-
બેઠી ને બેઠી વાર્તા!
વલીભાઈ મુસા
દરેક રવિવારી સાંજની નિત્ય આદત મુજબ હું રેલવે સ્ટેશનના બુકસ્ટૉલની સામેના બાંકડે બેઠોબેઠો નવીન વાર્તામેગેઝિનનાં પાનાં ફેરવી રહ્યો હતો. થોડેક દૂરના પ્લેટફોર્મના થાંભલા પાસે બે મુસાફરો ફ્લોર ઉપર બેઠેલા હતા. તેમના સામાનમાં બે મોટા થેલા હતા, જે પૈકી એકમાં ચાલુ સિઝનનાં ખરીદેલાં જામફળ હતાં અને બીજામાં કદાચ બંનેનાં પહેરવાનાં કપડાં વગેરે સામાન હશે. મેગેઝિનની અનુક્રમણિકા ઉપર નજર ફેરવી લઈને વાંચન માટે પસંદ કરેલી એક વાર્તાને વાંચવાની હજુ તો હું શરૂઆત કરું છું, ત્યાં તો પેલા બે જણ વચ્ચે ચાલી રહેલી વાતચીત તરફ મારા કાન સરવા થયા. હું વાર્તાકાર હોઈ વાર્તાનો કોઈક વિષય મળી જાય, તે આશયે હું તેમની વાતો સાંભળવા માંડ્યો. થોડીકવારમાં જ મને જાણવા મળી ગયું કે તેઓ કાપડના ફેરિયા હતા. તેમનો બધો માલ વેચાઈ જતાં તેઓ વતન તરફ પાછા ફરી રહ્યા હતા અને પોતાનાં ઘરવાળાં માટે સિઝનનાં સસ્તાં જામફળ લઈ જઈ રહ્યા હતા. તેમની વચ્ચે આ પ્રમાણે સામાન્ય વાતચીત થઈ રહી હતી :
‘અલ્યા આદિલ, આપણે લારીવાળા પાસેથી બધાં જામફળ ઊધડાં લઈ લીધાં એટલે આપણને સાવ મફતના ભાવે પડ્યાં નહિ?’
“હવે એ તો વધેલાંઘટેલાં હતાં, એટલે ‘ફેંક દે, તો મુઝે દે!’ના હિસાબે આપણને મળી ગયાં; એમાં મોટો ફાયદાનો સોદો થઈ ગયો એમ માનતો નહિ, રઝાક!’ આદિલે આમ કહ્યું તો ખરું, પણ તેના કથનમાં સાહજિકતા ન હતી; ઊલટાની તેના ચહેરા ઉપર થોડીક કટુતા ડોકાતી હતી.
‘અલ્યા લોકલને હજુ વાર છે, એટલે એમ કર ને કે આપણે પોતપોતાના થેલાઓમાં તેમને અડધાંઅડધાં બે ભાગે કરી લઈએ; જેથી આપણને ઊંચકવામાં સહુલિયત રહે અને અહીં જ વહેંચણી પણ થઈ જાય. વળી પાછું સ્ટેશનેથી આપણું ગામ દોઢેક કિલોમીટર દૂર પણ છે એટલે કોઈને બોજ પણ પડે નહિ.’ રઝાકે વ્યવહારુ વાત કહી.
‘એ તો તું વહેંચ ને, મને ન આવડે.’
‘હવે એમાં આવડવા ન આવડવાની ક્યાં વાત છે, ભલા માણસ? આપણાં બેનાં ભેગાં કરી દીધેલાં કપડાંના મારા થેલાને ખાલી કરીને તેમાં અંદાજે અડધાં જામફળ ભરી કાઢ અને ઉપર પોતપોતાનાં કપડાં ગોઠવી દે. પાંચ જ રૂપિયાનો તો માલ છે અને કોઈને વધારેઓછાં જશે, તો એમાં શી લંકા લૂંટાઈ જવાની છે?’
‘ના, એમ તો સારાં ખરાબ પણ જોવાં પડે, સમજ્યો!’
‘તારે જેમ કરવું હોય તેમ કર અને મને આજની થોડીક બાકી રહી ગએલી મારી અલ્લાહના જિક્રની તસબી પઢી લેવા દે.’ આમ કહીને પેલા રઝાકે ઝભ્ભાના ખીસામાંથી તસબી કાઢીને પીઠે થાંભલાંનો ટેકો લેતાં બંધ આંખે પઢવાનું શરૂ કર્યું.
હું આડી નજરે જોઈ રહ્યો હતો કે આદિલ રઝાકની સૂચના પ્રમાણે બધાં જામફળને થેલામાંથી નીચે ઠાલવી દઈને તેના બે ભાગ પાડી રહ્યો હતો. મને લાગ્યું કે તેનું નામ ‘આદિલ’ એટલે કે ‘અદ્દલ ઇન્સાફ કરવાવાળો’ હોઈ પહેલાં તો સારાં અને ખરાબ એવા બે ભાગ કર્યા પછી, વળી પાછો તેમને સરખા ભાગે બે ઢગલીઓમાં મૂકતો જશે. પરંતુ મારી ધારણા ખોટી પડી અને તેણે તેની તરફ એકદમ સારાં જામફળ રાખ્યાં અને રઝાકની તરફ સાવ કાચાં, લીબું જેવાં નાનાં અને એકદમ ખરાબ મૂકી રહ્યો હતો. જો કે તેણે તેમાં સોગંદ ખાવા પૂરતાં થોડાંક સારાં જામફળ પણ મૂક્યાં હતાં કે જેથી રઝાકને હળાહળ અન્યાય જેવું ન લાગે!
બંધ આંખે તસબી પઢ્યે જતા રઝાકને આદિલે વ્યવહાર કરવા પૂરતું કહ્યું, ’લે રઝાક, બે ભાગ પડી ગયા; હવે તારો મનપસંદ ભાગ ઉપાડી લે..’
રઝાકે બંધ આંખે જ કહ્યું, ‘ભલા માણસ, હવે જામફળમાં એવી તે શી શેખી છે કે વળી તેમાં મનપસંદ કે નાપસંદ જેવું કંઈ હોય! તું તારે બંને થેલાઓમાં ભરી દે અને મને શાંતિથી તસબી પઢવા દે.’
આદિલે પોતાનો મલિન ઈરાદો છતાં વળી ઠાવકાઈથી કહ્યું, ‘ના ભાઈ, ઇન્સાફનો તકાજો તો એ કહે છે કે એક જણ ભાગ પાડે, તો બીજો ઉપાડે!’ આદિલની વાણીમાં વ્યંગ વર્તાતો હતો..
‘ઓહ તું તો યાર, મગજની નસ ખેંચે છે!’ આમ કહેતાં રઝાકે આંખો ખોલી અને જોયું તો તેને આદિલની ચોખ્ખી લુચ્ચાઈ દેખાઈ આવી. તેણે તેને સબક શીખવવાના ઈરાદે પેલા તેની તરફના સારા ભાગમાંથી પોતાના થેલામાં જામફળ ભરવા માંડ્યાં. આદિલના ચહેરાનો રંગ કાચિંડાની જેમ બદલાવા માંડ્યો અને રઝાક જેવો તેનાં જામફળ થેલામાં ભરી રહ્યો કે તરત જ ધુઆંપુઆં થતો ઊભો થઈને તેણે પેલાં ખરાબ જામફળને બુટ નીચે ચગદી નાખ્યાં અને રીસાઈને મારા બાંકડાના છેડે મોંઢુ ફેરવીને બેસી ગયો.
‘અરે અરે આદિલિયા, તું ગાંડો થયો છે કે શું? આવું કેમ કર્યું? તારો કાકો કોઈ રેલવેવાળો જોઈ જશે તો ખમીશ કઢાવીને આ બધું સાફ કરાવશે!’
‘તો હું સાફ કરી નાખીશ. તેં સારાંસારાં જામફળ લઈ લીધાં અને મારે કડદો લેવાનો!’
હું જોઈ રહ્યો હતો કે પેલો આદિલ ‘ચોર કોટવાળને દંડે’ જેવું કરી રહ્યો હતો. હું મનોમન વિચારી રહ્યો કે આ તે કેવો માણસ કહેવાય! મને તુલસીદાસનો દોહો યાદ આવી ગયો કે ‘તુલસી ઈસ સંસારમેં ભાતભાતકે લોગ’! હું અજાણ્યા માણસોની વચમાં પડવા માગતો ન હતો અને વળી પેલો આદિલ હાલ ગરમ મિજાજમાં હોઈ હું ખામોશ જ રહ્યો.
આમ છતાંય રઝાકે શાંતિથી કહ્યું,’ ‘ગાંડિયા, એ તો સારું છે કે હાલમાં કોઈ ગાડી ન આવવાની હોઈ પ્લેટફોર્મ ઉપર કોઈ માણસો નથી; નહિ તો તમાશો થઈને રહેત! લે, આ બધાં જામફળ તું લઈ લે; પણ દોસ્તીના વાસ્તે તું શાંત થઈ જા! બીજું કે તું આપણા સામાનની ખબર રાખ અને હું સ્વીપરને બોલાવી લાવું છું. ભલે મારા ગાંઠના ચારઆઠ આના આપવા પડે, પણ આ સફાઈ તો કરાવી દેવી પડે, નહિ તો રેલવેવાળા મોટો દંડ પણ ફટકારી શકે!’
આદિલ ઉપર રઝાકના શબ્દોની કોઈ અસર ન થઈ, પણ મારી સાથે એક્વાર નજર મળી જતાં તે થોડોક ભોંઠો તો જરૂર પડ્યો. રઝાકના થોડેક દૂર ગયા પછી તેણે હિંમત કેળવીને મારા આગળ તેનું બચાવનામું પેશ કરતાં કહ્યું, ‘એ એના મનમાં શું સમજતો હશે! એ અલ્લાહની તસબી ફેરવે છે એટલે એને દૂધનો ધોયેલો સમજી લેવાની ભૂલ ન કરતા, ભાઈ!’
‘જુઓ ભાઈ, ખોટું ન લગાડો તો હું કહું કે તમે ગેરઈન્સાફ કર્યો છે અને ઉપરથી એ ભાઈને તમે વઢી રહ્યા છો! હું ક્યારનોય તમને બંનેને સાંભળી રહ્યો છું.’ હું તેમની વચ્ચે પડ્યા વગર ન રહી શક્યો અને મારે સાચેસાચું કહેવું પડ્યું.
‘તમારી વાત સાચી છે, પણ મારા એમ કરવા પાછળના ભેદની તમને ખબર નથી. હવે એને પાછો આવવા દો અને મને સાંભળો પછી તમારે જ ન્યાય તોળવાનો છે.’ આદિલે રડમસ અવાજે કહ્યું.
મને આદિલની વાતમાં કંઈક તથ્ય લાગ્યું, કેમ કે જો એનો સારાંસારાં જામફળ લઈ લેવાનો ઈરાદો જ હોત તો તે રઝાકને ભારપૂર્વક પોતાનો હિસ્સો ઉપાડી લેવાનું જણાવત નહિ. મને હકીકત જાણવાની તાલાવેલી થઈ. કોઈ સ્વીપર ન મળતાં રઝાક જલ્દી પાછો ફર્યો અને મેં તેને મારી પાસે બેસાડીને બેઉ વચ્ચે દરમિયાનગીરી કરવાની મારી ઇચ્છા પ્રગટ કરી.
રઝાકે મને કહ્યું, ’ભાઈજી, તમે ક્યારનાય બાંકડા ઉપર બેઠેલા છો એટલે હકીકતથી વાકેફ હશો જ. હવે તમે જ ન્યાય કરો કે હું કઈ જગ્યાએ ખોટો છું!’
‘જુઓ રઝાકભાઈ, તમારા સ્વીપરને બોલાવવા ગયા પછી મારે આ આદિલભાઈ સાથે થોડીક વાતચીત થઈ છે. એ કંઈક કહેવા માગે છે, માટે પહેલા તો એમને સાંભળો. બોલો આદિલભાઈ, હવે તમારી કેફિયત રજૂ કરો.’
‘તો સાંભળ રઝાક. મેં જાણી જોઈને તને એ વાતનો અહેસાસ કરાવવા માટે આ બાલિશ હરકત કરી હતી કે તને પણ ખ્યાલ આવવો જોઈએ કે કોઈ આપણી સાથે ગેરઈન્સાફથી વર્તે તો કેવું દુ:ખ થતું હોય છે! આપણા ઉતારે સવારે નહાવા જવા પહેલાં તેં જ્યારે તારા થેલામાંથી ટુવાલ કાઢ્યો ત્યારે તારી ખબર વગર પચાસની નોટ નીચે પડી ગઈ હતી. હવે મને જવાબ આપ કે આપણા ધંધાની સરખી ભાગીદારીના ચોખ્ખા હિસાબના અંતે તારા ભાગના પૈસા તેં ઠેકાણે મૂકી દીધા પછી આ વધારાની પચાસની નોટ ક્યાંથી આવી? મને લાગ્યું કે આપણે ઘણા લાંબા સમયથી ભાગીદારીમાં સાડીઓની ફેરી કરીએ છીએ અને આવી દગાખોરી તું ક્યારનો કરતો હશે! મેં એ પચાસની નોટ તારા થેલામાં મૂકી તો દીધી હતી, પણ હું મનોમન તારાથી એટલો બધો દુ:ખી થયો હતો કે જેને કહેવા માટેના મારી પાસે કોઈ શબ્દો નથી.’ આદિલ રડી પડ્યો.
‘તો વાત એમ છે! લે સાંભળ, હું જૂઠું નહિ બોલું. આવું તો હું છેલ્લા પાંચેક ફેરાથી કરતો આવ્યો છું અને કેટલીક વાર તો સો-બસો રૂપિયા સુધી પણ મેં ખેંચ્યા છે, પણ તને ખરે જ છેતરવાનો મારો લેશમાત્ર ઈરાદો ન હતો. ઘરે જઈને તારી ઘરવાળીને પૂછી લેજે કે રઝાકભાઈએ છેલ્લા કેટલાક ફેરાઓમાં કેટલા રૂપિયા તેને આપેલા છે. આજના પચાસ રૂપિયામાંથી પણ અડધા તો તારા ઘરે જ જવાના હતા!’ રઝાકે લાગણીસભર સ્વરે સ્વસ્થતાપૂર્વક જણાવ્યું.
મેં એ બેઉની વચ્ચે ન બોલતાં ખામોશી ધારણ કરી લીધી હતી અને મારે કંઈપણ બોલવાની જરૂર પડે તેમ પણ ન હતી, કેમ કે તેમની રીતે જ એકબીજાની ગેરસમજો દૂર થઈ રહી હતી.
‘તો મારી બાયડીએ અને તારે મને અંધારામાં રાખીને આવાં કારસ્તાન કરવાની શી જરૂર પડી, એ તો મને જણાવ; એટલે મને ખબર તો પડે કે મારા ભાગના જ પૈસા આમ તારા હાથે તેને આપીને તું એનો મોટો ભાઈ બનતો હતો!’ આદિલે થોડા ગુસ્સા સાથે કહ્યું.
‘એ તો તું તારી જાતને પૂછ કે તું તારી મરિયમને ઘરખર્ચ માટે પૂરતા પૈસા આપતો હતો ખરો! હું માનું છું કે આપણે દિવસરાતની રઝળપાટ થકી પરસેવો પાડીને જે કમાઈએ છીએ તેને તું ઊડાવી દેતો તો નહિ જ હોય, ક્યાંક બચત પણ કરતો હશે; પરંતુ ઘરવાળાંને દુ:ખી કરીને એવી બચત કરતો હોય તો તે શા કામની! બીજું સાંભળી લે કે આવા અલગ કાઢી લીધેલા પૈસાને તું ચોરી ન સમજી બેસતો. તને ખબર છે કે ફેરિયો પોતાના માલનો ગમે તેટલો વ્યાજબી ભાવ જણાવે, પણ ગ્રાહક થોડોઘણો પણ ભાવ ઓછો ન કરાવે ત્યાં સુધી તેને ધરપત થાય નહિ. આપણો મુખ્યત્વે વેપાર તો સ્ત્રીઓ સાથેનો જ છે, કેમ કે આપણે મોટાભાગે હાથવાણાટની સાડીઓ જ વેચતા હોઈએ છીએ; અને એ લોકો તો ભાવમાં ખાસ રકઝક કરે જ! હવે આપણે જાણીજોઈને આપણા ખરેખરા વેચાણભાવ કરતાં બેપાંચ રૂપિયા વધારે જ કહેવા પડે અને તું પણ તેમ જ કરતો હોઈશ. હવે ઘણીવાર એવાં કોઈક સીધી લીટીનાં ગ્રાહકો ભાવતાલની માથાકૂટ કર્યા વગર આપણે કહીએ તેટલા પૈસા આપી પણ દે. આમ આવા વધારાના પૈસા અલગ રાખીને હું છેલ્લા પાંચેક ફેરાથી આપણાં બંનેનાં ઘરે તે સરખા હિસ્સે આપતો આવ્યો છું. મારા ઘરની ડાયરીમાં એ બધો હિસાબ છે જ. તારી મરિયમે મને ખાસ વિનંતી કરી હતી કે આ ખેલની તને જાણ ન થવા દેવી. આમ છતાંય મેં મરિયમને અને મારી બેગમને તાકીદ કરી હતી કે દરેક ફેરાએ આવા વધારાના પૈસા ઓછાવધતા આવી શકે અથવા કોઈ વખતે ન પણ આવે; માટે તેમણે આવા ઉપરના બધા પૈસા વાપરી ન દેતાં કરકસર કરીને થોડાક બચાવવા પણ જોઈશે કે જેથી એવા કોઈ અણધાર્યા ખર્ચના પ્રસંગે કામ આવે.’
આદિલે ઊભા થઈને ગળગળા અવાજે રઝાકની માફી માગતાં કહ્યું, ‘દોસ્ત, મને માફ કર. મારા ઉપર શેતાન સવાર થઈ ગયો હતો.’
‘લ્યો હવે, તમારા બંને વચ્ચે રાજીપો થઈ જ ગયો છે; તો મારી એક ઇચ્છાને માન આપશો? મારા તરફથી ચાય થઈ જાય!’ હું આનંદસહ બોલી ઊઠ્યો.
‘ના ભાઈ, ચાય તો અમારા તરફથી જ રહેશે.’’ બંને જણા એક સાથે બોલી ઊઠ્યા.
‘તો પછી પેલાં સારાંસારાં જામફળ મારાં થયાં, બરાબર?’ મેં મજાક કરી.
અમે ત્રણેય જણા ખડખડાટ હસી પડ્યા. અમારી સાથે બુકસ્ટોલવાળો મારો દોસ્ત પણ હસતોહસતો ભેગો ભળ્યો અને કહેવા માંડ્યો, ‘રેલવે સ્ટેશને દોઢ ચાય નહિ મળે, બે મંગાવવી પડશે; મને ભેળો ચોથો ગણી લેજો. વળી બદલામાં હું સ્વીપર પાસે સફાઈ કરાવી લઈશ, મારી પાસેથી એ પૈસા પણ નહિ લે.’
થોડીવારમાં લોકલ ટ્રેન આવી અને ઊપડી. અમે બે દોસ્તોએ પેલા બે ફેરિયાભાઈઓને હાથ હલાવીને વિદાય આપી.
બુકસ્ટોલવાળા મારા દોસ્તે મને પૂછ્યું, ‘વાર્તાનો કોઈ મુદ્દો મળ્યો, મુકુલભાઈ?’
‘અરે યાર બાબુ, આખી વાર્તા જ બેઠી ને બેઠી મળી ગઈ; માત્ર પાત્રોનાં નામ બદલવાં પડશે, હોં!’
– વલીભાઈ મુસા
નોંધ : –
(મારી મોટાભાગની વાર્તાઓનું કથાબીજ સત્ય ઘટના ઉપર આધારિત હોય છે, પરંતુ તેને સાહિત્યિક ઓપ તો આપવો જ પડતો હોય છે. મને સાંભળવા મળ્યા મુજબ “જામફળ ખૂંદવાનો કિસ્સો’ સાચો છે, પણ ત્યાં કદાચ ખરે જ છેતરપિંડીનો આશય હોઈ શકે; પણ અહીં હેતુ બદલ્યો છે. વાર્તા તો લખાયે જાય છે, પણ અંતમાં ચમત્કૃતિ એ રીતે લાવવામાં આવી છે કે જાણે કે પાત્રોનાં નામો બદલીને આ જ મુજબની ‘બેઠી ને બેઠી વાર્તા’ હવે પછી લખવામાં આવનાર છે! પરંતુ હકીકત તો એ જ છે કે વાર્તા તો લખાઈ જ ચૂકી છે, માત્ર વાર્તાકાર મુકુલભાઈ અને તેમના બુકસ્ટોલવાળા મિત્ર બાબુ વચ્ચેના વાર્તાના અંતે થયેલા સંવાદમાંથી માત્ર વાર્તાનું શીર્ષક પ્રયોજી દેવામાં આવ્યું છે.)
* * *
શ્રી વલીભાઈ મુસાનાં સંપર્કસૂત્ર:
ઈ મેઈલ – musawilliam@gmail.com મોબાઈલ – +91 93279 55577નેટજગતનું સરનામુઃ
• William’s Tales (દ્વિભાષી-ગુજરાતી/અંગ્રેજી) | વલદાનો વાર્તાવૈભવ | માનવધર્મ – જીવો અને જીવવા
દો | હળવા મિજાજે -
ફિલ્મી ગઝલો – ૧૦. રાજા મેંહદી અલી ખાન
ફિલ્મી ગઝલોનું નાનકડું પણ અનોખું વિશ્વ
ભગવાન થાવરાણી
જેમ નૌશાદ અને શકીલ બદાયુની તેમજ શંકર – જયકિશન અને શૈલેન્દ્ર – હસરતના નામ સહિયારા જબાન પર આવે એવું જ મદન મોહન અને રાજા મેંહદી અલી ખાન સાહેબનું. રાજા સાહેબના લગભગ બધા જ ગીતોમાં માનવીય ભાવનાઓ યુક્ત કાવ્ય – તત્ત્વ ઠાંસી – ઠાંસીને ભરેલું હોય ! ગીત હોય કે ગઝલ કે નઝ્મ, એમની મોટા ભાગની રચનાઓમાં રૂદનની વાત આવે જ !
એમની આરંભિક ઓળખ ઊભી થઈ એમના ‘ મેરા સુંદર સપના બીત ગયા ‘ ( ગીતા દત્ત – દો ભાઈ – ૧૯૪૮ ) અને ‘ વતન કી રાહ મેં વતન કે નૌજવાં શહીદ હોં ‘ ( રફી / ખાન મસ્તાના – શહીદ ૧૯૪૮ ) જેવા ગીતોથી. અલ્લામા ઈકબાલની રાષ્ટ્ર – ગીત તુલ્ય રચના ( આમ તો ગઝલ પણ ! ) ‘ સારે જહાં સે અચ્છા હિંદોસ્તાં હમારા ‘ ના શબ્દોમાં મુખડા ( મત્લો ) ને અકબંધ રાખી બાકીના શેરોમાં રદ્દોબદલ કરી એમણે ફિલ્મ ‘ ભાઈબહેન ‘ ( ૧૯૫૯ ) માટે એક સુંદર ગઝલ રચેલી.મદન મોહન સાથે મળી એમણે અમર ફિલ્મી ગીતોની એક આખી સૃષ્ટિ ખડી કરી ( અદા, મદહોશ, અનપઢ, આપ કી પરછાઇયાં, મેરા સાયા, વોહ કૌન થી, જબ યાદ કિસીકી આતી હૈ, નીલા આકાશ, દુલહન એક રાત કી )
એમના કેટલાક ગીતો ગઝલ તરીકે ગણાવાય છે જે વાસ્તવમાં ગઝલો નથી ( આપ કી નઝરોં ને સમજા પ્યાર કે કાબિલ મુજે – અનપઢ અને આપ કે પહેલૂ મેં આ કે રો દિયે – મેરા સાયા ) તો બીજી તરફ કેટલીક એવી બંદિશો છે જે છે ગઝલ પણ એ રીતે પરખાઈ નથી ! આવી બે ગઝલો પર નજર ફેરવીએ :
આપ યૂં હી અગર હમસે મિલતે રહે, દેખિયે એક દિન પ્યાર હો જાએગા
ઐસી બાતેં ન કર ઓ હંસી જાદુગર, મેરા દિલ તેરી બાતોં મેં ખો જાએગાપીછે – પીછે મેરે આપ આતી હૈં ક્યોં, મેરી રાહોં મેં આંખેં બિછાતી હૈં ક્યોં
ક્યા કહું આપ સે યે ભી એક રાઝ હૈ, એક દિન ઈસકા ઈઝહાર હો જાએગાકૈસી જાદુગરી કી અરે જાદુગર, તેરે ચેહરે સે હટતી નહીં યે નઝર
ઐસી નઝરોં સે દેખા અગર આપને, શર્મ સે રંગ ગુલનાર હો જાએગામૈં મુહોબત કી રાહોં સે અનજાન હું, ક્યા કરું ક્યા કરું મૈં પરેશાન હું
આપકી યે પરેશાનિયાં દેખ કર, મેરા દિલ ભી પરેશાન હો જાએગા ..( ‘ પ્યાસા ‘ ફિલ્મની ગઝલ ‘ હમ આપ કી આંખોં મેં ઈસ દિલ કો બસા દેં તો ‘ ની જેમ આ પણ સવાલ – જવાબના રૂપમાં એક ચુલબુલું યુગલ – ગીત છે જેનું કલેવર ગઝલનું છે . )
– ફિલ્મ : એક મુસાફિર એક હસીના – ૧૯૬૨
– રફી – આશા
– ઓ . પી . નૈયર
૨.
જબ છાએ કભી સાવન કી ઘટા, રો – રો કે ન કરના યાદ મુઝે
ઐ જાને- તમન્ના ગમ તેરા, કર દે ન કહીં બરબાદ મુઝેજો મસ્ત બહારેં આઈં થીં , વો રૂઠ ગઈં ઈસ ગુલશન સે
જિસ ગુલશન મેં દો દિન કે લિયે, કિસ્મત ને કિયા આબાદ મુઝેવો રાહી હું પલ ભર કે લિયે, જો ઝુલ્ફ કે સાયે મેં ઠહરા
અબ લે કે ચલી હૈ દૂર કહીં, ઐ ઈશ્ક તેરી બેદાદ* મુઝેઐ યાદે – સનમ અબ લૌટ ભી જા, ક્યોં આ ગઈ તૂ સમજાને કો
મુજકો મેરા ગમ કાફી હૈ, તૂ ઔર ન કર નાશાદ મુઝે ..( * અન્યાય, જુલમ )
– ફિલ્મ : રેશમી રૂમાલ ( ૧૯૬૧ )
– તલત મહેમૂદ
– સંગીત : બાબુલ
શ્રી ભગવાન થાવરાણીનો સંપર્ક bhagwan.thavrani@gmail.com વીજાણુ ટપાલ સરનામે કરી શકાય છે.
-
હરિશ્ચન્દ્ર તારામતી (૧૯૬૩)
ટાઈટલ સોન્ગ
(આ શ્રેણીમાં હિન્દી ફિલ્મોમાં આવતાં ટાઈટલ્સ દરમિયાન વાગતાં ગીતો વિશે વાત કરવાનો ઉપક્રમ છે.)
બીરેન કોઠારી
કવિ પ્રદીપ અને સંગીતકાર ઓ.પી.નય્યરની યુતિ કેવળ એક જ ફિલ્મ ‘સંબંધ’માં સર્જાઈ અને ‘ચલ અકેલા’ જેવું યાદગાર ગીત સર્જાયું. કવિ પ્રદીપની આવી જ- એક ફિલ્મની યુતિ સંગીતકાર લક્ષ્મીકાન્ત- પ્યારેલાલ સાથે સર્જાઈ હતી. એ ફિલ્મ હતી ૧૯૬૩માં રજૂઆત પામેલી ‘હરિશ્ચન્દ્ર તારામતી’. આ વર્ષે આ જોડીની સૌ પ્રથમ ફિલ્મ ‘પારસમણિ’ની રજૂઆત થઈ હતી, જેનાં ગીતો અત્યંત લોકપ્રિય નીવડ્યાં હતાં. એ ફિલ્મનાં ગીતો ઈન્દીવર, અસદ ભોપાલી અને ફારુખ કૈસર દ્વારા લખાયાં હતાં. આ જ વર્ષે આવેલી, આદર્શલોક નિર્મિત, આદર્શ દિગ્દર્શીત ફિલ્મ ‘હરિશ્ચન્દ્ર તારામતી’નાં તમામ ગીતો પ્રદીપે લખ્યાં હતાં.
આ ફિલ્મમાં પૃથ્વીરાજ કપૂર, જયમાલા, બી.એમ.વ્યાસ, તિવારી જેવા કલાકારોની મુખ્ય ભૂમિકા હતી. ફિલ્મનાં કુલ સાત ગીતો હતાં, જેમાંનાં ચાર ગીતો મહિલાગાયકો દ્વારા ગવાયેલાં હતાં. એ ચાર ગીતો આ મુજબ હતાં.
‘મેઘવા ગગન બીચ ઝાંકે‘ (લતા મંગેશકર અને સાથીઓ), ‘મૈં એક નન્હા સા, મૈં એક છોટા સા બચ્ચા હૂં‘ (લતા), ‘મૈં તેરી અભાગન માં હૂં’ (લતા) અને ‘યહ જવાની ફિર ન આની‘ (આશા ભોંસલે અને ઉષા મંગેશકર).
ફિલ્મનાં ત્રણ ગીતો પુરુષગાયકો દ્વારા ગવાયેલાં હતાં. એ ત્રણ ગીતો હતાં ‘ધર્મ કી ખાતિર બીક ગયા રાજા, બીક ગઈ દેખો રાની‘ (મ.રફી), ‘ટૂટ ગઈ હૈ માલા મોતી બિખર ગયે‘ (પ્રદીપ) અને ‘જગતભર કી રોશની કે લિયે’ (હેમંતકુમાર). આમાંના બે ગીતો ‘ટૂટ ગઈ હૈ માલા’ અને ‘જગતભર કી રોશની કે લિયે’ સદાબહાર બની રહ્યાં છે. આ બે ગીતો પૈકી હેમંતકુમારના સ્વરે ગવાયેલું ‘જગતભર કી રોશની કે લિયે’ અત્યંત મધુર અને કર્ણપ્રિય ગીત છે, જેમાં હેમંતકુમારના સ્વરનો જાદુ પૂરેપૂરો ખીલેલો જણાય છે. ફિલ્મના ટાઈટલ સોન્ગ તરીકે આ ગીતની પસંદગી કરવામાં આવી છે.
(ડાબેથી) પ્યારેલાલ, પ્રદીપ, લતા અને લક્ષ્મીકાન્ત ગીતના શબ્દો સાંભળતાં જ ખ્યાલ આવી જાય કે એ કવિ પ્રદીપના લખેલા હશે. ફિલ્મના ટાઈટલ દરમિયાન ગીતનો આટલો અંશ સંભળાય છે:
जगत भर की रोशनी के लिये
करोड़ों की ज़िन्दगी के लिये
सूरज रे जलते रहना
सूरज रे जलते रहनाजगत कल्याण की ख़ातिर तू जन्मा है
तू जग के वास्ते हर दुख उठा रे
भले ही अंग तेरा भस्म हो जाये
तू जल-जल के यहाँ किरणें लूटा रे
लिखा है ये ही तेरे भाग में
कि तेरा जीवन रहे आग में
सूरज रे जलते रहना
सूरज रे जलते रहनाजगत भर की रोशनी के लिये
करोड़ों की ज़िन्दगी के लिये
सूरज रे जलते रहना
सूरज रे जलते रहनाટાઈટલ્સ સાથે ગવાતો આ ગીતનો અંશ અહીં પૂરો થાય છે. એ પછી ફિલ્મની મધ્યમાં આ ગીત તેના તમામ અંતરા સાથે ફરી એક વાર સંભળાય છે, જેના શબ્દો આ મુજબ છે.
जगत भर की रोशनी के लिये
करोड़ों की ज़िन्दगी के लिये
सूरज रे जलते रहना
सूरज रे जलते रहनाजगत भर की रोशनी के लिये
करोड़ों की ज़िन्दगी के लिये
सूरज रे जलते रहना
सूरज रे जलते रहनाजगत कल्याण की ख़ातिर तू जन्मा है
तू जग के वास्ते हर दुख उठा रे
भले ही अंग तेरा भस्म हो जाये
तू जल-जल के यहाँ किरणें लूटा रे
लिखा है ये ही तेरे भाग में
कि तेरा जीवन रहे आग में
सूरज रे जलते रहना
सूरज रे जलते रहनाये संकट तू ख़ुशी के साथ सह लेना
सदा हँसते हुए तपना अगन में
किसी आदर्श की रक्षा के हित प्रभु ने
तुझे भेजा है ज्वाला के भवन में
तू जल रे परवाह न कर प्राण की
ये भी इक लीला है भगवान की
सूरज रे जलते रहना
सूरज रे जलते रहनाकरोड़ों लोग पृथ्वी के भटकते हैं
करोड़ों आँगनों में है अँधेरा
अरे जब तक न हो घर-घर में उजियाला
समझ ले है अधूरा काम तेरा
जगत उद्धार में अभी देर है
अभी तो दुनिया में अन्धेर है
सूरज रे जलते रहना
सूरज रे जलते रहनाजगत भर की रोशनी के लिये
करोड़ों की ज़िन्दगी के लिये
सूरज रे जलते रहना
सूरज रे जलते रहनाત્રણે અંતરા સહિતનું આખું ગીત ફિલ્મની મધ્યમાં આવ્યા પછી ફિલ્મના અંતમાં ફરી એક વાર આટલું મુખડું સાંભળી શકાય છે.
जगत भर की रोशनी के लिये
करोड़ों की ज़िन्दगी के लिये
सूरज रे जलते रहना
सूरज रे जलते रहनाजगत भर की रोशनी के लिये
करोड़ों की ज़िन्दगी के लिये
सूरज रे जलते रहना
सूरज रे जलते रहनाઆ ગીત સાંભળતી વખતે હેમંતકુમારના સ્વર સિવાયનું બધું જ ગૌણ લાગે છે. પ્રદીપજીના શબ્દોને તેમણે અત્યંત ભાવપૂર્વક ગાયા છે. આ શબ્દોને સચોટ રીતે પહોંચાડી શકાય એ માટે આ ગીત પૂરતું સંગીત પણ ખપ પૂરતું જ છે. અહીં કદાચ સત્યરૂપી સૂરજની વાત કરવામાં આવી છે.
પોતે લખેલાં ઘણાંખરાં ગીતોની ધૂન પ્રદીપજી પોતે જ તૈયાર કરતા હતા. આ ધૂન પણ એમની પોતાની હોય એવી શક્યતા- ખાસ કરીને તેની સરળતા જોતાં નકારી શકાય નહીં.
હેમંતકુમારના જીવંત કાર્યક્રમોમાં આ ગીત લગભગ અનિવાર્ય બની રહ્યું હતું. હાર્મોનિયમની સંગતે હેમંતકુમાર દ્વારા ગવાતું આ ગીત સાંભળવાનો લ્હાવો છે.
એટલી નોંધ જરૂરી કે આ જ નામની અન્ય એક ફિલ્મ ૧૯૭૦માં પણ રજૂઆત પામી હતી, જેમાં ગીતો વીરેન્દ્ર મિશ્રાનાં અને સંગીત હૃદયનાથ મંગેશકરનું હતું.
ટાઈટલ દરમિયાન તેમજ એ પછી ફિલ્મમાં આવતું ગીત આ લીન્ક પર સાંભળી શકાશે. ફિલ્મના અંત ભાગમાં મુખડાનું જ પુનરાવર્તન થાય છે.
https://www.youtube.com/watch?v=YT8u_16wIv8
(તસવીરો નેટના અને વિડીયો ક્લીપો યુ ટ્યૂબના સૌજન્યથી)
શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી) -
મહેન્દ્ર શાહનાં જુલાઈ ૨૦૨૩નાં સર્જનો
મહેન્દ્ર શાહનાં ચિત્રકળા સર્જનો
Mahendra Shah’s July 2023 collections
મહેન્દ્ર શાહનું વીજાણુ ટપાલ સંપર્ક સરનામું : mahendraaruna1@gmail.com
-
વિરોધાભાસોમાંના સર્વસામાન્ય વિષયવસ્તુઓ : સારાંશન
જ્ઞાન સાથે રસ પણ પડે એવા વિરોધાભાસો
સંકલન અને રજૂઆત: અશોક વૈષ્ણવ
સ્વ- સંદર્ભ (self-reference), અસીમ પીછેહઠ (infinite regress), અન્યોન્યાશ્રયી (ગોળગોળ) પરિભાષાઓ (circular definitions) અને સારાંશનનાં (abstraction) અલગ અલગ સ્તરો વચેની ગૂંચ કે સંદિગ્ધતા એ બધાં વિરોધાભાસોનાં સર્વસામાન્ય વિષયવસ્તુઓ છે.
સારાંશન (Abstraction) (લેટિન abs, થી દૂર જવું અને trahere , દોરવું, ખેંચવું) માં કોઈ એક વસ્તુમાંથી તેનાં અમુક લાક્ષણિકતાઓથી દૂર જઈ , કે લઈ લેવાથી તેની મહત્ત્વની લાક્ષણિકતાઓ જ સામે રહે તેમ કરવાનો આશય હોય છે.
વ્યવહારમાં આ વિચારબીજનો એક સરળ દાખલો લઈએ – આપણે (એક વસ્તુ) કોઈ અજાણી વ્યક્તિને અમુક જગ્યાએ મળવાનું નક્કી કરેલ છે. સામેની વ્યક્તિ આપણને ઓળખી જઈ શકે એ માટે તેને આપણે આપણા સંબંધી મહત્ત્વની માહિતી આપવાની છે. સામાન્યપણે, આપણે તેને આપણા કપડાંનો રંગ, અમુક ચોક્કસ જગ્યાની બાજુમાં ઊભા રહેવું વગેરે નિશાનીઓ આપીએ છીએ. સ્વાભાવિક છે કે આવે વખતે આપણો પરિચય આપતું આખું જીવન વૃતાંત તેને નથી કહી જણાવતાં.[1]
અથવા તો, કોઈ પણ પુસ્તક કે ફિલ્મ કે કલાકૃતિનું વિગતવાર વિવેચન કરવાને બદલે માત્ર તેનો સારાંશ આપવો.
કોઈ એક ચોક્કસ વસ્તુમાંથી સારાંશ સ્વરૂપ લાક્ષણિકતાઓને અલગ કરતાં જવાથી અમુક સ્પષ્ટતાઓ ઘટતી જતી હોય છે, તેને કારણે વે વસ્તુની ઓળ્કહ કે અર્થ બાબત એટલે અંશે સંદિગ્ધતા વધતી જતી હોય છે. આ સંદિગ્ધતા કે અસ્પષ્ટતા એ સારાંશનની વિશેષતા બની રહે છે. જેમ કે સમાચાર પત્ર જેવી એક સામાન્ય વસ્તુને છ સ્તરથી ઊંડા જઈને વિગતવાર વર્ણવી શકાય. ( સંદિગધતાથી ચોક્કસતા તરફ ક્રમિક વૃદ્ધિનું એક બહુ સરસ ઉદાહરણ Douglas Hofstadter તેમનાં પુસ્તક Gödel, Escher, Bach (1979)માં ટુંકી વાર્તાઓ, ઉદાહરણો અને વિશ્લેષણો વડે સમજાવે છે કે દેખીતાં અર્થવિહિન ઘટકોથી પણ કેમ તંત્રવ્યવસ્થાને અર્થસંભર બનાવી શકાય.) :
(૧) પ્રકાશન
(૨) અખબાર
(૩) ઈન્ડિઅન એક્ષપ્રેસ
(૪) ૧૮ જુલાઈ ૨૦૨૩નું ઈન્ડિઅન એક્ષપ્રેસ
(૫) મેં ખરીદેલ ઈન્ડિઅન એક્ષપ્રેસ ૧૮ જુલાઈ ૨૦૨૩ની નકલ
(૬) મેં ખરીદેલ ઈન્ડિઅન એક્ષપ્રેસ ૧૮ જુલાઈ ૨૦૨૩ની નકલ, જે હવે પસ્તીના ઢગલામાં પડેલ છે. [2]
હજુ બીજું એક ઉદાહરણ – સવારમાં કોફીનો કપ તૈયાર કરવો. આ માટે કેટલું પાણી, કોફી પાવડર, ખાંડ કે દૂધ લેવાં અને કેટલું ગરમ કરવું એટલું જ જાણવું પુરતું બની રહી શકે. એ સમયે કૉફી પાવડર કોફીના કયા દાણામાથી બનાવેલો છે, તેને કેટલાં ઉષ્ણાતામાને જ ગરમ કરવાથી તેની સુગંધ અને સ્વાદ મહત્તમ કક્ષાએ જળવાશે, કે ખાંડની મીઠાશને માપીને નક્કી કરવું કે કેટલી ખાંડ પુરતી થઈ રહેશે, કોફી ગરમ કરતી વખતે તેમાં કેટલા સમયમાં જરૂરી માત્રાની ઉષ્ણતા ઉમેરેવી વગેરે કે કોફી પીવા માટે કયો મગ જ શા માટે વાપરવો જેવી વિગતોમાં આપણે, સામાન્યપણે, ઊંડાં નથી ઉતરતાં હોતાં. [3]
[કોફી બનાવવાની OOP – Object Oriented Programming સંબંધિત વિગતવાર પ્રક્રિયા અહીં વાંચી શકાય છે.]
તો, વિરોધાભાસ જ અહીંયાં છે :
સારાંશકરણ જેટલું વધારે મહત્ત્વનું બનતું જાય તેટલું જ વધારે તે નુકસાન પણ પહોંચાડી શકે.
જે સારાંશકરણ વધારેને વધારે વપરાશમાં આવે તે વધારે મૂલ્યવાન બનતું જાય, કેમકે તે વધારેને વધારે સમય અને મહેનત બચાવી શકે છે.
તેની આ ઉપયોગીતા તે કેટલી હદે વ્યાપક સ્વરૂપ છે તેના પર રહે છે. (જેમ કે માઈક્રોસોફટ ઈંક. દ્વારા વિકસિત અને વેંચાતાં, સ્વમાલીકીનાં, ગ્રાફિકલ ઓપરેટીંગ સિસ્ટમ પરિવારનાં સોફટવેર સમૂહ માટે ‘એમએસ વિન્ડોઝ’ હવે એક બહુમૂલ્યવાન ટ્રેડમાર્ક બની ગયેલ છે.) સારાંશકરણ જેટલું વધારે ઓછું વિશિષ્ટ, કે વધારે સર્વસામાન્ય હોય તેટલું તે વધારેને વધારે વ્યાપક અર્થમાં વાપરી શકાય, અને એટલું તેનું મૂલ્ય વધારે.
પણ ઘણી વાર એવું પણ બને છે કે આ સાંરાંશકરણ કરતી વખતે વિગતોમાં કરાયેલ ઘટાડા ઘણી વાર ભૂલોમાં પણ વધારો કરતા રહે છે. (જેમ કે પુરતી સલામતીને લગતી વિગતોને ધ્યાનમાં લીધા સિવાય, મોબાઈલ ફોન વડે (કે ઇન્ટરનેટ દ્વારા) કરાતા નાણાકીય વ્યવહારો બહુ મોટાં આર્થિક નુકસાનના ખાડામાં ઉતારી શકે છે.)
સારાંશકરણનાં જોખમો પણ સાથે ન હોય એવું બહુમૂલ્ય સારાંશકરણ સંભવિત નથી. [4]
[3] Examples of Abstraction in Everyday Life
[4] The Paradox of Abstraction: When Good Code is Bad Code
વિરોધાભાસ વિષય વિષે આટલી પ્રાથમિક, ભલે બહુ જ સંક્ષિપ્ત, સમજ મેળવ્યા પછી આપણે હવે પછીથી આપણે ‘જ્ઞાન મળવાની સાથે રસ પણ પડે એવા’ વિવિધ વિરોધાભાસોના આપણા મૂળ વિષય પૈકી કેટલાક વિરોધાભાસો વિષે વાત કરીશું.
-
‘ડિલિવરી’ હંમેશાં પીડાદાયક જ હોવી જોઇએ ખરી?
સ્વ-વિકાસ : વિચાર વલોણું
તન્મય વોરા
સોફ્ટવેરની દુનિયામાં, ‘ડિલિવરી’ – ‘માલ’ને ગ્રાહકને ત્યાં પહોંચાડવાની – પ્રક્રિયામાં સામાન્ય રીતે પરીક્ષણ, ખામી દૂરસ્ત કરવા જરૂરી ફરીથી કરવું પડે એવું કામ, ખામી સુધારણા, ખામી રહિત પરિપૂર્ણતા, પેકેજિંગ અને પછી માલ રવાનગીના દરેક તબક્કામાં હંંમેશાં થોડો ઉચાટ અનુભવાતો જ હોય છે. આપણે જેની રવાનગી કરીએ છીએ તે સામગ્રીની, અને જે રીતે રવાનગી કરીએ છીએ તેની, ગુણવત્તા અને માલ રવાનગીની સમયસરતા ગ્રાહકના મનમાં વ્યાવસાયિકો તરીકે આપણા માટે પ્રતિષ્ઠાની ભાવના જગવે છે.
પણ સમજાતું એ નથી કે દરેક રવાનગીમાં પીડા શા માટે સંકળાયેલી હોય છે? માલની રવાનગી પહેલાં માલ બધી રીતે પૂર્ણ હોય તે તો સ્વાભાવિકપણે આવશ્યક છે. ઉત્પાદન પ્રક્રિયા સાથે સંકળાયેલ સંબંધિત કર્મચારીએ રવાનગી માટેની સામગ્રી બહાર જાય તે પહેલાં તે બધી આવશ્યકતાઓ પુરી છે કે કેમ તેની સતત સમીક્ષા કરવી પડે છે, અને જરૂર પડે તો તેમાં સુધારા વધારા પણ કરતા રહેવું પડે છે. પોતાની વાદ્ય કે કંઠ્ય રચના શ્રોતાઓ સમક્ષ રજુ કરતાં પહેલાં કલાકારે અનેકવાર અભ્યાસ અને પૂર્વપ્રયોગ કરવો પડતો હોય છે. તેઓ બધા કામ પૂરું થતાં પહેલાં સામાન્યપણે થતા ઉચાટ સામે લડે છે.
શેઠ ગોડિન, તેમના પુસ્તક ‘લિંચપિન’ માં કહે છે, –
માલ રવાનગી એ તમારા કામ અને બહારની દુનિયા વચ્ચેની ટક્કર છે. દરવાજાની બહાર કંઈક રવાના કરવું, તે પણ નિયમિતપણે, કોઈ જાતની અણધારી મુશ્કેલી કે કટોકટી કે ડર વિના કરવું એ તમને અનિવાર્ય સાબિત કરી શકે એવું એક દુર્લભ કૌશલ્ય છે.
વ્યાવસાયિક તરીકેની આપણો વિકાસ માલ પહોંચાડવા દરમ્યાન થતી પીડામાંથી પસાર થવાની આપણી ક્ષમતા પર ઘણો આધાર રાખે છે. તે સમયે ખબર પડી જાય છે કે પેદાશ/સેવા વિકસાવતી વખતે જે તૈયારી, અભ્યાસ અને વિચાર પ્રક્રિયા થયેલ છે તે માલ રવાનગી કરતી વખતે થનાર પીડાની અનુભૂતિથી વિપરિત પ્રમાણસર છે કે કેમ. જેટલી વધુ તૈયારી, જેટલી વધુ અગમચેતી એટલી, સામાન્ય રીતે, પીડા ઓછી.
જ્યારે આપણે મહત્વપૂર્ણ પરિયોજના/પહેલ શરૂ કરીએ છીએ, ત્યારે તેના અમલીકરણ માટે આયોજનો અને વ્યૂહરચનાઓ ગોઠવવામાં બહુ ઉત્સાહિત હોઈએ છીએ. પરંતુ જ્યારે રવાનગીની ઘડી નજીક આવે છે, ત્યારે પ્રારંભિક સમયે જે ઉત્સાહની ભરતી હોય છે તેમાં ઓટ આવી જાય છે અને આપણું ધ્યાન “બરાબર કરવું” માંથી ” પુરૂં કરવા” તરફ બદલાઈ જાય છે, અને પરિણામે, નિષ્ફળતાની તકોનો માત્ર ગુણાકાર જ થાય છે.
રવાનગી કરવી મુશ્કેલ અને ક્યારેક ડર પેદા કરે તેવી પણ હોય છે. પરંતુ આપણે જેમ જેમ વધારે રવાનગીઓ કરતાં જઈએ છીએ, તેમ તેમ દરેક રવાનગીમંથી કંઈક વધુ શીખી શકીએ છીએ, રવાનગીની આવશયકતાઓને વધારે આત્મસાત કરી શકીએ છીએ અને તેમ કરીને સફળતાની તકોને વધારી શકીએ છીએ.
– – – – –
અને છેલ્લે:
નિષ્ફળતાના ડર અને સંકળાયેલ પીડા મહત્વપૂર્ણ સામગ્રી પહોંચાડવામાં અવરોધ ન બનવાં જોઈએ. દરેક રવાનગીમાં તેની આગવી સંબંધિત પીડાઓની ગાંઠડી તો બાંધી પડી જ હશે તે હકીકતને જાણી, સમજી અને સ્વીકારી લેવાથી તે અંગેના પડકારો સામે તૈયાર થવામાં અને તે મુજબ આપણી જાતને/આપણી ટીમોને સુગઠિતમાં કરવામાં મદદ મળે છે.
આ શ્રેણીના લેખક શ્રી તન્મય વોરાનો સંપર્ક tanmay.vora@gmail.com વીજાણુ સરનામે થઇ શકે છે.
-
વ્યક્તિની વિશ્વસનીયતા
હકારાત્મક અભિગમ
રાજુલ કૌશિક
સદીઓ પહેલાની વાત છે. એક રાજા દરબાર ભરીને બેઠા હતા. એમની આસપાસ દરબારીઓ પણ પોતાની બેઠક પર બિરાજમાન હતા. દરબારમાં એક વેપારી આવ્યો. વેપારી પાસે કાષ્ઠની ત્રણ ખુબ સુંદર પૂતળીઓ હતી જેના પર મીનાકારીનું ખુબ બારીક અને સુંદર નકશીકામ કરવામાં આવ્યું હતું. ખરેખર બેનમૂન કહેવાય એવી આ પૂતળીઓને જોઇને દરબારીઓ જ નહીં રાજા સુધ્ધા હેરત પામી ગયા. વેપારીએ રાજાને કહ્યું ….
“રાજન, આ મારી પૂતળીઓ હું વેચવા આવ્યો છું. એમાંની બે પૂતળીઓની કિંમત તો કોડીનીય નથી. ત્રણમાંથી એક પૂતળીની કિંમત સો સોનામહોર છે. હવે આ ત્રણ એક સરખી દેખાતી પૂતળીઓની કિંમત પ્રમાણે એને પારખવાનું કામ આપના દરબારના ચતુર સુજાણ પર છોડું છું.”
હેરત પામેલા દરબારમાં હવે સન્નાટો છવાઇ ગયો કારણકે કદ કાઠી, દેખાવ, રંગ, રૂપ અને મોહકતામાં ત્રણે પૂતળીઓમાં લેશમાત્ર તફાવત નહોતો. વેપારીના પડકારનો સામનો કરવામાં જો નિષ્ફળતા મળે તો રાજા અને દરબારીઓ સૌની પ્રતિષ્ઠા જોખમાય એમ હતી. વાત વટ પર જતી હતી.
અંતે દરબારના ખૂણેથી એક વ્યક્તિ આગળ આવી અને રાજાને કહ્યું, …..“ રાજન, આપની અનુમતિ હોય તો હું આ પૂતળીઓની પરખ કરી બતાવું.” રાજાની સંમતિ મેળવીને એ વ્યક્તિએ ત્રણે પૂતળીઓનું બરાબર બારીકાઇથી નિરિક્ષણ કર્યું. અંતે એ ત્રણે પૂતળીઓને દરબારની વચોવચ મૂકાવી અને થોડી સળીઓ મંગાવી દરેક પૂતળીના કાનમાંથી પસાર કરી. સળીઓની આ રમતના અંતે એ વ્યક્તિએ ત્રણે પૂતળીઓને એની કિંમત મુજબ પારખી બતાવી.
વેપારી ખુશ, રાજા તો એનાથી પણ વધુ ખુશ. હવે રાજાએ એ વ્યક્તિ પાસે ખુલાસો માંગ્યો. એણે સળીઓની રમત સમજાવતા કહ્યું……..“ રાજન, આ પરખ કોઇ અઘરી બાબત નથી. મેં જે પૂતળીના કાનમાં સળી નાખી એ એના બીજા કાનમાંથી બહાર આવી એનો અર્થ એ કે એની સાથે કોઇપણ વાત કરો એ એક કાનેથી બીજા કાને કાઢી નાખશે. એ કોઇ વાતને જરાય ગંભીરતાથી લેશે જ નહીં. જે પૂતળીના કાનમાં સળી નાખી અને એના મ્હોંમાંથી બહાર આવી એનો અર્થ એ કે તમે એની સાથે જે કોઇ વાત કરશો એ વાત એના પેટમાં જરાય ટકશે જ નહીં. અર્થાત આ બંને પૂતળીઓ જેવી વ્યક્તિ પાસે કોઇ ગંભીર કે વિશ્વસનીય વાત કરવી વ્યર્થ છે . આવી વ્યક્તિઓને જરાય ભરોસાપાત્ર કહી શકાય નહીં માટે એમની કિંમત એક કોડીની પણ ના કહેવાય . હવે એક પૂતળી એવી હતી કે જેના કાનમાં સળી નાખી એ ક્યાંયથી બહાર નિકળી નહીં. એ સીધી એના પેટમાં જ ઉતરી ગઈ. અર્થાત આવી વ્યક્તિ સાથે વાત કરવામાં એટલી તો નિશ્ચિંતતા રહે કે કોઇપણ વાત એના ભીતરમાં જ ભંડારાયેલી રહેશે. આપ આપનું કોઇપણ રહસ્ય અથવા મહત્વની વાત એની સાથે વહેંચી શકો છો માટે એની કિંમત મેં આંકી સો સોનામહોર. આવી વ્યક્તિ સૌથી વધુ ઉમદા અને ભરોસાપાત્ર છે કારણકે એ વાતની ગંભીરતાને સમજીને માત્ર પોતાના સુધી જ મર્યાદિત રાખશે. આપ પણ આપની કોઇ મહત્વની બાબત કે રહસ્ય એના પાસે સુરક્ષિત છે એમ માનીને નિશ્ચિંત રહી શકશો.
હવે છેલ્લે વેપારીએ હૂબહૂ આ ત્રણ પૂતળીઓ જેવી જ દેખાતી ચોથી પૂતળી પોતાના થેલામાંથી કાઢી. રાજા અને દરબારીઓ સમક્ષ આ પૂતળી મુકતા કહ્યું આ છેલ્લી પૂતળીની કિંમત એના વજનના ભારોભાર સોનામહોર છે પણ હવે શરત એ છે કે અન્ય જેવી જ દેખાતી આ પૂતળીની કિંમત શા માટે સૌથી વધારે આંકી છે એ કોયડો આપે ઉકેલવાનો છે.
ફરી એકવાર દરબારમાં થોડીવાર માટે શાંતિ છવાઇ ગઇ. રાજાએ ફરી એકવાર પેલા જ દરબારી સમક્ષ આશાભરી નજર દોડાવી. અત્યંત શાંતિથી એ દરબારીએ એ પૂતળીનું અવલોકન કર્યું અને ફરી થોડી સળીઓ મંગાવી. પહેલી વાર સળી કાનમાં નાખી તો એ બીજા કાન સોંસરવી નિકળી ગઈ. બીજી સળી નાખી તો એ મ્હોં વાટે બહાર આવી અને ત્રીજી સળી નાખી તો એ ક્યાંયથી બહાર ન આવી.
“રાજન, આ પૂતળીની કિંમત વેપારીએ એના વજનના ભારોભાર આંકી છે કારણકે આવી વ્યક્તિ જરા વિશેષ છે. આવી વ્યક્તિ કઈ વાત પ્રાધાન્ય આપવા જેવી નથી એ સમજે છે અને એટલે જ વાત એક કાનેથી બીજા કાને કાઢી નાખે છે. બીજી વાર એ સળી એના મ્હોં વાટે નિકળી એનો અર્થ આવી વ્યક્તિ જાણે છે કે ક્યાં , ક્યારે અને કેટલું બોલવું અને ત્રીજી વારની સળી ક્યાંયથી બહાર ન આવી એનો અર્થ એ કે આવી વ્યક્તિને ખબર છે કે ક્યારે મૌન રહેવું.
સીધી વાત- જીવનમાં સૌથી મહત્વની છે આ સમજ…..ક્યાં, ક્યારે, કેટલું બોલવું અને ક્યારે ચૂપ રહેવું.
આપણી આસપાસ પણ એવી કેટલીય વ્યક્તિઓ હશે જે આ ચાર પૂતળીમાંની એક જેવી તો હશે જ. આપણે જ પારખવાનું છે કે કોણ કેટલું વિશ્વસનીય છે. આપણે મનની વાત કે વ્યથા કોની પાસે કહેવી એ આપણે વિચારી લેવાનું છે. આપણી મનની વાત કે કોઇપણ ગોપનીય વાત કોની પાસે કેટલી સુરક્ષિત રહેશે એ આપણે પારખી લેવાનું છે .
સુશ્રી રાજુલબેન કૌશિકનો સંપર્ક rajul54@yahoo.com વિજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.
-
નો લાઈટ ! નો કેમેરા ! નો એક્શન !
ફિર દેખો યારોં
બીરેન કોઠારી
અમેરિકન ફિલ્મઉદ્યોગમાં ૪૩ વર્ષના લાંબા અંતરાલ પછી એક મહત્ત્વની ઘટના બની છે, જેનો આરંભ ૧૩ જુલાઈથી થયો. ‘સ્ક્રીન એક્ટર્સ ગિલ્ડ’ (એસ.એ.જી.) અને ‘અમેરિકન ફેડરેશન ઑફ ટેલિવિઝન એન્ડ રેડિયો આર્ટિસ્ટ્સ’ નામનાં લેખકો અને અભિનેતાઓનાં બે મહત્ત્વનાં સંગઠનોએ ‘અલાયન્સ ઑફ મોશન પિક્ચર એન્ડ ટેલિવિઝન પ્રોડ્યુસર્સ’ (એ.એમ.પી.ટી.પી.) સાથેની વાટાઘાટો પડી ભાંગતા હડતાળ ઘોષિત કરી. વાટાઘાટના મુખ્ય મુદ્દામાં બહેતર મહેનતાણું, કાર્યસ્થળની બહેતર સ્થિતિ જેવા મુદ્દાઓની સાથોસાથ આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ- કૃત્રિમ બુદ્ધિમતાના વધતા જતા વ્યાપની સામે સલામતી અને સુરક્ષાનો મહત્ત્વનો મુદ્દો પણ છે. દિનબદિન વધી રહેલાં સ્ટ્રીમિંગ પ્લેટફોર્મ એટલે કે ફિલ્મની રજૂઆતનાં માધ્યમોની સીધી અસર સર્જકોના મહેનતાણા પર થઈ રહી છે. કેમ કે, ફિલ્મો અને વિવિધ શોના પુન:પ્રસારણનું મહેનતાણું મળવું સાવ ઘટી ગયું છે કે બંધ થઈ ગયું છે. સ્ટ્રીમિંગ કરતી વિવિધ સાઈટો પોતાના દર્શકોનો સાચો આંકડો બહાર પાડતી નથી. તેને બદલે તેઓ એક ઉચ્ચક રકમ સંબંધિત લોકોને ચૂકવી દે છે. લેખકોની આ હડતાળને અભિનેતાઓએ પૂરેપૂરો ટેકો આપ્યો છે. આશરે એક લાખ સાઠ હજાર કલાકારોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા સંગઠન ‘એસ.એ.જી.’માં હોલીવુડના ટોચના કલાકારોનો સમાવેશ થાય છે. તો એ.એમ.પી.ટી.પી.માં હોલીવુડની અગ્રણી નિર્માણસંસ્થાઓ સભ્ય છે. એક મહિનાથી બન્ને વચ્ચે વાટાઘાટો ચાલી રહી હતી, પણ આખરે તે નિષ્ફળ રહી.
માંડ એકાદ વરસ અગાઉ થયેલા ‘ચૅટજીપીટી’ના આવિષ્કાર પછી લેખકો, ફોટોગ્રાફરના સંપાદકો, કોડર એટલે કે કમ્પ્યુટર પ્રોગ્રામ તૈયાર કરનારા અને વિવિધ વિગતોનું પૃથક્કરણ કરી આપતા ડેટા ક્રન્ચર તરીકે ઓળખાતા વર્ગની રોજગારી પર તલવાર તોળાવા માંડી છે. આ શક્યતાને ધ્યાનમાં લઈને આ સંગઠનોએ ‘આધુનિક મુદ્દાઓને ઊકેલવા માટે આધુનિક કરાર’ની માગણી કરી છે. હજી છએક મહિના અગાઉ કૃત્રિમ બુદ્ધિમતા જેવો મુદ્દો ખાસ ગણનામાં નહોતો, પણ આટલા ઓછા સમયમાં તે ચર્ચામાં આવી ગયો છે, એટલું જ નહીં, એક આખા વર્ગના અસ્તિત્વ સામે ખતરો બનીને ઊભો રહી ગયો છે. અલબત્ત, હાલના તબક્કે આ બાબત હજી પ્રાથમિક અવસ્થામાં હોવાથી તેનાથી ફિલ્મનિર્માણની પરંપરાગત પદ્ધતિમાં ખાસ કશો ફેર પડ્યો નથી. પણ તેની ઝડપ એટલી બધી છે કે નજીકના ભવિષ્યમાં તે અમુક ક્ષેત્રના લોકોની રોજગારી સામે ખતરો ઊભો કરી શકે એમ છે.
આ હડતાળની સીધી અસર જુલાઈ મહિનામાં રજૂઆત પામનારી કેટલીક મોટા બજેટની ફિલ્મો પર થશે. હડતાળ દરમિયાન ‘એસ.એ.જી.’ના સભ્યો અભિનય, નૃત્ય, ગાયન કે સ્વરાભિનય સહિતનું કોઈ પણ કામ કેમેરાની સામે કે પાછળ કરી શકશે નહીં. તેઓ કોઈ પણ ફિલ્મનો પ્રચાર નહીં કરી શકે, પ્રિમીયર શો, એવોર્ડ સમારંભ, ફેસ્ટીવલ, પેનલ, ઈન્ટરવ્યૂ કે ચાહકોના મિલનમાં સુદ્ધાં ઉપસ્થિત નહીં રહી શકે. પોતાના પાત્રના પોશાકના રિહર્સલમાં કે ફીટીંગમાં તેઓ હાજરી આપી નહીં શકે અને ભાવિ પ્રકલ્પો વિશે વાટાઘાટ પણ નહીં કરી શકે. આ શરતો પરથી અંદાજ આવી શકે છે કે આ સંગઠન પોતાની માગણી બાબતે કેટલું ગંભીર છે.
આ સંગઠનનાં પ્રમુખ અને અગ્રણી નેતા ફ્રાન ડ્રેશર નામનાં અભિનેત્રી છે. તીખી જબાનમાં તેમણે સ્ટુડિયો માલિકોના વલણની ઝાટકણી કાઢતાં કહ્યું કે એ લોકો એમ કહી કહીને ભીખ માગતા ફરે છે કે પોતે નાણાં ખોઈ રહ્યા છે, પણ વાસ્તવમાં પોતાના સી.ઈ.ઓ.ને તેઓ ખોબલે ને ખોબલે નાણાં કમાવી આપે છે. આ હકીકત બહુ જુગુપ્સાપ્રેરક છે. શરમ છે એમને!
અગાઉ જુલાઈ, ૨૦૨૦માં મહત્ત્વનો કરાર કરવામાં આવ્યો હતો, જેની મુદત ૩૦ જૂન, ૨૦૨૩ના રોજ પૂરી થતી હતી. અમેરિકાના અનેક અગ્રણી અભિનેતા- અભિનેત્રીઓ આ લડતમાં જોડાયાં છે. મેરીલ સ્ટ્રીપ, જેનીફર લૉરેન્સ, ચાર્લીઝ થેરન, જેમી લી કર્ટિસ, ઓલિવિયા વાઈલ્ડ જેવી અગ્રણી અભિનેત્રીઓ તેમજ જોએક્વિન ફીનીક્સ, એવોન મેક્ગ્રેગર, જ્યોર્જ ક્લૂની, જહોન ક્યુસેક અને માર્ક રફેલો જેવા જાણીતા અભિનેતાઓએ આ હડતાળને ટેકો આપ્યો છે.
અમેરિકા જેવા મૂડીવાદી દેશમાં પણ મૂડીવાદનો આ વરવો ચહેરો જોઈ શકાય છે. આ હડતાળ કેવળ લેખકો પૂરતી રહી હોત તો તેનો વ્યાપ કદાચ મર્યાદિત રહ્યો હોત. પણ અનેક અભિનેતા-અભિનેત્રીઓ તેમાં જોડાયા હોવાથી તેના સમાચાર ઝડપભેર પ્રસરી રહ્યા છે. આમ છતાં, ‘એ.એમ.પી.ટી.પી.’ની સભ્ય સંસ્થાઓએ હજી સુધી મચક આપી નથી.
મૂડીવાદના આ વરવા ચહેરા પાછળ રહેલું સત્ય એ છે કે દરેકને કેવળ પોતાના ભાગનો જ નહીં, બીજાઓના ભાગનો રોટલો પણ જોઈએ છે. માત્ર અમેરિકામાં જ શું કામ, હવે આપણા દેશમાં પણ આ વલણે ક્યારનો પગપેસારો કરી દીધો છે. મુઠ્ઠીભર ઉદ્યોગપતિઓ શાસકો સાથે સારાસારી રાખીને વધુ ને વધુ ધનવાન બનતા જાય છે. તેમની લાલસાનો કોઈ અંત નથી. પોતાને મળે છે એ તેમને કદી પૂરતું લાગતું નથી, અને તેમની ભૂખ સતત વધતી રહે છે. ધનવાન થવા મથતા અનેક લોકોની માનસિકતા પણ આ જ હોય એમ જણાય છે. તેમની લાલસા અમર્યાદ બની રહી છે. પોતાને ખપ પૂરતું મળી રહે એટલાથી તેમને ધરવ નથી. તેમને જરૂર કરતાં અનેકગણું જોઈએ છે. હોલીવુડના મોટાં ગણાતાં માથાં આ હડતાળમાં જોડાયાં હોય એ સૂચવે છે કે આ સમસ્યા કેટલી ગંભીર અને સહુ કોઈને સ્પર્શે એવી છે.
શોષિત પ્રત્યે સહાનુભૂતિ હોય જ, પણ ભવિષ્યમાં શોષિતોની ભૂમિકા ઉલટાય તો તેમણે પણ એ હકીકત યાદ રાખવી પડશે કે અન્યોને તેમના ભાગનો વાજબી હિસ્સો મળવો જોઈએ.
‘ગુજરાતમિત્ર’માં લેખકની કૉલમ ‘ફિર દેખો યારોં’માં ૨૭ – ૦૭ – ૨૦૨૩ના રોજ આ લેખ પ્રકાશિત થયો હતો.
શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી) -
પગદંડીનો પંથી – ભાગ ૨ – ૨: તબીબી તપાસની ફોટોગ્રાફી
તબીબી સારવાર અને નિદાન અંગેની આવશ્યક માહિતી
ડૉ.પુરુષોત્તમ મેવાડા,
એમ. એસ.આ લેખમાં હું આપ સૌને ખૂબ જ જટિલ એવા વિષયની થોડી માહિતી આપવા પ્રયત્ન કરું છું.
કોઈ પણ ઈજા થાય ત્યારે, અથવા લાંબી ચાલેલી ખાંસી વખતે ડૉક્ટર કહે કે ફોટો પડાવી લાવો, ત્યારે આપણને તરત જ હાડકું ભાંગ્યાની કે ફેફસાની કોઈ બીમારીનો અંદાજ આવે છે, અને ફોટો જોઈ ડૉક્ટર ખાતરી કરે ત્યારે આપણે આવી તપાસ પાછળના વિજ્ઞાનનો આભાર માનીએ છીએ.
જર્મન ફિઝીસિસ્ટ વિલ્હેમ રોન્ટેજને (1895) એક્સ-રે કિરણો શોધ્યાં ત્યારથી અત્યાર સુધી સાદો ફોટો (Plain X-ray) હાડકાંની અને ફેફસાંની તપાસનો મુખ્ય પર્યાય રહ્યો. પણ છેલ્લાં ૫૦ વર્ષમાં જેમ-જેમ વિજ્ઞાનની અન્ય શાખાઓમાં, ખાસ કરીને કોમ્પ્યુટર ટેક્નોલૉજીનો વિકાસ થયો એ સાથે તબીબી તપાસ અને સારવારમાં પણ હરણફાળ જોવા મળી.
(૧) સાદો એક્સ-રે (Plain X-ray) સૌથી જૂની રીત, અત્યારે લુપ્ત થવાની અણી પર.
આમાં ક્ષ-કિરણો શરીરના ભાગમાંથી પસાર કરવામાં આવે છે. આ કિરણો અમુક ભાગમાંથી પસાર ન થાય (તે ભાગમાં કિરણો શોષાઈ જાય) ત્યારે બાકીનાં કિરણો પસાર થઈ ફોટોગ્રાફિક પ્લેટ પર નિશાની મૂકે, અને ન પસાર કરે એવા ભાગનો ફક્ત પડછાયો જ પડે, અને જો એમાં ખામી સર્જાઈ હોય (દા.ત. ભાંગેલું હાડકું) તો એ દેખાય, કારણ કે ત્યાં કિરણો શોષાયા વગર પાર નીકળ્યાં હોય. ફોટોગ્રાફિક પ્લેટને ત્યાર પછી પ્રોસેસ/ડેવલપ કરવી પડે. આમાં ઘણો સમય લાગે અને ક્ષ-કિરણોની આડ-અસરનો પણ ભય રહે છે. આથી હવે બધી જ પ્રક્રિયા કોમ્પ્યુટરથી થાય અને ડિજિટલ એક્સ-રે મળે છે. આમ શરીરના કોષો વધતા-ઓછા પ્રમાણમાં ક્ષ-કિરણોને રોકે અથવા પસાર થવા દે એના ઉપરથી ડૉક્ટર-રેડિયૉલૉજિસ્ટ નિદાન કરે. વળી જ્યારે શરીરમાં ક્ષ-કિરણોને રોકે એવી બહારની વસ્તુ હોય તે પણ જોઈ શકાય છે. દા.ત. બુલેટ, બંદૂકના છરા (pillets).
હજી પણ સાદો એક્સ-રે/ડિજિટલ એક્સ-રે ખૂબ જ ઉપયોગી છે, જેમ કે હાડકાંની તપાસ, ફેફસાંના રોગો, પેટના રોગો ફાટેલી હોજરી/આંતરડાં (Perforations), કિડની અને પિત્તાશયની અમુક પથરીઓ (Stones), આંતરડાંનો અટકાવ (obstruction), દાંતનો સડો (cavities), વગેરે.
ઘણી વાર અમુક રસાયણ જે એક્સ-રેને પસાર થવા ન દે (Radio-opaque chemical), એ વાપરીને પણ તપાસ કરાય છે, જેમાં નસ (Vein/Artery)માં એ પ્રવાહી નાખીને પછી ફોટો લેવાય, જેને Venography/Angiography કહેવાય છે. હૃદયની બીમારીમાં Cadiac/Corronary Angiography કરવામાં આવે છે, તે આપને ખબર હશે. વળી આમાં પણ કોમ્પ્યુટરનો ઉપયોગ કરી DSA Angiography કરાય અને ફક્ત લોહીની નળીઓનો જ ફોટો કાઢી શકાય છે. જૂનું પાક્યા કરતું ઘારું(Fistula)માં પણ આવી દવા નાખી કેટલું ઊંડે છે તે જાણી શકાય છે. (Fitulography/Sinography).
આ પ્રકારના સાદા એક્સ-રેથી મગજ કે માંસપેશીઓને તપાસી શકાતી નથી.
ફ્લૉરોસ્કોપીમાં સીધું જ પડદા ઉપર જોઈ શકાય છે, પણ એમાં ક્ષ-કિરણો વધારે વપરાય અને નુકસાન થવાની શક્યતા વધે છે. છતાં હજી હાડકાંના ડૉક્ટર ઑપરેશન કરે ત્યારે C-Arm નામના એક્સ-રે મશીન સુગમતાને લીધે વાપરે છે. અને કાર્ડિયાક કેથીટરાઝેશનના (cardiac catheterization – હૃદયની નળી બ્લૉક થઈ હોય તેવા) કેસમાં વપરાય છે.
સ્ત્રીઓમાં થાન(Breast)ની ગાંઠો કે કેન્સરની તપાસ માટે ખૂબ જ ઓછા પ્રમાણમાં ક્ષ-કિરણો વાપરી Mamography નામની તપાસ થાય છે, અને વર્ષે એક વાર કરાવવાથી જેને અમુક કારણોથી થાનનું કેન્સર થવાની વધારે શક્યતા હોય તેમને જલદી નિદાન કરી જરૂરી સારવાર કરી વધતા કેન્સરથી બચાવી શકાય છે.
(૨) Computed Tomography or Computed Axial Tomography (CT, CAT scan) નામથી ઓળખાતી તપાસમાં પણ ક્ષ-કિરણો વપરાય છે, પણ ઓછા પ્રમાણમાં. ફોટો લેવામાં ખૂબ જ નાના Slices કરીને એક જ જગ્યાના ફોટા લઈ કોમ્પ્યુટરની મદદથી ભેગા કરી ફોટો ઉપજાવી શકાય છે, જે ઘણી રીતે શરીરના ભાગને સચોટતાથી દર્શાવે છે. 3D image એટલે કે નરી આંખે બધી બાજુથી જોઈ શકાય એવો ફોટો મળે છે, અને નિદાન ચોક્કસ કરી શકાય છે. દા.ત. કેન્સરની તપાસ, તેની વધઘટ, સારવારની અસર અને ફરીથી ઊથલો થાય એ સમજી નિર્ણય લેવામાં મદદ મળે છે.
આ બિનનુકસાનકારક, ઝડપી પદ્ધતિ છે અને ખાસ કરીને માથાની ઈજા અને મગજને નુકસાન થવાના પ્રસંગોએ વપરાય છે. જો કે આ પદ્ધતિ એક્સીડેન્ટના કેસોમાં, શરીરના અન્ય ભાગોની તપાસ માટે અને કેન્સર, રસી ભરાવી, ગાંઠો (Tumors), વગેરે માટે પણ વપરાય છે.
(૩) અલ્ટ્રાસોનોગ્રાફી (Ultasonography, USG, Sonogram) એ ખૂબ જ હાથવગી, બિનનુકસાનકારક તપાસની પદ્ધતિ છે. આમાં ક્ષ-કિરણો વપરાતાં નથી, પણ જે આપણા સાંભળવાના અવાજનાં મોજાંઓથી ઘણા વધારે છે એવા અવાજના મોજાનો ઉપયોગ થાય છે. (Beyond our audible range). અવાજના મોજાં શરીરમાં પસાર થાય અને ઘણી માંસપેશીઓ કે રોગી ભાગમાં અથડાઈ પાછાં ફરે (Echos, પડઘા) તેને યોગ્ય સાધનથી ઝીલી લઈ એનો ફોટો મળે છે. આ પદ્ધતિમાં કશું નુકસાન થતું નથી તેથી પ્રેગનન્સી (Pregnancy) દરમિયાન બાળકની માહિતી મળે છે, ખોડખાંપણ કે એકથી વધારે બાળક થવામાં, મૃત બાળક, બાળકની ડિલિવરી પહેલાંની સ્થિતિ, વગેરે જાણવા માટે આનો બહોળો ઉપયોગ છે. ગર્ભાશય, અંડકોશ અને અંડનળીઓની માહિતી પણ મળે જેથી Ectopic pregnancy, Hydrosalpinx, pyosalpinx, cancer of Uterus, વગેરેનું નિદાન થઈ શકે છે. હવે તો અત્યાધુનિક 3D-4D Sonography Machine આવી ગયાં છે, જે Test Tube Baby જેવા જટિલ પ્રયત્નોમાં ખાસ કામ આવે છે.
સોનોગ્રાફી બીજા ઘણા રોગોમાં પણ વપરાય છે, એક્સીડેન્ટ (Accidental Injuries) જેવા કેસો ઉપરાંત કલેજું કે બરોળ ફાટવી (Ruptured liver & spleen), હૃદયની મોટી ધમની ફૂલેલી હોય (Aneurism), કિડનીની પથરી, પેશાબની કોથળીની પથરી અને કેન્સર, પ્રોસ્ટેટ ગ્રંથિની ગાંઠ, વગેરે.
સોનોગ્રાફીની પદ્ધતિ બીજી ઘણી રીતે વપરાય છે, જેમાં સ્ત્રીની જનનેન્દ્રિયમાં પ્રોબ (એક સાધન) નાખી Transvaginal Sonography, ગુદાદ્વારમાંથી Transrectal, અન્નનળી કે ગુદાદ્વાર દ્વારા Endoscopic Sonography, આંખની Ocular Sonography, વગેરે છે.
ડોપ્લર સોનોગ્રાફી (Doppler Sonography) એ ખૂબ જ સ્પેશિયલ પ્રકારની પદ્ધતિમાં લોહીની નળીઓમાં લોહી ફરતું, એની ઝડપ અને હૃદયના ધબકારા પણ સાંભળી શકાય છે, દા.ત. Foetal Doppler Sonography, પગની લોહીની નળીઓની તપાસ (Leg Vessels-Artery and Veins) માટેની Doppler technique. ગળાની મગજને લોહી પહોંચાડતી નળીઓની તપાસ Carotid Doppler Examination, હૃદયની Heart Doppler તપાસ, વગેરે.
આટલું જાણ્યા પછી હજી ઘણું બાકી રહે છે. વિકસતા તબીબી વિજ્ઞાનની અવનવી વાતોનો અંત નથી. એક ડૉક્ટર માટે પણ બધાનું સંપૂર્ણ જ્ઞાન મેળવવું શક્ય નથી, તો આપને વધારે અને ઊંડી માહિતી ન આપતાં વિચારું છું કે ફક્ત જરૂરી સમજ કેળવાય એટલી જ માહિતી આપવી. બાકી અભ્યાસુને આજનું ઇન્ટરનેટ અને અન્ય પુસ્તકો ક્યાં નથી?
હવે આ લેખમાં થોડી માહિતી PET Scan MRI વિષે આપું છું.
(૧) Magnetic Resonance Imaging/MRI – મેગ્નેટિક રેઝોનન્સ ઈમેજિંગની શોધ ૧૯૭૧માં પૌલ લૌતરબરે (Paul Lauterbur) કરી. આ CTS પછી એની થોડી ઊણપ માટે પૂરક સાબિત થયું. આમાં તીવ્ર પ્રકારના ચુંબકીય ક્ષેત્ર (Strong Magnetic Field) સાથે રેડીઓ કિરણો (Radio waves)નો ઉપયોગ થાય છે. આપણું શરીર ૭૦% પાણી છે તેથી જે એટમિક (Hydrogen and Protons) ફેરફારો થાય તે નોંધી (Record) લેવાય અને ફોટા રૂપે કોમ્પ્યુટરથી આપણે જોઈ શકીએ છીએ. જોકે આમાં ચુંબકીય ક્ષેત્ર પેદા થતું હોવાથી ખૂબ કાળજી લેવી પડે. શરીરના હાડકામાં ધાતુની પ્લેટ/સળિયા હોય (Metal Plates/Rods), હૃદયનું પેસ મેકર (Heart Pacemaker), હૃદયના વાલ્વ્સ (Heart Valves), ધાતુની ક્લિપો (Metal Clips), કાનમાં નાખેલું મશીન (Ear Implant), અને બંદૂકની ગોળીઓ કે છરા (Bullets, its fragments and pellets) હોય તો આ તપાસ કરી શકાતી નથી.
MRI Scanના ફાયદાઓ:
શરીરરચનાના ખૂબ જ માહિતી સભર ફોટા મળે, દુ:ખાવા રહિત, એક્સ-રે જેવી કશી આડ અસર નથી. આ તપાસ દરમિયાન નાની જગ્યામાં બંધ કૅબિનમાં, હલ્યા વગર લાંબા સમય સુધી પડી રહેવું પડે તેથી ખૂબ અગવડ ભર્યું લાગે, ખાસ કરીને જેને બંધ જગ્યાઓનો ડર લાગતો હોય.(Claustrophobia). જો શરીરમાં ધાતુની કશી પણ વસ્તુ હોય તો નુકસાન થવાની શક્યતા એ છે કે તીવ્ર મેગ્નેટના લીધે એ મૂળ જગ્યાએથી ખેંચાઈ જાય અને કોઈ વાર મિસાઇલ ની જેમ છૂટે (Missile Effect) અને ક્યાંક વાગે અને નુકસાન કરી શકે છે. આથી આવી કોઈ પણ છુટ્ટી ધાતુની વસ્તુ એ મશીનની અંદર કે શરીર પર ના રહે તેનું ખાસ ધ્યાન રખાય છે. દર્દીએ પણ આની સંપૂર્ણ માહિતી ડૉક્ટર/ટેકનીશિયનને આપવી જરૂરી છે. જોકે દર્દીને ડર ના લાગે તે માટે તેની સાથે સતત વાતચીત થઈ શકે છે, અને તેને કંઈ તકલીફ હોય તો તેને આપેલ સાધનથી જાણ કરી શકે છે (Buzzer). તપાસ દરમિયાન ઘણા અવાજો સંભળાયા કરે છે, તેથી ઘણા લોકોને કાનમાં ઈઅર પ્લગ નાખી અપાય છે.
આ ખર્ચાળ તપાસ છે અને તપાસ માટે ઘણો સમય પણ લેવાય છે. પણ તેનાથી વાગવા ટૂટવાના પ્રસંગોમાં, હાથ પગનાં ફ્રૅકચર, માથાની ઈજાઓ, લોહી વહી જવું, જેમ કે મગજમાં લોહી જમા થવું (Brain Stroke, Ruptured Aneurysm), મગજમાં કેન્સર કે બીજી ગાંઠો (Pituitary Tumor), કમરનાં હાડકાં અને મજ્જાતંતુની ઈજાઓ (Spinal Cord & Vertebral Injuries), સ્નાયુ અને સ્નાયુબંધની ઈજાઓ (Muscle and Tendon Tears), ચેપી દર્દો, જન્મજાત ખોડ (Anomalies), તાણની બિમારી (Epilepsy/Seizures), લોહીની નળીઓમાં અટકાવ (Blocks & Thrombosis), વગેરે સારી રીતે તપાસી શકાય છે.
સ્ત્રીઓ જો સગર્ભા હોય તો આ તપાસ ના કરાય તો સારું.
હવે તો નાનાં (Portable MRI) મશીન આવી રહ્યાં છે. જે હાથ-પગની તપાસ માટે ખૂબ ઉપયોગી થશે.
અને છેલ્લે ફક્ત નોંધ માટે જાણો કે CONTRAST MRI and MR ANGIOGRAPHY પણ થાય છે. જેમાં એક્સ-રે કિરણોને અવરોધતું પ્રવાહી (Contrast Chemical) નસમાં આપી ફોટા લેવાથી ખૂબ જ સહેલાઈથી નુકસાન વાળો ભાગ/લોહીની નળી જોઈ શકાય છે.
આ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરી ઘણી જટિલ મગજની સર્જરી થાય છે. (MRI guided stereotactic Surgery).
(૨) પોઝીટ્રોન એમીશન ટોમોગ્રાફી (POSITRON EMISSION TOMOGRAPHY) જેને સાઇંટિગ્રાફી (SCINTIGRAPHY) પણ કહે છે.
આ એક પ્રકારની કોષના અંદરના ભાગ સુધી (at cellular level) ની તપાસ થાય છે, અને શરીરના ભાગ અને તેના કાર્યની માહિતી મળે છે. મોટે ભાગે આ CTS સાથે વપરાય છે. (PET-CT), રેડીઓ એક્ટિવ રસાયણ શરીરમાં દાખલ કર્યા પછી, એટલે કે નસ દ્વારા (Intravenous Injection), મોઢાંથી ગળીને (Swallowing), કે શ્વાસ વાટે લઈને (Inhalation) ક્ષ-કિરણો વાળો પદાર્થ (Radiopharmaceutical) શરીરમાં દાખલ કરીને સ્પેશિયલ જાતના કૅમેરા વડે ફોટો લેવાય છે. હવે તો વધારે માહિતી માટે નવી MOLECULAR IMAGING WITH PET or SPECT (Single Photo Emission Computed Tomography) જે કોષ અને મોલેક્યુલ સુધીની તપાસાર્થે વપરાય છે. આ તપાસમાં શરીરની બંધારણ (Anatomy)ના દેખાય પણ તપાસનો ભાગ HOT SPOTs અને COLD SPOTs ની રીતે તેનું ફીઝિઓલોજીકલ/મેટાબોલિક કાર્ય દર્શાવે છે, જેનાથી ડૉક્ટર નિદાન કરી શકે છે.
ઉપયોગમાં મગજની બીમારીઓ, હાડકાં, કેન્સર અને કેન્સરની ગાંઠો, લસીકા ગ્રંથિઓ, હોજરી, આંતરડાં, હૃદય, કીડની, ફેફસાં અંતઃસ્રાવની ગ્રંથિઓ જેવી કે થાયરોઇડ જેવી તપાસ થાય છે. મગજના જ્ઞાનતંતુના રોગોમાં આ ખૂબ જ ઉપયોગી છે દા.ત. સ્મૃતિભ્રમ (Alzheimer) હૃદયના રોગો (Condition of Heart), હૃદયની બાયપાસ સર્જરી અને એન્જિયોપ્લાસ્ટી (Coronary bypass grafting surgery-CABS/Angioplasty). લોહીનું વહેણ (Blood flow), ઑક્સિજનનો ઉપયોગ (Use of oxygen અને શર્કરાની માહિતી માટેની પણ આ તપાસ છે.
આ દુખાવા રહિત તપાસ છે, ખૂબ જ ઓછા પણ રેડિયેશન કિરણોનો ઉપયોગ છે તે છતાં સગર્ભા સ્ત્રીઓની અને ધાવણ વખતે આ તપાસ થઈ શકતી નથી. આ તપાસમાં કલાકો અને દિવસોનો સમય લાગે છે. મોંઘી હોવા છતાં તપાસની સર્જરી (Exploratory Surgery) કરતાં સસ્તી છે, અને ચોક્કસ માહિતી મળે છે, કારણ કે રોગની કોષીય શરૂઆતમાં જ તેનું નિદાન થાય છે. ક્ષ-કિરણોનો (radioactive) પદાર્થ ખૂબ જલદી તેની શક્તિ ગુમાવે છે એટલે નુકસાનની શક્યતા ઓછી છે છતાં દર્દીને બાળકો અને સગર્ભા સ્ત્રીથી જરૂરી હોય ત્યાં સુધી દૂર રહેવું જોઈએ. પાણી પુષ્કળ પીવું જોઈ એ જેથી ક્ષ-કિરણોવાળું રસાયણ શરીરમાંથી જલદી બહાર નીકળી જાય.
ક્રમશ:
ડૉ.પુરુષોત્તમ મેવાડાનો સંપર્ક mevadapa@gmail.com વિજાણુ ટપાલ સરનામે થઈ શકે છે.
-
મહાકાલના રાખ રમકડાં
પારુલ ખખ્ખર
સર્જન અને વિસર્જન આ બન્ને જીવનનાં પરમ સત્યો છે.મને કમને સ્વીકારવા પડે એવા સત્યો. માત્ર સ્વીકારવા જ નહી ગમાડવા પડે એવા સત્યો. હાલરડાં ગમતાં હોય તો મરશિયાં ગમાડવા પડે, છઠ્ઠી કરવી હોય તો બારમું કરવાની તૈયારી રાખવી પડે,ઘોડિયું લાવીએ એમ જ ખાંપણ લાવવું પડે,આગમનનાં આનંદની જેમ વિદાયની ગમગીની ગળે લગાડવી પડે. આ બધું એક સિક્કાની બે બાજું નથી પરંતુ સિક્કાની એક જ બાજુંની બે અલગ ડિઝાઈન છે. સમગ્ર સૃષ્ટિમાં એક શક્તિ પ્રવર્તે છે જે ત્રણ પ્રકારે કાર્યરત્ત છે. જેને આપણે ઈશ્વર/ ગોડ કહીએ છીએ. બ્રહ્મા સર્જક છે ,વિષ્ણુ પોષક છે અને શિવ સંહારક છે. જો જગતમાં સતત સર્જન જ થતું રહે તો જગત એક મોટો ઉકરડો જ બની જાય ને !તેથી જ જૂનું, જર્જરિત, ખંડિત હોય એ બધાનો નાશ થવો જરુરી છે અને તેથી જ જગતમાં જે જે નામરૂપધારી છે તેના સંહારની કામગીરી મહાદેવને સોંપવામાં આવી છે.શિવ એ સ્મશાનના દેવ છે તે મૃતકોની રાખ શરીર પર ચોળે છે અને તમામ સર્જનને પોતાના ખપ્પરમાં સમાવી લે છે.ક્યાંક સંપુર્ણ વિસર્જન શક્ય ન હોય ત્યાં સ્વરુપ રુપાંતર કરીને જગતને નિત્ય નૂતન રાખે છે. આ દેવ પોતે અજન્મા અને અવિનાશી હોવા છતાં પોતાની મુર્તિઓને પણ આ સંહારલીલાથી બચાવી નથી શકતા.મહાકાલની આ વિસર્જન લીલાના બે પ્રત્યક્ષ દાખલા મેં નજરે જોયેલા છે. એક હિમાચલપ્રદેશમાં આવેલ બિજલી મહાદેવ અને બીજું ગુજરાતનું નિષ્કલંક મહાદેવ બન્ને અદભુત સ્થળો છે.આ સ્થળો પર દેવાધિદેવ પોતે જ પોતાના નામરુપ શિવલિંગને ખતમ કરે છે. આ સ્થળો વિશે વિગતે જોઈએ.
હિમાચલ પ્રદેશના કુલુ શહેરથી સાત કિલોમીટર દૂર એક ઊંચા પહાડ પર બિજલી મહાદેવ બિરાજે છે. સમુદ્રતટથી ૨૪૫૦ મીટર ઊંચાઈ પર આવેલ આ મંદિર વિશે કહેવાય છે કે કુલાન્ત નામનો દૈત્ય અજગર સ્વરુપે બિયાસ નદીનો પ્રવાહ રોકીને બેસી ગયો જેથી નદી છલકાઈ જાય અને આસપાસની જીવસૃષ્ટિ પાણીમાં ગરક થઈ જાય.ભગવન શિવે ત્યાં આવીને ત્રિશુળ વડે આ અજગરનો વધ કર્યો. વધ થતાં જ કુંડલી મારીને બેઠેલ અજગરનું શરીર પહાડ બની ગયું ! આ પહાડ પર શિવના બેસણાં છે જે બિજલી મહાદેવ તરીકે ઓળખાય છે.દર બાર વર્ષે આ મંદિર પર વિજળી ત્રાટકે છે અને શિવલિંગના ટુકડેટુકડા કરી નાંખે છે. આખાયે પહાડ પર આ ટુકડાંઓ જુદીજુદી જગ્યાએ વેરાઈ જાય છે. પૂજારી એ ટુકડાં ભેગા કરી માખણથી ચોંટાડે છે અને થોડા સમયમાં એ શિવલિંગ ફરી નક્કર સ્વરુપ ધારણ કરી લે છે.વિનાશનાં દેવતા પોતે જ જીવોનો બચાવ કરવા દૈત્યને મારે છે અને વિજળીનાં પ્રકોપને પોતાના પર ઝીલીને જીવોને બચાવી લે છે.
બિજલી મહાદેવ શિવલિંગ કેવી અદભુતવાત ! દર બાર વર્ષે સર્જન થાય…વિસર્જન થાય. પુનઃસર્જન…પુનઃવિસર્જન. આ ચક્ર ચાલ્યાં જ કરે.જો ઈશ્વર ખુદ પોતાના સ્વરુપને સંહારથી ન બચાવતા હોય તો આપણને તો ફરિયાદ કરવાનો કોઈ હક જ નથી રહેતો. જરા વિગતે વિચારીએ તો… દરેક જીવના શરીરના કોષ રોજ મરે છે, રોજ નવા બને છે.પાંદડાઓ પીળા થાય છે, ખરે છે અને નવા ઊગે છે. કાળીઘોર રાત થાય છે, દિવસ થય છે.નદીઓ સુકાઈને પાદર થાય છે અને ફરી પૂર આવતા ગાંડીતૂર થાય છે. આલિશાન મહાલયો બંધાય છે અને ખંડેર થાય છે.વસ્ત્રો વણાય છે અને જર્જર થાય છે. આપણી ચારે તરફ એક સુક્ષ્મ હવન ચાલ્યા કરે છે. જેમાં અનિત્ય હોય તે તે હોમાતું રહે છે.આ હવનનાં હોતા એટલે મહાદેવ જે કણકણને જુના શરીરમાંથી મુક્ત કરવાનું કામ કરે છે.જરા વધુ સુક્ષ્મ રીતે જોઈએ તો અમુક સંહાર બાહ્ય નથી હોતા જેમકે અધુરી ઇચ્છાઓ, મનગમતા વળગણો, ભગ્ન હૃદયો, બિસ્માર સગપણો,જીવલેણ સ્મરણો આવું ઘણુંઘણું આપણી જાણ બહાર કાળનાં ખપ્પરમાં સ્વાહા થતું રહે છે. આ હવનને કારણે જ જીવન આટલા સુંદર અને પ્રફુલ્લિત રહી શકે છે. આમ પણ દરેક ચીજની એક્સપાયરી ડેઇટ હોય જ છે.એક્સપાયર હોય તેને જાતે છોડી દેવું એ ઉત્તમ કક્ષા છે, જે કંઈ કાળના પ્રવાહમાં વહી જાય એ નિયતિ છે એમ માની લેવું એ મધ્યમ કક્ષા છે, અને એ મહાયજ્ઞમાં હોમાતા ભગ્ન અવશેષોને જોઈ રડ્યાં કરવું એ નિમ્ન કક્ષા છે.શા માટે રડવાનું ભલા? જે જીવંત તત્વ હતું એ તો હાથમાંથી રેતીની જેમ સરકી ગયું છે બચેલા અશ્મિઓ પર તે કંઈ રડાતું હશે !
પોતાના નામરુપ શરીરનો હોમ કરી ફરી જીવતા થતાં મહાદેવની વધું એક સંહારલીલાનો પુરાવો એટલે નિષ્કલંક મહાદેવ. ભાવનગર જિલ્લાના કોળિયાક બીચ પર આવેલ નિષ્કલંક મહાદેવ એટલે પુનરપિ જનનમ્ … પુનરપિ મરણમ્ નો નજરે જોયેલ દાખલો છે.કહેવાય છે કે મહાભારતનાં યુદ્ધ પછી પાંડવો પોતાના સગાંવહાલાંઓની હત્યાના પાપથી વ્યથિત હતાં. ભગવાન શ્રી કૃષ્ણએ એક કાળી ગાય અને કાળો ધ્વજ આપી કહ્યું કે તમે યાત્રામાં નીકળો, જે જ્ગ્યાએ આ બન્નેનો રંગ સફેદ થાય ત્યારે સમજજો કે પાપ ધોવાઈ ગયાં અને તે જગ્યા પર શિવજીનું તપ કરજો.પાંડવો આ બન્ને નિશાનીઓ લઈને નીકળી પડ્યાં ગાયને અનુસરતા રહ્યાં. ભારતભ્રમણ કરતાંકરતાં અંતે અરબી સમુદ્રનાં કોળિયાક તટ પર ગાય અને ધ્વજ બન્ને સફેદ થયા તેથી પાંડવોએ ત્યાં તપ કર્યું. ભગવાન શિવ પ્રસન્ન થયાં પાંચેય ભાઈઓને અલગ અલગ શિવલિંગ સ્વરુપે દર્શન આપ્યા. આ જગ્યા પર પાંડવો ભાઈની હત્યાના કલંકમાંથી મુક્ત થયાં તેથી આ જગ્યાનું નામ નિષ્કલંક મહાદેવ પડ્યું.
આ જગ્યાની વિશેષતા એ છે કે આ મંદિર સમુદ્રતટથી અડધો કિલોમીટર અંદર આવેલ છે તેથી પાણીમાં જ ભગવાન બિરાજે છે.રોજ સાંજે ભરતી આવે અને મંદિર પાણીમાં ડૂબવા લાગે રાત પડ્યે માત્ર ધજા જ દેખાતી હોય.મધ્યરાત્રિએ આખું મદિર પાણીમાં ગરક થઈ ગયું હોય.રોજ સવારે ભરતી ઓસરે ત્યારે મંદિર ફરી સપાટી પર આવી જાય!કેવું અદભુત ! રોજ ડૂબવું..રોજ તરવું.રોજ મરવું…રોજ જીવતા થવું.રોજ ભરતી…રોજ ઓટ.કેવી અકળ લીલા! વિનાશના દેવ પોતે જ પોતાના સ્વરુપો પર પાણી ફેરવી દે અને ફરી તેને સપાટી પર લાવી દે.આ કામ માત્ર મહાકાલ જ કરી શકે.રોજેરોજ જાતે સમાધિ લેતા શિવલિંગોને જોઈ આંખો ભીની થયા વગર ન રહે…અને એ જ શિવલિંગો ફરી સૂર્યની સાક્ષીએ પાણીમાંથી ડોકાં બહાર કાઢી દર્શન દે ત્યારે પણ આંખ કોરી ન જ રહે.હે ઈશ્વર…હે મહાકાલ…આ તારી કેવી અકળ ગતિ? ક્યાંક તું જાતે જ તારા ટુકડાં કરીને જાતને વિસર્જિત કરી દે છે અને ક્યાં તું જાતે જ જળસમાધિ લઈને વિલિન થાય છે !તું જ તને તોડે અને તું જ તને જોડે? તું જ તને ડૂબાડે અને તું જ તને તારે ? અમે નાદાન મનુષ્યો તારી પાસે નાનીનાની ફરિયાદો લઈને રડવા આવીએ ત્યારે તને હસવું આવતું હશે ને ? આ જગતને નિત્ય-નૂતન-નવપલ્લવિત રાખવા તું તારી જાતને ય છોડતો ન હોય તો અમે શું ચીજ છીએ? હે દેવ…તમે તૂટીને પણ ફરી નક્કર સ્વરુપમાં સ્થિર થાઓ છો . હું ય ટૂકડેટૂકડા થઈને વિખેરાઈ જાઉ છું અને મહામહેનતે ફરી મૂળ સ્વરુપે સ્થાપિત થાઉં છું પણ ફરક એટલો કે હું બધું રડતાં રડતાં કરું છું. તમારી જેમ હું ય ડૂબું છું…માથાબુડ પાણીમાં ગરક થઈ જાઉં છું. નાકમાં, આંખમાં, ગળામાં ખારા પાણી ઘૂસી જાય. અસહ્ય મુંઝારો થાય. શ્વાસ લેવો પણ મુશ્કેલ થાય છતાં ટકી જાઉં છું એ અગાધ જળમાંથી મહામહેનતે બહાર આવું છું પણ ફરક એટલો કે થાકીને લોથપોથ થઈ જાઉં છું.
કહેવાય છે કે નિષ્કલંક મહાદેવની લિંગ પર મૃત સ્વજનોની લાશની રાખ ચોળીએ તો એ સ્વજનનો મોક્ષ નિશ્ચિત છે. હે સ્મશાનપતિ અમારા માથા પર ધુણતાં ભૂતકાળનાં ભૂતની ચોટલી બાંધી આપો, અમારે પણ અમારા મૃત સ્મરણોની રાખને પાણીમાં વહાવી દેવી છે. એ સ્મરણોને મોક્ષ અપાવવો છે.હે નાથ…અમે અમારી જાતને વિસર્જિત કરીને ફરી તટ પર આવીએ અને નિષ્કલંક બનીએ એવી શુભેચ્છા આપો.અમે તૂટીશું પણ જોડાઈશું, અમે ડૂબીશું પણ તરી જઈશું એવી અમે ખાતરી આપીએ છીએ. હે દેવ…તમારી સંહારલીલાનો જય હો . હે દેવ…તમારા કાળયજ્ઞનો જય હો. હે દેવ…તમારી વિનાશકલાનો જય હો.હે મહાકાલ…તમારા રાખના રમકડાનો જય હો .
સુશ્રી પારુલ ખખ્ખરનો સંપર્ક parul.khakhar@gmail.com વિજાણુ ટપાલ સરનામે થઈ શકે છે.
