-
નૃત્યભંગિમાઓનાં રેખાંકનો – ૧
મહેન્દ્ર શાહનાં કળાસર્જનોનો સંપુટ
મહેન્દ્ર શાહ રચિત નૃત્યભંગિમાઓનાં રેખાંકનો – ૧
મહેન્દ્ર શાહનું વીજાણુ ટપાલ સંપર્ક સરનામું : mahendraaruna1@gmail.com
-
રાઈનો પર્વત (૧૯૧૩) – અંક પહેલો: પ્રવેશ ૪
સર્જક : રમણભાઈ મહિપતરામ નીલકંઠ
અંક પહેલો: પ્રવેશ ૩ થી આગળ
સ્થળ : કિસલવાડી
[ રાઈ અને જાલકા સંભાષણ કરતાં પ્રવેશ કરે છે. ]
રાઈ : ગમે તે થાય, જાલકા ! પણ એમ મારા ચિત્તનું સમાધાન થવાનું નથી. શીતલસિંહને તેં ભય તથ લોભ દેખાડી મૂંગો કર્યો,પણ મારું અંત:કરણ એ પ્રકારે શાંત થાય એમ નથી. કપટથી મળવાના રાજ્યનો મારે ખપ નથી.
જાલકા: તેં માત્ર પુસ્તકો જ વાંચ્યા છે, જગત્ જોયું નથી.
રાઇ: જગત્ જો ઊંચી ભાવનાઓથી શૂન્ય હોય તો તે જોવા સરખું પણ નથી. પરંતુ, જગત્ એવું અધમ નથી. ઉચ્ચ જીવન પણ જગત્ માં શક્ય છે.
જાલકા : તને ઉચ્ચ જીવનમાં લઈ જવાનો જ મારો પ્રયાસ છે.
રાઈ : અને તે નીચ માર્ગે થઈને ?
જાલકા : ભલે ઉચ્ચતાએ પહોંચવા સારુ નીચ માર્ગ ન લઇએ, અને, આપણી સહીસલામતીની પણ દરકાર ન કરીએ, પણ પર્વતરાયના મૃત્યુ પછી રાજ્યનું શું થાય ?
રાઈ : તેની ફિકર તારે અને મારે શા માટે કરવી ?
જાલકા : જે રાજ્યમાં આપણે વસીએ તેના હિત માટે ઉત્સુક ન રહેવું એ અધર્મ છે. વળી, લાખો મનુષ્યોના જાનમાલની ખુવારી થતી અટકાવવી એ દયાના પ્રશ્નની પણ અવગણના કરવી યોગ્ય નથી.
રાઈ : હકદાર ગાદીએ બેસે તેમાં આપણે મદદ કરવી એટલું જ આપણું કર્તવ્ય છે.
જાલકા : એમાં સહાય થવાની તું પ્રતિજ્ઞા કરે છે ?
રાઈ : પ્રાણાંન્તે પણ સહાય થઈશ. ન્યાય પ્રમાણે જે હકદાર નીકળશે તેને ગાદીએ બેઠેલો જોઇશ ત્યાં સુધી વિરામ નહિ લઊં એવી પ્રતિજ્ઞા લઉં છું.
જાલકા : ત્યારે ગાદીના હકદારની ખોળ કરીએ. પર્વતરાયને પુત્ર નથી, બન્ધુઓ નથી. એણે તો દૂર દેશથી આવી આ રાજ્ય જીતી લીધેલું. તેનો પોતાનો જ આ રાજ્ય પર જૂનો હક નહિ, તો શું દેશાવરમાં એના કોઇ સગા હોય તેમાંથી કોઇને અહીં લાવીને ગાદીએ બેસાડવો ?
રાઇ : તું કહેતી હતી કે પર્વતરાયે આ દેશના પ્રથમના રાજા રત્નદીપદેવનો અધર્મથી વધ કરાવ્યો. તે વેળા રત્નદીપદેવની રાણી અમૃતદેવી બાળક કુંવર જગદીપ સાથે પોતાના પિતાને ત્યાં હતી, પણ તે પછી તેઓ ક્યાંઈ અદૃશ્ય થઈ ગયેલાં છે. તે કુંવર જડી આવે તો તેને ગાદીએ બેસાડવો જોઇએ.
જાલકા : એ તું પસંદ કરે છે ?
રાઇ : સંપૂર્ણ રીતે.
જાલકા : ત્યારે, આજ સુધી ગુપ્ત રાખેલી વાત તને કહું છું. તું જ જગદીપ છે અને હું જ તારી માતા અમૃતદેવી છું.
રાઈ : (આશ્ચર્ય પામીને ) શું ? તું મારી માતા ! (જાલકાને ભેટે છે. છૂટો પડીને ) આજ લગી તેં મને માતા વગરનો કેમ રાખ્યો ?
(વસંતતિલકા)
પાસે સુધાસરિત ને મુજ કંઠ શુષ્ક !
પાસે પ્રલેપનિધિ ને મુજ ચક્ષુ ઉષ્ણ !
પાસે સુવાસભરિ શીતલ વાટિકા ત્યાં,
હું છિન્નભિન્ન ભટક્યો તૃણઝાંખરામાં ! ૯જાલકા : તારા રક્ષણ માટે અને તારા ભાગ્યોદય માટે આ બધી ગુપ્તતા રાખવી પડી છે.
રાઈ : તારા ગાઢ વાત્સલ્યની કદર હવે મને સમજાય છે. પરંતુ, હ્રુદયમાં સ્નેહોર્મિઓ અનુભવવાનો મારા જીવનનો કેટલો બધો અમૂલ્ય સમય વ્યર્થ ચાલ્યો ગયો ! બાળપણના વહી ગયેલા દિવસો તરફ હું દૃષ્ટિ કરું છું ત્યારે મને યાદ આવે છે કે,
(દ્રુતવિલંબિત)
નિરખતો કદિ બાળક દોડતાં,
ઉલટથી નિજ માત નિહાળતાં,
ઊમળકા ઊઠતા હ્રુદયે મમ,
ન શકતો કળિ તેનું હું કારણ. ૧૦તેં મને સુખની ન્યૂનતા રાખી નથી, પણ મનમાં માતાની કુમક વિનાનાં બાળપણનાં મારાં સુખ અધૂરાં જ રહ્યાં !
(વસંતતિલકા)
‘મા’ શબ્દ ધન્ય ઊચરી નહિ મેં કદાપિ,
માગ્યા પદાર્થ નજિવા પ્રબલ સ્પૃહાથી;
ના બાલમંડળિમહીં લિધિ મેં પ્રતિજ્ઞા :
‘અન્યાય સારુ કરશે મુજ માત શિક્ષા.’જાલકા : કંઈ કંઈ સ્થળે સંતાવું પડેલું; ત્યાં હું તારી મા તરીકે શી રીતે પ્રગટ થાઉં ? ઘણાં વર્ષ વીત્યા પછી કનકપુરની સમીપમાં આ વાડી લઈને આપણે અહીં આવીને રહી શક્યા છીએ.
રાઈ : માળીને વેશે રહેવાનું તેં કેમ પસંદ કર્યું ?
જાલકા : ઘરાકોને ફૂલ આપવા જતાં નગરમાં બધે ફરી શકાય છે. એજ કામે આખરે હું રાજમહેલમાં દાખલ થઈ શકી અને પર્વતરાયનો મેળાપ કરી શકી.
રાઈ : પર્વતરાયને જુવાન કરવાના પ્રયત્નમાં તું શું રીતે ફત્તેહમંદ થવા ધારતી હતી ?
જાલકા : કેશ કાળા થાય અને ઘોડે બેસી શકાય એટલી શકિત આવે એવાં ઔષધ મારી પાસે છે, અને તેટલું કરી આપવાની મેં શરત કરી હતી. પણ, પર્વતરાયને વૈદ્યક કરતાં જાદુ પર વધારે શ્રધા હતી, અને તેથી, જાદુના પ્રયોગથી સૂકા ઝાડને એકદમ લીલો છોડ કરી બતાવવાની મારે યોજના કરવી પડી. એવો પ્રયોગ હું દેખડું તો પર્વતરાય આજ રાત્રે જ મને એવો લેખ કરી આપવાના હતા કે જુવાનીનાં ચિહ્ન તેમને પ્રાપ્ત થયેથી રાજ્યનો ચોથો ભાગ મારી તરફથી તને આપવો.
રાઈ : અને તે જાદુનો પ્રયોગ શી રીતે કરત ?
જાલકા : એ તો માત્ર પેલા કાળા પડદા પાછળ બાંધેલી દોરીઓની કરામત હતી. પાસે દાટેલું સૂકું ઝાડ ભોંયરામાં ઉતરી જાત અને તેને ઠેકાણે એક લીલો છોડ ખસી આવત.
રાઈ : આટલું બધું છલ શાને માટે ?
જાલકા : તને તારા પિતાની ગાદી પાછી અપાવવા માટે એકવાર રાજ્યનો ચોથો ભાગ તારે હાથ આવે તો કોઇ કાળે પર્વતરાય છતાં કે પર્વતરાય પછી આખું રાજ્ય સંપાદન કરવાની તને અનુકૂળતા મળે. તારા બહુબળ પર મને સંપૂર્ણ ભરોંસો છે.
રાઈ : પરંતુ બાહુબળ વાપરનારા છલનો આશ્રય નથી કરતા.
જાલકા : છલની જે શિક્ષા હશે તે હું ભોગવીશ, પણ તારા પિતાની પ્રતિષ્ઠા ખાતર અને તારી માતાના પ્રેમ ખાતર તું આ પ્રસંગ વ્યર્થ જવા ન દઈશ. બળથી રાજ્ય વશ કરીએ એવું આ વેળા આપણું સામર્થ્ય નથી. અને વળી, પ્રાણાન્તે પણ જગદીપને ગાદીએ બેસાડવાની મેં પ્રતિજ્ઞા કરી છે.
રાઈ : પણ તે અસત્યને માર્ગે ? પ્રાણાન્તે પણ ધર્મયુધ્ધ કરવા નીકળતાં મને લેશમાત્ર સંકોચ નથી.
જાલકા : પર્વતરાયનો તરા શસ્ત્રથી જ તેં વધ કર્યો છે.
રાઈ : અજાણતાં થયેલા વધમાં ક્ષત્રિયોનું પરાક્રમ ગણાતું નથી.
(દોહરો)
સામો જઈ જે ઘા કરે, તે જ ખરો રણવીર:
ચાડી ચુગલી તોલનું, છૂપું ફેંક્યું તીર. ૧૨મને પ્રગટ થવા દે કે મારા પરાક્રમનો દાવો કરવાનો મને પ્રસંગ મળે.
જાલકા : અત્યારે પ્રગટ થવાનો સમય છે ? તું ગાદીએ દૃઢ સ્થપાઈશ પછી આપણે કશું ગુપ્ત નહિ રાખીએ. પણ, જગદીપ-અરે-રાઇ ! આ અણીનો સમય છે; અને તું તારી માતાને નિરાશ ન કર. મૃત્યુની મને બીક નથી, પણ, મારા સ્વામીનું અને મારા પુત્રનું રાજ્ય સદાને માટે લુપ્ત થતું જોઈને તથા તેમનો વંશ નિર્મૂળ થતો જોઇને મારે પ્રાણત્યાગ કરવાનો ? અને, એ બધી ક્રૂરતા મેં આશાએ આશાએ કષ્ટ વેઠી સંભાળથી ઉછેરેલા મારા પુત્રને જ હાથે ?
રાઇ : મા ! મને એકવાર એ સંબોધન કરી લેવા દે. કોઇ સમીપ નથી. મા ! તારા પ્રેમ આગળ મારું આત્મબળ હારી ગયું છે. હું પણ છલની જે શિક્ષા હશે તે ભોગવીશ, હું તારી ઈચ્છાને આધીન છું.
જાલકા : જો ! પણે શીતલસિંહ સ્નાન કરીને આવે છે. જા, તું પણ સ્નાન કરી આવ. રાજાનું સ્નાન રાજાના વારસે કરવું જોઇએ.
રાઈ : મને મૃત્યુથી શી રીતે મલિનતા પ્રાપ્ત થઈ છે ? પરંતુ, નદીની શીતલતા શાન્તિકર થશે.
[રાઈ જાય છે.]
જાલકા : શીતલસિંહ ! બહુ વાર થઈ !
શીતલસિંહ : ( હાંફતો હાંફતો ) કાં તો અંધારી રાતને લીધે અથવા તો આ બનાવને લીધે નદીએ અત્યારે બહુ કારમી વસતી થઈ છે. હું નદીની રેતીમાં પેઠો એટલે પાછળથી પાસે આવી મહારાજના જેવા અવાજથી મારું નામ દઈ મને કોઈએ બોલાવ્યો. પાછો ફરી જોઉં છું તો કોઇ મળે નહિ ! થોડીવાર તો મારાથી હલાયું કે ચલાયું નહિ ! પછી પાછળ જોતો જાઉં ને આગળ ચાલતો જાઉં. એમ હું નદીકિનારે પહોંચ્યો જેવો પાણીમાં પગ મૂકું છું તેવી રાણી રૂપવતીની આકૃતિ પાણીમાંથી નીકળી આવી, અને મને અંદર બોલાવવા તેણે હાથ લાંબો કર્યો. હું ભયથી છળીને નાઠો, અને ઘણીવાર સુધી એક ઝાડને થડે વળગીને સંતાઇ રહ્યો. આખરે તારું સ્મરણ થયું ત્યારે મને હિંમત આવી, અને, હું આંખો મીંચી રાખી ને કાન દાબી રાખી જેમતેમ નાહીને અહીં દોડી આવ્યો. આ વાડીના ઝાંપામાં હું પાછો પેઠો ત્યારે હું જીવતો છું એમ મને ખાતરી થઇ. રાઇ નદીએ જતો હોય તો એને પાછો બોલાવ.
જાલકા : એને ભય નહિ લાગે અને ભૂત નહિ દેખાય ! ભયભીત દશામાં નિર્બળ થયેલા મનને જ એવી સ્વકલ્પિત ભ્રમણાઓ દેખાય છે.
શીતલસિંહ : જાલકા ! એક બીજી શંકા મને ઉત્પન્ન થઇ છે, તે હું કહું છું તે માટે ક્ષમા કરજે. તારી યુક્તિ પ્રમાણે નગરમાં સંદેશો કહેવડાવીશું અગર હું જઇને કહીશ, પણ, કલ્યાણ કામ અને બીજા રાજપુરુષો તે નહિ માને તો ? એવી વાત એકદમ ન યે મનાય.
જાલકા : તેની ફિકર કરવા જેવું નથી. મહારાજની કમ્મરમાંથી આ પત્ર મને મળી આવ્યો છે. એમાં માત્ર મહારાજની સહી અને મહોરછાપ છે. બાકીનો પત્ર કોરો છે.
શીતલસિંહ : તને, તું કહે એવી ઇબારતનો લેખ લખી આપવા મહારાજ એ પત્ર તૈયાર કરી સાથે લેતા આવ્યા હતા.
જાલકા : એ પત્ર ઉપર આપણો સંદેશો તમે લખજો. અને, મહારાજની આંગળીએથી આ વીંટી હું લેતી આવી છું. તે તેમના રિવાજ મુજબ એધાણી તરીકે પત્ર જોડે મોકલીશું.
શીતલસીંહ : આફરીન ! જાલકા, તારી અક્કલને આફરીન ! મહારાજ પોતે જીવતા હોય તો પણ આ પુરાવો તેમને માનવો પડે.
જાલકા : રાઇને આ પત્રની વાત કહેવાની નથી. ભેદમાં જેટલા ઓછા સામેલ તેટલી વધારે સલામતી. મહારાજનો આ હાર અને આ તોડો છે તે રાઇ જ્યારે મહારાજને વેશે નગરમાં જશે ત્યારે એને પહેરાવીશું. હવે આપણું કાર્ય સમાપ્ત કરીએ.
[બંને જાય છે.]
ક્રમશઃ
● ●
સ્રોત : વિકિસ્રોત
-
શ્રાવણ નીતર્યો / શ્રાવણ આવે ને…
શ્રાવણ નીતર્યોઆ શ્રાવણ નીતર્યો સરવડે કોઈ ઝીલોજી
પેલાં રેલી ચાલ્યાં રૂપ હો કોઈ ઝીલોજી.આ કપૂર-કાયા સરી જશે કોઈ ઝીલોજી
પેલા ઊડી ચાલ્યા ધૂપ હો કોઈ ઝીલોજી.આ જલધારામાં ઝૂલતી કોઈ ઝીલોજી
પેલી તૂટે મોતનમાળ હો કોઈ ઝીલોજી.આ લટ લહેરાતી લળી લળી કોઈ ઝીલોજી
પેલું કોણ હસે મરમાળ ? હો કોઈ ઝીલોજી.આ નથી ટપકતાં નેવલાં કોઈ ઝીલોજી
આ વરસે અમરત-મેહ હો કોઈ ઝીલોજી.આ સમણા કેરા કરા પડે કોઈ ઝીલોજી
આ નરદમ વરસે નેહ હો કોઈ ઝીલોજી.આ ચળકે વાદળ-તલાવડી કોઈ ઝીલોજી
એની તડકે બાંધી પાળ હો કોઈ ઝીલોજી.આ દિન વહી ચાલ્યો સુહામણો કોઈ ઝીલોજી
આ રાત ચલી રઢિયાળ હો કોઈ ઝીલોજી.આ દૂધે ધોયા ડુંગરા કોઈ ઝીલોજી
પેલી ઝરણાંની વણઝાર હો કોઈ ઝીલોજી.આ જતિસતીનાં તપ રેલે કોઈ ઝીલોજી
પેલા શિવલોચન-અંબાર હો કોઈ ઝીલોજી.—–બાલમુકુંદ દવેશ્રાવણનો મહિનો એટલે તહેવારોના દિવસો. નાગપંચમીથી શરુ થઈને જન્માષ્ટમી અને પારણા સુધીનો ઉત્સવ. ‘નંદ ઘેર આનંદ ભયો’ના નારાઓમાં ડૂબેલો જનપ્રવાહ એક મહત્વની હસ્તીને જ જાણે ભૂલી જાય છે! સમસ્ત વિશ્વ જ્યારે કૃષ્ણ-જન્મ મનાવવામાં ચક્ચૂર હોય છે ત્યારે તેને જન્મ આપનારી જનેતા,જેલના એક ખૂણામાં શું શું અને કેવું કેવું અનુભવે છે ? કદી એની કલ્પના કરી છે?
શ્રાવણ આવે ને…
શ્રાવણ આવે ને મુને મૂંઝારો થાય.
છાતીમાં ધગધગતી કેવી એ લ્હાય?
કાયા તો ઝીલે લઈ ભીતર સંગ્રામ,
વદપક્ષની રાતે મુજ હૈયું વ્હેરાય.
લમણે તો લાખ તોપમારો ઝીંકાય, હાય… શ્રાવણ આવે ને મુને મૂંઝારો થાય…..સાત સાત નવજાત હોમીને સેવ્યો,
નવ નવ મહિના આ ઉદરમાં પોષ્યો.
જન્મીને જ જવાને આવ્યો જ શાને?
કંસડાનો કેર ત્યારે કાપ્યો ન કા’ને?
ગોવર્ધનધારી કેમ બિચારો થાય? હાય … શ્રાવણ આવે ને મુને મૂંઝારો થાય…..રાધા સંગ શ્યામ ને યશોદાનો લાલ,વાહ!
જગ તો ના જાણે ઝાઝુ, દેવકીને આજ.
વાંક વિણ, વેર વિણ,પીધા મેં વખ,
ને તોયે થાઉં રાજી, જોઈ યશોદાનું હખ.
આઠમની રાતે જીવે ચૂંથારો થાય,
કેમે ન ખમાય, બહુ પીડા અમળાય..હાય… શ્રાવણ આવે ને મુને મૂંઝારો થાય…..–—દેવિકા ધ્રુવ
સુશ્રી દેવિકાબેન ઘ્રુવનાં સંપર્ક સૂત્રોઇ-મેલ ddhruva1948@yahoo.com -
ફિલ્મી ગઝલો – ૧૫. યોગેશ
ફિલ્મી ગઝલોનું નાનકડું પણ અનોખું વિશ્વ
ભગવાન થાવરાણી
ગીતકાર યોગેશનું આખું નામ યોગેશ ગૌડ. ૬૦ ના દશકમાં ફિલ્મોમાં આવ્યા એ પહેલાં જ ગૌડ અટકધારી વ્રજેન્દ્ર ગૌડ એટલે કે એમના મોટા ભાઈ ફિલ્મી દુનિયામાં સંવાદ અને પટકથા લેખક તરીકે નામ કમાઈ ચૂક્યા હતા. તેજસ્વી યોગેશને એમની કોઈ મદદ ન મળી અને યોગેશ ત્રણેક વર્ષ પહેલાં ૫૭ ની વયે અવસાન પામ્યા ત્યારે સદંતર ગુમનામીની ગર્તામાં હતા. બીજા અનેક કલાકારોની જેમ એમને પણ સંવેદનશીલતા અને અસમાધાનકારી વૃત્તિ નડી. હા, મોટા ભાઈ વ્રજેન્દ્ર પોતે ગીતકાર અને ગઝલકાર પણ હતા એ આપણે આગળ ઉપર જોઈશું.
યોગેશે મુખ્ય ધારાના એક જ સંગીતકાર સલીલ ચૌધરી માટે મહદંશે ગીતો લખ્યા. ( આનંદ, રજનીગંધા, અન્નદાતા, અનોખા દાન, છોટી સી બાત ) . બીજા અજાણ્યા સંગીતકારો માટે પણ થોડુંક કામ કર્યું. શરુઆત ૧૯૬૨ માં સખી રોબિન થી કરી ( તુમ જો આઓ તો પ્યાર આ જાએ ) પણ ઝળક્યા ‘ આનંદ ‘ ફિલ્મથી, જેના એમણે લખેલા ગીતો સુવિદિત છે. બર્મન દાદા માટે ‘ મિલી ‘ ના ગીતો લખ્યા ( ‘ આએ તુમ યાદ મુજે ‘ અને ‘ બડી સૂની સૂની હૈ ઝિંદગી યે ઝિંદગી ‘). એમના સૌથી લોકપ્રિય ગીતોમાંનુ એક એટલે ‘ મંઝિલ ‘ ( ૧૯૭૯ )નું ‘ રિમઝીમ ગિરે સાવન ‘. એમણે લખેલા મર્યાદિત ગીતોમાંથી બે ગઝલ :
આંખોં આંખોં મેં હરેક રાત ગુઝર જાતી હૈ
તુમ નહીં આતે હો તો યાદ ભી ક્યોં આતી હૈહમ ખયાલોં મેં બુલા લેતે હૈં અક્સર તુમકો
જબ તબિયત ઝરા તન્હાઈ મેં ગભરાતી હૈહરેક આહટ પે હમ ચૌંક ઊઠા કરતે હૈં
જિસ તરહ બિજલી ઘટાઓં મેં ચમક જાતી હૈ..– ફિલ્મ : મારવેલ મેન – ૧૯૬૪
– મુબારક બેગમ
– રોબિન ચેટર્જી
માના મેરે હંસી સનમ તૂ રશ્કે – માહતાબ હૈ
પર તૂ હૈ લાજવાબ તો મેરા કહાં જવાબ હૈહૈરત સે યૂં ન દેખિયે ઝર્રા હુઆ તો ક્યા હુઆ
અપની જગહ પે જાનેમન ઝર્રા ભી આફતાબ હૈતેરે શબાબ કા સુરૂર છાયા જો દો જહાન પર
મેરી નિગાહે – શૌક સે આયા યે ઈંકલાબ હૈ ..– ફિલ્મ : એડવેંચર્સ ઓફ રોબિનહૂડ – ૧૯૬૫
– મુહમ્મદ રફી
– જી એસ કોહલી
(એક અનોખી ગઝલ જેમાં દરેક શેરમાં માશુકની સૌંદર્ય – પ્રશસ્તિની સાથોસાથ આશિકની ખુમારી પણ છે.)
શ્રી ભગવાન થાવરાણીનો સંપર્ક bhagwan.thavrani@gmail.com વીજાણુ ટપાલ સરનામે કરી શકાય છે.
-
હસરત જયપુરી રચિત (શંકર)જયકિશનનાં વિસારે પડેલાં ગીતો – ૧૯૬૪ – ભાગ ૧
વિસરાતી યાદો…સદા યાદ રહેતાં ગીતો
સંકલન અને રજૂઆત: અશોક વૈષ્ણવ
હસરત જયપુરી (મૂળ નામ: ઈક઼બાલ હુસ્સૈન – જન્મ ૧૫-૪-૧૯૨૨ । અવસાન ૧૭-૯-૧૯૯૯) – શંકર જયકિશન (મૂળ નામ: જયકિશન ડાહ્યાભાઈ પંચાલ – જન્મ ૪ નવેમ્બર ૧૯૨૯ – અવસાન ૧૨ સપ્ટેમ્બર, ૧૯૭૧) અને શૈલેન્દ્રનાં સંયોજનને ‘૫૦ના દાયકામાં તેમનાં ગીતોનાં માધુર્ય, વાદ્યસજ્જામાં અવનવા પ્રયોગો અને ગીતોની બોલની સરળતાભરી બોધવાણીને કારણે ઉત્તરોત્તર સફળતા મળવા લાગી હતી. દરેક ફિલ્મમાં પાંચથી આઠ ગીતો હોય એવી વર્ષમાં પાંચ સાત ફિલ્મો કરવા છતાં ક્યાંય પણ તેમના પ્રયત્નો કે પ્રયોગોમાં ઉણપ ન હોય. પરંતુ ‘૬૦ના દાયકાથી હિંદી ફિલ્મ સંગીતનાં ક્ષેત્રમાં ફરીથી નવાં પરિવર્તનોની અસરો કળાવા લાગી હતી. સામાજિક ફિલ્મોમાં હવે હીરો હીરોઈનની પ્રેમકથાને બન્નેનાં કુટુંબોની આર્થિક સ્થિતિના તફાવતો સાથે સંઘર્ષમાં ઉતારવાની કથાઓ નવાં નવાં સ્વરૂપે આવવા લાગી હતી. હીરો રાજેંદ્રકુમાર જેવો રંગીલો કે શમ્મી કપૂર જેવો દિલફેંક ‘યુવાન’ હોય, હિરોઈનો ભણેલી ગણેલી હોય પણ ભારતીય સંસ્કૃતિના રંગે રંગાયેલી હોય એવાં કથાવસ્તુઓની પરદા પર જમાવટ કરવા માટે ગીતોની ભૂમિકાનું મહત્ત્વ વધવા લાગ્યું હતું. એટલે વિષયોમાં બહુ વૈવિધ્ય ન હોવા છતાં ગીતોની રચનાઓ વધારે અને વધારે વૈવિધ્યપૂર્ણ રહ્યા પછી પણ ફિલ્મને ટિકિટબારીએ સફળ કરે એટલાં લોકપ્રિય બને એ અંગેનાં દબાણ સંગીતકારો અને ગીતકારો પર વધવા લાગ્યાં હતાં. તેની સાથે સાથે ઓ પી નય્યર જેવા સમકાલીન સંગીતકારની તાલ પ્રધાન – વાદ્ય પ્રયોગની અભિનવતાની શૈલી પણ એક મહત્ત્વનું સ્પર્ધાત્મક પરિબળ બનવા લાગી હતી.આ બધા આંતરપ્રવાહો ભલે આપણો વિષય નથી, આપણો રસ તો માત્ર, અને માત્ર, જયકિશનના જન્મ અને હસરતના અવસાનના આ સપ્ટેમ્બર મહિનામાં, દર વર્ષે હસરત જયપુરી રચિત (શંકર)જયકિશનનાં વિસારે પડેલાં ગીતોને યાદ કરવાનો (જ) છે. અને એ ઉદ્દેશ્યને જ કેન્દ્રમાં રાખીને અત્યાર સુધી, આપણે
૨૦૧૭ માં વર્ષ ૧૯૪૯ થી ૧૯૫૪,
૨૦૧૮માં વર્ષ ૧૯૫૫ થી ૧૯૫૭,
૨૦૧૯માં વર્ષ ૧૯૫૮ અને ૧૯૫૯,
૨૦૨૦માં વર્ષ ૧૯૬૦-૧૯૬૧નાં
૨૦૨૧માં વર્ષ ૧૯૬૨નાં, અને
૨૦૨૨માં વર્ષ ૧૯૬૩નાં
ગીતો યાદ કરી ચૂક્યાં છીએ.
આજના મણકામાં આપણે હવે હસરત જયપુરી રચિત (શંકર)જયકિશનનાં વિસારે પડેલાં, વર્ષ ૧૯૬૪નાં, ગીતો યાદ કરીશું.
૧૯૬૪
વર્ષ ૧૯૬૪માં શંકર જયકિશનની આયી મિલનકી બેલા, અપને હુએ પરાયે, એપ્રિલ ફૂલ, બેટી બેટે, રાજકુમાર, સંગમ, સાંજ ઔર સવેરા અને ઝિંદગી એમ આઠ ફિલ્મો આવી. લગબગ એ જ સમયે શૈલેન્દ્રની ‘તીસરી કસમ’નાં નિર્માણમાં વ્યસ્તતાને કારણે, એકંદરે એક બે અપવાદ બાદ કરતાં આ બધી ફિલ્મોમાં હસરત જયપુરીને ફાળે વધારે ગીતો આવ્યાં. જોકે મોટા ભાગની ફિલ્મોના વિષયો પણ હસરત જયપુરીની શૈલીને વધારે અનુકૂળ પણ હતા એ યોગાનુયોગ હશે કે આયોજિત વ્યુહરચના હશે તે તો કહી ન શકાય. પણ શંકરની શૈલીને વધારે અનુકૂળ આવે વ અવિષયોનાં ગીતો પણ હસરત જયપુરીના ભાગે આવ્યાં હશે એવું આ ફિલ્મોનાં ગીતોમાં જોવા મળતું હોય એવું લાગે છે ખરૂં!
આજના મણકામાં આપણે આયી મિલનકી બેલા, અપને હુએ પરાયે, એપ્રિલ ફૂલ, અને બેટી બેટે એમ ચાર ફિલ્મોનાં ગીતોને આવરી લઈશું.
આયી મિલનકી બેલા
રાજેન્દ્ર કુમાર હવે દેખીતી રીતે બાગબગીચાઓમાં પ્રેમિકા સાથે પ્રણયમસ્તીના રૂસણાં મનામણાં અને એકરારના ફાગ ખેલે એવડો યુવાન નથી જ જણાતો. તેથી કથાવસ્તુમાં વાસ્તવિકતાની સાથે સંબંધ જાળવાના ભરપુર પ્રયાસો છતાં ફિલ્મ એકંદરે, ખાસ તો ગીતોની દૃષ્ટિએ, ‘રાજેન્દ્રકુમાર’નાં બીબામાંથી બહાર પડતી નિપજ કહી શકાય. આ હકીકતને જ પ્રમાણિત કરવા માટે મુકાયેલું હોય એવું, શંકર જયકિશનની સફળતાઓની બધી જ ખુબીઓની વાનગી સ્વરૂપ, મોહમ્મદ રફીના સ્વરમાં ગવાયેલ, હસરત જયપુરીની અભિન્ન છાપ ધરાવતું, તુમ કમસીન હો નાદાં હો સફળ થશે એવી ગળાં સુધી બધાંને ખાતરી હશે માટે બોલમાં મૈં કમસીન હું નાદાં હું નાજુક હું ભોલી હું જેવા સ્વાભાવિક ફેરફારો સાથે લતા મંગેશકરનું જોડીયાં ગીત પણ પ્રયોજાયું છે. .
મૈં પ્યારકા દીવાના સબસે મુઝે ઉલ્ફત હૈ, હર ફૂલ મેરા દિલ હૈ ઔર દિલમેં મોહબ્બત હૈ – મોહમ્મદ રફી
‘રાજેન્દ્ર કુમાર’નાં પાત્રને છાજે એવો પરિચય કરાવવામાં હસરત જયપુરીના સરળ ઉર્દુ મિશ્રિત બોલ, શંકર જયકિશનની અનેક વાદ્યપ્રચુર કર્ણપ્રિય વાદ્યસજ્જા અને મોહમ્મદ રફીના મસ્તીભર્યા સ્વરની મિઠાશ પુરેપુરી અસરકારક રહે છે.
તો બુરા માન ગયે, પ્યાર આંખોસે જતાયા તો બુરા માન ગયે – મોહમ્મદ રફી
રૂસણાં મનામણાંનાં ગીતમાં ‘તો બુરા માન ગયે’ને પૂર્વાલાપ સ્વરૂપે મુકવાનો શંકર જયકિશનનો અભિનવ પ્રયોગ તેમની પ્રયોગશીલતાની તાજગીનું પ્રમાણ બની રહે છે.
તુમ્હેં ઔર ક્યા દૂં દિલ કે સિવા તુમ કો હમારી ઉમર લગ જાયે – લતા મંગેશકર
હીરોઇન જો નૃત્યકળામાં પ્રાવીણ્ય ધરાવતી હોય તો તેના તરફથી પ્રેમનો એકરાર કરવા માટે પાર્ટીમાં નૃત્યગીતથી વધારે સફળ કિમિયો કયો હોય! એમાં પાછું શંકર જયકિશનને તો દોડવું હોય અને ઢાળ મળી જાય એવી અનુકૂળતા થઈ જાય !
અપને હુએ પરાયે
મનોજ કુમાર માટે મુકેશનો સ્વર વધારે ઉપયુક્ત રહેશે, કદાચ, એ માન્યતાને કારણે મુખ્ય પુરુષ સ્વર તરીકે મુકેશની પસંદગી કરાઇ હશે. જોકે શંક્ર જયકિશનને તો મુકેશના સ્વરને દરેક પરિસ્થિતિ અનુસાર ઢાળી લેવાની ફાવટ છે જ એટલે ગીતો કર્ણપ્રિય રહે છે. શૈલેન્દ્રની સહજ શૈલી અનુરૂપ ફિલ્મનાં વિષયવસ્તુને માન આપીને તેમને ફાળે પાંચ ગીતો અને હસરત જયપુરીની શૈલીને અનુરૂપ બે ગીતો ફિલ્મમાં છે.
દુપટ્ટેકી ગિરહામેં બાંધ લિજિયે મેરા દિલ હૈ કભી કામ આયેગા – મુકેશ
બાગબગીચાની મોજમસ્તીનાં વાતાવરણમાં ગવાતાં રૂસણાં મનામણાંની ગીત સામાન્ય રીતે જેટલી અપેક્ષિત ન હોય (એટલે કે મોહમ્મદ રફીને સહજપણે અનુકૂળ હોય) એમ જણાતી મુકેશના સ્વરની ઉણપને શંકર જયકિશનની વાદ્યબાંધણીની ભવ્યતા અનુભવવા નથી દેતી.
https://youtu.be/ZszbbZsCPhk?si=1qCuLUgwaGpGglDl
કહીં આંસુ નિકલતે હૈં કહીં ઘુંઘરૂં મચલતે હૈ, ઈસી કા નામ હૈ દુનિયા સભીકે કામ ચલતે હૈં – આશા ભોસલે
ફિલ્મનાં શીર્ષકને સાર્થક કરતી પરિસ્થિતિ આવી ગઈ છે. હીરોઇનને ભાગે પ્રેમી ન પામી શકવાની ‘કરૂણતા’ આવી ગઈ જ છે. પરિસ્થિતીની બન્ને બાજુઓના અભાવને હસરત જયપુરી ‘મુઝે લુટ લિયા તેરે પ્યારને’ જેવા બોલથી સાર્થક કરે છે તો પ્રેમીને ઘરે યોજાયેલ જલસામાં ગોઠવાયેલ નૃત્યગીતમાં પ્રેમિકાની દુઃખદ સ્થિતિને તાદૃશ કરવા માટે શંકર જયકિશન સોલો વાયોલિનના સ્વરોની મદદ લે છે.
https://youtu.be/I0aIqNlpXO0?si=JtJzm3AzN_ELkeRh
એપ્રિલ ફૂલ
શમ્મી કપૂરની સફળ થઈ ચુકેલી દિલફેંક શૈલીમાં બિશ્વજીતને ગોઠવી દેવાનો પ્રયોગ કરાયો છે.
મેરા નામ રીટા ક્રિસ્ટીના ઐ ઐ ઐ યા, મૈં હું પેરિસકી હસીના ઐ ઐ ઐ યા – લતા મંગેશકર
પરદેશમાં ઉછરેલી ભારતીય યુવતીના સ્વતંત્ર મિજાજને વ્યકત કરવાનો પ્રયાસ કરાયો છે.
તુઝે પ્યાર કરતે હૈં કરતે રહેંગે, કે દિલ બનકર દિલમેં ધડકતે રહેંગે – મોહમ્મદ રફી, સુમન કલ્યણપુર
પ્રેમના એકરારને વ્યક્ત કરવા માટે દિલનાં ઊડાણમાંથી વ્યક્ત થતી ભાવનાઓનાં યુગલ ગીતોના પ્રકાર માટે શંકર જયકિશનની પોતાની આગવી શૈલી હતી.
કેહ દો કેહ દો જહાં સે કે ઈશ્ક઼ પર જોર નહીં …. મર જાયેંગે એક દુસરે પર મચેગા કોઈ શોર નહીં – મોહમ્મદ રફી, સુમન કલ્યાણપુર
પ્રેમના એકરારને વ્યક્ત કરવા માટેનાં યુગલ ગીતોમાં પણ શંકર જયકિશનના ભાથાં પુરતું વૈવિધ્ય છે.
મેરી મોહબ્બત પાક ઔર જહાંકી ખાક મોહબ્બત કહીં તુમ્હેં પ્યાર ન હો જાયે બચ બચ કે ચલના હુઝૂર – મોહમ્મદ રફી
રૂસણાં મનામણાંનાં ગીતોની રજૂઆતમાં શમ્મી કપૂરને પણ માફક એવું વૈવિધ્ય શંકર જયકિશન અજમાવી ચુક્યા છે. જે બિશ્વજીતની અભિનય શૈલીને પાછી અનુકૂળ પણ આવી રહે છે.
ઉનકી પહેલી નઝર ક્યા અસર કર ગયી મુઝકો ક્યા હો ગયા ખુદા જાને ….. એક બીજલી ગીરી ઔર મૈં મર ગઈ મુઝકો ક્યા હુઆ ખુદા જાને – લતા મંગેશકર
નૃત્યકલામાં પ્રાવીણ્ય ધરાવતી હીરોઈનને માટે એક નૃત્ય ગીત પ્રયોજવું તો પડે જ……!
https://youtu.be/ajLYo1lcKv4?si=KqRXjb9Dy1ywotQ1
એપ્રિલ ફૂલ બનાયા તો ઉનકો ગુસ્સા આયા મેરા ક્યા ક઼સૂર જમાનેકા ક઼સૂર જિસને દસ્તુર બનાયા – મોહમ્મદ રફી, સાયરા બાનુ
જરૂર પડે તો તોફાન મસ્તીના ભાવને પણ શીર્ષક ગીતમાં વણી લેવાની હસરત જયપુરીને સારી હથોટી છે.
જોકે અહીં સખેદ નોંધવું પડે કે શંકર જયકિશનની આવી ‘તોફાનમસ્તી’ ભરી શમ્મી કપુરિયા રચનાઓમાં હવે માધુર્ય તો સાવ જ હાંસિયામં ધકેલાતું જાય છે.લોકપ્રિય ધુ ન બનાવવાની સાથે તેની બધી જ કક્ષાની ગુણવતા પણ જાળવી રાખવી એ સંતુલન કળાને વેરેવિખેર કરી નાખવામાં સ્પર્ધાના પવનોને સફળતા મળવા લાગી છે !
https://youtu.be/YRIkNX_-wM8?si=5lWer0eJvLDcw-Cw
બેટી બેટે
બેટી બેટે દક્ષિણનાં માતબર ફિલ્મ નિર્માણ ગૃહ પ્રસાદ પ્રોડક્શન્સ દ્વારા નિર્માણ થયેલી ફિલ્મ હતી, એટલે એક સામાજિક ફિલ્મમાં હોય તેવો બધો જ મસાલો ફિલ્મમાં હતો. આપણને તેનો લાભ એ મળે છે કે શૈલેન્દ્ર અને હસરત જયપુરી બન્નેની બહુ જ વિલક્ષણ કહેવાય એવી રચનાઓ સાંભળવા મળી રહે છે.
ગોરી ચલો ન હંસકી ચાલ કે જ઼માના દુશ્મન હૈ તેરી ઉમ્ર હૈ સોલા સાલ કે જ઼માના દુશ્મન હૈ – મોહમ્મદ રફી, આશા ભોસલે
મહેમુદ અને શોભા ખોટે એ સમયની એક અત્યંત સફળ જોડી હતી. તેમના ભાગે એક યુગલ ગીત તો હોય જ અને તે બહુ જ સફળ પણ હોય.
અગર તેરી જલવા નુમાઈ ન હોતી ખુદાકી કસમ યે ખુદાઈ ન હોતી – મોહમ્મદ રફી, સુમન કલ્યાણપુર
સરળ ઉર્દુ બોલના પ્રયોગને કારણે પ્રેમના એકરારના બહુપ્રચલિત ફિલ્મી પ્રયોગ તરીકે આ ગીત જરૂર ગમી જાય છે. જોકે એટલું સારૂં હતું કે આ ફિલ્મો જોતી વખતે મનમાં એવો સવાલ ન થતો કે સામાન્ય હિંદી ભાષી પાત્રો અચાનક ગીત ગાતી વખતે આટલી પ્રભાવશાળી ઉર્દુમાં કેમ સરી પડી શકતાં હશે !
બાત ઈતની સી હૈ કહ દો કોઈ દિવાનો સે આદમી વો હૈ જો ખેલા કરે તૂફાનો સે – મોહમ્મદ રફી
શૈલેન્દ્રની હાજરી હોય ત્યારે પણ હસરત જયપુરીને ફાળે આવું પ્રેરણાદાયક ગીત આવે એ સુખ્દ અપવાદ જ લાગે ! જોકે હસરત જયપુરીએ આ તકને ન્યાય આપવાં કયંય કચાશ નથી રાખી.
બીજી એક નોંધપાત્ર બાબત છે પહેલા ને ત્રીજા અંતરામાં શંકર જયકિશને કરેલ એકતારા જેવાં લોકસંગીતનાં વાદ્યનો પ્રયોગ છે.
પ્રભુ જી રખો લાજ હમારી … તેરે સિવા અબ કૌન બચાયે … . આયી વિપદા ભારી – મોહમ્મદ રફી
ખુબ જાણીતાં પરંપરાગત ભજન ‘પ્રભુ જી રખો લાજ હમારી‘ના આટલા જ બોલનો ઉપયોગ કરી અહીં પૅરડી રચી છે. ગીતનો ઉપયોગ ફિલ્મમાં કેવી મજેદાર રીતે કર્યો છે તે તો ગીતની વિડીયો ક્લિપ જોતાં જ સમજાઈ જાય છે.
ઉઠા અર્જુન ધનુષ ઉઠા … તીર ચલા – મોહમ્મ્દ રફી
ફિલ્મમાં મહેમુદ શોભા ખોટેના સંગીત શિક્ષક તરીકે ઘરમાં દાખલ થઈને પ્રેમિકાના ‘કડક’ પિતાની ‘નજર’ બચાવતો ફરે છે. આવા પ્રસંગોએ આ તાન જેવાં ગતકડાં હાથવગાં રહે છે.
નોંધપાત્ર બાબત એ છે કે ફિલ્મમાં મુકાયેલાં આવાં તુકબંધી જેવાં દૃષ્યો માટે પણ શંકર જયકિશન અને હસરત જયપુરી પુરી ગંભીરતાથી મહેનત કરે છે!
આજના મણકા માટે આટલાં ગીતો યાદ કરીને થોડો વિરામ લઈએ. શંકર જયકિશને ૧૯૬૪માં સ્વરબધ્ધ કરેલ બીજી ચાર ફિલ્મો રાજકુમાર, સંગમ, સાંજ ઔર સવેરા અને ઝિંદગી નાં હસરત જયપુરી રચિત ગીતો હવે પછીના મણકામાં સાંભળીશું.
-
ફિલસુફીભર્યા ગીતો – ૧૪ – ज्योत से ज्योत जलाते चलो
નિરંજન મહેતા
૧૯૬૪ની ફિલ્મ ‘સંત જ્ઞાનેશ્વર’નુ ગીત છે
ज्योत से ज्योत जलाते चलो प्रेम की गंगा बहाते चलो
राह में आये जो दीनदु:खी सब को गले से लगते चलोकौन है ऊंचा कौन है नीचा सब में वोही समाया
भेदभाव के जुठे भरम में ये मानव भरमाया
धरम धजा धरम धजा फहराते चलो
प्रेम की गंगा बहाते चलोसारे जग के कण कण में है दिव्य अमर एक आत्मा
एक ब्रह्म है एक सत्य है एक ही है परमात्मा
प्राणों से प्राण प्राणों से प्राण मिलाते चलो
प्रेम की गंगा बहाते चलोસાઈઠ વર્ષ જુના આ ગીતમાં જે ફિલસુફી વ્યક્ત થેઈ છે તે સાંપ્રત સમાજમાં જે ભેદભાવ અને નફરતતા પ્રવર્તે છે તેને બરાબર લાગુ પડે છે.
આ ગીતમાં ઉચ્ચ કોટિની ફિલોસોફી દર્શાવાઈ છે. કહ્યું છે કે ज्योत से ज्योत जलाते चलो. એટલે કે જ્ઞાનરૂપી જ્યોતને ફેલાવતા રહો. અજ્ઞાનીને જ્ઞાન આપતા રહો અને એ રીતે પ્રેમની ગંગા અવિરત રાખો.
આ જગતમાં કોઈ ઉચ્ચ નથી અને કોઈ નીચું નથી. બધા માનવીઓ એક સમાન છે પણ આપણે જ ઊંચનીચનો આ ભેદભાવ બનાવ્યો છે અને આ બધું જગતની મોહમાયાને કારણે થઇ રહ્યું છે. આ એક ભ્રમ છે અને આપણે તે ભ્રમમાં ભરમાઈ ગયા છીએ. ધર્મને આપણે વિસરી ગયા છીએ માટે તેની ધજા ફરકાવવી જરૂરી છે અને તેથી તેમ કરતા રહો.
એ તો સર્વેને ખબર છે કે ઈશ્વર એક છે પણ તે હવે જુદા જુદા નામે અને સ્વરૂપે પૂજાઈ રહ્યો છે. એટલે જ ગીતમાં કહ્યું છે કે આ જગતના કણ કણમાં એક દિવ્ય અને અમર આત્મા વસેલો છે. એ જ એક બ્રહ્મ છે, એક જ પરમાત્મા છે અને આ જ સત્ય છે. એટલે જ એકબીજા સાથે તાલમેલ રાખો અને પ્રેમની ગંગા વહાવતા રહો.
ગીતકાર ભરત વ્યાસ અને સંગીતકાર લક્ષ્મીકાંત પ્યારેલાલ. ગાયિકા લતાજી. આ ગીત મુકેશના સ્વરમાં પણ મુકાયું છે.
Niranjan Mehta
A/602, Ashoknagar(old),Vaziranaka, L.T. Road,Borivali(West),Mumbai 400091Tel. 28339258/9819018295વીજાણુ ટપાલ સંપર્ક સરનામું : nirumehta2105@gmail.com -
માથું બોડકુ પણ દેખાવે ભભકાદાર પહાડી ગીધ
ફરી કુદરતને ખોળે
જગત કીનખાબવાલા
ગરુડ/ ઇગલ જેવું માથું અને સિંહ જેવી કેશવાળી વાળું ભપકાદાર પક્ષી એટલે પહાડી ગીધ. માથુ અને ગળુ બોડકુ પીળા રંગનું પીંછા વિનાનું તેમજ આછી રૂંવાટી વાતેવું દેખાય છે અને તેઓનું પીંછાળું ગળુ જે રંગે રંગે મેલું સફેદ – ભૂખરું હોય છે. તેઓના બચ્ચા બિલકુલ બોડકા જન્મે છે. તેઓની પાંખો ખુબ પહોળી ખુલે છે અને પૂંછડીના પીંછા ખુબ ટૂંકા હોય છે. ચાંચ ચમકીલી પીળી હોય છે અને માથું સફેદ હોય છે.
Himalayan Griffon Vulture *પહાડી ગીધ/ Gyps fulvus /
કદ: ૪૦ ઇંચ થી ૪૮ ઇંચ – ૧૧૦ સે.મી. થી ૧૧૨ સે.મી. / વજન: સરેરાશ ૭ કિલોગ્રામ / પાંખનો ફેલાવો: ૭.૫ –૯.૨ ફૂટસામાન્ય સંજોગોમાં તેઓનું સરેરાશ વજન ૭ કિલોગ્રામ સુધી હોય છે. કેટલાક પાળેલા અને ખુબ લાંબુ જીવેલા આવા પહાડી ગીધનું વજન ૧૫ કિલોગ્રામ સુધી ભારેખમ જોવા મળેલ છે. સામાન્ય રીતે સરેરાશ ૪ થી ૭ વર્ષ નું આયુષ્ય ધરાવે છે. બંધિયાર અવસ્થામાં તે ૪૧ વર્ષ જેટલું ખુબ લાંબુ જીવ્યાની નોંધ છે.
પહાડી ગીધની ગુજરાતમાં જે જાતિ છે તે ઉત્તર ગુજરાતમાં પાલનપુર પાસે બનાસકાંઠામાં અને કચ્છના મોટા રણમાં જોવા મળે છે.
મૃત પશુપક્ષીનું માંસ તે તેમનો મુખ્ય ખોરાક છે. આવો ખોરાક ખાતી વખતે તેઓ ગળામાંથી ઘેરો અવાજ પણ કાઢે છે અને તેવી રીતે તેમની ખાસિયત પ્રમાણે જ્યારે પોતાના બચ્ચાને ખવડાવે ત્યારે પણ આવો ઘેરો અવાજ કાઢતા હોય છે.
મુખ્ય રંગ બદામી હોય છે. તેની ડોક લાંબી હોય છે. માથું અને ડોક બોડકા હોય છે જેમાં પીંછા ન હોય પરંતુ રૂંવાટી હોય છે. આ પ્રકારનો દેખાવ ભાગ્યેજ બીજા પક્ષીમાં જોવા મળે છે. તેઓની છાતી અને પેટાળ આચ્છા ગુલાબી રંગના બદામી ઝાંયવાળા હોય છે. ડોકમાં ફરતે સુંદર ભૂખરા અને મેલા દેખાતા સફેદ રંગના પીંછાનો બનેલો પટ્ટો ફરતો હોય છે, જાણે કે તેણે પીંછાનું દેખાવડુ રુંવાવાળું મફલર પહેર્યું હોય! પગ લીલાશ ઉપર પીળી ઝાંય વાળા હોય છે. ચાંચ સુંદર પીળા રંગની હોય છે. ઊડતી વખતે પાંખોનો વ્યાપ ઘણો મોટોત હોય છે અને તે સમયે પાંખોના નીચેના ભાગમાં ઉડવાના પીછાનો ઘેરો રંગ ખુબજ વિવિધતા સભર દેખાવ ઉભો કરે છે.
મૃત પશુપક્ષીનું માંસ તેમનો મુખ્ય ખોરાક હોઈ તેઓ સમાજ માટે બહુ અગત્યનું સફાઈ કામદારનું કામ કરે છે. જયાં ખોરાક મળી રહેતો હોય તેને ધ્યાનમાં રાખીને તેવા ખુલ્લા વિસ્તારથી ઘણે દુરદુર પોતાની વસાહત કુળના સભ્યો સાથે માનવ વસાહતની ડખલ ના હોય તેવા ભેખડોવાળી અને ઊંચા પથરાળ વિસ્તારમાં બનાવે છે. તે જ્યાં વસેલા હોય તેવા વિસ્તારનું સ્થાનીય પક્ષી છે.
આવા પથરાળ વિસ્તારમાં ભેખડો, પથ્થરમાં મોટી તિરાડ અથવા ગુફા જેવી જગ્યાઓમાં સલામત લાગતી જગ્યાએ પોતાનો માળો બનાવે છે. તેઓ પોતાના સાથીને જીવનભર વફાદાર રહે છે. માદા પ્રજનનની ઋતુમાં એક ઈંડુ મૂકે છે. લગભગ ૫૭ થી ૬૦ દિવસમાં ગુલાબી ઝાંયવાળા ઇંડામાંથી બચ્ચું બહાર આવે છે. બચ્ચું પોતાના પગ ઉપર લગભગ ૧૪૦ દિવસમાં સ્વતંત્ર થઇ જાય છે.
વિવિધ પ્રકારના ઉડાન અને તેના નિયમનનો કાર્યક્ષમ વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ કરવા માટે પહાડી ગીધના ઉડાનનો અભ્યાસ કરવામાં આવે છે. ઉડાનના અભ્યાસ માટે તેમને આદર્શ જીવ ગણવામાં આવે છે. પહાડી ગીધની ખાસિયત છે કે તે ગરમ પવનની લહેરોનો નહિ પરંતુ તેમના બોડકા માથાનો અને ડોકનો હવા સરળતાથી કાપવા માટે ઉપયોગ કરે છે.આ રીતે બંને ઠંડી અને ગરમ ઋતુમાં તેમની ડોકને ઋતુ પ્રમાણે અને બદલાતા તાપમાન પ્રમાણે જરૂરી જુદાજુદા વળાંક/ મુદ્રા આપે છે જેનાથી તેમની શક્તિ ઓછી વપરાય છે.
ખુબજ ગરમ દિવસોમાં અને તે પ્રમાણે ઠંડા દિવસોમાં તેમના શરીરની અંદરનું તાપમાન અને બહારના તાપમાનને અનુકૂળ કરી તેમના શરીરનું પાણી અને શક્તિ ઓછી વપરાય તે રીતે તેમનું શરીર અનુકૂળ બનાવે છે. તેમના ઉડાનના આવી લાક્ષણિકતાના વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ ઉપરથી એરોપ્લેન જેવા વાહનની બળતણ ખર્ચ ઓછો કરવા માટેનો અભ્યાસ કરવામાં ઉપયોગ કરાય છે.
તેમની શ્વાસ લેવાની ક્ષમતા કાબેલિયત પણ આગવી છે. ખુબ લાંબી ઉડાન બાદ તેમની શ્વાસ લેવાની સામાન્ય ગતિ પાછી વધુમાં વધુ ફક્ત ૧૦ મિનિટમાં થઇ જાય છે.
તેમની વસાહત ઉજાડી નાખવી, ખોરાકનો અભાવ, મરેલા ઢોર જે તેમનો મુખ્ય ખોરાક છે તે વહેલા સાડી જાય માટે તેની ઉપર ઝેરી દવાનો છંટકાવ કરવો જેવા કારણોસર તેમનું અસ્તિત્વ જોખમમાં છે. ૨૦૦૪ ના સમયે લગભગ નહિવત સંખ્યામાં બચ્યા હતા. ૨૦૧૨માં તેઓનું અસ્તિત્વ ખુબજ જોખમમાં જોવાયું છે તેવી નોંધ છે. મુખ્યત્વે માનવીને કારણે તેમનું અસ્તિત્વ જોખમમાં આવી ગયું છે.
હિમાલયન ગીધ તેના નામ પ્રમાણે તે હિમાલયમાં તેમજ તેની ભારતથી ઉપ્પરે તિબેટમાં વસેલા છે. હિમાલયન ગીધ ખુબજ કદાવર હોય છે અને હિમાલયમાં તેનાથી મોટું કોઈ પક્ષી નથી. તેવી રીતે તેનું વજન પણ ખુબ હોય છે. તેઓનું સરેરાશ વજન ૯ કિલોગ્રામ જેટલું હોય છે અને ૧૨ કિલોગ્રામ જેટલા વજનની નોંધ જોવા મળે છે. તડકો ખાવા ઊંચા પહાડ ઉપર બેઠેલા જોવા મળે છે. સામાન્ય રીતે ૧૮૦૦૦ ફૂટની ઊંચાઈ સુધી હિમાલયમાં ઉડતા જોવા મળે છે.
હિમાલયન ગીધ ભારત ઉપરાંત ભૂતાન, નેપાળ, અફઘાનિસ્તાન, કઝાકિસ્તાન, ઈરાન, મોંગોલિયા અને ચીનમાં જોવા મળે છે. તેમના આ બધાજ વિસ્તારનો એક ભૌગોલિક પ્રદેશ છે જે એક બીજાથી નજીક નજીક છે.
(ફોટોગ્રાફ: શ્રી સેજલ શાહ ડેનિયલ / શ્રી વનિત ડેનિયલ/ શ્રી કિરણ શાહ)
*આવો કુદરતના ખોળે, નિરાંત અનુભવીએ.*
*સ્નેહ રાખો – શીખતાં રહો – સંભાળ રાખો*
*Love – Learn – Conserve*
લેખક:
જગત કીનખાબવાલા (સ્પેરો મેન)
https://www.facebook.com/jagat.kinkhabwala
ઇમેઇલ: jagat.kinkhabwala @gmail.com
Mob. No. +91 98250 51214 -
વનવૃક્ષો : કૉઠી
ઝુમ્મરને નાના નાના ગોળાઓ ટાંગે તેમ કયા ઝાડ ઉપર એનાં ગોળ ફળ લટકી રહેલાં હોય છે ?
ત્યારે કયા ઝાડનું ફળ કાચું હોય તો ખાટું ને પાકું હોય તો ખટમધુરું લાગે છે ?
કયા ઝાડના ફળના અંદરના ગરની મધુર મીઠી ચટણી થાય છે ?
ત્યારે કયું ફળ આખું ને આખું દેવતામાં નાખી શેકે તો ફડાક કરતું ફાટે ને અંદરનો ગર છોકરાં ખાઈ જાય ?
ત્યારે કયા ઝાડનાં પાકેલાં ફળનો મુરબ્બો થાય ? ને પાકાં ફળનું સાર ને ચટણી થાય ?
આનો જવાબ મને આપશો ? આ ફળવાળું ઝાડ દક્ષિણ ને ગુજરાતમાં થાય છે; એની ચટણી તમે ખાધી છે; એને તમે જોયું છે; શાકપીઠમાં એનાં ફળ મળે છે; બે અક્ષરનું એનું નામ છે. પહેલા બે અક્ષરનો કાનો માત્રા ટૂંકા કરી બોલીએ તો દાણા ભરવાની કોઠી થાય છે.
વરતી જાઓ જોઈએ ?
માહિતી સ્રોત : વિકિસ્રોત
-
પાણીને પથ્થરનો અવરોધ નડે તો પાણી રસ્તો કરી લે
ફિર દેખો યારોં
બીરેન કોઠારી
ફ્રાન્સના કાન્સ શહેરમાં દર વર્ષે યોજાતો ફિલ્મોનો મહોત્સવ ‘ફેસ્ટીવલ દ કાન્સ’ યુરોપમાં યોજાતા ત્રણ મહત્ત્વના ફિલ્મોત્સવ પૈકીનો એક છે. બાકીના બે ફિલ્મોત્સવ વેનિસ અને બર્લિનમાં યોજાય છે. ૧૯૪૬થી સાતત્યપૂર્વક યોજાતા રહેલા આ ફિલ્મોત્સવમાં વિશ્વભરના દેશોમાંથી નામાંકન મોકલવામાં આવે છે, અને તેમાં ફિલ્મ પસંદગી પામે તો એ પ્રતિષ્ઠિત સન્માન ગણાય છે. ભૂતકાળમાં ભારતમાંથી ‘નીચા નગર’(૧૯૪૬), ‘દો બીઘા જમીન’(૧૯૫૪), ‘બૂટપોલિશ’(૧૯૫૫), ‘પાથેર પાંચાલી’(૧૯૫૬), ‘મસાન’(૨૦૧૫) જેવી ફિલ્મોને આ મહોત્સવમાં વિવિધ શ્રેણીનાં સન્માન પ્રાપ્ત થયાં છે. સ્વાભાવિકપણે જ જે તે દેશ માટે એ ગૌરવની બાબત ગણાય.
પણ ઈરાનમાં આનાથી ઉંધું બન્યું. ૨૦૨૨માં યોજાયેલા કાન્સ ફિલ્મોત્સવમાં ઈરાનની એક ફિલ્મ ‘લૈલાઝ બ્રધર્સ’ પ્રદર્શિત કરાઈ હતી, જેના નિર્માતાઓ હતા સઈદ રૌસ્તાઈ અને જવાદ નૂરુઝબૈગી. સઈદ તેના દિગ્દર્શક પણ હતા. કૌટુંબિક પૃષ્ઠભૂમિનું કથાવસ્તુ ધરાવતી આ ફિલ્મના નિર્માતાઓ પર ઈરાનની સરકાર રોષે ભરાઈ છે. આ ફિલ્મને સરકારની મંજૂરી વિના પ્રદર્શિત થવા માટે મોકલવામાં આવી હતી એમ જણાવીને સરકારે બન્ને નિર્માતાઓની ધરપકડ કરી છે અને તેમને છ મહિનાની કેદની સજા ફટકારવામાં આવી છે. તેમની પર ‘ઈસ્લામી પ્રણાલિ વિરુદ્ધ થઈ રહેલા વિરોધીઓના પ્રચારમાં મદદરૂપ થવાનો’ આરોપ છે.
તસવીર નેટ પરથી સાભાર એ હકીકત છે કે કાન્સ ફિલ્મોત્સવમાં પ્રદર્શન માટે મોકલવામાં ઈરાની સરકારની મંજૂરી મેળવવામાં ન આવી હતી. સઈદના જણાવ્યા અનુસાર સાંસ્કૃતિક મંત્રાલય દ્વારા ફિલ્મનાં ‘સૌથી અગત્યનાં દૃશ્યો’માં જ કાપકૂપ સૂચવાઈ હતી. સરકારની પરવાનગી વિના ફિલ્મને મોકલવામાં આવે તો એ કંઈ એટલો ગંભીર અપરાધ બનતો નથી. વધુમાં આ ફિલ્મનું નામાંકન ત્રણ શ્રેણીમાં કરાયું હતું, જેમાંથી બે પારિતોષિક તેને પ્રાપ્ત થયા છે. આથી ઈરાન માટે એ આનંદની વાત ગણાવી જોઈએ. તેને બદલે બન્ને નિર્માતાઓને દોષી ઠેરવવામાં આવ્યા છે. કેમ કે, સરકારને પેટમાં કંઈક બીજું જ દુ:ખે છે. મહોત્સવમાં પોતાની ફિલ્મને પ્રાપ્ત થયેલું પારિતોષિક સ્વીકારતી વખતે વિશ્વભરના દર્શકો સમક્ષ સઈદે નાનકડું વક્તવ્ય આપ્યું હતું. મે, ૨૦૨૨માં ઈરાનના આબાદાન શહેરમાં ધરાશાયી થઈ ગયેલી દસમજલી ઈમારત અને તેને પગલે થયેલી જાનહાનિ અંગે તેમણે આ વક્તવ્યમાં વાત કરી હતી. આ ઈમારતના બાંધકામ સાથે સત્તાવાળાઓ સંકળાયેલા હતા, અને તેમની વિરુદ્ધ ઠેરઠેર દેખાવ કરવામાં આવ્યા હતા. આવી દુર્ઘટના કંઈ પહેલી વારની નહોતી. આ કારણે સઈદે તેની રજૂઆત આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય સમક્ષ કરીને ઈરાનની અસલિયત દર્શાવવાનું પગલું ભર્યું. તેના પ્રત્યાઘાત તરીકે ૨૦૨૨ના જૂનમાં જ આ ફિલ્મની રજૂઆત પર પ્રતિબંધ મૂકી દેવામાં આવ્યો હતો.
હોલીવુડના ખ્યાતનામ નિર્માતા, દિગ્દર્શક, પટકથાલેખક અને અભિનેતા માર્ટિન સ્કોર્સેઝેએ આ નિર્માતાબેલડીને ‘ન્યાય મળે’ એ માટે પીટિશન કરીને સૌને તેમાં સહી કરવાની અપીલ કરી છે. એક સ્થાનિક ઈરાની અખબારના અહેવાલ અનુસાર: ‘આરોપીઓ પ્રચારના પ્રભાવ તળે, નાણાં અને પ્રસિદ્ધિની લ્હાયમાં સત્તાવિરોધી તત્ત્વો સાથે મળી ગયેલા છે.’ એક ઈરાની ફિલ્મનિર્માતાએ પોતાનું નામ દીધા વિના એક અખબારને જણાવ્યું હતું કે સઈદને થયેલી સજાને કારણે ઈરાની સિનેમા બિરાદરીમાં વ્યાપકપણે ચિંતા પ્રસરી ગઈ છે.’ આ નિર્માતા દ્વારા પોતાનું નામ જાહેર ન કરવાનું કારણ પણ પોતાની સલામતિનું જ હતું. તેમણે કહ્યું, ‘અમને લાગે છે કે પ્રતિબંધ અને અંકુશોની એક નવિન પદ્ધતિનો ઉદય થઈ ચૂક્યો છે.’ એકાદ વરસ પહેલાં સરકાર વિરુદ્ધ વ્યાપક પ્રમાણમાં વિરોધ ફાટી નીકળ્યો હતો. તેની પ્રથમ વાર્ષિક તિથિ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૩માં આવી રહી હોવાથી ઈરાનની સરકાર મતભેદ અને પોતાની ટીકા બાબતે વધુ પડતી સંવેદનશીલ બની રહી જણાય છે.
ઈરાનમાં કટ્ટરવાદ અને મુક્ત અભિગમ વચ્ચેનો સંઘર્ષ સતત ચાલતો આવ્યો છે, જેમાં કટ્ટરવાદનું પલ્લું હંમેશાં નમતું રહ્યું છે. ઈરાની ફિલ્મોની એક આગવી શૈલી છે, જેનો પોતાનો અલાયદો પ્રશંસક વર્ગ છે. સ્વતંત્રતાની અભિવ્યક્તિના મહત્ત્વના માધ્યમ કહી શકાય એવા સિનેમાની અસર જનસમૂહ પર ઘણી પડતી હોય છે. અલબત્ત, તપાસ કરતાં જણાશે કે આ અસર ચિરંજીવ બની રહેતી નથી. આમ છતાં, સરકારોને એવો ભય સતાવતો રહે છે કે ફિલ્મો પોતાની વિરુદ્ધ જુવાળ પેદા કરી શકે એમ છે. તેઓ આ બાબતે કોઈ જોખમ લેવા નથી માંગતા, આથી ઘણાખરા કિસ્સામાં તેઓ રજ્જુસર્પભ્રાંતિનો ભોગ બને છે.
થોડા વખત અગાઉ ઈરાની ફિલ્મનિર્માતા અસગર ફરહાદીએ કહેલું, ‘કળાનો પાબંદી સાથે થતો ટકરાવ પાણીના પથ્થર સાથે થતા ટકરાવ જેવો હોય છે. છેવટે પાણી કોઈ પણ રીતે પોતાનો રસ્તો કરી લે છે.’ આ ઉદાહરણ ‘લૈલાઝ બ્રધર્સ’ના નિર્માતાઓને લાગુ પાડી શકાય. ઘરઆંગણે તેમની સર્જકતાની અભિવ્યક્તિને રુંધવામાં આવી તો તેમણે વિશ્વને આંગણે એ કરી દેખાડી.
ફિલ્મ પરનાં નિયંત્રણ બાબતે ભારતની શી સ્થિતિ છે? ‘વિવિધતામાં એકતા’ જેની વિશેષતા ગણાતી એવા આપણા દેશમાં અનેક સમુદાયો કોઈ ફિલ્મની રજૂઆત પછી પોતાની લાગણી દુભાવા માટે તત્પર બેઠા છે. ‘નૈતિકતાના રખેવાળો’ કોઈ દેવીદેવતાનું ફિલ્મમાં અવમૂલ્યન ન દેખાડાય એની ચોંપ રાખતા ફરે છે, કેમ કે, એ કૃત્યનો એકાધિકાર એમનો એકલાનો છે. સેન્સર બૉર્ડ સત્તાતંત્રને અનુકૂળ આવે એ રીતે કાપકૂપ સૂચવતું રહે છે. પણ મોટે ભાગે તો ‘નૈતિકતાના રખેવાળો’ જ સેન્સર બૉર્ડની ભૂમિકા ભજવતા રહે છે. આ બધું હોવા છતાં એટલું અવશ્ય કહી શકાય કે ઈરાન જેવી પરિસ્થિતિ હજી સુધી આપણે ત્યાં ઊભી નથી થઈ. આ આશ્વાસન કંઈ જેવુંતેવું છે?
‘ગુજરાતમિત્ર’માં લેખકની કૉલમ ‘ફિર દેખો યારોં’માં ૩૧ – ૦૮ – ૨૦૨૩ના રોજ આ લેખ પ્રકાશિત થયો હતો.
શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી) -
પરમ સૌંદર્ય
હકારાત્મક અભિગમ
રાજુલ કૌશિક
કવિ કલાપીની એક સુંદર કવિતા –
“સૌંદર્યો ફેડફી દેતા ના સુંદરતા મળે,
સૌંદર્ય પામતા પહેલા સૌંદર્ય બનવું પડે”…આ વાતને ફેર એન્ડ લવલીની એડવર્ટાઇઝ સાથે કોઇ સંબંધ નથી. આ તો વાત છે આંતરિક સૌંદર્યની, પરમાત્મમા સાથે જોડી દે એવા મનના અને આત્માના સૌંદર્યની.
વાત છે અહીં કવિવર શ્રી રવિન્દ્રનાથ ટાગોરના સ્વાનુભવની…માંડીને વાત કરીએ તો ટાગોરને હાઉસબોટમાં રહીને સમય પસાર કરવો અત્યંત ગમતો.
આવી રીતે એક વાર હાઉસબોટમાં પૂનમની રાતે સૌંદર્ય એટલે શું એ જાણવા કવિવર સૌંદર્યશાસ્ત્રનું કોઈ પુસ્તક વાંચી રહ્યા હતા. ચારેબાજુ નિતાંત શાંતિ હતી. પૂનમની રાત હતી, ચાંદની જાણે સરોવરને ઉજાળી રહી હતી. દૂધમલ પ્રકાશમાં સરોવરના શાંત પાણી અને જરા અમસ્તો પવનનો સરસરાટ ચિત્તને પ્રસન્નતા આપી રહ્યા હતા. થોડા સમય પછી એમને જરા આરામ કરવાની ઇચ્છા થઈ એટલે એમણે હાઉસબોટમાં બેઠા હતા ત્યાં મીણબત્તી ઓલવી નાખી.
કવિવર બેઠા હતા ત્યાં પ્રકાશ રેલાવતી નાનકડી અમસ્તી મીણબત્તી શું ઓલવી કૅબિનની બારીઓ અને બારણામાંથી પૂનમની ચાંદની રેલાઇ ગઈ અને કવિવર પણ જાણે મનથી ઝળહળ.. “અરે ! તો એ આ મીણબતી હતી જેના પ્રકાશે આ ચાંદનીના ઉજાસને બહાર જ રોકી રાખ્યો હતો.”
હવે કવિવરનું અનુસંધાન સીધુ જ પ્રકૃતિ સાથે જોડાઇ ગયું. હવે એમની નજર ચારેકોર વેરાયેલી સુંદરતા પર ગઈ. આસમાનથી માંડીને સરોવરના શાંત પાણી સુધી રેલાયેલા ધવલ ઉજાસે એમનું મન પણ જાણે પ્રકાશિત- પાવન થઈ ગયું.
એમણે આ સુંદરતાને મન ભરીને માણી અને પોતાની ડાયરીમાં નોંધ કરી. “ આપણે કેવા મૂર્ખ છીએ ! આપણે સૌંદર્યની શોધ પુસ્તકમાં કરીએ છીએ અને ખરેખર તો સુંદરતા બારણાની બહાર ઊભી આપણી વાટ જુવે છે. આપણે એક નાનકડી મીણબત્તીના પ્રકાશમાં આપણી જાતને બાંધી રાખીએ છીએ જે બહારના ઉજાસને જ રોકી રાખે છે ?
કવિવરે આ અનુભવને કંઇક આવી રીતે વર્ણવ્યો છે..“ આપણો આ નાનકડો અહમ ઈશ્વરને જ આપણી ભીતર આવતા રોકી રાખે છે. મીણબત્તીનો ઝાંખો પ્રકાશ જેમ બહારની ચાંદનીને બહાર જ રોકી રાખે તેમ આપણો અહમ ઈશ્વરના દિવ્ય પ્રકાશને આપણા સુધી પહોંચવામાં આડખીલી બને છે. જરૂર છે પુસ્તકીય જ્ઞાનનો આશરો લેવાના બદલે અહમની મીણબત્તી ઓલવીને ભીતરથી બહાર આવવાની, ભીતરથી બહાર આવીને સીધા જ એ પરમ સૌંદર્યને પામવાની.
કવિવરે કેવી સરસ વાત કરી ! આ આપણા મનની ભીતરનો અહમ જ તો છે જે આપણને સત્ય સુધી પહોંચવા નથી દેતો. આપણા મનની ગ્રંથીઓ, આગ્રહો કે પૂર્વાગ્રહોથી જો આપણી જાતને વેગળી રાખી શકીએ તો તો સત્યમ, શિવમ, સુંદરમ સુધી પહોંચી શકીએ. પરમ તત્વ, પરમ ઉજાસ સાથે અનુસંધાન માટે સૌથી જરૂરી છે બંધિયાર માનસિકતાની મીણબત્તી ઓલવવાની.
સુશ્રી રાજુલબેન કૌશિકનો સંપર્ક rajul54@yahoo.com વિજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.
