ઉદઘોષકથી શરૂ કરીને અભિનેતા, દિગ્દર્શક, નિર્માતા અને રાજકારણી સુધીની તેમની વૈવિધ્યપૂર્ણ કારકિર્દીઓ એકંદરે સફળ રહી. બલરાજ દત્ત નામના આ પંજાબી યુવાને ‘રેડિયો સિલોન’ પર ‘લિપ્ટન કી મેહફીલ’ નામના કાર્યક્રમનું સફળ સંચાલન કર્યું અને વિવિધ સફળ કલાકારોના તેની અંતર્ગત ઈન્ટરવ્યૂ કર્યા. તેમના રણકદાર અવાજ અને સફાઈદાર ઉર્દૂ ઉચ્ચારોથી પ્રભાવિત થયેલા નિર્માતા-નિર્દેશક રમેશ સહગલે તેમને પોતાની એક ફિલ્મ માટે મુખ્ય ભૂમિકામાં કરારબદ્ધ કર્યા. બલરાજ દત્તનું રૂપેરી પડદે નામકરણ કરવામાં આવ્યું સુનિલ દત્ત, અને તેમની પહેલવહેલી ફિલ્મ હતી ‘સહગલ પ્રોડક્શન્સ’ નિર્મિત, રમેશ સહગલ નિર્દેશીત ‘રેલ્વે પ્લેટફોર્મ’ (૧૯૫૫).
આ ફિલ્મમાં સુનિલ દત્ત ઉપરાંત નલિની જયવંત, શીલા રામાણી, જહોની વૉકર, મનમોહન કૃષ્ણ, લીલા મિશ્રા જેવા કલાકારોની ભૂમિકા હતી. ફિલ્મનાં ગીતો સાહિર લુધિયાનવીએ લખ્યાં હતાં, જ્યારે સંગીત હતું મદનમોહનનું. આ ફિલ્મની કેન્દ્રીય કથાવસ્તુને રજૂ કરતું ગીત ‘બસ્તી બસ્તી પરબત પરબત ગાતા જાયે બંજારા’ ખૂબ જ જાણીતું બન્યું અને સાહિરનાં ફિલ્મી ગીતોની ઓળખ સમાન બની રહ્યું એમ કહી શકાય. સાહિરનાં ફિલ્મી ગીતોના સંગ્રહનું નામ ‘ગાતા જાયે બંજારા’ સંભવત: આ જ ગીતની પંક્તિનો અંશ છે.
[(ડાબેથી) મદનમોહન, મોહમ્મદ રફી, સાહિર ]ફિલ્મનાં કુલ છ ગીતો હતાં, જે પૈકી એક ગીત અલગ અલગ ત્રણ વખત અને બીજું ગીત બે ભાગમાં હોવાથી આખી ફિલ્મ ગીતપ્રધાન જણાય છે. મદનમોહનનાં સંગીતબદ્ધ કરેલાં આ ફિલ્મનાં બધાં ગીતો મધુર હતાં, છતાં આ ફિલ્મ યાદ રહી ગઈ તેના ‘બસ્તી બસ્તી પરબત પરબત ગાતા જાયે બંજારા’ ગીત થકી.
આ ફિલ્મમાં ટાઈટલ સોન્ગ તરીકે મહમ્મદ રફીએ ગાયેલા ગીત ‘બસ્તી બસ્તી ગાતા જાયે બંજારા’નો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે, જે ટાઈટલ પછી પણ ફિલ્મમાં વિવિધ પરિસ્થિતિઓમાં થઈને કૂલ ત્રણ વખત સાંભળવા મળે છે. આ ગીતની વિશેષતા એ છે કે તેના મુખડાનું દરેક વખતે આવર્તન થાય છે. એટલે કે મુખડામાં સામાન્ય રીતે બે પંક્તિ હોય તેને બદલે એક જ પંક્તિ આવર્તિત થતી રહે છે.
ફિલ્મના ટાઈટલ દરમિયાન સંભળાતા ગીતના શબ્દો આ મુજબ છે.
बस्ती बस्ती पर्बत पर्बत
गाता जाए बंजारा
लेकर दिल का इकतारा
बस्ती बस्ती पर्बत पर्बत
गाता जाए बंजारा
लेकर दिल का इकतारा
पल दो पल का साथ हमारा
पल दो पल की यारी
आज रुके तो कल करनी है
चलने की तैयारी
बस्ती बस्ती पर्बत पर्बत
गाता जाए बंजारा
लेकर दिल का इकतारा
बस्ती बस्ती पर्बत पर्बत
गाता जाए बंजारा
लेकर दिल का इकतारा
कदम कदम पर होनी बैठि
अपना जाल बिछाए
कदम कदम पर होनी बैठि
अपना जाल बिछाए
इस जीवन की राह में जाने
कौन कहां रह जाए
कौन कहां रह जाए
बस्ती बस्ती पर्बत पर्बत
गाता जाए बंजारा
लेकर दिल का इकतारा
बस्ती बस्ती पर्बत पर्बत
गाता जाए बंजारा
लेकर दिल का इकतारा
ફિલ્મનાં ટાઈટલ્સ અહીં પૂરાં થાય છે, પણ ગીત આગળ વધે છે.
धन दौलत के पीछे क्यों है
ये दुनिया दीवानी
यहाँ की दौलत यहाँ रहेगी
साथ नहीं ये जनि
बस्ती बस्ती पर्बत पर्बत
गाता जाए बंजारा
लेकर दिल का इकतारा
बस्ती बस्ती पर्बत पर्बत
गाता जाए बंजारा
लेकर दिल का इकतारा
ગીતનો પ્રથમ ભાગ અહીં સમાપ્ત થાય છે. એ પછી ફિલ્મના મધ્યમાં આ ગીત સંભળાય છે, જેના શબ્દો આ મુજબ છે.
सोने-चाँदी में तुलता हो
जहाँ दिलों का प्यार
आँसू भी बेकार वहाँ पर,
आहें भी बेकार
बस्ती बस्ती पर्बत पर्बत
लेकर दिल का इकतारा
बस्ती बस्ती पर्बत पर्बत
गाता जाए बंजारा
लेकर दिल का इकतारा
दुनिया के बाज़ार में आख़िर
चाहत भी व्यापार बनी
दुनिया के बाज़ार में आख़िर
चाहत भी व्यापार बनी
तेरे दिल से उनके दिल तक
चाँदी की दीवार बनी
चाँदी की दीवार बनी
बस्ती बस्ती पर्बत पर्बत
गाता जाए बंजारा
लेकर दिल का इकतारा
बस्ती बस्ती पर्वत पर्वत
गाता जाए बंजारा
लेकर दिल का इकतारा
हम जैसों के भाग में लिखा
चाहत का वरदान नहीं
हम जैसों के भाग में लिखा
चाहत का वरदान नहीं
जिसने हमको जनम दिया
वो पत्थर है भगवान नहीं
वो पत्थर है भगवान नहीं
वो पत्थर है भगवान नहीं
बस्ती बस्ती पर्वत पर्वत
गाता जाए बंजारा
लेकर दिल का इकतारा
बस्ती बस्ती पर्वत पर्वत
गाता जाए बंजारा
लेकर दिल का इकतारा
ફિલ્મનો આરંભ જેમ આ ગીતથી થાય છે, એમ ફિલ્મના અંતે પણ આ ગીત સંભળાય છે. અલબત્ત, અંતમાં ગવાતું ગીત મહમ્મદ રફીના નહીં, પણ મનમોહન કૃષ્ણના અવાજમાં છે, જેના શબ્દો આ મુજબ છે.
मूरख है जो धनदौलत की चिंता करते रहते हैं,
दो दिल मिल जाये जिस घर में, स्वर्ग ईसी को कहते हैं,
बस्ती बस्ती पर्वत पर्वत
गाता जाए बंजारा
लेकर दिल का इकतारा
बस्ती बस्ती पर्वत पर्वत
गाता जाए बंजारा
लेकर दिल का इकतारा
ત્રણ ભાગમાં વિભાજીત આ ગીતના ત્રણે ભાગ અહીં સાંભળી શકાશે.
ફ્રેન્ક પ્લમ્પટન રામસે (૧૯૦૩ – ૧૦૩૦) બહુ જ ખ્યાતનામ બ્રિટિશ ફિલસૂફ અને ગણિતશાસ્ત્રી હતા. આ બન્ને ક્ષેત્રોમાં તેમનું યોગદાન બહુ નોંધપાત્ર ગણાય છે. તેમના અનેક સંશોધન લેખોમાંથી, તેમણે ૧૯૨૫માં પ્રકાશિત થયેલ “ધ ફાઉન્ડેશન્સ ઓફ મેથેમેટિક્સ”માં[1] પ્રકાશિત કરેલું વિરોધાભાસનું વર્ગીકરણ તો બહુ જ મૌલિક અને આ વિષય પરનું પથદર્શક યોગદાન મનાય છે.
બહુ સામાન્યપણે ગણીએ તો વિરોધાભાસને તાર્કિક અને શાબ્દિક અર્થજન્ય વિરોધાભાસો એમ બે વર્ગોમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
તાર્કિકવિરોધાભાસમાં વિશિષ્ટ ગુણધર્મ ધરાવતો વર્ગ અને સંખ્યા જેવા ગાણિતિક અથવા તાર્કિક શબ્દોનો સમાવેશ થાય છે. તે દર્શાવે છે કે આપણા તર્ક અને ગણિત જ સમસ્યારૂપ છે. તાર્કિક વિરોધાભાસ તાર્કિક તંત્રવ્યવસ્થાઓની મૂળભુત રચનામાંથી જ ઉદ્ભવે છે. આ વિરોધાભાસ સ્વ-સંદર્ભનું પરિણામ નથી પરંતુ તાર્કિક તંત્રવ્યવસ્થાની રચનાની રીત છે. આ પ્રકારના વિરોધાભાસનું સૌથી પ્રસિદ્ધ ઉદાહરણ એ સોરાઈટ્સ વિરોધાભાસ તરીકે ઓળખાતો ઢગલાનો વિરોધાભાસ છે. જ્યારે આપણે રેતીના ઢગલામાંથી એક એક કરીને રેતીના દાણાને દૂર કરીએ તો કયા તબક્કે એ ઢગલો પછી ‘ઢગલો’ નહીં રહે. ૨૦૦૦ કણ બાકી રહેશે ત્યારે, ૨૦૦ કણ બાકી રહેશે ત્યારે કે ૨૦ કણ બાકી રહેશે ત્યારે ? વિરોધાભાસ એ હકીકત પરથી ઉદ્ભવે છે કે ૨૦૦૦ દાણા હોય તો “ઢગલો હોવું” અને તેથી એક જ દાણો ઓછો થાય એટલે “ઢગલો ન હોવું” એવી વ્યાખ્યાઓના નિર્દેશની અસ્પષ્ટતા વિરોધાભાસ તરફ દોરી શકે છે.
આમ થવાનું એક કારણ એ પણ છે કે જ્યારે કોઈ બાબત આપણી સમજણની બહાર હોય ત્યારે આપણે તેને કોઇને કોઈ તર્ક વડે સમજી /સમજાવી લેવાના પ્રયાસમાં અવશપણે લાગી જઈએ છીએ.
તાર્કિક સ્વભાવના વિરોધાભાસની વિશાળ વિવિધતાએ વ્યાવસાયિક તર્કશાસ્ત્રીઓને પણ, કેટલાક કિસ્સાઓમાં હજારો વર્ષોથી, પરેશાન કર્યા છે. પરંતુ હવે જેને “તાર્કિક વિરોધાભાસ” તરીકે ક્યારેક અલગ કરવામાં આવે છે તે વૈવિધ્ય ધરવતા લક્ષણોનો સંગ્રહ ઓછો છે: તે નિષ્કર્ષોની – વાસ્તવિક અથવા દેખીતી પરસ્પરની-વિસંગતિની – સ્વ-સંદર્ભની કલ્પના પર કેન્દ્રિત, સમુહ વધારે છે. એ પૈકી કેટલાક તો પરાપૂર્વથી જાણીતા છે, પરંતુ મોટા ભાગના, ખાસ કરીને, છેલ્લી સદીના પ્રારંભિક દાયકાઓથી વધારે જાણીતા બન્યા છે. [2]
એક ખૂબ જ ગરીબ અનોખું નાનું શહેર છે જ્યાં દરેક વ્યક્તિ પર કોઈનુંને કોઈનું ભારે દેવું છે પરંતુ ચૂકવણી કરવા માટે કોઈ પાસે પૈસા નથી.
શહેરમાં એક એવી હોટેલ છે, જ્યાં હવે ભાગ્યે જ કોઈ ધંધો જોવા મળી રહ્યો છે. ટૂંક સમયમાં તેને બંધ થવાની છે.
એક દિવસ એક ખૂબ જ શ્રીમંત અમેરિકન મહેમાન આવે છે અને તે ત્યાં એક રાત પસાર કરવા માટે એક રૂમ માંગે છે. જો કે તે નક્કી કરે તે પહેલા તે હોટલની સગવડોની તપાસ કરવા માગે છે.
એ માટે રિસેપ્શનિસ્ટ સિક્યોરિટી ડિપોઝિટ માગે છે જે અમેરિકન મહેમાનને રૂમ પસંદ ન હોય તો પરત મળી શકે છે. મહેમાન માની જાય છે.
નસીબની વાત છે કે આટલી રકમ હોટેલે રસોઇયાને ત્રણ મહિનાના પગાર તરીકે ચૂકવવાની બાકી હતી જે તેઓ ચૂકવી શક્યા ન હતા. એટલે તેઓએ રસોઇયાને રોકડા ચુકવી આપ્યા.
રસોઇયાએ જોયું કે આટલી રકમ જેટલી ચુકવણી તેણે મહિનાથી કરિયાણાની ખરીદી પેટે કરવાની હતી. એટલે, તેણે કરિયાણવળાની બાકી ચુકવી દીધી.
કરિયાણાવાળાએ તેની પત્નીના સંધિવાની સારવાર માટે ડૉક્ટરને આટલી જ રકમ ચુકવવાની હતી, એટલે તેણે એ રકમ ડૉક્ટરને ચુકવી દીધી.
ડૉક્ટરે નર્સને બે મહિનાની સેવા માટેના ચૂકવી શક્યો ન હતો. એટલે નર્સને તેની લેણી રકમ મળી ગઈ.
આ નર્સ શહેરમાં નવી હતી તેથી તેને ભાડે રહેવા માટે ઘર મળે તે પહેલા તે થોડા દિવસો આ જ હોટેલમાં રહી હતી. તે પણ ગરીબ હતી અને તે સમયે હોટલને પૈસા ચૂકવી શકતી ન હતી. તેણે ડૉક્ટર પાસેથી મળેલા પૈસાથી બારોબાર હોટલનાં દેવાંની ચૂકવણી કરી દીધી.
હવે હોટેલને મહેમાને એડવાંસ પેટે જે રકમ મળી હતી તે પાછી મળી ગઈ. એ દરમ્યાન, અતિથિએ હૉટેલનો પ્રવાસ પૂરો કર્યો. તેને હૉટેલ પસંદ નહોતી આવી. તે હોટેલમાંથી પોતાની સિક્યોરિટી ડિપોઝિટ પાછી લઈ અને ત્યાંથી નીકળી જાય છે, એ તો હવે ફરી ક્યારેય પાછો જોવા નહીં મળે.
પણ પેલા પૈસાનું આ આખું એક જે ચક્ર ફર્યું, તેમાં હૉટેલથી માંડીને નર્સ સુધી બધાંએ પોતપોતાનું દેવું ચુકવી દીધું, અને મહેમાનને તેની સિક્યુરીટી ડિપોઝીટ પણ પાછી મળી ગઈ. આમ અંતમાં કંઈ પણ બદલાયા વિના આખું ગામ દેવાંમુક્ત બની જવાનું મોટું પરિવર્તન થઈ ગયું.
બસ આ જ તો તાર્કિક વિરોધાભાસ છે!
શબ્દાર્થનાવિરોધાભાસમાં, સંપૂર્ણ તાર્કિક શબ્દો ઉપરાંત, વિચાર, ભાષા અને પ્રતીકવાદ જેવી બાબતોનો સમાવેશ થાય છે, જે રામસેના મતે, (ઔપચારિક નહીં એવા) પ્રયોગમૂલક, અનુભવસિદ્ધ શબ્દો છે. આમ આ વિરોધાભાસો વિચાર અથવા ભાષા વિશેના ખામીયુક્ત શબ્દાર્થની સમજણને કારણે છે અને તેથી, સ્વાભાવિક રીતે તે જ્ઞાનશાસ્ત્ર સાથે સંબંધિત છે. શબ્દાર્થ વિરોધાભાસ ભાષા અને તેના સત્ય સાથેના સંબંધમાંથી ઉદ્ભવે છે. રામસે દલીલ કરે છે કે આ વિરોધાભાસ સ્વ-સંદર્ભની નિષ્ફળતાનું પરિણામ છે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, આવા વિરોધાભાસ વાક્યના શબ્દાર્થની સ્વ-સંદર્ભ થતી (ગેર)સમજણમાંથી ઉદ્ભવે છે. એ રામસેના વર્ગીકરણ મુજબ જૂઠાણું કહેનારનો વિરોધાભાસ અને સત્ય-કહેનારનો વિરોધાભાસ આવા વિરોધાભાસનાં અર્થપૂર્ણ ઉદાહરણો છે.
ન્યુકોમ્બનો વિરોધાભાસ:
ઓમેગા નામનું સુપર ઇન્ટેલિજન્સ ક્મ્પ્યુટર તમને બે બોક્સ, A અને B, બતાવે છે અને તમને માત્ર બોક્સ A, અથવા બંને બોક્સ A અને B પસંદ કરવાનો વિકલ્પ આપે છે. ઓમેગાએ બોક્સ Bમાં $1,000 મૂક્યા છે. જો ઓમેગાને લાગે કે તમે માત્ર બોક્સ A જ લેશો, તો તે તેમાં $1,000,000 મૂકશે. અન્યથા તેણે તેને ખાલી છોડી દીધું છે.
ઓમેગાએ આ રમત ઘણી વખત રમી છે, અને કોઈ વ્યક્તિ બંને બૉક્સ લેશે કે નહીં તે અંગેની તેમની આગાહીઓમાં ક્યારેય ખોટું પડ્યું નથી.
તમારી પાસે બે પસંદગીઓ છે: A અથવા A+B.
જો તમે માત્ર Box A લો છો, તો તમારી પાસે $1 મિલિયન હશે. પરંતુ, ઓમેગાએ બોક્સ Bમાં પહેલેથી જ $1000 મૂક્યા છે, અને તે તમને ખબર પણ છે. તે કિસ્સામાં, શું તમે મૂર્ખ નથી કે A+B ન પસંદ કરો વધારાના $1000 મેળવો?
પણ, બીજી બાજુએ, જો તમે A+B પસંદ કરો છો, તો A માં કંઈ જ ન હોવાથી તમારી પાસે માત્ર $1000 હશે, અને જો માત્ર A પસંદ કરો તો, કદાચ, $1,000,000 પણ મળે.
જો તમને લાગતું હોય કે તમારો જવાબ “સ્પષ્ટ” છે તો એ ભુલવું ન જોઈએ કે:
લગભગ અડધી સદીથી ન્યુકોમ્બની સમસ્યા[4] ફિલસૂફીમાં સૌથી વિવાદાસ્પદ કોયડાઓમાંની એક રહી છે, જેનો ઓછાયો અર્થશાસ્ત્ર, રાજકારણ અને કોમ્પ્યુટર સાયન્સનો વગેરે પણ પડ્યો છે.
ન્યુકોમ્બના વિરોધાભાસને લગતું ફિલોસૉફર રોબર્ટ નૉઝિકનું એક કથન એટલું જાણીતું થયું છે, જેને પરિણામે આ કોયડાને પણ ખુબ પ્રસિદ્ધિ મળી છે –
“લગભગ બધાંને, દીવા જેવું સ્પષ્ટ અને દેખીતું જણાય છે કે પસંદગી શું હોવી જોઈએ. તકલીફ એ છે કે આ કોયડાએ બધાંને સરખે ભાગે વહેંચી પાડ્યાં છે, અને બન્ને પક્ષ એમ માને છે કે સામેવાળાં સાવ મુર્ખાં છે.”
મેં મારી કારકિર્દીની શરૂઆતમાં, વિવિધ વય જૂથોના વિદ્યાર્થીઓને Oracle અને PL/SQLને શીખવવાની એક શિક્ષક તરીકે ભૂમિકા પણ મેં ભજવી છે. એક શિક્ષક તરીકે શરૂઆતમાં જ મને એક વાત સમજાઈ ગઈ હતી કે આપણામાંના દરેકની – નવી વસ્તુઓને સમજવાની અને સ્વીકારવાની, ફેરફારોને સ્વીકારવાની અને આપણી પોતાની વિચારસરણી બદલવાની – શીખવાની ઝડપ અલગ અલગ હોય છે.
શિક્ષક તરીકેની બીજી મહત્વની અનુભૂતિ એ હતી કે શિક્ષક ગમે તેટલો સારો હોય, વિદ્યાર્થીઓ ત્યારે જ શીખે છે જ્યારે તેઓ વાસ્તવમાં પાઠનો અભ્યાસ કરે છે અને જે શીખે છે તેનો વાસ્તવિક દુનિયામાં અમલ કરે છે.
આ વાતને પ્રક્રિયા સુધારણા સાથે શું સંબંધ છે? બહુ ઘણા…
મારા મતે, સંસ્થાકીય પરિવર્તનને અમલમાં મૂકવું એ શિક્ષણ જેવું જ છે, કારણ કે શિક્ષણની જેમ જ તે લોકો/ટીમ/સંસ્થાને વધુ સારી રીતે બદલી નાખે છે. તેમાં અન્ય લોકો પોતાના કાર્યને કેવી રીતે જુએ છે તે વિશેની અસર ઊભી કરવાનો પણ સમાવેશ થાય છે. તે ઉપરાંત, તેમાં પરિવર્તનનો અમલ કરવાનો પણ સમાવેશ થાય છે. તેમાં લોકો સાથે વિચારો અને અનુભવોનાં આદાનપ્રદાનના સંચાર અને દરેકને પરિવર્તનની પ્રક્રિયા સાથે જોડવાનો સમાવેશ થાય છે.
સમગ્ર સંસ્થામાં દરેક વ્યક્તિ સમાન દરે ફેરફાર સ્વીકારે એવી અપેક્ષા કરવી એ આપણી એક મોટી ભૂલ બની રહે છે. અહીં પણ લોકો અલગ દરે શીખે છે અને પરિવર્તંન સાથે અનુકૂલન કરે છે. આ બન્ને બાબતોને “પરાણે ગળે ઉતારવા” કરતાં પરિવર્તનને “સુગમ” બનાવવું વધારે મહત્વપૂર્ણ છે. શિક્ષણનો મારો પહેલો પાઠ અહીં પણ સાચો નીવડે છે.
પરિવર્તનમાં ઘણી તાલીમનો અને પરામર્શનોનો સમાવેશ થાય છે, પરંતુ કોઈપણ નોંધપાત્ર પરિવર્તનની વાસ્તવિક સ્વીકૃતિ ત્યારે જ થાય છે જ્યારે લોકો જાતે ખરેખર નવી પ્રથાઓ લાગુ કરે અને પરિવર્તનના મૂર્ત લાભોનો અનુભવ કરે. આનો અર્થ એ પણ થાય છે કે જ્યારે લોકો તેમના રોજિંદા કામમાં પરિવર્તનનો અમલ કરે છે, ત્યારે જ પ્રક્રિયામાં મોટા પ્રમાણમાં નાનાંમોટાં સંધાણો થશે એને નાના નાના ફેરફારો દ્વારા પરિવરતનને વધારે સુગમ બનાવવાનો પ્રયાસો પણ થતા રહેશે. શિક્ષણ અંગેના મારા બીજા, બહુ થોડા સમયના અનુભવનો મારો બીજો પાઠ પણ અહીં કામ આવે છે.
મેં એ પણ જોયું કે વિદ્યાર્થીઓ જ્યારે વાસ્તવિક જીવન સાથે વિષયની સુસંગતતા જુએ છે ત્યારે શીખવાની પ્રક્રિયા પરાકાષ્ટાએ પહોંચે છે. એવું જ સુધારણાઓ સાથે પણ છે, કારણ કે આખરે તો લોકોને સુધારણાના હેતુની પ્રતીતિ થાય ત્યારથી જ સુધારણા પ્રક્રિયાનો અમલમાં આવશે.
અને છેલ્લે:
શિક્ષણ પ્રદાન, પ્રક્રિયા સુધારણા અને પરિવર્તનની પહેલ, એ બધામાં લોકોનું સામેલ થવું સ્વાભાવિક અને જરૂરી છે. લોકો કેવી રીતે શીખે છે, બદલાય છે અને અનુકૂલન કરે છે તે જાણવાથી મહત્વપૂર્ણ સંસ્થાકીય ફેરફારો/સુધારણાઓને અમલમાં મૂકવામાં બહુ મદદ મળી રહે છે.
આ શ્રેણીના લેખક શ્રી તન્મય વોરાનો સંપર્ક tanmay.vora@gmail.com વીજાણુ સરનામે થઇ શકે છે.
ભીમતાલ જોઈને નીકળ્યા પછી સાંજે છ સાડા છ સુધી કાઠગોદામ પહોંચી ગયાં. ત્યાં અમને એક ઉડીપી રેસ્ટોરંટમાં, આટલા દિવસો પછી, ઈડલી-વડા, ઢોસા, સંભાર્ચટની વગેરે ઝાપટવા મળ્યું એટલે સૌ પ્રસન્ન થઈ ગયાં.
ભાવતાં ભોજન કરીને ભલે ખુશ થયાં પણ છૂટા પડવાની વેળા નજદીક આવતી હતી એ વિચારથી કંઇક વિષાદની લાગણી પણ વારંવાર મનનો કબજો લઇ લેતી હતી. બધાં એકી અવાજે કહેતાં હતાં કે આ પ્રવાસમાં સમય એટલો ઝડપથી પસાર થઈ ગયો કે, ઘર કે ઘરનાં લોકોને યાદ કરવાની પણ ફુરસદ ન મળી. હવે તો કાઠગોદામથી દિલ્હી અને પછી દિલ્હી પહોંચ્યા પછી આ પંખીમેળામાંથી પંખીઓ જુદા જુદાં સ્થળે ઉડી જવાનાં હતાં. પણ હજુ અમારી પાસે થોડાક કલાકો હતાં. એનો પૂરેપુરો ઉપયોગ કરીને ખૂબ મોજમસ્તી, ધમાલ, હસાહસ કરી. અલબત્ત આજુબાજુના પ્રવાસીઓને ત્રાસ તો પહોંચ્યો હશે પણ એ લોકો કોઈએ ફરિયાદનો સૂર ન ઉઠાવ્યો એટલે અમને મોકળું મેદાન મળી ગયું.
ફરી ફરીને વિચાર એ આવતો હતો કે અમારાં સહયાત્રીઓમાંથી કેટલાંક તો જિંદગીમાં એકમેકને પહેલી જ વાર મળ્યાં હતાં. હજી પંદર દિવસ પહેલાં તો એકબીજાંથી અજાણ્યાં હતાં. માત્ર પંદર (ખરેખર તો ગણવા જઈએ તો તેર જ) દિવસમાં એવાં કેવાં એક અદૃશ્ય તંતુથી જોડાઈ ગયાં કે જાણે ચીરપરિચિત હોઇએ? મારાં એક મિત્રનું અવલોકન મને સાચું લાગે છે કે જ્યારે આપણે પૂરેપુરી સુખસગવડો, સુવિધાઓ સાથે પ્રવાસ કરતાં હોઈએ છીએ ત્યારે અન્યોન્ય સાથે એ રીતે નથી જોડાઈ શકતાં જેટલાં થોડી તકલીફો, થોડી અગવડો, થોડી અસુવિધાઓ વચ્ચે જોડાઈએ છીએ.
આ સફરની જ વાત લઇએ. અમારામાંનાં ઘણાંને સવારના પહોરમાં ઊઠતાંવેંત ચાની તલપ લાગવા માંડે. બધે ઠેકાણે તો બેડ ટી (મોર્નિંગ ટી) ઉપલબ્ધ ન પણ હોય. આવા વખતે મુંબઈથી આવેલાં ચંદ્રિકાબહેન અને રમેશભાઈ સાથે ગરમ પાણીની કીટલી લાવેલાં એ એવી તો આકર્ષણનું કેંદ્ર બની ગયેલી કે એ જેના રૂમમાં હોય ત્યં બધાં ટોળે વળે. રાતના સમયે જો બ્રેડબટર અને સૂપનાં રેડી પૅકેટથી ભોજન પતાવવાનું હોય તો એ કીટલીમાં થયેલ ગરમ પાણીમાં સૂપ બનતો જાય અને પીરસાતો જાય. સૂપની ચુસકીઓ અને બ્રેડબટરનાં બટકાંઓની સાથે અલકમલકની વાતો કરતાં કરતાં ભોજનને ન્યાય મળતો જાય. ફાઇવસ્ટાર હૉટેલના ડનલોપનાં ગાદલાંઓમાં નીંદર ખુલતાં જ ચા મળી જવાની સુવિધા મળતી હોત તો આ હસી-મજાકની છોળો ક્યાંથી ઊડી હોત !
આ પરિસ્થિતિમાં ‘ધ બર્નિંગ ટ્રેન’ ફિલ્મનું ગીત
પલ દો પલ કા સાથ હમારા, પલ દો પલ કી યારી હૈ
ઇસ મંઝિલ પર મિલનેવાલે, ઉસ મંઝિલ ઓઅર ખો જાયેંગે
યાદ આવતું હતું. બરાબર આ પંક્તિઓ પ્રમાણે જ દિલ્હીથી કોઈ અમદાવાદ જવાનું હતું તો કોઈ ફરીદાબાદ જવાનું હતું – પણ સૌ કોઈ જિંદગીભરનું સંભારણું અને ફરીથી આ રીતે મળવાની આશાનું ભાથું લઈને છૂટાં પડવાનાં હતાં એ વાતની પ્રસન્નતાથી બધાંની દિલ આબાદ હતાં.
સમાપ્ત
સુશ્રી આશાબેન વીરેન્દ્રનો સંપર્ક avs_50@yahoo.com વિજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.
વિક્રમ સારાભાઈ, જયંત નાર્લીકર, રાજા રામન્ના, હોમી સેઠના, માધવ ગાડગીલ, સી.એન.આર.રાવ, આર.એ.માશેલકર, અશોક ઝુનઝુનવાલા જેવાં નામોમાં શી સમાનતા છે? આ સૌ આપણા દેશના અગ્ર હરોળના વિજ્ઞાનીઓ છે એ ખરું, પણ એ ઉપરાંત તેઓ ‘શાંતિસ્વરૂપ ભટનાગર પારિતોષિક’ પ્રાપ્ત વિજ્ઞાનીઓ છે. ‘રીસર્ચ લેબોરેટરીના પિતામહ’ તરીકે આદરણીય ગણાતા શાંતિસ્વરૂપ ભટનાગર વૈજ્ઞાનિક સંશોધનને વરેલી સંસ્થા ‘કાઉન્સિલ ફોર સાયન્ટિફિક એન્ડ ઈન્ડસ્ટ્રીઅલ રિસર્ચ’ (સી.એસ.આઈ.આર.)ના સ્થાપક નિયામક હતા. તેમનું અવસાન ૧૯૫૫માં થયું. એ પછી તેમની સ્મૃતિમાં તેમના નામે પારિતોષિકનો આરંભ ૧૯૫૮થી કરવામાં આવ્યો, જે છેક ૨૦૨૧ સુધી, સી.એસ.આઈ.આર.ના સ્થાપના દિન 26 સપ્ટેમ્બરના રોજ, નોંધપાત્ર પ્રદાન કરનાર ૪૫ વર્ષથી નાની વયના વિજ્ઞાનીને એનાયત કરવામાં આવતો હતો. પાંચ લાખ રૂપિયાની રકમનો આ પુરસ્કાર વિજ્ઞાનીઓમાં અતિ પ્રતિષ્ઠિત મનાતો આવ્યો છે, જેના માટે સંબંધિત વિવિધ લોકો પાસેથી સૂચન અને ભલામણ આવકારવામાં આવે છે. છ દાયકા કરતાં વધુ સમયથી ચાલી આવતો આ ક્રમ છેક ૨૦૨૨માં તૂટ્યો. એ વરસે પારિતોષિક પ્રાપ્તકર્તાઓનાં નામ નક્કી થઈ ગયાં હતાં, પણ તેની ઘોષણા કરવામાં આવી નહીં. આ વરસે, એટલે કે ૨૦૨૩માં હજી આ અંગેની કોઈ હિલચાલ જણાતી નથી. વિજ્ઞાન અને પ્રૌદ્યોગિકી વિભાગના મંત્રી જિતેન્દ્ર સિંઘના જણાવ્યા અનુસાર સરકારે સુવ્યવસ્થીકરણ (રેશનલાઈઝેશન)ના ભાગરૂપે આ પુરસ્કારને હાલ અટકાવવાનો નિર્ણય લીધો છે. વિજ્ઞાન ક્ષેત્રના પુરસ્કારના નવા માળખા અંગે કામ ચાલી રહ્યું હોવાના અહેવાલ છે. ‘બહુ ઝડપથી’ તેની ઘોષણા કરવામાં આવશે.
આ અગાઉ, સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૨માં યોજાયેલી એક મીટિંગમાં ગૃહસચિવ અજય ભલ્લાએ કરેલી ઘોષણા અનુસાર વિજ્ઞાનીઓ તેમજ તબીબી ક્ષેત્રના સંશોધકોને અપાતા પુરસ્કારમાં ઘટાડો કરી દેવાનું અને તે કેવળ ‘ખરેખર લાયક’ ઉમેદવારો પૂરતા જ મર્યાદિત રાખવાનું નક્કી કરવામાં આવ્યું. ડિપાર્ટમેન્ટ ઑફ સાયન્સ એન્ડ ટૅક્નોલોજી, ડિપાર્ટમેન્ટ ઑફ બાયોટૅક્નોલોજી, પૃથ્વી વિજ્ઞાન મંત્રાલય, કાઉન્સિલ ઑફ સાયન્ટિફીક એન્ડ ઈન્ડસ્ટ્રીઅલ રિસર્ચ, ડિપાર્ટમેન્ટ ઑફ એટમિક એનર્જી, ડિપાર્ટમેન્ટ ઑફ હેલ્થ રિસર્ચ તેમજ ભારત સરકારના મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક સલાહકારના કાર્યાલય જેવા વિજ્ઞાન સાથે સંકળાયેલા દેશભરના વિવિધ વિભાગોના સેક્રેટરીઓ તેમજ વરિષ્ઠ અધિકારીઓની ઉપસ્થિતિ આ મિટીંગમાં હતી. આ વિવિધ વિભાગો દ્વારા નાનામોટા વિવિધ પુરસ્કાર એનાયત કરીને વિજ્ઞાનીઓની સિદ્ધિને પોંખવામાં આવતી હતી. એ યાદ રાખવું જરૂરી છે કે પુરસ્કાર અને ઈનામમાં પાયાનો ભેદ છે. કોઈ સ્પર્ધા જીતવા બદલ જે અપાય એ ઈનામ, પણ કોઈ વ્યક્તિના પ્રદાનને પુરસ્કૃત કરવા બદલ જે એનાયત કરવામાં આવે એ પુરસ્કાર. વિજ્ઞાનીઓની કારકિર્દીમાં અમુક તબક્કે પુરસ્કાર પ્રોત્સાહનનું કામ કરે છે, કેમ કે, તે તેમના સમગ્ર પ્રદાનને લક્ષમાં રાખીને આપવામાં આવે છે. તેની રકમ નાની હોય કે મોટી એ મહત્ત્વનું નથી, પણ પ્રદાનની નોંધ લેવાય એ બાબત વધુ મહત્ત્વની છે. કોઈ મોટો અને પ્રતિષ્ઠિત પુરસ્કાર પામતા મોટા ભાગના વિજ્ઞાનીઓ પોતાની કારકિર્દીમાં અગાઉ નાનાં સન્માનોથી સન્માનિત થઈ ચૂક્યા હોય છે.
વિજ્ઞાન ક્ષેત્રના ભાવિ અગ્રણીઓની ઓળખ કરાવવામાં આ પુરસ્કાર અતિ મહત્ત્વનું પગથિયું બની રહ્યો છે. ભટનાગર પારિતોષિકથી પુરસ્કૃત પાંચસોથી વધુ વિજ્ઞાનીઓ પૈકી ૧૬ને આગળ જતાં પદ્મવિભૂષણ, ૪૯ને પદ્મભૂષણ અને અને ૬૯ને પદ્મશ્રી પુરસ્કાર પ્રાપ્ત થયા. આ સરકાર દ્વારા અપાતું નાગરિકસન્માન છે. આવા સાત વિજ્ઞાનીઓને આ ત્રણે સન્માન પ્રાપ્ત થયાં. ભટનાગર પુરસ્કારથી પુરસ્કૃત પચીસેક વિજ્ઞાનીઓ અત્યંત પ્રતિષ્ઠિત એવી રોયલ સોસાયટીના ફેલો બન્યા છે, પંદર વિજ્ઞાનીઓ અમેરિકાની નેશનલ એકેડેમી ઑફ સાયન્સીસના ફોરેન એસોસિયેટ છે, અને ૧૪૩ વિજ્ઞાનીઓ ધ વર્લ્ડ એકેડેમી ઑફ સાયન્સીસના ફેલો છે. આમ, એક સન્માનીય પુરસ્કાર લાયક વ્યક્તિને યોગ્ય સમયે મળે તો તે કારકિર્દીમાં ઉદ્દીપક સમો બની રહે છે.
આઈ.આઈ.ટી.ના એક વિજ્ઞાનીએ એક અખબારને જણાવ્યું કે વિજ્ઞાનીઓના સમુદાયમાં એવી વ્યાપક ભાવના પ્રવર્તી રહી છે કે સરકારને વિજ્ઞાનીઓ પર પૂરતો વિશ્વાસ નથી. ભટનાગર પુરસ્કારને બે વર્ષથી કશા કારણ વિના અટકાવી રાખીને સરકારે દર્શાવી દીધું છે કે આ સમુદાય પ્રત્યે સરકારનું વલણ કેવું છે. અન્ય એક વિજ્ઞાનીએ જણાવ્યું છે કે આપણા યુવાન વિજ્ઞાનીઓને પ્રોત્સાહિત કરવા માટેનો આ ઉત્તમ પુરસ્કાર છે. આ વિજ્ઞાનીઓએ ઉજ્જ્વળ કારકિર્દી માટે વિદેશમાં સ્થાયી થવાનું આકર્ષણ છોડીને દેશની પ્રગતિમાં પોતાનું પ્રદાન કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. સખત મહેનત અને તીવ્ર બુદ્ધિમતાથી તેઓ આગળ આવ્યા છે.
અગાઉ ૨૦૨૨માં ગૃહસચિવ અજય ભલ્લાએ ઘોષિત કરેલું કે કેન્દ્ર દ્વારા મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક સલાહકાર સાથે મસલત કરીને ‘નોબેલ પુરસ્કાર જેવો’, ખાસ વિજ્ઞાન માટેનો ‘વિજ્ઞાનરત્ન’ પુરસ્કાર શરૂ કરવામાં આવશે, જેનું મહત્ત્વ ‘ભારતરત્ન’ જેવું હોઈ શકે. અજય ભલ્લાએ ત્યારે જણાવ્યા મુજબ વિજ્ઞાન ક્ષેત્રના વિવિધ પુરસ્કારો બંધ કરીને આવો એક મોટો પુરસ્કાર શરૂ કરવાનું વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીનું, સન્માનની પ્રણાલિને પરિવર્તિત કરવાનું દર્શન જણાવ્યું હતું, જેમાં ‘ખરેખર લાયક ઉમેદવારો’ની પસંદગીમાં પારદર્શિતા સુનિશ્ચિત કરાશે એમ જણાવવામાં આવ્યું હતું.
અત્યારે તો એમ જણાય છે કે ‘એક રાષ્ટ્ર, એક પુરસ્કાર’ પ્રકારનું કશુંક નવું ગતકડું વહેતું મૂકવામાં આવે એની તૈયારીઓ થઈ રહી છે, જેમાં સૂત્રાત્મકતા, લોકરંજકતા અને વ્યર્થતા વધુ, પણ નક્કરતા નહીંવત્ હોય. એમ લાગે છે કે ઇતિહાસ પછી હવે વર્તમાન સરકાર વિજ્ઞાનનો વારો કાઢવામાં છે. અંધશ્રદ્ધા, દ્વેષ અને જૂઠાણાંનો પ્રસાર વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજીના માધ્યમથી કરવામાં આવી રહ્યો હોય એવા અભિગમને પણ નાગરિકોનો મોટો હિસ્સો ‘વૈજ્ઞાનિક અભિગમ’ ગણાવવા તત્પર હોય ત્યારે કયું ક્ષેત્ર પોતાની અસલિયત ગુમાવવામાં બાકી રહેશે એ સવાલ છે!
‘ગુજરાતમિત્ર’માં લેખકની કૉલમ ‘ફિર દેખો યારોં’માં ૨૪ – ૦૮ – ૨૦૨૩ના રોજ આ લેખ પ્રકાશિત થયો હતો.
વર્તમાન યુગમાં અનેકવિધ કારણોસર બાળકોમાં વિસ્મયનો લોપ થઈ રહ્યો છે. પણ પંદર- વીસ વર્ષ પહેલાં સુધી ખાસ કરીને બે બાબતો બાળકોને સદાય આકર્ષતી. સર્કસ અને જાદુનો ખેલ. સિનેમા ખરું, પણ તેમાં આ બન્નેની સરખામણીએ આકર્ષણ ઓછું, કેમ કે, આમાં તમામ બાબતો નજરની સામે જ ભજવાતી જોવા મળે. આંખોને આંજી નાખે એવી ઝાકઝમાળ અને મોં પહોળું થઈ જાય એવું કૌતુક જીવંત રીતે દેખાય. ગામમાં કે શહેરમાં સર્કસ આવે એટલે પહેલાં તો છાપામાં એની જાહેરખબરો જોઈને મનમાં માહોલ બંધાવા લાગે. ફરતી રીક્ષામાં થતી સમજાય નહીં એવી હિન્દીમાં થતી જાહેરાતો, રીક્ષામાંથી ફેંકાતા સાવ રદ્દી, પાતળા, મોટે ભાગે પીળા રંગનાં ચોપાનિયાં, એમાં કાળા ધાબા જેવા છપાયેલાં એકાદ બે ચિત્રો, જેમાં એકાદું ચિત્ર હાથીનું હોય એવો ખ્યાલ આવે અને એકાદમાં કોઈક છોકરીને અંગકસરતના દાવની મુદ્રામાં દેખાડી હોય. સર્કસનો મુકામ ગામમાં લાંબા સમય માટે હોય. એટલે મનમાં ધીમે ધીમે એ જોવાની તૈયારી થતી રહે.
સર્કસ જોવાની ખરી મઝા રાતના છેલ્લા શોમાં. સાંજના શોમાંય ચાલે. પણ રાત્રે એનો ઠાઠ જુદો જ હોય. ચકાચૌંધ કરી દેતી રોશની, ભડક રંગ વડે દોરાયેલાં ચિત્રોવાળાં પાટિયાં, જેમાં બે મોટા દાંત દેખાડતો હીપ્પોપોટેમસ, એકાદ બે જોકરના ચહેરા, મોટરસાયકલ અને જીપના સ્ટંટનાં દૃશ્ય વગેરે જોવા મળે. પહેલાં સાયકલ ચલાવતા રીંછનું કે વાઘનું ચિત્ર ખાસ જોવા મળતું. આ બધાંની સાથે સાથે ડીઝલથી ચાલતા જનરેટરનો તાલબદ્ધ અવાજ ભળી ગયો હોય, અને સાઉન્ડ સીસ્ટમ પર ન સમજાય એવાં હિંદી ગીતો વાગી રહ્યાં હોય.
એક તરફ પતરાં મારીને બનાવેલી કેબીનમાં પાંજરા જેવી જાળીની પાછળ લાલ, પીળા, લીલા વગેરે જેવા રંગોની ટિકીટોની થપ્પી લઈને બેઠેલો દક્ષિણ ભારતીય ચહેરાવાળો માણસ અને ટિકીટબારી પર લખેલા વિચિત્ર ગુજરાતી અક્ષરોમાં ટિકીટના દર જોવા મળે. ટિકીટ લઈને લોખંડના ઉભા કરેલા પ્રવેશદ્વારમાંથી અંદર દાખલ થઈએ એટલે લાંબો પેસેજ હોય, જેમાં પ્રવેશતાં જ ઘાસ, પ્રાણીઓની લાદ વગેરેની મિશ્ર સુગંધ નાકમાં પ્રવેશી જાય. આ પેસેજની બન્ને બાજુએ બે-ચાર હાથી, ત્રણ-ચાર ઘોડા અને ઊંટ બાંધેલા હોય અને એ ઘાસ ખાતા હોય. એની પાછળ અસંખ્ય નાના નાના તંબૂઓ બાંધેલા જોવા મળે. સર્કસના માહોલમાં રીતસર પ્રવેશી ગયા હોઈએ એવું લાગે.
સર્કસની આવી સૃષ્ટિના એક સર્જક જેમિનિ શંકરન ૨૩ એપ્રિલ, ૨૦૨૩ના રોજ, ૯૮ વર્ષની જૈફ વયે અવસાન પામ્યા. અત્યારે પચાસની પાર પહોંચેલા મોટા ભાગના લોકો પોતાના બાળપણમાં શંકરનની આ સૃષ્ટિથી પૂરેપૂરા, પણ પોતાની જાણબહાર પરિચિત હશે. કેમ કે, બાળપણમાં જોવાયેલાં સર્કસમાંના મોટા ભાગના શંકરનનાં હોય એવી પૂરેપૂરી શક્યતા. સર્કસ શંકરનનું જીવન અને કવન બની રહ્યું હતું. યુવાવસ્થાથી તેમને સર્કસનો જે ચસકો લાગ્યો એ આજીવન રહ્યો.
કેરળના કોલાશેરીમાં 13 જૂન, 1924ના રોજ જન્મેલા શંકરન સાત ભાઈબહેનોમાં પાંચમા ક્રમે હતા. સાતમું ધોરણ પસાર કર્યા પછી પોતાના પિતાજી સમક્ષ એક્રોબેટિક્સ શીખવાની ઈચ્છા વ્યક્ત કરી. પરિવારના પ્રોત્સાહન થકી તેમણે કીલેરી કુન્નીકન્નન પાસે ત્રણ વર્ષ સુધી સર્કસનો અભ્યાસ કર્યો. એક શાળામાં વ્યાયામના પ્રશિક્ષક રહી ચૂકેલા કુન્નીકન્નન કેરળમાં સર્કસના આદ્યસ્થાપક મનાય છે. કેરળનું સૌ પ્રથમ સર્કસ શરૂ કરનાર તેમનો જ એક વિદ્યાર્થી હતો. કુન્નીકન્નન સર્કસની સ્કૂલ ચલાવતા. આ દરમિયાન તેમણે કરિયાણાની દુકાન ચલાવવાનો પણ નિષ્ફળ પ્રયત્ન કરી જોયો. એ પછી તેઓ સૈન્યમાં જોડાયા અને દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન કલકત્તામાં વાયરલેસ ઓપરેટર તરીકે કામ કર્યું. ચાર વર્ષ સૈન્યમાં કાર્યરત થયા પછી 1946માં તેઓ પાછા વતન આવી ગયા. સર્કસ પ્રત્યેનો તેમનો અનુરાગ ઓસર્યો નહોતો, બલ્કે પ્રબળ બન્યો હતો. હવે તેમણે કુન્નીકન્નનના શિષ્ય એમ.કે.રમણ પાસે તાલિમ લેવાનો આરંભ કર્યો.
બે વર્ષની સઘન તાલિમ પછી શંકરન હોરિઝોન્ટલ બાર તેમજ ઝૂલાના ખેલના નિષ્ણાત બન્યા. તેમણે ફરી એક વાર કલકત્તાની વાટ પકડી, કેમ કે, એ સમયે કલકત્તા સર્કસનું કેન્દ્ર સમું હતું. શંકરનને ‘બૉસ લાયન સર્કસ’માં ‘ટ્રેપીઝ આર્ટિસ્ટ’ (ઝૂલાના ખેલના ખેલાડી) કામ મળી ગયું. તેમની ખ્યાતિ ઝડપથી પ્રસરવા લાગી અને માગ વધવા માંડી. તેઓ પહેલાં ‘નેશનલ સર્કસ’ અને પછી ‘રેમન સર્કસ’માં જોડાયા.
એ અરસામાં મહારાષ્ટ્રની ‘વિજય સર્કસ કંપની’ બંધ થવાને આરે હોવાના સમાચાર શંકરનને મળ્યા. તેમણે આ તક ઝડપી લીધી અને છ હજાર રૂપિયામાં એક ભાગીદાર સહદેવન સાથે તેને ખરીદી લીધી. વર્ષ હતું 1951નું. ત્રણ હજાર રોકડા ચૂકવ્યા અને બાકીના હપતે. પોતાની રાશિ ‘જેમિનિ’ (મિથુન) પરથી તેમણે આ કંપનીનું નામકરણ કર્યું ‘જેમિનિ સર્કસ’. કંપની ખાસ મોટી ન હતી. થોડાં પ્રાણીઓ હતાં, જેમાં બે સિંહનો સમાવેશ થતો હતો. દેશના ચોથા સ્વાતંત્ર્ય દિન 15 ઑગષ્ટ, 1951થી ‘જેમિનિ સર્કસ’ બીલીમોરા ખાતે કાર્યરત થયું. તેને કારણે શંકરન ‘જેમિનિ’ના પર્યાય બની રહેવાના હતા અને તેમની ઓળખ ‘જેમિનિ શંકરન’ તરીકે આજીવન બની રહેવાની હતી.
એ સમયે સમગ્ર દેશમાં ગણતરીનાં પ્રાણી સંગ્રહાલય હતાં. વિવિધ જંગલી પશુઓ જોવાનું કૌતુક સૌને રહેતું. અલબત્ત, ઘણાં રાજવી પરિવારોનું અંગત પ્રાણીસંગ્રહાલય રહેતું. દેશના સ્વાતંત્ર્યને પગલે રજવાડાં નાબૂદ થયાં. ઘણા રાજવી પરિવારોને આર્થિક ભીંસનો સામનો કરવાનો આવ્યો. એમાંના ઘણાએ પોતાની પાસેનાં વન્ય પશુઓ સર્કસ કંપનીઓને વેચ્યાં. આમ, આ સંજોગોમાં સર્કસમાં વન્ય પશુઓનું આકર્ષણ મુખ્ય બની રહ્યું. માત્ર પ્રાણી સંગ્રહાલયમાં કે પુસ્તકમાં જોવાં મળે એવાં પ્રાણીઓ સર્કસમાં જોવા મળતાં. સર્કસમાં ખેલ કરતાં પ્રાણીઓ પર અત્યાચાર થતો હોવાની સભાનતા હજી પ્રગટવાને વાર હતી. જેમિનિ શંકરન પોતાના સર્કસમાં અનેક આકર્ષણો ઉમેરતા ગયા. તેમણે ઉરાંગઉટાંગ અને ઝેબ્રા જેવાં વિદેશી પ્રાણીઓને આયાત કર્યા.
અનેકવિધ પ્રાણીઓની સાથોસાથ અનેક કલાકારો અને તેમનાં અચંબો પમાડતાં કરતબ ‘જેમિનિ સર્કસ’નું આકર્ષણ બની રહ્યાં. દેશના વિભિન્ન પ્રદેશોમાં તેના શો યોજાવા લાગ્યા. વિદેશમાં પણ ‘જેમિનિ સર્કસ’ લોકપ્રિય બનતું ગયું. જેમિનિ શંકરને ઘણી વાર ચાર્ટર્ડ પ્લેનમાં એક દેશથી બીજા દેશ જવાનું થતું. સર્કસના જંગી રસાલાના સ્થળાંતર માટે સ્પેશ્યલ ટ્રેન કરવી પડતી. સામાન્યમાં સામાન્ય માણસથી લઈને ઉચ્ચ સામાજિક મોભો ધરાવતા લોકો માટે સર્કસનું આકર્ષણ સમાન હતું. જવાહરલાલ નહેરુ, લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી, ઈન્દિરા ગાંધી, મોરારજી દેસાઈ જેવા જે તે સમયના વડાપ્રધાનો, ડૉ. એસ. રાધાકૃષ્ણન, ઝાકીર હુસેન જેવા રાષ્ટ્રપતિઓ, વી.કે.કૃષ્ણમેનન જેવા નેતાઓ પણ સર્કસ જોવા આવતા. તો વિદેશમાં માઉન્ટબેટન પરિવાર, માર્ટિન લ્યુથર કિંગ (જુનિયર) જેવા મહાનુભાવો સર્કસ જોવા આવતા. (2011માં આ લખનાર ‘જમ્બો સર્કસ’ જોવા ગયો ત્યારે તેના પેસેજમાં જવાહરલાલ નહેરુ, ડૉ. રાધાકૃષ્ણન, ઈન્દિરા ગાંધી સાથે એ સર્કસમાલિકની તસવીર પ્રદર્શિત કરવામાં આવી હતી. ત્યારે જાણ નહોતી કે એ સર્કસમાલિક બીજું કોઈ નહીં, પણ જેમિનિ શંકરન હતા.)
સોવિયેત સંઘના મોસ્કોમાં યોજાતા આંતરરાષ્ટ્રીય સર્કસ મહોત્સવ માટે ભારતનું પ્રતિનિધિત્વ કરવાનું માન ‘જેમિનિ સર્કસ’ને પ્રાપ્ત થયું હતું. 1963માં મોસ્કો જતાં અગાઉ, તત્કાલીન વડાપ્રધાન નહેરુએ તીન મૂર્તિ ભવન ખાતે સર્કસની સમગ્ર ટીમનું સ્વાગત કર્યું હતું. મોસ્કો, સોચી અને યાલ્ટા (હવે યુક્રેનમાં) જેવાં શહેરોમાં ‘જેમિનિ સર્કસ’ના શો યોજાયા હતા.
આગળ જતાં રાજ કપૂરની ફિલ્મ ‘મેરા નામ જોકર’ (૧૯૭૦), કમલ હસનની ફિલ્મ ‘અપૂર્વ સહોદરર્ગલ (૧૯૮૯, હિન્દીમાં ‘અપ્પુ રાજા) જેવી સર્કસના કથાનકવાળી ફિલ્મોમાં ‘જેમિનિ સર્કસ’ પડદે પણ દેખાયું.
‘જેમિનિ સર્કસ’ એક હરતાફરતા પ્રાણી સંગ્રહાલય જેવું બની રહેલું. વીસ હાથીઓ, ચાલીસ સિંહ, પંદર વાઘ, ત્રીસ ઘોડા, છ ઊંટ, ત્રણ રીંછ અને બે જળવ્યાઘ્ર (સી લાયન) ધરાવતું તે ભારતનું સૌથી મોટું સર્કસ હતું. વિદેશી કલાકારોનું આકર્ષણ પણ તેમાં ઉમેરાતું ગયું.
સતત આગેકૂચ કરી રહેલા ‘જેમિનિ સર્કસ’ પછી શંકરને વધુ એક સર્કસ શરૂ કરવાનું નક્કી કર્યું. પટણામાં, ૧૯૭૭માં તેમણે ‘જમ્બો સર્કસ’નો આરંભ કર્યો. આ બન્ને સર્કસ વધુ ને વધુ લોકપ્રિય બનતાં રહ્યાં. એક સમયે ‘જેમિનિ સર્કસ’માં છસો અને ‘જમ્બો સર્કસ’માં ચારસો જેટલા કલાકારો કામ કરતા હતા. એંસીના દાયકામાં રંગીન ટેલીવિઝન ને વિડીયો કેસેટ પ્લેયરનું આગમન થતાં સિનેમાગૃહોના અસ્તિત્વ પર ખતરો તોળાતો હોવાનું લાગ્યું, પણ સર્કસની લોકપ્રિયતા અડીખમ રહી. સામાન્ય માણસ માટે સાવ હાથવગા મનોરંજનનું, ચમકદમક ભરી અજાયબ સૃષ્ટિની ઝાંખી કરાવતું માધ્યમ તે બની રહ્યું.
ત્રણેક વખત ‘જેમિનિ સર્કસ’માં અકસ્માત થયા, જેમાં આગના બનાવ મુખ્ય હતા. અલબત્ત, જેમિનિ શંકરને તેનાથી હાર્યા વિના હિંમતભેર સર્કસના શો ચાલુ રાખેલા. વચગાળામાં સર્કસમાં અન્ય ભાગીદારો ઉમેરાતા, પણ આખરે બન્ને સર્કસ જેમિનિ શંકરનની માલિકીનાં જ રહ્યાં.
વીસમી સદીના અંતિમ કાળમાં સમગ્ર વિશ્વનો તખતો પલટાઈ રહ્યો હતો. પર્યાવરણલક્ષી બાબતો અંગે જાગૃતિ આવવાનો આરંભ થઈ ગયો હતો. પશુઓ પર ક્રૂરતાના નિવારણ અંગેના કાયદા ઘડાઈ રહ્યા હતા અને તેનું પાલન ચુસ્તપણે થવા લાગ્યો હતો. ૧૯૯૮માં ભારત સરકારે સર્કસમાં વન્ય પશુઓના ઉપયોગ પર પૂર્ણપણે પ્રતિબંધ મૂકી દીધો. આને કારણે કેવળ ‘જેમિનિ’ કે ‘જમ્બો’ સર્કસને જ નહીં, સમગ્ર સર્કસ ઉદ્યોગને આકરો ફટકો વાગ્યો. એક તરફ સર્કસમાંનાં પ્રાણીઓને પાછાં વનમાં છોડાય એમ નહોતું, અને બીજી તરફ સર્કસમાં તેમનો ઉપયોગ પ્રતિબંધીત બન્યો. આથી, સર્કસમાલિકોના ભાગે કેવળ એ પ્રાણીઓને સાચવવાના જ રહ્યા. આને પગલે આર્થિક ભારણ વધતું ચાલ્યું. અનેક નાનાં સર્કસ ધીમે ધીમે બંધ થવા લાગ્યાં. અલબત્ત, હાથીઓના ઉપયોગને શરતી મંજૂરી અપાઈ હતી.
શંકરનની હયાતિમાં જ તેમનાં બન્ને સર્કસનો હવાલો તેમના પુત્રો અજય શંકર અને અશોક શંકરે સંભાળી લીધો હતો. અલબત્ત, શંકરનની સક્રિયતા ઘટી નહોતી. 2013માં ભારત સરકાર દ્વારા સર્કસમાં હાથીઓના ઉપયોગ પર પણ પ્રતિબંધ મૂકાયો. દરમિયાન ઈન્ટરનેટ સર્વવ્યાપી બની ચૂક્યું હતું. એકવીસમી સદીની નવી પેઢીમાં વિસ્મય અને કુતૂહલનો અભાવ સામાન્ય બાબત જણાઈ રહી હતી. આમ છતાં, ‘જેમિનિ સર્કસ’ અને ‘જમ્બો સર્કસ’ ચાલુ રહ્યાં હતાં. તેમને મરણતોલ ફટકો કોવિડના સમયગાળા દરમિયાન પડ્યો. મોટા ભાગના કલાકારો પોતાના વતનમાં ચાલ્યા ગયા. જે બચેલા તેમનું વેતન અને નિભાવખર્ચ રોજના પચાસેક હજારનો હતો. સર્કસનાં સાધનો કટાવા માંડ્યા હતા. મહાવરાના અભાવે કલાકારોની ચપળતા ઘટી રહી હતી. આમ છતાં, શંકરને આશા ગુમાવી નહોતી. સરકાર એક-દોઢ કરોડની વ્યાજમુક્ત લોન આપે તો બધું પાછું પાટે ચડી જાય એવી તેમની ગણતરી હતી.
છેક સુધી સ્વસ્થ રહેલા જેમિનિ શંકરનને છેલ્લે હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવ્યા હતા. ૯૮ વર્ષની પાકટ વયે તેમણે શ્વાસ મૂક્યો એ સમયે ‘જેમિનિ સર્કસ’નો શો કેરળના કાન્હનગડમાં ચાલી રહ્યો હતો, જ્યારે ‘જમ્બો સર્કસ’ બંગલૂરુમાં ભજવાઈ રહ્યું હતું.
મલયાલમમાં તેમની આત્મકથા(જીવનકથા)નું પ્રકાશન થયેલું છે. તે અંગ્રેજી કે હિન્દીમાં અનુવાદિત થાય તો અનેક રોમાંચક વિગતો અન્ય ભાષાના રસિકો સુધી પહોંચી શકે. અત્યારે પચાસ વટાવી ચૂકેલી પેઢીની અનેક સ્મૃતિઓ સર્કસ સાથે સંકળાયેલી હશે. એ સ્મૃતિઓનું સર્જન કરવામાં મહત્ત્વનું પ્રદાન કરનાર જેમિનિ શંકરનના અવસાન સાથે ભારતીય સર્કસઉદ્યોગના એક દીર્ઘ અને ભવ્ય પ્રકરણનો પણ નિ:શંકપણે અંત આવ્યો છે એમ કહી શકાય.
પૃથ્વીના વાતાવરણનું સરેરાશ ઉષ્ણતામાન વધી રહ્યું છે તે બાબતે હવે કોઈને શંકા નથી. એમ થવા પાછળ માણસની પ્રવૃત્તિઓ જ છે તે બાબત પણ શંકા નથી. થોડાં વર્ષો અગાઉ આ બંને બાબતે જાણી જોઈને શંકા કરનારા ઘણા હતા. એમાં અજ્ઞાન કરતાં સ્થાપિત હિતો વધારે હતાં કારણ કે અમેરિકા જેવાં રાષ્ટ્રોને ડર હતો કે વૈશ્વિક ઉષ્મન્ (ગ્લોબલ વૉર્મિંગ / Global Warming)ના ઉપાયો કરવાથી તેઓનાં અર્થતંત્રની ગતિ ધીમી પડી જશે. પરંતુ વૈજ્ઞાનિકોએ ભાખ્યું હતું તેવી જ રીતે કુદરતની થપાટો લાગવાનું શરૂ થયું ત્યારે વાસ્તવિકતા સમજાવા લાગી.
સદ્ભાગ્યે સૌથી મોડા સળવળનારા રાજનેતાઓ પણ વૈજ્ઞાનિક તથ્યો અને તેનાં દેખીતાં પરિણામો જોઈને સજાગ થઈ ગયા છે. વિશ્વસ્તરે એવું સહકાર્ય થવા લાગ્યું છે જેનાથી ઉષ્મન્ ધીમું પડે અને તેના પરિણામે થતી અસર હળવી બને. આવી મંત્રણાઓ અને સંધિઓનું જ એક પાસું છે “નેટ-ઝીરો”નો વિચાર. “નેટ’ (Net) એટલે જમા અને ઉધાર પાસાંઓ સરભર કર્યા પછી બચતી ચોખ્ખી સિલક. હવામાનમાં થતા ફેરફાર (ક્લાઇમેટ ચેન્જ / Climate Change)ના વિષય ઉપર યુનો દર વર્ષે એક બેઠક બોલાવે છે. તેને કૉન્ફરન્સ ઓફ પાર્ટીઝ (Conference of Parties – CoP) કહે છે. ઇંગ્લૅન્ડમાં ગ્લાસગો ખાતે ૨૦૨૧માં મળેલી આ બેઠકમાં નક્કી થયું કે માણસ જાતે વર્ષ ૨૦૫૦ સુધી કાર્બન ડાયોક્સાઇડ બાબતે “નેટ-ઝીરો” બની જવું. એટલે પોતાની પ્રવૃત્તિઓ એવી રીતે ગોઠવવાની કે તેમાંથી ઉત્પન્ન થતો કાર્બન ડાયોક્સાઇડ વાયુ એટલો જ હોય જેટલો કુદરતમાં જ શોષાઈ શકે.
આ સાદા વિધાન પાછળ વિજ્ઞાન અને ગણિત છુપાયેલાં છે. જે પેઢીએ ૨૦૫૦ સુધી અહીં રહેવાનું છે તેણે નેટ-ઝીરોનું આખું બખડજંતર સમજી લેવા જેવું છે. દાખલા તરીકે, ૨૦૫૦ની જ વાત શા માટે? કાર્બન ડાયોક્સાઇડની વાત કેમ? તે ઘટી શકે? નેટ-ઝીરો ન થાય તો શું? એ બધા પ્રશ્નો સમજવાના છે. આમાંથી ઘણું તો માધ્યમોમાં ચર્ચાઈ જ ચૂક્યું છે અને વિવિધ ભવિષ્યવાણી વિશે વાચકો જાણતા પણ હશે જ. એટલે બહુ પુનરાવર્તન ન કરતાં, ટૂંકામાં પૂર્વભૂમિકા કરીને નેટ-ઝીરો પાછળનો તર્ક સમજવાનો અહીં પ્રયત્ન કરીશું.
ઉષ્મન્ શાથી?
પૃથ્વીને સૂર્ય તરફથી ઊર્જા મળે છે. આમાંથી અમુક હિસ્સો ઉત્સર્જનરૂપે પાછો અવકાશમાં જાય છે. આ બંનેની વાર્ષિક માત્રા લગભગ નિયત હોતાં એક પ્રકારનું સમતોલન હજારો વર્ષથી જળવાઈ રહેતું હતું. પરંતુ ગઈ સદીના અંતમાં એવું ધ્યાનમાં આવ્યું કે વાતાવરણનું ઉષ્ણતામાન સૂક્ષ્મ માત્રામાં વધી રહ્યું છે. અભ્યાસ કરતાં માલૂમ પડ્યું કે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ તથા બીજા ત્રણ-ચાર વાયુઓની પ્રકૃતિ એવી છે કે જો એ હવામાં હાજર હોય તો પૃથ્વી તરફથી અવકાશમાં ફેંકાતી ગરમીને એ જવા નથી દેતા. તેને અહીંના વાતાવરણમાં કેદ કરી લે છે. આને કારણે ઉષ્ણતામાન થોડું વધે છે.
ગ્રીન હાઉસ વાયુઓને નામે ઓળખાતા આ જૂથમાં ક્લૉરો ફ્લૉરોકાર્બન, ઑઝોન, નાઇટ્રોજનના ઓક્સાઇડ અને કંઈક અંશે મિથેન, માણસ જાતની પ્રવૃત્તિને કારણે વધ્યા છે. આ બધા કરતાં માત્રામાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ વધારે છે કારણ કે તે ઊર્જા ઉત્પન્ન કરનારાં બળતણને કારણે વધે છે. આ બધાની અસર ઔદ્યોગિક ક્રાન્તિ પછી જ જણાવા લાગી છે. આથી હવામાનબદલની ચર્ચામાં વર્ષ ઈ.સ. ૧૮૫૦ને સરખામણી માટે વાપરવામાં આવે છે.
અંગારવાયુની આવક-જાવક :
કોઈ પણ સેન્દ્રિય પદાર્થ (એટલે કે જેમાં કાર્બન એક ઘટક હોય) તેને બાળવાથી કાર્બનનો ડાયોક્સાઇડ (C૦2) ઉત્પન્ન થાય. તેનું ગુજરાતી નામ અંગારવાયુ છે. લાકડાં, કોલસા, ગેસ, ડીઝલ, પેટ્રોલ, છાણાં કે ગાર્ડનનો કચરો – એ બધાંમાં કાર્બન છે, જે બળવાથી ઊર્જા આપે છે અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ પણ આપે છે. આ ઉપરાંત, સિમેન્ટ ઉદ્યોગમાં અને લોખંડ બનાવવાની પ્રક્રિયામાં ગંજાવર માત્રામાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ નીકળે છે.
બીજી તરફ સારી વાત એ છે કે આ એવો ગ્રીન હાઉસ વાયુ છે જેનો કુદરત નિકાલ પણ કરે છે. સૂર્યપ્રકાશની હાજરીમાં થતી પ્રકાશ સંશ્લેષણની ક્રિયામાં વનસ્પતિ તેને “શ્વાસ”માં લે છે અને “ઉચ્છ્વાસ”માં પ્રાણવાયુ પાછો આપે છે. એટલે કાર્બન ડાયોક્સાઇડની સફાઈ કરવામાં જંગલોનું મહત્ત્વ ખૂબ છે. તે ઉપરાંત સમુદ્રનાં ઉપરતળે થતાં પાણીમાં પણ મોટી માત્રામાં અંગારવાયુ શોષાતો રહે છે.
ઔદ્યોગિક ક્રાન્તિથી પહેલાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડનું ઉત્પાદન અને શોષણ લગભગ સરભર થતાં હતાં અને તેથી હવામાં ભળેલા એ વાયુની માત્રા સ્થિર હતી. હવાના એક લાખ લીટરમાં માત્ર ૨૮ લીટર અંગારવાયુ હતો (તેને ૨૮૦ ppm – parts per million કહે છે.) શોષણ એટલું જ રહ્યું પણ ઉત્પાદન વધતું ગયું તેથી આજે એ માત્રા ૪૧૦ ppm સુધી પહોંચી ગઈ છે. આ જ વાત બીજા શબ્દોમાં કહેવી હોય તો આમ છે : વાતાવરણમાંથી શોષાઈ જતા કાર્બન ડાયોક્સાઇડની માત્રા વર્ષે ૧૫ અબજ ટન છે, જે પહેલાં પણ એટલી જ હતી. પરંતુ ઉત્સર્જન ૧૫ અબજ ટનથી વધતું-વધતું આજે ૩૬થી ૩૮ અબજ ટન થઈ ગયું છે. આથી વરસે ૨૨ (બાવીસ) અબજ ટન કાર્બન ડાયોક્સાઇડ વાતાવરણમાં ઉમેરાતો જ રહે છે.
કઠણાઈ એ વાતની છે કે એ અશ્વત્થામા જેવો અમર છે – હજારો વર્ષ ઝળૂંબતો રહેવાનો છે! અને વર્ષાનુવર્ષ સિલક વધતી જાય છે. અને જેમ-જેમ ગ્રીન હાઉસ વાયુઓનો સંઘરો વધતો જાય છે, તેમ-તેમ વાતાવરણમાં ઉષ્મા પણ સંઘરાતી જાય છે. પરિણામે ઉષ્ણતામાન વધતું જાય છે. ઈ.સ. ૧૮૫૦ની સરખામણીએ તે અત્યારે ૦.૮થી ૧૦ સે. જેટલું વધી ચૂક્યું છે. માત્ર આટલો વધારો કેટલો પરચો બતાવે છે તેનાં આપણે જ સાક્ષી છીએ. તો, આવું ક્યાં સુધી ચાલી શકે?
નેટ-ઝીરો અને ૧.૫૦સે.
નેટ-ઝીરો અને ઉષ્ણતામાનના વધારા વચ્ચે શું સંબંધ? એ સમજવા માટે સાથેના ચિત્રમાં બતાવેલી એક પાણીની ટાંકીનું ઉદાહરણ લઈએ.
મખમલના ગાલીચા ઉપર એને ઉભાડી છે તેથી તમને એ છલકાય તે પરવડે તેમ નથી. તેમાં બે-ત્રણ પાઇપો દ્વારા પાણી ઉપરથી આવે છે અને નીચે એક નળ મારફત બહાર જાય છે. ઉપરથી આવતું પાણી વધારે છે અને નળ આખો ખોલી નાંખો તોપણ એટલું બહાર નથી જતું. સ્વાભાવિક છે કે ધીરે-ધીરે ટાંકીમાં પાણીની સપાટી વધતી જશે. ઉપરના પાઇપ એ કાર્બન ડાયોક્સાઇડ ઉત્પન્ન કરતા સ્રોતો છે અને નળ એટલે જંગલ અને સમુદ્ર દ્વારા શોષાતો વાયુ છે. એની એક મર્યાદા છે. એટલે ટાંકી છલકાતી રોકવા માટે ઉપાય એ જ છે કે ઉપરના પાઇપોમાંથી આવતું પાણી ઘટતું જાય.
એની માત્રા નળમાંથી બહાર જતા પાણી જેટલી થાય તો તે ટાંકી માટે “નેટ-ઝીરો’ ક્ષણ હશે. ટાંકીને આપણું વાતાવરણ માની લો તો એ ક્ષણ ત્યારે આવશે જ્યારે માત્ર ૧૫ અબજ ટન કાર્બન ડાયોક્સાઇડ વાયુ ઉત્પન્ન થશે, કારણ કે એટલો જ બહાર જઈ શકે છે. પાણીનો પ્રવાહ ઘટાડવા જેટલું સહેલું એ કામ નથી. કાર્બન ઉત્સર્જનની આપણને જરૂર પણ છે અને સુખસાહેબીની લાલચમાં એ ન ઘટે તેવી ઇચ્છા પણ છે. આથી ટાંકી છલકાવાની છેક અણી પર આવે ત્યાં સુધી મામલો ખેંચવાની માણસની વૃત્તિ છે.
વાતાવરણના સંદર્ભમાં આ છલકાવું એટલે શું?
વૈજ્ઞાનિકોએ અંદાજ માંડ્યો છે કે જો ઉષ્ણતામાન ઈ.સ. ૧૮૫૦ની તુલનામાં ૧.૫૦ સે. જેટલું વધી જશે તો તે પછી થતી અસરો અપરિવર્તનીય (Irreversible) હશે. જેમ કે ધ્રુવ પ્રદેશમાં બરફ ઉનાળામાં પીગળે તો શિયાળામાં પાછો બંધાય છે. પરંતુ ૧.૫૦ સે.ની હદ પાર કરી ગયા તો એ પાણીમાંથી ફરી બરફ નહીં જ થાય. અથવા જે જીવ-પ્રજાતિઓ મરી જશે તે ઉષ્ણતામાન પાછું ઘટવાથી પાછી નહીં આવે. આમ, ૧.૫૦ સે.ના સાપેક્ષ વધારાને “છલકાવા’ની ઘડી માનીને આયોજન કરવાનું છે.
ગણતરી એવી પણ છે કે વાતાવરણમાં જ્યારે ૩૦૦૦ અબજ ટન અંગારવાયુ જમા થઈ જશે ત્યારે ઉષ્ણતામાન ૧.૫૦ સે. જેટલું વધશે. અગાઉ જોયું તેમ શોષણ પછી પણ દર વર્ષે ર૨ અબજ ટન કાર્બન ડાયોક્સાઇડ સિલક રહે છે. તે હિસાબે તો “છલકાવા”ને દોઢસો વર્ષની વાર છે. પરંતુ ખરેખર તેવું નથી. ૩૦૦૦ અબજ ટનમાંથી ૨૦૦૦ અબજ ટન તો આપણે આજ લગી ઉમેરી ચૂક્યા છીએ. (અને તેને પરિણામે ૧૮૫૦ ઈ.સ.ની સાપેક્ષમાં ઉષ્ણતામાન પણ ૦.૮થી ૧.૧૦ સે જેટલું વધી જ ચૂક્યું છે.) એટલે બચેલા ૮૦૦-૧૦૦૦ અબજ ટનમાં જ મહાલવાની માણસને છૂટ છે! બીજા શબ્દોમાં “નેટ-ઝીરો” પહોંચવા માટે ૪૦-૪૫ વર્ષ જ બાકી છે.
ઉપાય કોણ કરે?
એ જોતાં ક્રમશઃ પેલા શેષ રહેતા રર અબજ ટન કાર્બન ડાયોક્સાઇડને શૂન્ય સુધી લાવવાનો છે. ખરો ઉપાય તો જીવનધોરણ બદલીને ઊર્જાનો ઉપયોગ ઘટાડવાનો છે. પણ એ અવાસ્તવિક છે; તેથી મુદ્દો રાજકીય બને છે. પછાત અને વિકાસશીલ દેશો કહે છે કે વિકસિત દેશોએ જ ૨૦૦૦ અબજ ટનથી વાતાવરણ ભરી દીધું છે. “તો બાકીના ૧૦૦૦ અબજ ટનના વપરાશમાં તમે બહાર રહો. અમારી મૂળભૂત જરૂર તો પૂરી નથી થઈ તો અમે ક્યાં કપાત કરીએ.” બીજી તરફ, યુરોપ-અમેરિકાના દેશોને એવા જીવનધોરણની ટેવ પડી ગઈ છે કે એને સમજાતું જ નથી કે ઘટાડો કેમ કરાય. વાત ખરી છે કે વહેલા ઊઠીને એ લોકો આપણો નાસ્તો કરી ગયા છે. તેઓ આ વાત સમજે છે પણ દલીલ આપે છે કે અમને આવાં પરિણામની ખબર નહોતી.
તેથી બીજો માર્ગ ચર્ચામાં છે; તે છે ઊર્જા મેળવવાના માર્ગો બદલવાનો. જેમાં કાર્બન ન હોય તેવા અપારંપરિક સ્રોતો તરફ ક્રમશઃ જવાનું. પરમાણુ ઊર્જા, જળવિદ્યુત, સૌર અને પવન ઊર્જા પર સંશોધનો કરવાનો. વિકાસશીલ દેશોની માંગણી છે કે આ કામમાં નવો ખર્ચ થાય તે વિકસિત દેશો આપે. એ લોકોએ વરસે ૧૦૦ અબજ ડૉલર પૂરા પાડવાના વાયદા તો કર્યા છે પણ નાણાં નક્કર સ્વરૂપે આવતાં નથી.
ત્રીજો સીધો ઉપાય છે વૃક્ષો અને જંગલો વધારવાનો. પરંતુ વાસ્તવમાં એવું બનતું નથી. રહેણાક અને ખેતી માટે જંગલો સાફ કરાય છે. વધી રહેલી ગરમીને કારણે હવે તો દાવાનળ લાગવા માંડ્યા છે, જેથી વૃક્ષો બળી જાય અને છોગામાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ આપી જાય છે! સારી વાત છે કે મતભેદો હોવા છતાં એક સહમતી આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે છે કે ભેગા મળીને જ કામ થશે. આથી દરેક દેશે પોતે કઈ રીતે ઉત્સર્જન ઘટાડશે તે બતાવતી દરખાસ્તો પૅરિસ ખાતે મળેલી CoP21 (વર્ષ ૨૦૧૫)માં રજૂ કરી.
તેને INDC(Intended Nationally Determined Contributions) અથવા ઉત્સર્જન બાબતના રાષ્ટ્રના ઇરાદા કહી શકાય. જુદી-જુદી રીતે કાર્બન ઘટાડવાનાં લક્ષ્યો દેશોએ તેમાં લખી મોકલ્યા છે. એ પ્રયત્ન તો નિષ્ઠાવાળો છે, પરંતુ નિષ્ણાતોએ ગણતરી કરીને જોયું કે જો ખરેખર જ બધા દેશ પોતાનાં વચન પાળી ઉત્સર્જન ઘટાડે તોપણ ૧.૫૦ સે.ની મર્યાદા માટે એ પૂરતાં નથી. એ પ્રમાણે. ઉષ્ણતામાન (૧૮૫૦ની સરખામણીએ) લગભગ ૨.૫૦ સે. જેટલું વધી શકે.
આથી ૨૦૨૧ની ગ્લાસગો (ઇંગ્લેન્ડ)ની મિટિંગમાં વચગાળાનાં લક્ષ્યો પણ ભેગાં કરાયાં. દા.ત., ૨૦૩૦ સુધી (૨૦૧૦ની સરખામણીમાં) કાર્બન ડાયોક્સાઇડ ૪૫% ઘટાડવો. બીજી તરફ ઉષ્ણતામાન હવે ૧.૫૦ સે.ને બદલે હવે ૨.૦૦ સે. જેટલું વધી શકે છે તે માટે બધાએ મન મનાવી લીધું છે. માત્ર કાગળ ઉપર લખ્યું છે કે “પ્રયત્ન ૧.૫૦ સે. જેટલું જ વધે તેવા કરવા.” આ અરધા અંશથી પરિસ્થિતિ કેટલી અસહ્ય બનશે તે તો સમય આવતાં ખબર પડે. ધ્રુવ પ્રદેશોનો બરફ પીગળી પાણી સમુદ્રમાં આવશે, તેના કારણે સમુદ્રની સપાટી ૪૦ સે.મી. ચઢવાની હતી તે ર૦ને કારણે ૫૦ સે.મી. ચઢશે. તો કેટલા વધુ ટાપુઓ ડૂબશે અને સમુદ્રકિનારાનાં શહેરોમાં કેટલો વિસ્તાર ભરતીના ક્ષેત્રમાં ડૂબી જશે એ તો કલ્પનાનો વિષય છે.
આ બધાં વચ્ચે એક વાત સમજવા જેવી છે. ઊર્જાનો ઉપયોગ અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડનું સર્જન સરકારો નથી કરતી; પ્રજા કરે છે. તેથી ઉપાય યોજનામાં લોકો સાથ ન આપે તો જે થવાનું છે તે થઈને જ રહેશે.
દેશના પહેલા વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુના સલામતી કાફલામાં તેમની મોટરકારની આગળ એક પાઈલોટિંગ મોટરસાઈકલ જ રહેતી હતી. આજે પંજાબની આમ આદમી પાર્ટીની સરકારના મુખ્યમંત્રી ભગવંત માનના સલામતી કાફલામાં બેતાળીસ વાહનો હોય છે ! કદાચ એ દેશના કોઈ પણ વીઆઈપીનો સૌથી મોટો સુરક્ષા કાફલો છે. પણ રહો તેમની પૂર્વેના કોંગ્રેસ અને અકાલી દળના મુખ્યમંત્રીઓના સુરક્ષા કાફલા પણ કંઈ સામાન્ય નહોતા. તેમના કાફલામાં અનુક્રમે ઓગણચાલીસ અને તેત્રીસ વાહનો રહેતા હતા ! સલામતીના નામે વીઆઈપી કલ્ચર કેવું ફાટીને ધૂમાડે ગયું છે તેના આ વિરોધ અને રોષ જન્માવે તેવા દાખલા છે.
પદ, પ્રતિષ્ઠા અને સુરક્ષાને ધ્યાનમાં રાખીને જેમને કેટલીક ખાસ સગવડો કે વિશેષાધિકારો આપવામાં આવે છે તે વીઆઈપી ગણાય. તેમાં રાજનેતાઓ, વહીવટી, પોલીસ અને લશ્કરી અધિકારીઓ, ન્યાયાધીશો, ફિલ્મીકલાકારો, ક્રિકેટરો , ધાર્મિક નેતાઓ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.
વીઆઈપીને મળતી ખાસ સુવિધાઓનો એ હદે દેખાડો અને અમર્યાદિત ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે કે તે વીઆઈપી કલ્ચર નહીં અપસંસ્કૃતિ કહેવાય. તેને માઈબાપ સરકાર સંસ્કૃતિ, વીઆઈપી ફસ્ટ, હીરોગીરી , શક્તિનું પ્રદર્શન, તાકાતનો દેખાડો, સ્ટેટ્સ સિમ્બોલ અને સરકારી સુવિધાભોગી વર્ગ તરીકે પણ ઓળખી શકાય..વૈભવ પ્રત્યે આકર્ષિત અને અચંબિત ભારતીય લોકમાનસ દિલોદિમાગથી તો સાદગી સમર્થક અને પ્રશંસક છે. એટલે વીઆઈપી કલ્ચર પ્રત્યે લોકોમાં તિરસ્કારની ભાવના વ્યાપક છે.
હજુ હમણાના જ દિવસોમાં અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશ ગૌતમ ચૌધરી પુરુષોત્તમ એકસપ્રેસમાં નવી દિલ્હીથી પ્રયાગરાજ જઈ રહ્યા હતા. ટ્રેન ત્રણ કલાક લેટ ચાલતી હતી. તેથી જજસાહેબે અલ્પાહાર માટે પેન્ટ્રીનો અને પછી પોલીસનો સંપર્ક કર્યો. પણ તેમને કોઈ જવાબ મળ્યો નહીં. આ સંદર્ભે અલ્હાબાદ વડી અદાલતના રજિસ્ટાર(પ્રોટોકોલ) એ રેલવેના જનરલ મેનેજરને પત્ર લખી ફરિયાદ કરી અને જજસાહેબને પડેલ તકલીફ તથા પ્રોટોકોલનો અમલ ના કરવા બદલ જવાબદારો સામે પગલાં ભરવા જણાવ્યું. દિલ્હી હાઈકોર્ટના પૂર્વ અને કોલકાતા હાઈકોર્ટના વર્તમાન જજ ગૌરાંગ કંઠના દિલ્હી આવાસે સુરક્ષામાં તહેનાત પોલીસકર્મીથી ઘરનો બહારનો ગેટ ખૂલ્લો રહી જતાં જજસાહેબનો પાલતુ કૂતરો ક્યાંક જતો રહ્યો.એટલે ન્યાયાધીશ મહોદયે દિલ્હીના પોલીસ કમિશનરને પત્રથી ફરિયાદ કરી કે તેમનો કૂતરો સુરક્ષાકર્મીના બેજવાબદાર વર્તનથી ખોવાઈ ગયો હોઈ તેમને તાત્કાલિક સસ્પેન્ડ કરો.
શાયદ તાજેતરના આવા જ બનાવોને અનુલક્ષીને ચીફ જસ્ટિસ ઓફ ઈન્ડિયાએ તમામ હાઈકોર્ટોના ચીફ જસ્ટિસને પત્ર લખી જણાવ્યું છે કે જજીસ તેમને પ્રોટોકોલ પ્રમાણે જે સુવિધાઓ મળે છે તેનો વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગ કરે અને લોકોના કરતાં તેઓ જુદા કે ઉંચા છે તેવું દેખાડવા તેનો ઉપયોગ ન કરે. જસ્ટિસ ચંદ્રચૂડની આ ટકોર સમયસરની છે અને જો તેનો અમલ થશે તો તે જજીસને જાહેર આલોચનાથી બચાવશે.
છેક ૨૦૧૩માં એક જાહેર હિતની અરજીના ચુકાદામાં સુપ્રીમ કોર્ટે વીઆઈપીઓના વાહનો પરની લાલ લાઈટ દૂર કરવા કાયદામાં સુધારો કરવા અને વીઆઈપીની યાદી જાહેર કરવા કેન્દ્ર સરકારને જણાવ્યું હતુ. સરકારને આટલી આસાન બાબતનો અમલ કરતાં ચાર વરસ લાગ્યા હતા. ૨૦૧૭માં ભારત સરકારે મોટર વાહન નિયમોમાં સુધારો કરીને લાલ લાઈટ દૂર કરી હતી. સામંતશાહી કે સત્તાનું પ્રતીક લાલ બત્તી જવાથી લોકોના તમામ દુ:ખ દૂર થઈ ગયાં અને વીઆઈપી કલ્ચર નાબૂદ થઈ ગયું એવો માહોલ એ સમયે ઉભો કરવામાં આવ્યો હતો.
પરંતુ વીઆઈપી કલ્ચર તો બીજા અનેક સ્વરૂપે હજુ છે જ. અત્યાધિક સુરક્ષા વ્યવસ્થા, વીઆઈપીને કારણે રસ્તા પરનો ટ્રાફિક રોકવો, ટોલ ટેક્સમાંથી મુક્તિ, ઉદ્દઘાટનો અને શિલાન્યાસોની તકતીઓમાં નામ, સાઈરન, એરપોર્ટ કે રેલવે સ્ટેશનો પર અલગ વીઆઈપી લોન્જ, વિમાનમાં ચઢવામાં પ્રાથમિકતા, અનેક બાબતોમાં વીઆઈપી ક્વોટા જેવા વિશેષાધિકારો હજુ યથાવત છે. કેટલાક તો તેમણે જાતે મેળવી લીધા છે. જેમ કે સરકારી ગાડીમાં બાળકોને શાળાએ મોકલવા કે પત્નીએ શાકબકાલુ લેવા જવું, પટાવાળાએ સાહેબ આવે ત્યારે બ્રીફ કેસ લેવા જવું, ડ્રાઈવર ઉંમરમાં મોટા હોય તોય સાહેબની ગાડીનો દરવાજો તો તેમણે જ ખોલવો, અંગત કામ માટે સરકારી કચેરીના સ્ટાફનો ઉપયોગ કરવો, ઓફિસના પટાવાળાને ઘરકામ માટે રાખવા વગેરે. એટલે આ બધી સગવડોની તુલનામાં વાહનો પરની લાલ લાઈટ દૂર કરવી તો સાવ તુચ્છ લાગે છે.
જો કે કેટલાક વીઆઈપીએ આ વિશેષાધિકારો પર લગામ કસવાના પ્રયાસો કર્યા છે. વર્તમાન સરકારે આખા દેશમાં સાવ સસ્તી એવી સંસદની કેન્ટીનમાં મળતી ખાણીપીણી પરની સબસિડી દૂર કરી છે. વી.પી.સિંઘે તેમના પ્રધાનમંત્રીકાળમાં વડાપ્રધાનના વિદેશપ્રવાસ વખતે આખી કેબિનેટ એરપોર્ટ પર વિદાય આપવા કે આવકારવા જાય તે બંધ કરાવ્યું હતું. તે પછીના વડાપ્રધાનો પણ તેને અનુસર્યા છે. રેલવે મંત્રી અશ્વિની વૈષ્ણવે જાતે ઓફિસમાં બેલ વગાડી પટાવાળાને બોલાવવાનું બંધ કરી રેલવેના અધિકારીઓને પણ બેલ વગાડવી બંધ કરવા જણાવ્યું છે. અસમના મુખ્યમંત્રી હિમંતા બિશ્વ સરમાએ તેમની ગાડી રસ્તા પરથી પસાર થાય ત્યારે જરાય ટ્રાફિક ના રોકવા આદેશ કર્યો છે. તેથી વીઆઈપીને કારણે જાહેર રસ્તા બંધ કરવાથી લોકોને પડતી મુશ્કેલીઓ ઓછી થશે. કદાચ આ પ્રયત્નો વીઆઈપી માનસિકતામાં બદલાવ આણી શકશે.જોકે કેટલાક વી આઈ પી એ લાલબત્તીના વિકલ્પે હૂટર અને કેટલાકે સરકારી હોદદ્દો લખેલી ઝંડી લગાવીને પોતે સામાન્ય પ્રજાથી નોખા હોવાનું જણાવવાનું ચાલુ રાખ્યું છે.
વીઆઈપી સંસ્કૃતિ સર્વત્ર વ્યાપેલી છે. નવી દિલ્હીના યમુના તટે રાજઘાટની પાડોશમાં વીઆઈપી સ્મશાન વિકસ્યું છે. ઘણાંને તેમાં મર્યા પછી સ્થાન જોઈએ છે. ભલે મદ્રાસ હાઈકોર્ટની મદુરાઈ પીઠના ચુકાદામાં મંદિરમાં વિરાજતા ભગવાન સિવાય કોઈ વીઆઈપી નથી તેમ જણાવે પણ મંદિરોમાં વીઆઈપીના માનપાન એ હદના હોય છે કે તેઓ દર્શનાર્થે પધારે છે ત્યારે આખા મંદિર પરિસરને સામાન્ય દર્શનાર્થીઓ માટે બંધ રાખવામાં આવે છે. હજયાત્રામાં પણ મોટો વીઆઈપી ક્વોટા હોય છે. કુદરતી કે માનવ સર્જિત આફત વખતે વીઆઈપી અને તેમના કુટુંબને બચાવ અને રાહત પહેલા પહોંચે છે. હોસ્પિટલની સારવારમાં તેમને અગ્રક્રમ મળે છે. એટલે માત્ર લાલ લાઈટ જવાથી વીઆઈપી કલ્ચર જવાનું નથી.
સર્વોચ્ચ અદાલતના આદેશથી ભારત સરકારને ૨૦૧૫માં વીઆઈપીની સૂચિ બનાવવી પડી ત્યારે તેમાં પહેલા ૨,૦૦૦ અને પછી ૧૫,૦૦૦ નામ હતા. બ્રિટનમાં ૮૪, ફ્રાન્સમાં ૧૦૯, જાપાનમાં ૧૨૫, જર્મનીમાં ૧૪૨, ઓસ્ટ્રેલિયામાં ૨૦૫, અમેરિકામાં ૨૫૨, દક્ષિણ કોરિયામાં ૨૮૨, રશિયામાં ૩૧૨ અને ચીનમાં ૪૨૫ વીઆઈપી છે. પણ મેરા ભારત મહાનમાં આજે આશરે પ લાખ ૮૦ હજાર વીઆઈપી છે ! હવે આ અપસંસ્કૃતિ સામે ના તો ન્યાયતંત્ર સંઘર્ષ કરતું દેખાય છે કે ના તો આમ આદમી. એટલે વીઆઈપીને તેનો પેધો પડ્યો છે અને બાકીનાને જાણે કે કોઠે પડી ગયું છે.
તાર્કિક વિરોધાભાસમાં વિશિષ્ટ ગુણધર્મ ધરાવતો વર્ગ અને સંખ્યા જેવા ગાણિતિક અથવા તાર્કિક શબ્દોનો સમાવેશ થાય છે. તે દર્શાવે છે કે આપણા તર્ક અને ગણિત જ સમસ્યારૂપ છે. તાર્કિક વિરોધાભાસ તાર્કિક તંત્રવ્યવસ્થાઓની મૂળભુત રચનામાંથી જ ઉદ્ભવે છે. આ વિરોધાભાસ સ્વ-સંદર્ભનું પરિણામ નથી પરંતુ તાર્કિક તંત્રવ્યવસ્થાની રચનાની રીત છે. આ પ્રકારના વિરોધાભાસનું સૌથી પ્રસિદ્ધ ઉદાહરણ એ સોરાઈટ્સ વિરોધાભાસ તરીકે ઓળખાતો ઢગલાનો વિરોધાભાસ છે. જ્યારે આપણે રેતીના ઢગલામાંથી એક એક કરીને રેતીના દાણાને દૂર કરીએ તો કયા તબક્કે એ ઢગલો પછી ‘ઢગલો’ નહીં રહે. ૨૦૦૦ કણ બાકી રહેશે ત્યારે, ૨૦૦ કણ બાકી રહેશે ત્યારે કે ૨૦ કણ બાકી રહેશે ત્યારે ? વિરોધાભાસ એ હકીકત પરથી ઉદ્ભવે છે કે ૨૦૦૦ દાણા હોય તો “ઢગલો હોવું” અને તેથી એક જ દાણો ઓછો થાય એટલે “ઢગલો ન હોવું” એવી વ્યાખ્યાઓના નિર્દેશની અસ્પષ્ટતા વિરોધાભાસ તરફ દોરી શકે છે.
પૃથ્વીને સૂર્ય તરફથી ઊર્જા મળે છે. આમાંથી અમુક હિસ્સો ઉત્સર્જનરૂપે પાછો અવકાશમાં જાય છે. આ બંનેની વાર્ષિક માત્રા લગભગ નિયત હોતાં એક પ્રકારનું સમતોલન હજારો વર્ષથી જળવાઈ રહેતું હતું. પરંતુ ગઈ સદીના અંતમાં એવું ધ્યાનમાં આવ્યું કે વાતાવરણનું ઉષ્ણતામાન સૂક્ષ્મ માત્રામાં વધી રહ્યું છે. અભ્યાસ કરતાં માલૂમ પડ્યું કે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ તથા બીજા ત્રણ-ચાર વાયુઓની પ્રકૃતિ એવી છે કે જો એ હવામાં હાજર હોય તો પૃથ્વી તરફથી અવકાશમાં ફેંકાતી ગરમીને એ જવા નથી દેતા. તેને અહીંના વાતાવરણમાં કેદ કરી લે છે. આને કારણે ઉષ્ણતામાન થોડું વધે છે.
મખમલના ગાલીચા ઉપર એને ઉભાડી છે તેથી તમને એ છલકાય તે પરવડે તેમ નથી. તેમાં બે-ત્રણ પાઇપો દ્વારા પાણી ઉપરથી આવે છે અને નીચે એક નળ મારફત બહાર જાય છે. ઉપરથી આવતું પાણી વધારે છે અને નળ આખો ખોલી નાંખો તોપણ એટલું બહાર નથી જતું. સ્વાભાવિક છે કે ધીરે-ધીરે ટાંકીમાં પાણીની સપાટી વધતી જશે. ઉપરના પાઇપ એ કાર્બન ડાયોક્સાઇડ ઉત્પન્ન કરતા સ્રોતો છે અને નળ એટલે જંગલ અને સમુદ્ર દ્વારા શોષાતો વાયુ છે. એની એક મર્યાદા છે. એટલે ટાંકી છલકાતી રોકવા માટે ઉપાય એ જ છે કે ઉપરના પાઇપોમાંથી આવતું પાણી ઘટતું જાય.
