેતુક ‘નથી’ના રદીફ સાથે આગળ વધે છે. ‘નથી નથી’ તો પછી શું છે? એનો જવાબ, ને’તિ ને’તિના સૂફી સૂર સાથે વાચકના મનોવિશ્વ માટે છોડી દીધો છે.
બીજા અને ત્રીજા શેરમાં આ જ વાતનું સમર્થન કરતા કેટલાક દાખલાઓ રજૂ કરે છે; જાણે કે એક પછી એક સાબિતીઓ લાવીને ધરી દે છે. કહેવાય છે કે, Don’t Judge a Book by its Cover. પુસ્તકને એનું કવર જોઈને ન પ્રમાણો.
ચહેરો જોઈ વ્યક્તિત્વને ન માપો. કેટલું સાચું છે?! કેટકેટલા દાખલાઓ આંખ સામે તરવરી રહે છે. તેમાંના એકની વાત આગળ ધરે છે કે, કાદવ કોઈને ન ગમે પણ કમળ તો ત્યાં જ ખીલે છે ને?
કાદવ ભલે ને લાગતો હો સાવ કદરૂપો,
એનાં વગર અહીં કદી,આ જળકમળ નથી.અહીં એકલા કમળને બદલે બખૂબીથી જળકમળ શબ્દ પ્રયોજાયો છે; જે આમ જુઓ તો નરસિંહના ‘જળકમળ’ કાવ્ય સુધીના ઊંડા તાત્વિક અર્થો ઉઘાડી આપે છે. કાદવ સમા વિકારો, દુર્ગુણોને ફગાવી ઉપર ઊઠવાની વાતનો જરા સરખો અંગૂલિનિર્દેશ કરી દે છે અને ખૂબ ત્વરાથી, હજી જળકમળવત્-નો ભાવ ખુલે ન ખુલે ત્યાં તો કવયિત્રી આગળના શેરમાં સહજ રીતે માનવીઓની ઇચ્છાઓની હદ તરફ દોરી જાય છે.
અહીં કવિ શ્રી અનિલ ચાવડાના એક ગીતની પંક્તિ અચૂક સાંભરે. “ઇચ્છાઓની ભરચક બરણી ફૂટી ગઈ રે લોલ” તો ગઝલકાર શ્રી ચીનુ મોદી પણ યાદ આવ્યા વગર રહે જ નહિ. એ પણ કહી ગયા કે,
કોઈ ઇચ્છાનું મને વળગણ ન હો,
એ જ ઇચ્છા છે, હવે એ પણ ન હો.ઇચ્છા, અભીપ્સા, લાલસાનો વિષય જ અગાધ છે, એને ક્યાં કોઈ મર્યાદા છે!
ચોથા શેરમાં અહીં કહ્યું છે કેઃ
કાણું છે એવું ભીતરે, ભરતાં રહો સદા,
સમજાય છેક છેલ્લે કે ઈચ્છાને તળ નથી.સંસારી જીવોની આ સ્વાભાવિક આ વૃત્તિ છે; એ જાણવા છતાંયે કે ઇચ્છાને કોઈ તળિયું નથી. બસ, એ ક્યારેય ભરાતી જ નથી અને માણસ મથ્યે જાય છે.
આ મથામણ, અગર આંખ બંધ કરીને કરવામાં આવે એટલે કે, ખુદમાં ઊંડાં ઊતરી જઈને કરવામાં આવે તો, સતત અને અવિરત કરવામાં આવે તો શક્ય છે; “ત્યારે કળી શકાય કે, ઈશ્વર અકળ નથી.” ભૂમાબહેન આ શેર દ્વારા અધ્યાત્મિકતાની ઊંચાઈ સુધી ભાવકોને દોરી ગયા છે.
જો એવી સાધના એના સાચા અર્થમાં થઈ શકે તો અને ત્યારે જ, સતઅસતના આ જગતમાં, પ્રકૃતિમાં, પ્રાણીમાત્રમાં જ્યાં જુઓ ત્યાં કોઈને કોઈ રૂપે એ અનુભવાય છે જ. આખી આ સૃષ્ટિનાં રંગ, રૂપ અને આકારમાં એ દેખાય છે. છેલ્લા શેરમાં કલાત્મક રીતે એ ભાવ પ્રગટ કર્યો છે કે,
દેખાય સારી સૃષ્ટિમાં જુદા જુદા રૂપે,
“એ” સાથ નથી એવી કદી, એક પળ નથી.અહીં પ્રથમ શેરમાં શરૂ થયેલો ઈશ્કે હકીકીનો રંગ ઘેરો બની વધુ નીખરે છે અને એક સુરેખ આકૃતિ ભાવકોના મનમહીં ગોઠવાઈ જાય છે.
સદીઓથી સર્જકો અને સૂફી સંતો દ્વારા કહેવાયેલી આ વાત લખવા/વાંચવા જેટલી સહેલી નથી. જેણે પોતે કશીક મથામણ કરી હોય, અનુભૂતિ કરી હોય કે જેના વાણી, વર્તન, વિચારોમાં એ ભાવ વિશેની સતત સજાગતા હોય તેવી વ્યક્તિ જ એને વ્યક્ત કરી શકે અને અન્ય સુધી પહોંચાડી શકે. કવિકર્મની એ જ સફળતા છે.
૬ શેરોમાં છંદોબદ્ધ કરેલી આ ગઝલ, છેલ્લા શેરના સાની મિસરામાંના એક નજીવા છંદદોષને બાદ કરતા, સાદ્યંત સરસ રીતે ગૂંથાયેલી છે. ભૂમાબહેનને ખૂબ અભિનંદન અને વધુ ને વધુ ચોટદાર ગઝલ લખતા રહે એવી શુભેચ્છા.
-
સત્તાની ગુરુકિલ્લી : દલિતજન, બહુજન, સર્વજન
નિસબત
ચંદુ મહેરિયા
ડો.બાબાસાહેબ આંબેડકરે દલિતોને રાજકીય અધિકારો અપાવ્યા હતા. એટલું જ નહીં તેમણે તે માટે તેમને સંઘર્ષ કરતા કર્યા હતા. તેઓ દલિતોને કહેતા હતા કે જ્યાં સુધી આપણી પાસે રાજકીય અધિકાર નથી ત્યાં સુધી સમાજમાં જરૂરી પરિવર્તન લાવી શકાશે નહીં. પોતાના જીવનકાળમાં ડો.આંબેડકરે ત્રણ રાજકીય પક્ષો સ્થાપ્યા હતા : ઈન્ડિપેન્ડન્ટ લેબર પાર્ટી , ઓલ ઈન્ડિયા શેડ્યુલ્ડ કાસ્ટ્સ ફેડરેશન અને રિપબ્લિકન પાર્ટી ઓફ ઈન્ડિયા. ૧૯૩૨ની ગોળમેજી પરિષદમાં બાબાસાહેબે દલિતો માટે અલગ મતાધિકારની માંગણી કરી હતી. તે પછી થયેલા પૂના કરારમાં તેને બદલે અનામત બેઠકો મળી. ૧૯૩૫ના હિંદ સ્વાતંત્ર્ય ધારા અન્વયે ૧૯૩૭માં ચૂંટણી થઈ. આ ચૂંટણીમાં ભાગ લઈ દલિતોનું રાજકીય પ્રતિનિધિત્વ ઉભું કરવા માટે ૧૯૩૬માં ડો.આંબેડકરે સ્વતંત્ર મજૂર પક્ષ (ઈન્ડિપેન્ડન્ટ લેબર પાર્ટી) ની સ્થાપના કરી હતી. તેમના પ્રથમ રાજકીય પક્ષે મુંબઈ પ્રાંતની સત્તર બેઠકો પર ઉમેદવારી કરીને પંદર પર વિજય મેળવ્યો હતો. એ રીતે બાબાસાહેબના પહેલા રાજકીય પક્ષને સારી સફળતા મળી હતી અને તેણે વિરોધ પક્ષનું સ્થાન મેળવ્યું હતું.
આજીવન જ્ઞાતિ નાબૂદી માટે સંઘર્ષરત આંબેડકરે પોતે સ્થાપેલા રાજકીય પક્ષો મારફતે આજે જેની બોલબાલા છે તે જ્ઞાતિનું રાજકારણ જરાય ખેલ્યું નહોતું.પરંતુ તેમણે દલિતોના મુદ્દાઓને પ્રાધાન્ય આપીને સમાજના વિભિન્ન વર્ગોને સ્પર્શતા મુદ્દાઓની રાજનીતિ કરી હતી. પહેલી રાજકીય પાર્ટીની સ્થાપના વખતે તેમણે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે પાર્ટીનો મુખ્ય આધાર દલિતોની અનામત બેઠકો છે પણ પાર્ટીનું નામ અને એજન્ડા વિશાળ રાખીને અમે અન્ય વર્ગ તથા જ્ઞાતિને માટે અમારા દરવાજા ખૂલ્લા રાખવા માંગીએ છીએ. દલિતેતર મતદારો અને પક્ષોનો રાજકીય સહયોગ પાર્ટીનું ફલક વ્યાપક હોય તો જ શક્ય છે તે દલિત રાજનીતિના આ પુરોધાને સમજાઈ ચૂક્યું હશે.
આજથી આઠ દાયકા પૂર્વે, ઓગણીસમી જુલાઈ ૧૯૪૨ના રોજ , તેમણે ઓલ ઈન્ડિયા શેડ્યુલ્ડ કાસ્ટ્સ ફેડરેશન નામક પોલિટિકલ પાર્ટીની રચના કરી ત્યારે પણ તેઓ જ્ઞાતિના રાજકારણથી દૂર રહ્યા હતા. આ પાર્ટીની રચનાનો તેમનો ઉદ્દેશ કોંગ્રેસ અને સમાજવાદી પાર્ટી વચ્ચે સંતુલન સાધી ત્રીજો વિકલ્પ ઉભો કરવાનો હતો. પક્ષનો મુખ્ય ઉદ્દેશ સ્વતંત્રતા, સમાનતા અને બંધુતાનું રક્ષણ, તમામ ભારતીયો માટે રાજકીય, આર્થિક, સામાજિક અને ધાર્મિક સમાનતા કાયમ કરવી, શોષણ મુક્તિ, લોકોને ભય અને અભાવથી મુક્ત રાખવા વગેરે હતો. આંબેડકરના આ પક્ષને ઝાઝી રાજકીય સફળતા મળી નહોતી પરંતુ ભૂમિ આંદોલન મારફતે તેણે દલિતોમાં રાજકીય ચેતના જગવી હતી અને મજબૂત સંગઠન ઉભું થઈ શક્યું હતું.
૧૯૫૬ની ચૌદમી ઓકટોબરે નાગપુરમાં ડો. આંબેડકરે શેડ્યુલ્ડ કાસ્ટ્સ ફેડરેશનનું વિસર્જન કરી રિપબ્લિકન પાર્ટી ઓફ ઈન્ડિયાની રચના કરવાની જાહેરાત કરી હતી. આ પક્ષનું બંધારણ પણ બાબાસાહેબે ઘડ્યું હતું. પરંતુ તેમની હયાતીમાં પક્ષની સ્થાપના થઈ શકી નહીં. ડો.આંબેડકરના નિર્વાણ પછી ત્રીજી ઓકટોબર ૧૯૫૭ના રોજ તે અસ્તિત્વમાં આવી હતી. આંબેડકરે રચેલા આ ત્રીજા પક્ષનો ઉદ્દેશ બંધારણમાં આપેલા વચનોના અમલનો તો હતો જ ઉપરાંત સમાજમાં પ્રવર્તતી વિષમતા દૂર કરી કાયદા સમક્ષ સમાનતા સ્થાપવાનો હતો. ન્યાય, સ્વતંત્રતા, સમાનતા અને બંધુતા પ્રાપ્ત કરવાનું પક્ષનું મુખ્ય ધ્યેય હતુ. અગાઉના પક્ષોની જેમ આ પક્ષને પણ તેઓ દલિતો પૂરતો મર્યાદિત રાખવાને બદલે વ્યાપક બનાવવા માંગતા હતા. કેટલાક વરસો મુસલમાન, શીખ વગેરે તેમાં સામેલ પણ થયા હતા જોકે આજે તો રિપબ્લિકન પાર્ટી ઓફ ઈન્ડિયાની ઈમેજ દેશમાં અનેક ફાંટાઓમાં વહેંચાયેલી દલિત પાર્ટીની છે.
ઉત્તર આંબેડકરી દલિત રાજનીતિમાં ઉભરેલું દમદાર નામ કાંશીરામનું છે. બામસેફ(૧૯૭૮) અને ડીએસ ૪(૧૯૮૧) પછી તેમણે ૧૯૮૪માં બહુજન સમાજ પાર્ટી (બીએસપી) ની સ્થાપના કરી હતી. કાંશીરામે પક્ષના નામમાં બહુજન શબ્દ પ્રયોજી તેને દેશની બહુમતી વસ્તીની રાજકીય આકાંક્ષાનું પ્રતિબિંબ પાડતી પાર્ટી બનાવવાનું સ્વપ્ન જોયું હતુ. સમાજવાદી નેતા ડો. રામ મનોહર લોહિયાનો નારો પિછડા માંગે સો મેં સાઠનો હતો. કાંશીરામનો નારો જિસ કી જીતની સંખ્યા ભારી ઉસકી ઉતની હિસ્સેદારી નો હતો. દેશની વસ્તીમાં દલિતો, આદિવાસીઓ, પછાતવર્ગો અને લઘુમતીઓને તેમના વસ્તીના પ્રમાણમાં રાજકીય પ્રતિનિધિત્વ મળવું જોઈએ તેમ તેઓ માનતા હતા. તેમણે રાજનીતિને દલિતજનથી બહુજનમાં પરિવર્તિત કરી હતી.
દેશમાં દલિતોની સૌથી વધુ વસ્તી (૩૯.૯૪ ટકા) તો પંજાબમાં છે. કાંશીરામ પણ પંજાબના હતા પરંતુ તેમને રાજકીય સફળતા ઉત્તરપ્રદેશમાં મળી ! બસપા નેત્રી માયાવતીને તેઓ ચાર વાર દેશના સૌથી મોટા રાજ્ય ઉત્તરપ્રદેશના મુખ્યમંત્રી બનાવી શક્યા.ડો.આંબેડકર પુસ્તકો ભેગા કરે છે અને હું લોકોને. એમ કહેનારા કાંશીરામ આંબેડકરની સિધ્ધાંતો આધારિત રાજનીતિને બદલે નિતાંત સત્તાની રાજનીતિમાં માનતા હતા. કાંશીરામ-માયાવતી દલિતોને હુકમરાન સમાજ બનાવવા માંગતા હતા. તે માટેની તેમની સફર દલિતજન કે બહુજન સુધી સીમિત ના રહેતાં સર્વજન સુધી વિસ્તરી હતી. વિશુધ્ધ સત્તાની આ રાજનીતિ ગઠબંધનની રાજનીતિ હતી અને તેમાં કથિત દલિતવિરોધી પક્ષનું સમર્થન મેળવવાનો પણ કોઈ બાધ નહોતો.
બાબાસહેબના સમતા સૈનિક દળની તુલના જ્યારે રામવિલાસ પાસવાનની દલિત સેના કે ચંદ્રશેખર આઝાદની ભીમ આર્મી સાથે કરીએ ત્યારે લાગે છે કે આ ત્રણેય નામમાં જ કેટલો ભેદ છે. આંબેડકરે લોકતંત્રનો આધારભૂત બંધારણીય ઢાંચો મજબૂત કર્યો હતો. પણ તે પછીના અને આજના દલિત નેતાઓએ વિચારધારાના કશા છોછ વિના રાજકીય દાવપેચ ખેલીને સત્તા કે પ્રધાનપદાં મેળવ્યાં છે. અને પાછા તેઓ દલિતોને હુકમરાન સમાજ બનાવ્યાનું કે સત્તાની ગુરુકિલ્લી તો તેમની પાસે જ હોવાનું ગૌરવ લે છે.
છેક ૧૯૬૦માં દામોદરમ સંજીવૈયા આંધ્રના મુખ્યમંત્રી બન્યા હતા. તે દેશના પહેલા દલિત મુખ્યમંત્રી હતા. હજુ ગયા વરસે જ સામી ચૂંટણીએ પંજાબમાં કોંગ્રેસે દલિત નેતા ચરણજીત સિંઘ ચેનીને મુખ્યમંત્રી બનાવ્યા હતા.વર્તમાનમાં ભારતના એક પણ રાજ્યમાં દલિત મુખ્યમંત્રી નથી. અનામત બેઠકો પર દલિતો સાંસદો અને ધારાસભ્યો બન્યા છે.કેન્દ્ર અને રાજ્યોમાં મંત્રીઓ અને મુખ્યમંત્રીઓ પણ બન્યા છે.પરંતુ આંબેડકરના સપનાના વર્ગવિહીન-જ્ઞાતિવિહીન સમાજની રચનાની દલિત રાજનીતિથી તે જોજનો દૂર છે.
દેશની વસ્તીમાં દલિતોનું જે પ્રમાણ છે તે મુજબ તે એકલા હાથે સત્તા મેળવી શકે તેમ નથી. તેને બહુજન કે સર્વજન સુધી વિસ્તારીને સત્તા હાંસલ કરતાં દલિત સમસ્યાના નિરાકરણનો અવકાશ રહેતો નથી.મુખ્ય ધારાના રાજકીય પક્ષનું પ્રમુખ પદ( કોંગ્રેસમાં ખડગે કે ભાજપમાં બાંગારુ) કે રાજ્યનું મુખ્યમંત્રી પદ મળે તેથી સ્વાયત્ત અને સ્વતંત્ર દલિત રાજનીતિ શક્ય બની નથી. ડો.આંબેડકરે વિસર્જિત કરેલા ઓલ ઈન્ડિયા શેડ્યુલ્ડ કાસ્ટ્સ ફેડરેશનના બ્યાંસીમા સ્થાપના દિવસે પણ આ એક વણઉકેલ્યો કોયડો છે.
શ્રી ચંદુભાઈ મહેરિયાનો સંપર્ક maheriyachandu@gmail.com વિજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.
-
પહેલો સગો પાડોશી
વાર્તામેળો – ૫
ક્રિષ્ણા ડોડિયા
પ્રાથમિક શાળા, ખસતા
Varat Melo 5-7 – Pahelo Sago Padoshi – Krishna Dodiya
સંપર્ક : દર્શા કિકાણી – darsha.rajesh@gmail.com
-
આર્મી મ્યુઝિયમ, રાનીખેત
નારાયણ આશ્રમ – એક યાદગાર પ્રવાસ
આશા વીરેન્દ્ર
હવે પછીનો દિવસ આ બાર દિવસ જૂની મુસાફરીની પૂર્ણાહુતિનો દિવસ હતો. જ્યાં પણ જવું હોય, જે પણ જોવું હોય તે માટે અમારા હાથમં માત્ર બાર કલાક હતા.
રાનીખેતમાં આવેલું આર્મી મ્યુઝિયમ ખાસ જોવા જેવું છે એમ અમને કહેવામાં આવેલું. હોટલના મૅનેજરે જાણકારી આપી કે મ્યુઝિયમ સવારે ૮ થી ૧૨ અને ત્યારબાદ ચાર વાગ્તા પછી જોવા મળે. ચાર વાગ્યાનો સમય તો અમને ફાવે તેમ હતું જ નહીં કેમકે રાત્રે સાડા આઠ વાગે તો કાઠગોદામથી રાનીખેત એક્સપ્રેસ પકડવાની હતી. કૌસાનીથી વહેલાં નીકળીએ તો જ રાનીખેત સમયસર પહોંચાય.
રાનીખેતનું આર્મી મ્યુઝિયમ ખુબ વ્યવસ્થિત અને સુંદર રીતે સજાવેલું છે, કુમાઉ અને નાગા રેજિમેંટના થનગનતા વછેરા જેવા નવયુવાનોની શૌર્યગાથાઓ વર્ણવતું આ મ્યુઝિયમ જોતાં આ શૂરવીરો, તેમનાં માતા-પિતા અને સ્વજનોએ દેશ માટે આપેલાં બલિદાનો બદલ મન આભારની લાગણી અનુભવે છે.
કાઠગોદામ પહોંચતાં પહેલાં ‘ભીમતાલ’નું મોટું સ્વચ્છ તળાવ જોયું.
ક્રમશ:
સુશ્રી આશાબેન વીરેન્દ્રનો સંપર્ક avs_50@yahoo.com વિજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.
-
ઈન્દુની દીકરી
વાર્તાઃ અલકમલકની
ભાવાનુવાદઃ રાજુલ કૌશિક
ખીચોખીચ ભરેલી હોવાનાં લીધે માંડ ચાલી શકતી હોય એમ ગાડી પ્લેટફોર્મ પર આગળ વધી. જીવ લેવા ગરમીથી ત્રાસેલા રામલાલે એક ઊંડો શ્વાસ લઈને બાજુમાં બેઠેલા પસીનાથી તરબતર , અર્ધ ઉઘાડા એવા ગામડિયા તરફથી નજર ફેરવીને સામેની સીટ પર બેઠેલી પત્ની તરફ કરી.
રામલાલના બે વર્ષનાં લગ્ન જીવનમાં હવે પહેલાં જેવી તાજગી રહી નહોતી. આમ પણ થોડા સમય પછી ગૃહસ્થીમાં અન્ય જવાબદારીઓનું ભારણ વધી જતું હોય છે. માતૃત્વ-પિતૃત્વની ભાવના, સમાન વિચારો, વીતેલા દિવસોની યાદો એક બીજાને જોડેલાં રાખે બાકી તો ક્યારેક મનના ક્લેશ એ જૂની તાજગીને ભૂસી નાખે એવું બને.
રામલાલના જીવનમાં આવું કશું જ નહોતું, સંતાન પણ નહોતું. જો હોય તો એ એક બીજાને સંતાપ્યા હોવાની યાદ માત્ર હતી. બસ એ પોતે કમાઈ લાવે અને પત્ની ઘર સંભાળે એમ એક બીજાની સગવડ સાચવી લેતાં. જો આને સુખ કહેવાય તો એ સુખી હતા. રામલાલ બી.એ. પાસ હતા. ક્યારેક એમને થતું કે પત્નીને એ ખબર હોવી જોઈએ કે પતિને ઘરમાં બે સમયની રોટી સિવાય બીજી અપેક્ષાઓ હોય છે.
વિચારોમાં ગરકાવ રામલાલની પત્ની માટેની ચીઢ ક્રોધમાં પલટાવા માંડી. એક તીખી નજર પત્ની પર નાખી. નથી એનો રંગ ગોરો, નથી એ જરાય સુંદર દેખાતી, આવી ગમાર એને ગમી ક્યાંથી ગઈ? જોકે પહેલી વાર જોઈ ત્યારે એટલી ખરાબ નહોતી લાગી અને એને જાણ્યાં વગર જ માની લીધું હતું કે, જીવનનો બધો ભાર એને સોંપી દઈને એ નિશ્ચિંત થઈ શકશે.
રામલાલે ઈન્દુ તરફ ફરી એક તીખી દૃષ્ટિ નાખી અને તરત ફેરવી લીધી. એમાં એવો ભાવ હતો જાણે કોઈ ગોવાળ મંડીમાંથી હટ્ટી-કટ્ટી ગાય ખરીદીને લઈ આવ્યો હોય અને પછી આવીને ખબર પડે કે એ દૂધ આપી જ નથી શકતી. સારું થયું કે એ દૃષ્ટિ પર ઈન્દુની નજર નહોતી.
એટલામાં ગાડીની ગતિ ધીમી પડી. દર એક સ્ટેશને ધીમી પડતી આ લોકલ ગાડીની સાથે રામલાલની જીભે એક બિભત્સ ગાળ આવીને અટકી જતી.
એની પત્નીએ બહાર નજર કરીને પૂછ્યું,” સ્ટેશન આવ્યું?”
રામલાલને એના પ્રશ્ન પર ખૂબ ચીઢ ચઢી. સાથે એમ પણ થયું કે નાહક પત્ની પર રોષ કરે છે. આનાથી વધારે સમજણવાળો સવાલ એ કરે એટલે એનામાં અક્કલ જ ક્યાં હતી.
વળી ગાર્ડની સીટી વાગી, લીલી ઝંડી ફરકી અને ગાડી ઊપડી.
ગાડીની સાથે રામલાલના વિચારોએ ગતિ પકડી, “મેં પણ એની સાથે કયો સારો વ્યહવાર કર્યો છે? ભણી-ગણીને જો મારામાં આટલી સમજ નથી આવી તો એની પાસે શું ખાક હોય? સમજવાનું કામ સમજદારે કરવાનું છે. મેં વળી કયા દિવસે એની સાથે પ્રેમથી વાત કરી છે, પણ મનમાં એવો ભાવ જાગતો જ ન હોય તો ઢોંગ કરવાનો મતલબ શું?
વળી સ્ટેશન આવ્યું અને ગાડી અટકી. ઈન્દુએ બહાર નજર કરતા કહ્યું,” તરસ લાગી છે.”
રામલાલને એ અવાજ સાંભળવો પણ ન ગમ્યો. આવી રીતે કહેવાય? જરા આગ્રહપૂર્વક એવું કહેવું જોઈએ કે, સ્વામી મને તરસ લાગી છે. મને પાણી પીવડાવશો? બસ, બોલી લીધું. જાણે કોઈ પણ પાણી લાવીને પીવડાવશે તોયે એ પી લેશે, નહીંતર એમ પાણી પીધા વગર ચલાવી લેશે. છે જરા જેટલી પણ ઉત્સુકતા?
મન મારીને રામલાલે પાણીનો લોટો લીધો અને બહાર પ્લેટફોર્મ પર નજર કરી. થોડે દૂર લોકો ધક્કામુક્કી કરી રહ્યા હતા. રામલાલે ઊતરીને એ તરફ ચાલવા માંડ્યું.
ગામડામાં રહીને રામલાલ માંડ થોડું કમાઈ લેતો એટલે વધુ કમાણીના આશયથી શહેરમાં સ્થાયી થવા માંગતો હતો. શહેરમાં એક આદમીને રહેવાનું ભારે ન પડે. ખર્ચોય ઓછો થાય, પણ ખર્ચાનું વિચાર્યા વગર પત્નીને સાથે લીધી હતી.
વિચારોમાં ડૂબેલો રામલાલ પાણીના નળ સુધી પહોંચ્યો. એટલામાં ગાર્ડે સીટી મારી, લીલી ઝંડી ફરકી અને ગાડી ઊપડી. વિચારોમાં મગ્ન રામલાલને થોડી વાર સુધી તો ખબર ના પડી. રામલાલ પાછો ન આવ્યો અને ગાડી ઊપડી એટલે ઈન્દુને ચિંતા થઈ. આકળવિકળ થઈને કંપાર્ટમેન્ટનાં બારણાં સુધી દોડી. દૂરથી રામલાલને પાણીનો લોટો લઈને દોડતો જોયો. એ પોતાના ડબ્બા સુધી તો ન પહોંચી શક્યો, પણ પાછળના ડબ્બાનું હેન્ડલ પકડીને ગાડીની સાથે દોડતા એને જોયો. ગાડીની ગતિના લીધે એ ડબ્બામાં ચઢી પણ નહોતો શકતો.
હવે? એ પાછળ રહી તો નહીં જાય ને? એ ડરી ગઈ. ક્ષણમાં તો કેટલાય વિચારો ગાડીની ગતિની જેમ મનમાં આવીને પસાર થઈ ગયા. પરદેશમાં એ એકલી છે. પાસે પૈસા નથી. અરે! પૈસા તો ઠીક અત્યારે હાથમાં ટિકિટ પણ નથી. ટિકિટ ચેકર ટિકિટ માંગશે એ શું કહેશે?
એ જેટલું બહાર વળી વળીને જોતી એટલી વાર એને રામલાલ ગાડીનું હેન્ડલ પકડીને દોડતો દેખાતો. એના પગની ગતિ પરથી સમજી શકતી હતી કે એને ખૂબ ઝડપથી દોડવું પડી રહ્યું છે. પોતાની જાત પર ગુસ્સો આવ્યો. એવી તે કઈ પાણી પીધા વગર મરી જતી હતી કે રામલાલને દોડાવ્યો?
એટલામાં રામલાલ પાછળના એ ડબ્બાના બારણાંની ઘણી નજીક આવીને ચઢવા મથ્યો. ઈન્દુને થયું કે હવે એ ચઢી ગયો હોય તો સારું. જોવા નજર કરી. એ જ ક્ષણે અંધકારમાં જાણે કોઈ ડૂબ્યું. એક લાલ છોળ ઊઠી અને ગાડી ભયંકર ચિચિયારી કરતી ઊભી રહી ગઈ. ગાડી ઊભી રહેતાની સાથે કારણ સમજ્યા વગર દોડીને રામલાલ પહેલાં બેઠા હતાં એ ડબ્બામાં ઘૂસ્યો. ઈન્દુ ક્યાંય નજર ન આવી.
રામલાલને જોવા ઝૂકેલી ઈન્દુનો હાથ છૂટી જતાં એ ગાડી અને પ્લેટફોર્મ વચ્ચે ફસાઈ ગઈ હતી. એના સાથળ અને ખભા શરીરથી છૂટા પડી ગયા હતાં. ચહેરા પર બીજી કોઈ ઈજા નહોતી, પણ એક આંખ સૂજીને બંધ થઈ ગઈ હતી. લોહીથી લથપથે વાળ જટા જેવા બની ગયાં હતાં.
જરા વારે એકઠાં થયેલા ટોળામાં રામલાલ પણ ઘૂસ્યો. થોડી વારે ઈન્દુની એક આંખમાં કંપન થયું. રામલાલ તરફ નજર કરીને અનુમતિ માંગતી હોય એમ એ બોલી,” હું તો ચાલી.” અને સદાના માટે આંખ મીચી દીધી. રામલાલના હાથમાંથી પાણીનો લોટો સરી પડ્યો.
ડૉક્ટરે આવીને ઈન્દુના માથે એની સાડીનો પાલવ ખેંચીને એનો ચહેરો ઢાંકી દીધો. થોડી વાર ઊભી રહીને ગાડી ચાલી ગઈ.
રામલાલને થયું,ગાડી તો શું દુનિયા પણ ક્યાં કોઈના માટે અટકે છે?
******
એ વાતને વીસ વર્ષના વહણાં વહી ગયાં છે. આજે કલકત્તાથી રૂપિયા કમાઈને રામલાલ સેકંડ ક્લાસના ડબ્બામાં મુસાફરી કરી રહ્યો છે. આજે એને ગાડી પર કોઈ ખીજ નથી, એ વતન પાછો ફરી રહ્યો છે. થોડો થાકેલો છે.
એક નાનકડાં સ્ટેશન પર ગાડી અટકી. રામલાલ હડબડાઈને બેઠો થઈ ગયો. પ્લેટફોર્મ પર ઊતર્યો. કુલીને ના જોતા, જાતે સામાન ઉતારીને એક બાંકડા પર ગોઠવાયો. નાના સ્ટેશન પર લાઇનમેન અને કુલી બધું કામ એક જ વ્યક્તિ કરતી હતી. દૂરથી એણે રામલાલને જોયો. પાસે આવી ઊભો રહ્યો. એણે આવો સરસ સૂટ-બૂટ પહેરેલી વ્યક્તિ પહેલાં ક્યારેય જોઈ નહોતી.
“બાબુજી, કેમ આવવાનું થયું? ક્યાં જવાના? રોકાવાના છો? “
“ના, કાલે સવારની ગાડીમાં જતો રહીશ.”
“બહાર ક્યાંક રોકાવું પડશે. અહીં તો વેઇટિંગ રૂમ નથી.”
“અહીં બેંચ પર જ બેસીશ.”
લાઇનમેન ઉલઝનમાં પડ્યો. આ આખી રાત અહીં ઠંડીમાં બેસીને ઠરી જશે.
“તમે અહીં કેટલાં વર્ષથી છો?” રામલાલે વાત કરવા સવાલ કર્યો.
“અરે ભાઈ! શું કહું, આખી ઉંમર અહીં જ પસાર થઈ છે.”
“તમે હતા અને કોઈ દુર્ઘટના બની છે?”
જરા વિચારીને એ વૃદ્ધ આદમીએ કહ્યું, “હા સાહેબ, થોડે દૂર ત્યાં એક ઓરત ગાડીની નીચે કપાઈ મરી હતી.”
“હમ્મ..”
હવે એ વૃદ્ધ લાઇનમેને વર્ણન શરૂ કર્યું. રામલાલને થયું કે એણે આ નહોતું પૂછવું જોઈતું. એને વાત કરતાં અટકાવવા એણે પૈસા આપીને વિદાય કર્યો. લાઇનમેને ત્યાંનો એક માત્ર લેમ્પ હાથમાં ઊઠાવીને ચાલતી પકડી. વિચારોના ચક્રવાતમાં અટવાતા રામલાલે પ્લેટફોર્મ પર ટહેલવા માંડ્યુ. એને થયું,આદમી ક્યારેક વીસ વર્ષો વીસ મિનિટ કે વીસ સેકંડમાં જીવી લે. અને ક્યારેક એ વીસ સેકંડ કે વીસ મિનિટ વીસ વર્ષ જેવા લાગે. અંધકારમાં એકલતા વધુ સાલવા માંડી.
ચાલતા ચાલતા પ્લેટફોર્મ પરથી રેલ્વે ટ્રેક પર ઊતરી આવ્યો. આગળ જતા રેલ્વે ટ્રેક પર જાણે લાકડાંની સ્લીપરો પર લોહીના ધબ્બા દેખાતા હતાં.
“આવું તો ના હોય, મનમાં આવેલી શંકાને ધક્કો મારતાં બબડ્યો. આ વીસ વર્ષમાં તો કેટલીય વાર સ્લીપર બદલાઈ હશે, પણ મન કહેતું હતું કે સ્થળ તો આ જ હતું. આંખો બંધ કરીને ફરી એ વીસ વર્ષ પહેલાંનું દૃશ્ય જોઈ રહ્યો. એણે જાણે પોતાની જાતને ઈન્દુના હવાલે કરી દીધી. એટલમાં ક્યાંકથી એને સ્ત્રીના રડવાનો અવાજ સંભળાયો. એ અવાજ તરફ એણે ચાલવા માંડ્યું, જો કે ઈન્દુ તો ક્યારેય રડી નહોતી. તો આ અવાજ કોનો? આ અવાજમાં આટલી કશિશ કેમ અનુભવાય છે? કોણ છે આ?
કોઈ જવાબ ન મળ્યો. પણ રેલ્વે ટ્રેક પર ઘેરા રંગના આવરણમાં લપેટાયેલી એક સ્ત્રી જાણે દેખાઈ. રામલાલ એની પાછળ દોરવાયો. હજુ આગળ, વધુ આગળ એ ચાલતી રહી. રામલાલ એની પાછળ દોરવાતો રહ્યો, ત્યાં પગમાં જાણે કશો મુલાયમ સ્પર્શ થયો. એણે વાંકા વળીને સ્પર્શી જોયું. એક રેશમી પોટલીમાં લપેટાયેલું નાનું બાળક હતું. રામલાલે એને ઊઠાવી લીધું. ઠંડીની રક્ષણ આપવા ઓવરકોટ નીચે ઢાંકી દીધું. સવારની પાંચ વાગ્યાની ગાડીમાં એ પેલી પોટલી સમેત ગોઠવાયો.
પોતાના ગામ પહોંચીને રામલાલે પાકું મકાન બાંધી દીધું છે. એમાં પેલી નાનકડી શિશુ-કન્યા સાથે રહે છે. એનું નામ ઈન્દુકલા રાખ્યું છે. એક આયા છે છે જે ઈન્દુકલાનું ધ્યાન રાખે છે.
ગામના લોકોને રામલાલ ગાંડો લાગે છે. જ્યાં ઈન્દુ જાય છે ત્યાં આંગળી ચીંધીને કહે છે, “ પેલી જાય, પાગલ બુઢ્ઢાની દીકરી.”
કોઈ વ્યંગમાં પૂછે છે,” દીકરી કે પાપનું પોટલું?” પણ રામલાલને કોઈની પરવા નથી. એના હૃદયમાં વિશ્વાસ છે કે, એની ક્ષમાશીલ ઈન્દુએ જ પોતાના સ્નેહપૂર્ણ પ્રતીક સમી દીકરીની ભેટ આપી છે.
સચ્ચિદાનંદ હીરાનંદ વાત્સયાયન-અજ્ઞેયની વાર્તા ‘ઈન્દુ કી બેટી’ પર આધારિત ભાવાનુવાદ
સુશ્રી રાજુલબેન કૌશિકનો સંપર્ક rajul54@yahoo.com વિજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.
-
પ્રતિકાવ્ય
વ્યંગ્ય કવન
નિર્મિશ ઠાકર
ભૂલ કહે ભ્રમણાને, ભ્રમણા ભૂલવે વાત ભજનમાં:
લાઘવ ક્યાંય નથી રે કવનમાં !કાલિન્દીનાં જલમાં ઝાંકી પૂછે કદંબડાળી
યાદ તને બેસી અહીં કોણે રચી શબ્દની જાળી ?
લહર વમળમાં પડે, વમળ ઝટ સરી પડે ચિંતનમાં:
લાઘવ ક્યાંય નથી રે કવનમાં !કરો કવિને જાણ: અરથની તાણ રહી છે વરતી !
સ્હેજ ન રાખી લજ્જા લખતાં, રાવ હવે ક્યાં કરવી ?
છંદ કહે લય-પ્રાસને, સહસા ફેર ચડે લોચનમાં:
લાઘવ ક્યાંય નથી રે કવનમાં !શિર પર ગોરસમટકી (?) ના એ છલકી કે નવ તૂટી,
કંકર અંદર-બાહર વાગ્યા કશું ન નીકળ્યું ફૂટી !
‘નિર્મિશ’ કહે ઝટ વેચને પસ્તી… તોલ બધું વજનમાં !
લાઘવ ક્યાંય નથી રે કવનમાં ! -
ફિલ્મી ગઝલો – ૯ . અસદ ભોપાલી
ફિલ્મી ગઝલોનું નાનકડું પણ અનોખું વિશ્વ
ભગવાન થાવરાણી
પોતાને ભોપાલી કહેવડાવનારા ત્રણ ગીતકારો ફિલ્મોમાં આવ્યા. તાજ ભોપાલી, કૈફ ભોપાલી અને અસદ ભોપાલી. તાજ સાહેબે માત્ર ત્રણ ફિલ્મોમાં એકલદોકલ ગીતો લખ્યા જેમાં એક પણ ગઝલ નહોતી, કૈફ સાહેબે ઠીક – ઠીક પ્રમાણમાં ગીતો અને ગઝલો લખી પરંતુ અસદ ભોપાલી સાહેબે આશરે સો ફિલ્મોમાં ૪૫૦ થી વધુ ગીતો લખ્યા. હા, એક શકીલાબાનો ભોપાલી પણ હતા જે બહુધા કવ્વાલી ગાવા માટે ફિલ્મોમાં મહેમાન કલાકાર તરીકે એમના હુસ્નના જલવા વિખેરવા આવતા. પોતે અચ્છા શાયરા પણ હતા .
અસદ ભોપાલીની વાત. આટલા બધા ગીતો લખ્યા હોવા છતાં એમની સફળ ફિલ્મોમાં ‘ મૈને પ્યાર કિયા ‘ જેવી ગણી-ગાંઠી ફિલ્મો જ. જો કે એમની અસફળ અથવા મર્યાદિત સફળતા પામેલી ફિલ્મોના પણ ખાસ્સા ગીતો લોકપ્રિય થયા. ( વો જબ યાદ આએ – પારસમણિ, દિલ કા સૂના સાઝ તરાના ઢૂંઢેગા – એક નારી દો રૂપ, ઐ મેરે દિલે નાદાં તૂ ગમ સે ન ગભરાના – ટાવર હાઉસ, હમ તુમ સે જુદા હો કે – એક સપેરા એક લુટેરા, સૌ બાર જનમ લેંગે – ઉસ્તાદોં કે ઉસ્તાદ વગેરે )એમણે નરી તુકબંદી હોય અથવા કાવ્ય-તત્ત્વનો છાંટોય ન હોય એવા ગીતો પણ લખ્યા પણ એની સંખ્યા જૂજ. કેટલીક સુંદર ગઝલો પણ આપી. એમાંની બે જોઈએ. આ પહેલી ગઝલ ગાલિબની જમીન પર ચણેલી છે. ( મત્લો તો સીધો જ ગાલિબનો ! ) ગાલિબનું નામ પણ એમની જેમ અસદુલ્લાહ ખાં હતું એ રૂએ કદાચ એમણે આ ગુસ્તાખી કરી હોય !! આપણે બાકીના ત્રણ મૌલિક શેર પર ધ્યાન આપીએ :
દિલ હી તો હૈ તડપ ગયા, દર્દ સે ભર ન આએ ક્યોં
રોએંગે હમ હઝાર બાર, કોઈ હમેં સતાએ ક્યોંરોતે હુએ ગુઝાર દી, જિસને તમામ ઝિંદગી
ઉસકો હંસી સે કામ ક્યા, કોઈ ઉસે હંસાએ ક્યોંઐ મેરે બદનસીબ દિલ, દેખ યે તેરી ભૂલ હે
તૂ તો ખિઝાં કા ફૂલ હૈ, તુમ પે બહાર આએ ક્યોંઆંખોં મેં આંસુ દિલ મેં ગમ, જીને કો જી રહે હૈં હમ
મૌત સે પહલે ઝિંદગી, ગમ સે નિઝાત પાએ ક્યોં ..– ફિલ્મ : આધી રાત – ૧૯૫૦
– લતા
– હુસ્નલાલ ભગતરામ / હંસરાજ બહલ
આ બીજી ગઝલ જાણીતી અને લોકપ્રિય છે પરંતુ એ ગઝલ છે એ તરફ ધ્યાનાકર્ષિત કરવા અહીં લીધી છે :
મૈં ખુશનસીબ હું મુજકો કિસીકા પ્યાર મિલા
બડા હસીન મેરે દિલ કા રાઝદાર મિલાહૈ દિલ મેં પ્યાર, ઝુબાં ચુપ, ઝુકી-ઝુકી નઝરેં
અજબ અદા સે કોઈ આજ પહેલી બાર મિલાકિસીકો પા કે મેરે દિલ કા હાલ મત પૂછો
કે જૈસે સારે ઝમાને પે ઈખ્તિયાર મિલાકિસી ને પૂરે કિયે આજ પ્યાર કે વાદે
મેરી વફા કા સિલા મુજકો શાનદાર મિલામેરે ચમન કા હરેક ફૂલ મુસ્કુરાને લગા
વો ક્યા મિલે કે મુજે મૌસમ-એ- બહાર મિલા ..– ફિલ્મ : ટાવર હાઉસ – ૧૯૬૨
– લતા – મુકેશ
– રવિ
શ્રી ભગવાન થાવરાણીનો સંપર્ક bhagwan.thavrani@gmail.com વીજાણુ ટપાલ સરનામે કરી શકાય છે.
-
મુબારક બેગમ – દેવતા તુમ હો મેરા સહારા
બીરેન કોઠારી
મુબારક બેગમનું અવસાન ૧૮ જુલાઈ, ૨૦૧૬ના દિવસે ૮૦ વર્ષની વયે થયું એ દિવસે તેમનાં ગાયેલાં અમુક ગીતો રેડીયો પર સાંભળવા મળ્યાં. પણ મુબારક બેગમનાં તમામ ગીતોમાં મને સૌથી પહેલું યાદ આવે ‘દાયરા’નું ‘દેવતા તુમ હો મેરા સહારા.’ આ ગીતની જાણકારી પહેલવહેલી વાર નલિન શાહ પાસેથી મળી હતી. એ ગીત સાંભળ્યું ત્યારથી આ ગીત સાથે બે નામ મનમાં જડાઈ ગયાં હતાં. એક તો મુબારક બેગમ (અલબત્ત, સહગાયક મ.રફી પણ ખરા) અને બીજા તેના સંગીતકાર જમાલ સેન.વિવિધભારતી પર રોજ રાત્રે દસ વાગ્યે નિયમીત પ્રસારિત થતા ‘છાયાગીત’ કાર્યક્રમમાં નલિન શાહે ‘વિશેષ છાયાગીત’ અંતર્ગત આ જ સંગીતકારો વિષેના અડધા અડધા કલાકના કાર્યક્રમ તૈયાર કરીને રજૂ કર્યા હતા. આ શ્રેણીમાં જમાલ સેનના કાર્યક્રમમાં તેમણે કમાલ કરી. મુબારક બેગમને તેમણે આ કાર્યક્રમમાં રજૂ કર્યાં અને જમાલ સેન વિશે મુબારક બેગમે થોડી વાત કરી. ત્યાર પછી મુબારક બેગમે ‘દેવતા તુમ હો મેરા સહારા’ની બે લીટી ગાઈ અને તરત એ મૂળ ગીત રજૂ થયું. હું અને ઉર્વીશ બન્ને ત્યારે માંડ પકડાતા વિવિધભારતીને રેડિયો પર કાન દબાવીને સાંભળી રહ્યા હતા. અને મુબારક બેગમે ગણગણેલું ગીત તેમજ તરત વાગેલું મૂળ ગીત સાંભળીને રીતસર થીજી ગયા હતા. આ બન્ને અવાજ વચ્ચે ચાલીસેક વરસનો ફરક હતો, પણ એ ક્યાંય જણાતો નહોતો. અને એ વાતે જ અમને નિ:શબ્દ કરી મૂક્યા હતા.આ ગીતની એ અપીલ સદાકાળ રહી છે અને રહેશે. તેની દિવ્ય ધૂન, બન્ને ગાયકોનો સ્વર, શબ્દોને ઉજાગર કરતું મર્યાદિત સંગીત, કોરસનો યથોચિત ઉપયોગ- આ બધાને કારણે આ ગીત સદાબહાર બની રહ્યું છે.આ ગીત અહીં સાંભળી શકાશે, જે તેનું ઑડિયો વર્ઝન છે અને તેમાં વિવિધ વાદ્યો સ્પષ્ટપણે સાંભળી શકાય છે.
ફિલ્મમાં આ ગીત અલગ અલગ તબક્કે સંભળાય છે. એ રીતે સંકલિત કરેલું ગીત અહીં સાંભળી શકાશે.
એકધ્યાન થઈને આ ગીત સાંભળતાં હોઈએ તો ગીત પૂરૂં થાય એટલે મન સમાધિની અવસ્થામાં ઊંડું ઉતરી જતું અનુભવાય છે.
(તસવીર નેટ પરથી અને લીન્ક યુ ટ્યૂબના સૌજન્યથી)
શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી)
-
કોણ ચઢે? ગુણ કે ગુણવત્તા (પરીક્ષા શુદ્ધિ અભિયાન : ૧૯૯૩-૯૪)
ચેલેન્જ.edu
રણછોડ શાહ
મૃત્યુના બગીચામાં જીવનનું અનુમાન થઈ શકે,
કારણ વિના પણ તે બસ પરેશાન થઈ શકે.
સ્વયમની સામે પડો નહીં કસોટી હશે કદાચ
કારણ વિના પણ વિરહનું અનુમાન થઈ શકે.અર્જુનસિંહ કે. રાઉલજી
શિક્ષણક્ષેત્રે ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં ખૂબ પ્રગતિ નજરે પડે છે. પરંતુ શિક્ષણનું પાયાનું કાર્ય તો વિદ્યાર્થીને સ્વાવલંબી, પરિશ્રમી, પ્રામાણિક, સમાજસેવી અને મૂલ્યોનું આચરણ કરે તેવા બનાવવાનું છે. પરીક્ષામાં માત્ર સારા ગુણથી ઉત્તિર્ણ થવું જ અગત્યનું નથી. પરંતુ પરિશ્રમ કરી પ્રામાણિકતાપૂર્વક સિદ્ધિ હાંસલ કરવી તે તેનાથી વિશેષ અગત્યનું છે. આની સમજ આપવા માટેનું અભિયાન એટલે ભરૂચ જિલ્લા જાહેર પરીક્ષા શુદ્ધિ અને સફળતા અભિયાન (૧૯૯૩-૯૪). આ અભિયાનના પ્રણેતા હતા : અમારા સૌના વડીલ અને શુભની શકિતમાં અસીમ શ્રદ્ધા ધરાવતા ભરૂચ જિલ્લાની અંકલેશ્વર ઔદ્યોગિક વસાહતના પ્રમુખ મુ. શ્રી ડાહ્યાભાઈ આનંદપુરા.
શિક્ષણ ક્ષેત્રમાં અભિયાનનું મહત્વ :
સમાજજીવનમાં કેટલાયે ક્ષેત્રોમાં મૂલ્યનો અભાવ દેખાય છે. સામાજિક વિકાસના અભ્યાસીઓ એ વાત સ્વીકારે છે કે મૂલ્ય આધારિત સમાજરચનાનું કાર્ય શિક્ષણ દ્વારા જ થઈ શકશે. અમેરિકા અને યુરોપના આર્થિક વિકાસના તજજ્ઞો પણ એ વાત સ્વીકારે છે કે તે દેશોની સુદૃઢ શિક્ષણવ્યવસ્થાએ તેમના રાષ્ટ્રીય વિકાસમાં સિંહફાળો આપ્યો છે. તેથી જ અમેરિકાના પ્રમુખની ચૂંટણીમાં પણ શિક્ષણના ક્ષેત્રે અમેરિકા પોતાનું અગ્રસ્થાન પુનઃ પ્રાપ્ત કરે તે મુદ્દો મહત્વનો રહ્યો. ડીસેમ્બર-૧૯૯૧ના ‘ન્યૂઝ વીક’ સામાયિકમાં વિશ્વની દસ શ્રેષ્ઠ શાળાઓ વિષે એક રસપ્રદ લેખ પ્રસિદ્ધ થયો છે. તેનું તારણ છે :
‘There is a wide spread consensus that schools are not working & that a lack of a good education is the foundation of so many social and economical problems. People around the world have realized this, and are trying to look for solution.’
પ્રવર્તમાન પરિસ્થિતિનો કોઈ ત્વરિત અને વ્યવહારુ ઉકેલ ના આવે તો શાળાઓ અને શિક્ષણપદ્ધતિ અપ્રસ્તુત બની જશે તેવો ભય કેટલાયે શિક્ષણવિદોએ વ્યક્ત કર્યો છે. પોતાના એક લેખમાં દક્ષિણ ગુજરાત યુનિવર્સિટીના શિક્ષણ વિભાગના વડા પ્રાધ્યાપક શશીકાંત શાહે દુઃખભર્યા હૃદયે કહ્યું છે કે શાળાઓ મરી પરવારી છે, હવે તેની નનામી કાઢો. અમદાવાદની આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતી ધરાવતી ઈન્ડીયન ઈન્સ્ટીટ્યૂટ ઓફ મેનેજમેન્ટના પૂર્વ નિયામક પ્રો. નારાયણ શેઠ સાથે આ પ્રશ્નની ચર્ચા થઈ ત્યારે તેઓએ જણાવ્યું કે ‘અભ્યાસમાં રસ ન લેવાને કારણે ક્ષમતા પ્રાપ્ત કરી શક્યા ન હોય તેવા વિદ્યાર્થીઓ અને આ પ્રશ્નની ગંભીરતા ન સમજેલા’ વડીલોને કારણે સમાજમાં એવી પરિસ્થિતિ ઉભી થશે કે ‘આપણી પાસે ઉચ્ચ પ્રમાણપત્રો ધરાવતાં ઢગલાબંધ લોકો હશે પણ તેઓ પોતાના પ્રમાણપત્રને પાત્ર કામ કરવાની ક્ષમતા ધરાવતાં નહિ હોય. પરિણામે એવા અણઆવડતવાળા લોકોને કારણે સમાજનો તંદુરસ્ત વિકાસ સાધવાનું અશકય બનશે.’
શિક્ષણ એ જીવનનું ઉદ્ગમ સ્થાન છે અને માનવ ચેતનાનો સ્રોત છે તે સર્વસ્વીકૃત છે એટલે મૂલ્ય સ્થાપનનું કામ શિક્ષણથી શરૂ થાય તો તેની અસર આપોઆપ જીવનના અન્ય ક્ષેત્રોમાં વિસ્તરે તે સ્વાભાવિક છે. આજનો વિદ્યાર્થી આવતી કાલનો નાગરિક છે અને તે નવા સમાજનો ઘડવૈયો થશે. એટલે શિક્ષણના ક્ષેત્રે આ અભિયાનનું સવિશેષ મહત્વ છે.
ભરૂચ જિલ્લા માટે આ અભિયાનનું મહત્વ :
ભરૂચ જિલ્લામાં ભરૂચ, અંકલેશ્વર, પાનોલી, વાલીયા અને અન્ય વિસ્તારોમાં છેલ્લા દાયકામાં ૧૫૦૦ થી વધુ
ઉદ્યોગો સ્થપાયા છે. આ ઉદ્યોગોમાં રોજગારીની વિપુલ તકો ઉભી થઈ છે. અંકલેશ્વરના ઉદ્યોગોમાં રોજગારી અંગે જે પરિસ્થિતિ છે તેનો વિસ્તૃત અભ્યાસ પ્રાઘ્યાપક ડૉ. વાય. એસ. પુરોહિતે કર્યો છે. (Industralising economy and labor market in India) તેમના સર્વેક્ષણ મુજબ અંકલેશ્વરના ઉદ્યોગોમાં ૫૦% થી વધુ કામદારો ભરૂચ જિલ્લાના છે. આ સર્વેક્ષણ ૧૯૮૭માં થયેલું. આજે (૧૯૯૩-૯૪) આ ટકાવારી ૫૦% થી વધીને ૭૦% થઈ હશે તે નિશ્ચિત છે. ભરૂચ જિલ્લાએ ઓદ્યોગિક વિકાસના ક્ષેત્રે દેશમાં મોખરાનું સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું છે. અંકલેશ્વર, ઝઘડીયા, વાગરા, પાનોલી, દહેજમાં જે નવા ઉદ્યોગો સ્થપાઈ રહ્યા છે અને દહેજ બંદરનો વિકાસ થવાનો છે તેમાં કાર્યદક્ષ અને પરિશ્રમી યુવાનો માટે રોજગારીની વ્યાપક તકો ઉભી થઈ છે.
છેલ્લા દાયકામાં જિલ્લામાં જે ઉદ્યોગો સ્થપાયા છે તે ઉદ્યોગોમાં ભરતી કરવાની જવાબદારી જેમના શીરે છે તેવા કેટલાય મેનેજરોને મળવાનું થયું છે. જિલ્લામાં યોજાતા ભરતી મેળાઓમાં અને અન્ય પ્રસંગોએ આ સહુ મિત્રોએ વારંવાર જે વાત સમજાવી છે તેનો સારાંશ નીચે પ્રમાણે વર્ણવી શકાય :
(૧) નવી નોકરીઓની/રોજગારીની તકો મહદઅંશે ખાનગી ક્ષેત્રમાં છે. અર્થતંત્રના નવા પર્યાવરણમાં સરકારી ક્ષેત્રમાં કે જાહેર સાહસોમાં નવી રોજગારીની તકો ખુબ મર્યાદિત રહેશે તે નિશ્ચિત છે.
(૨) ખાનગી ક્ષેત્રમાં / વ્યવસાયમાં રોજગારીઈચ્છુક પાસે સાચું જ્ઞાન અને સમજણ હોવાં જરૂરી છે. તે પરિશ્રમી પણ હોવા જોઈએ. ખાનગી ક્ષેત્રમાં કામ મેળવવા માટે ફક્ત પ્રમાણપત્ર પૂરતું નથી.
(૩) જેઓએ પોતાના અભ્યાસકાળમાં પરિશ્રમ કર્યો નથી, સાચું જ્ઞાન મેળવ્યું નથી તેવાં યુવાનો / યુવતીઓ રોજગારી માટે પસંદગી પામવામાં મહદ્અંશે નિષ્ફળ નીવડે છે.
આ અભિયાન વિદ્યાર્થીઓ માટે ઉપકારક નીવડશે ? :
(૧) ભરૂચ જિલ્લાના ધોરણ-૧૦ અને ધોરણ-૧૨ના છેલ્લા પાંચ વર્ષનાં પરિણામોનું પૃથક્કરણ એવું સૂચવે છે કે પરીક્ષામાં અયોગ્ય ઉપાયોનો કોઈ દેખીતો લાભ જિલ્લાના વિદ્યાર્થીઓને થયો નથી.
(૨) ૧૯૮૭થી ૧૯૯૨ના ધોરણ-૧૦ નાં પરિણામોની સમીક્ષા કરીએ તો એ સ્પષ્ટ થાય છે કે ભરૂચ જિલ્લાનું અને બોર્ડનું પરિણામ લગભગ પ્રમાણસર રહ્યું છે.
(૩) યુનિવર્સિટીના અનુભવી પ્રાઘ્યાપકો અને ઇજનેરી/તબીબી કોલેજો/પોલીટેકનીકના આચાર્યો સાથે ચર્ચાઓ થઈ ત્યારે એ સમજણ સ્પષ્ટ થઈ કે જેણે પરિશ્રમથી ઉચ્ચ ગુણ મેળવ્યા નથી તેવા વિદ્યાર્થીઓ માટે ઉચ્ચ શિક્ષણમાં સફળતા મેળવવાની કોઈ આશા નથી. અયોગ્ય ઉપાયો દ્વારા વધારે ગુણ મેળવીને કદાચ આવો કોઈ વિદ્યાર્થી ઉચ્ચ શિક્ષણમાં પ્રવેશ મેળવે તો પણ પ્રથમ સત્રથી આગળ જઈ શકતો નથી. આવાં કેટલાંક ઉદાહરણો જાણવા મળ્યાં.
(૪) ગુજરાત રાજયમાં અને દેશના બીજા ભાગોમાં પણ કેટલાંયે એવા અભ્યાસક્રમો પ્રાપ્ય છે. જેમાં પ્રવેશ પરીક્ષાના પરિણામના આધારે મળે છે. જે વિદ્યાર્થીઓએ પોતાના અભ્યાસકાળ દરમિયાન પરિશ્રમ કર્યો નથી તેવાં વિદ્યાર્થીઓ માટે પ્રવેશ પરીક્ષા આધારિત અભ્યાસક્રમોમાં સ્થાન પ્રાપ્ત કરવાનું લગભગ અસંભવ બને છે.
પ્રાપ્ય માહિતી/તારણો એ દર્શાવે છે કે અયોગ્ય ઉપાયોનો કોઈ દેખીતો ફાયદો વિદ્યાર્થીઓને મળતો નથી. બીજી બાજુએ કેટલાય તેજસ્વી વિદ્યાર્થીઓએ પોતાની વિતકકથાઓ સ્વમુખે કહી અને તેમના વડીલોએ પણ તેમાં સૂર પરાવ્યો. પરીક્ષાખંડમાં ચાલતી ગેરરીતિની પ્રવૃત્તિઓથી તેજસ્વી અને પરિશ્રમી વિદ્યાર્થીઓ ગુંગળામણ અનુભવે છે. તેમની ભાવનાઓને ઠેસ પહોંચે છે અને તેમના માનસ ઉપર તેની વિપરિત અસર પડે છે તે સ્પષ્ટ થયું.
પરિશ્રમથી પરીક્ષા પસાર કરી નથી અને સારા ગુણ મેળવ્યા નથી તેવા વિદ્યાર્થીઓને તેમની ભાવિ શૈક્ષણિક/વ્યાવસાયિક કારકિર્દીમાં સફળતા મળવાની આશા નહીંવત છે તે શિક્ષણવિદો અને ઉદ્યોગોના સંચાલકોના અભિપ્રાયમાંથી સ્પષ્ટ થાય છે. યેનકેન પ્રયત્નોથી પરીક્ષામાં સફળતા હાંસલ થઈ શકે છે તેવા ભ્રમને કારણે તેમની પરિશ્રમ કરવાની વૃત્તિ નષ્ટ થાય છે. તેવા વિદ્યાર્થીઓનું ભાવિ અંધકારમય બને છે અને તેવા વિદ્યાર્થીઓ તેમના વાલીઓની ચિંતાનો વિષય બને છે. પ્રવર્તમાન પરિસ્થિતિથી ચિંતિત આચાર્યો – શિક્ષકો – વાલીઓ અને જાહેર જીવનના અગ્રેસરો આ સમસ્યાઓનો વ્યવહારુ ઉકેલ શોધવા માટે તા. ૭ મે, ૧૯૯૩ના રોજ મળ્યા. જિલ્લાના લગભગ તમામ ક્ષેત્રના મહત્ત્વના આગેવાનો આ સભામાં ઉપસ્થિત રહ્યા. પ્રજાકીય આગેવાનો ઉપરાંત શાળા -કોલેજોના આચાર્યો, શિક્ષકો, મહિલાઓ, ઉદ્યોગપતિઓ, ઈજનેરો, ડૉકટરો, ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટો, સ્વેચ્છિક અને સેવાભાવી સંસ્થાના પદાધિકારીઓ અને સંતોએ પણ આ સંમેલનમાં ઉલટભેર ભાગ લીધો.
આ અભિયાન અંતર્ગત ત્રણ મુખ્ય મુદ્દાઓ આવરી લેવામાં આવ્યા.
(૧) નબળા વિદ્યાર્થીઓને વિશેષ માર્ગદર્શન,
(૨) સામાજિક જાગૃતિ અને
(૩) વાલીઓ અને શિક્ષકોનો સહકાર.
નબળા વિદ્યાર્થીઓને માર્ગદર્શન આપવા માટે શનિવાર – રવિવારે વધારાના વર્ગો જે તે શાળામાં ગોઠવવામાં આવ્યા. નિવડેલ શિક્ષકોનું માર્ગદર્શન આપવામાં આવ્યું. વધારાની પરીક્ષાઓ લઈ તેમનામાં વિશ્વાસ ઉભો કરવાના પ્રયત્નો થયા. સામાજિક જાગૃતિ માટે (૧) શ્રી નાનુભાઈ અમીન (ચેરમેન, જયોતિ લીમીટેડ-વડોદરા); (૨) શ્રી તુષારભાઈ ભટ્ટ (તંત્રીશ્રી, ટાઈમ્સ ઓફ ઈન્ડીયા – અમદાવાદ); (૩) શ્રી શશીકાંત લાખાણી (ઉદ્યોગમંત્રીશ્રી, ગુજરાત રાજય); (૪) શ્રી નરહરી અમીન (શિક્ષણમંત્રીશ્રી, ગુજરાત રાજય); (પ) શ્રી યશવંત શુકલ (અગગ્રણ્ય કેળવણીકાર); (#) શ્રી સનત મહેતા (અઘ્યક્ષશ્રી, સરદાર સરોવર નિગમ લિમિટેડ); (9) પ્રો. આર. એસ. ત્રિવેદી (અઘ્યક્ષ, ઉચ્ચતર માઘ્યમિક શિક્ષણ બોર્ડ) અને (૮) શ્રી જયનારાયણ વ્યાસ (ધારાસભ્યશ્રી, સિધ્ધપર) જેવા મહાનુભાવોના પ્રવચનોનું આયોજન થયું. શાળાઓમાં વાલીસભા દ્વારા તેમનો સહકાર પ્રાપ્ત થાય તેવા પ્રયત્નો થયા. વિવિધ શૈક્ષણિક સંઘોને પણ વિશ્વાસમાં લઈ એક શૈક્ષણિક વાતાવરણ તેયાર કરવામાં આવ્યું. આ પ્રવૃત્તિ સમગ્ર વર્ષ દરમિયાન ચાલુ રહી. પ્રામાણિકતાને બિરદાવવાના અનેક પ્રસંગો આયોજિત કરવામાં આવ્યા.
છો ને ઊંચા હો શિખર, ચડવાની તાકાત છે,
દરિયે નાખો આગના, તરવાની તાકાત છે,
ફેલાયેલી જાળમાં છો પગ ગૂંચાતા જાતા,
આખેઆખી જાળ લઈ ઊડવાની તાકાત છે.તેડી લઉં તકલીફ ને પરચો હું દેખાડી દઉં,
કોમળ છે આ હાથ પણ, લડવાની તાકાત છે.પૂર્વી અપૂર્વ બ્રહ્મભટ્ટ
પરીક્ષા શુદ્ધિ અભિયાને મને શું શીખવ્યું?
પરીક્ષા શુદ્ધિ અભિયાનને શિક્ષણ સાથે સીધો સંબંધ હતો. શિક્ષણમાં પરિવર્તન લાવવાના પ્રયત્નરૂપે હતું. અગાઉ ટ્યૂશન લેતા અને પરીક્ષામાં ચોરી કરતા વિદ્યાર્થીઓ શરમ અનુભવતા હતા. વાલીને આ બાબતની જાણ થાય તો વાલી પણ તે બાબતે નારાજગી વ્યક્ત કરતા. અપ્રામાણિક વિદ્યાર્થીઓનું માથું શરમથી ઝૂકી જતું. ધીમે ધીમે પરીક્ષામાં ચોરીનું પ્રમાણ કેન્સરની જેમ સમગ્ર પદ્ધતિ (system) માં પ્રસરી ગયું. કયાંક તો વાલીઓ પણ ચોરી કરાવવા માટે પરીક્ષા સ્થળો ઉપર ઉમટી પડયા. વડીલોનો સહકાર પ્રાપ્ત થતાં વિદ્યાર્થીઓનો ઉત્સાહ બેવડાયો. પરીક્ષામાં થતી કે કરવામાં આવતી ચોરી બાબતે લોકો શરમને બદલે ગૌરવ અનુભવવા લાગ્યા. કેટલાક લોકો ચોરીની અનુકૂળતા હોય તેવા કેન્દ્રોમાં પરીક્ષા આપવા માટે પોતાનાં સંતાનોને મોકલવા માંડ્યા. આ પરિસ્થિતિમાં પ્રામાણિક અને મહેનતુ વિદ્યાર્થીઓ હતાશ અને નિરાશ થવા લાગ્યા. એક જ વર્ગમાં એક વિદ્યાર્થી બિન્ધાસ્ત ચોરી કરીને પરીક્ષા આપે જયારે બીજો સહેજ પણ અયોગ્ય રીત અપનાવ્યા વિના પરીક્ષા આપે છે. આ બાબતની સામાજિક જીવન ઉપર અને વિદ્યાર્થીના માનસ ઉપર ગંભીર અસરો ઊભી થઈ.
પરીક્ષા શુદ્ધિ અભિયાનમાં એક આચાર્યના નાતે સક્રિય રીતે હું જોડાયેલ હતો. મારા મનમાં પણ આ બાબતે ખૂબ શંકા અને તાણ રહેતી. ગુજરાત માઘ્યમિક શિક્ષણ બોર્ડ દ્વારા સોંપાયેલ કામગીરીમાં કેન્દ્ર સંચાલકની તથા સ્ક્વોડમાં જવાની જવાબદારી નિભાવતી વખતે પરીક્ષામાં થતી ચોરીના ઉપદ્રવથી સૌ ત્રાસી ગયા હતા. વ્યક્તિગત ધોરણે પણ ખૂબ વિહ્વળ બની જતો. ૧૯૯૦ના વર્ષમાં ઍમિટી શાળાની અત્યંત તેજસ્વી વિદ્યાર્થીની ધો.૧૦ની પરીક્ષામાં નાપાસ થઈ. જ્યારે શાળાની પરીક્ષામાં ક્યારેય પાસ નહીં થનાર વિદ્યાર્થી શાળામાં પ્રથમ ક્રમે આવ્યો. ઍમિટી શાળાના શિક્ષકખંડમાં આ સમાચારથી ધરતીકંપ જેવી પરિસ્થિતિ સર્જાઈ ગઈ હતી. સૌ આ બાબતે કંઈક કરવા આતુર હતા. મને ભરૂચ જિલ્લા પરીક્ષા શુદ્વિ અભિયાન દ્વારા તેમાં બદલાવ લાવવાની તક સાંપડી.
અભિયાનમાં કંઈક કરી છૂટવાની ભાવનાવાળા અમારા સૌના સન્માનીય નેતા અને ઉદ્યોગપતિ શ્રી ડાહ્યાભાઈ આણંદપુરા હતા. તેમની સાથે અનેક મૂલ્યનિષ્ઠ લોકો જોડાયેલા હતા. પરીક્ષામાં ચોરી કરીને પાસ થતો વિદ્યાર્થી તેના જીવનની શરૂઆતમાં અયોગ્ય રસ્તે જતો હોવાથી અનેક મિત્રો આ બદીને દૂર કરવા સક્રિય હેતા. તેઓ સૌ તેમનો સમય અને શક્તિ સમાજને આપી વિદ્યાર્થીઓને પ્રામાણિકતા આચરવા પ્રોત્સાહન આપવા માટે તૈયાર હતા. અનેક શિક્ષકો અને આચાર્યો શાળાઓમાં દૂરદૂ૨ સુધી જઈને વિવિધ વિષયો શીખવી માનદ સેવા આપતા હતા. સૌના હૈયે આ પરિસ્થિતિમાં બદલાવ લાવવાની નેમ હતી.
આ અભિયાનમાં સક્રિય રીતે જોડાયેલ હોવાથી પ્રજાકીય ચળવળમાં કેવી રીતે કાર્ય કરવાનું તે શીખવાનું મળ્યું. સામાજિક સેવાના કાર્યોમાં જોડાતા સૌ ઈચ્છાથી જ જોડાતા હોય તેવું નથી. જાહેર મંચ ઉપરથી સત્ય અને પ્રામાણિકતાની વાતો કરતા કહેવાતા આગેવાનો વ્યક્તિગત સ્વાર્થની વાત આવે ત્યારે કેવી પલાયનવાદી વૃત્તિ ધરાવે છે તે સીધું જોવા અને જાણવા મળ્યું. કેટલાક લોકો સમાજમાં પોતાની છબી સાફસૂથરી રાખવા માટે જ અભિયાનમાં જોડાયા તે પણ જાણવા મળ્યું. અધિકારી કે પદાધિકારી જયારે પોતાના ઉપર જવાબદારી આવે ત્યારે દોષનો ટોપલો અન્યોના માથે કેવી રીતે નાંખી દેતા હોય છે તે અનુભવવા મળ્યું.
એક શાળા કે મહાવિદ્યાલયમાં જે શિક્ષણ પ્રાપ્ત ન થાય તે મને આ અભિયાનથી શીખવા મળ્યું. સૌની શુભમાંની શ્રદ્ધામાં વધારો થયો. અભિયાન દરમિયાન લેખનપ્રવૃત્તિ કરવાની તક મળી. અનેક મિત્રોમાંથી કેટલાક મૂલ્યનિષ્ઠ મિત્રોનો પણ પરિચય થયો. શિક્ષણને વરેલા અને કંઈક કરી છૂટવાની તમન્નાવાળા નાગરિકોના સીધા પરિચયમાં આવવાનું થયું. અનેક સરકારી અધિકારીઓ સાથે ચર્ચા કરવાની તક સાંપડી. અનૈતિક પરીબળો કેવા કેવા વ્યક્તિગત હુમલા કરી શકે છે તેનો સ્વાનુભવ થયો. પોતાનું ધાર્યુ ન થાય ત્યારે અસામાજિક તત્વો કેવા કેવા રસ્તે પોતાનું ધાર્યું પાર પાડવા પ્રયત્ન કરે છે તેનો અનુભવ થયો. સત્યના રસ્તે ચાલતાં કેવા કેવા અને કેટલા કેટલા વિઘ્નો આવી શકે તે અનુભવવા મળ્યું. તો કટોકટીની ક્ષણે પ્રભુકૃપાથી કોઈને કોઈનો સહારો મળી જ રહે છે તે પણ અનુભવાયું. આત્મવિશ્વાસમાં અનહદ વૃદ્ધિ થઈ. સમગ્ર રીતે આ અભિયાને મને ઍમિટી શાળાનું સફળ સંચાલન કરવા માટે શું શું કરવું પડશે તે પ્રત્યક્ષ રીતે શીખવ્યું. અનેક સારી વ્યક્તિઓના અને પુસ્તકોના માઘ્યમથી જે શીખવા મળ્યું નહોતું તે આ અભિયાને શીખવ્યું. જે રીતે કોઈ સારી વ્યકિતના સંપર્કથી ઘડતર થાય છે તેમ જ જાહેર જીવનની પ્રવૃત્તિઓ પણ ઘડતરમાં ઉપયોગી બને છે. પરીક્ષા શુદ્ધિ અભિયાને ઘણું બધું શીખવ્યું તેમ હું નિઃસંકોચપણે સ્વીકારું છું.
આચમન:
કરવો જ હો ઉજાસ, સ્વયંને જવાબ દોસ્ત,
તું આગિયાને એની ફરજ ના બતાવ દોસ્ત.ડૂબકી લગાવી ભીતરે, તું શોધી કાઢજે,
જ્યારે તને સતાવે સ્વયંનો અભાવ દોસ્ત.જિત ચુડાસમા
(શ્રી રણછોડ શાહનું વીજાણુ સરનામું: shah_ranchhod@yahoo.com )
(પ્રતીકાત્મક તસવીર નેટ પરથી)
-
બાળ ગગન વિહાર – મણકો – ૨૬ : વાત અમારી એમીલીની
શૈલા મુન્શા
ઝરણું ક્યે બહુ લાગે થાક,
ટીચર તો લેસનમાં રોજ રોજ આપે છે દૂર દૂર વહેવાના આંક,
ઝરણું ક્યે બહુ લાગે થાક-કૃષ્ણ દવે
ખળખળ વહેતા ઝરણાં જેવી અમારી એમીલી. જેમ વહેતું ઝરણું જાણે નહિ કે એનું નસીબ એને નદી બની સાગરને મળવા દેશે કે ક્યાંક ધીખતી ધરામાં વિલીન થઈ જાશે તેમ એમીલીનુ ભાવિ પણ એને કોણ જાણે ક્યાં દોરી જાશે?
પાંચ વર્ષની એમીલી દેખાવે ખુબ સુંદર. ચહેરાનો ઘાટ એવો સરસ કે ભલભલી મોડેલોને ઝાંખી પાડે. ભગવાને બધું આપ્યું પણ મગજની પાટી સાવ કોરી રાખી. એકે અક્ષર એના પર મંડાયો નહિ. કોઈ વસ્તુની સમજ નહિ, કશાની અસર નહિ, પડે તો પણ ચહેરા પર વેદનાની નિશાની નહિ. માનસિક રીતે જેને સાવ મંદ કહી શકાય એવી બાળકી.
અમારા ક્લાસમાં આવી પણ કોઈ ઓળખ કોઈ સંબંધનો તાંતણો જોડાય નહિ. એક જોડાણ ખૂબ મજબૂત, ક્યાંક પણ ખાવાનું દેખાય તો ઝૂંટવતા વાર લાગે નહિ. બધા સાથે એને જમવા લઈ ના જવાય. ઝડપ એટલી કે તરાપ મારીને કોઈની પણ થાળી ઝૂંટવી લે. બીજી કોઈ વસ્તુની ગતાગમ ભલે ન પડે પણ આંખ એટલી ચકોર કે ક્લાસમાં ક્યાંક જો નાસ્તો કે પોપકોર્નનુ પકેટ પડ્યું હોય તો ઘડીના છઠ્ઠા ભાગમાં ત્યાં પહોંચી જાય. કુદરત પણ કમાલ છે દિમાગી હાલત બરાબર ન હોય તોય અને બાલ્ય અવસ્થા હોય તો પણ ભૂખ ની સુઝ બધાને પડે છે.
તે દિવસે તો ખરી ધમાલ થઈ. બપોરના અમે બાળકો ને નાસ્તો અને જ્યુસ આપતા હોઈએ છીએ. હું મારી કોફી બનાવવા માટે પાંચ મિનિટ બહાર ગઈ અને મીસ. મેરીએ બાળકોને પોપકોર્ન અને જ્યુસ આપ્યાં. એમીલીને ખવડાવવા માટે મારી રાહ જોતી હતી, ત્યાં ન જાણે કેવી રીતે એમીલી એના હાથમાંથી છૂટી ગઈ, અને પળવારમાં તો પોપકોર્નનુ આવી બન્યુ. ચારેકોર પોપકોર્ન વેરણછેરણને બાળકોનાં મોં જોવા જેવા.
ઘણીવાર વિચાર આવે કે આ નાનકડી બાળકીના હૈયામાં શું ચાલતું હશે? ન બોલે, ન હસે, ન રડે ન એક જગ્યાએ બે મિનિટ રહે. શાળાનો સમય પૂરો થતાં સુધીમાં તો અમે થાકી જઈએ છીએ તો એના માતા પિતાના શું થતું હશે?
એમીલી જેવા બાળકોને લીધે અમારા ક્લાસમાં હંમેશાં બે શિક્ષકો જોઈએ જ. હું જમવા જાઉં ત્યારે મી.રોન મીસ મેરી ને મદદ કરવા આવે. એમની એવી ટેવ કે પોતાનુ જમવાનુ અને કોકનો મોટો કપ પોતાની સાથે લેતા આવે અને ક્લાસમાં મૂકે. અમે કેટલીય વાર એમને કહ્યું હતું કે તમે કાં તો જમીને આવો અથવા તમારૂ ખાવાનુ જમવાના રૂમમાં મૂકીને આવો પણ સાંભળે એ બીજા.
તે દિવસે જ્યારે જમીને હું ક્લાસમાં આવી તો જમીન પર ચારેતરફ બરફને એમીલીનાં કપડાં કોકથી તરબતર. થયું એવું કે મી.રોન એક ક્ષણ માટે ઉઠી ને બીજા બાળકને મદદ કરવા ગયા, અને કેબિનેટ ઉપર મૂકેલો એમનો કોકનો કપ એમીલીએ ઝડપી લીધો અને આખો કપ પોતાના મોઢા પર ઊંધો વાળ્યો. એણે તો કોકથી સ્નાન કર્યું પણ કામ અમારૂં વધ્યું. એમીલીને સાફ કરીને બીજા કપડાં પહેરાવ્યા, કારપેટ સાફ કરી અને ચારેતરફ વેરાયેલા બરફના ટુકડા ઉપાડ્યા.
મી. રોને કાનની બુટ પકડી કે હવે ક્યારેય ખાવાનું લઈને ક્લાસમાં નહિ આવું.
આ દિવ્યાંગ બાળકો સાથે કામ કરતાં ઘણી બાબતોનો ખ્યાલ રાખવો પડતો હોય છે. નાનકડી બેદરકારી એમને કોઈ નુકશાન ના પહોંચાડે એ માટે સતત ચપળ અને ચકોર રહેવું પડે. ક્યારેક વિચાર આવે કે ઈશ્વર કેમ આવો ક્રુર થઈ શકતો હશે? કે પછી ખરે પૂર્વજન્મની કોઈ લેણાદેણી હશે. વિજ્ઞાનની ભાષામાં કહીએ તો કોઈ દવાની આડઅસર કે પછી વારસાગત જીન્સમાં કોઈ પ્રમાણ ઓછુવત્તું થયું હશે. દરેક માનસિક રીતે મંદ બુધ્ધિના બાળકોની ખાસિયત પણ કેટલી અનોખી હોય છે.
આ દિવ્યાંગ બાળકોને સરખી માવજત મળે તો એમનામાં ઘણો સુધારો જોવા મળી શકે છે અને મારા હાથ નીચે કેટલાય બાળકો પસાર થઈ ચુક્યાં છે જેમને અમે પહેલા ધોરણના રેગુલર ક્લાસમાં મોકલ્યાં છે અને એમની પ્રગતિના અમે સાક્ષી છીએ. આ બાળકોને જરા સરખો પ્રેમ આપો તો સામે અઢળક પ્રેમ મળે છે અને એપ્રેમ મને જીવવાની શક્તિ આપે છે.
અસ્તુ,
સુશ્રી શૈલાબેન મુન્શાનાં સંપર્ક સૂત્રો::
ઈ-મેલ: smunshaw22@yahoo.co.in
બ્લૉગ: www.smunshaw.wordpress.com
