નવું વર્ષ બારણે ટકોરા મારી રહ્યું છે, એ ટાણે એક વિશિષ્ઠ અવલોકન શ્રેણી લખવા વિચાર છે. આ વર્ષ પુરું થશે અને નવું શરૂ થશે. દર સાલ આમ જ બને છે. આ લખનાર જણ ૧૯૪૩માં જન્મ્યો; ત્યારથી આવાં ૮૦ પરિવર્તનો થઈ ચૂક્યાં છે. તાલવાળા અને દાંત વગરના, નવજાત શિશુમાંથી, એ જણ સાવ ઓછા વાળવાળો અને જેના અડધાથી વધારે દાંત પડી ગયા છે, અને બનાવટી દાંત વડે ગાડું ગબડે છે તેવો બુઢિયો બની ગયો છે!
એક આખે આખું વરસ પતી જશે – ૩૬૫ x ૨૪ x ૩૬૦૦ = ૩,૧૫,૩૬,૦૦૦ (ત્રણ કરોડ પંદર લાખ અને છત્રીસ હજાર) સેકન્ડ! પ્રત્યેક સેકન્ડે અગણિત ઘટનાઓ વિશ્વમાં આકાર લે છે અને વિલય પામે છે. માત્ર નવા જન્મ જ ધ્યાનમાં લઈએ તો – કાંઈક કેટલાંય મારા, તમારા જેવા માનવ જીવો, તેનાથી અનેક ગણા વધારે જીવજંતુઓ અને તેનાથી ખર્વાતિખર્વ ગણા ઘાસ, પાન અને બેક્ટેરીયા આ જ ક્ષણમાં જન્મ લઈ ચૂક્યાં છે. આ દરેકનું કાંઈ ને કાંઈ, નાનું સરખું પણ પ્રદાન તો ખરું જ ને? એક અદનામાં અદનો બેક્ટેરિયા પણ કોઈકનો ખોરાક બની, આવું પ્રદાન કરી જાય છે, અથવા પારાવાર તારાજી સર્જી જાય છે. કોરોના યાદ આવી ગયો ને?!
આપણે માટે આ બધું એટલું સ્વાભાવિક બની ગયું છે કે, આવડું મોટું એક વરસ પસાર થઈ જાય; તો પણ આપણે ખાસ કોઈ પરિવર્તન નિહાળી કે ખમી શકતા નથી. આટલું બધું શક્તિશાળી માનવમન આપણને મળ્યું છે છતાં પણ, આપણી એ નબળાઈ છે! આથી આ શ્રેણીનો મત્લો છે –
પરિવર્તન
વિશ્વનો એક માત્ર, સતત, બદલાયા વગરનો નિયમ છે –
‘બધું સતત, સદૈવ, સઘળી જગાએ બદલાતું રહે છે.’
પરિવર્તનની આ સતત ચાલતી, વિવિધ પ્રકારની પ્રક્રિયાઓની શરૂઆત થઈ હતી – બીગ બેન્ગ થી.
પ્રચંડ ધડાકો – બીગ બેન્ગ
આશરે ૧,૩૭૦ કરોડ વર્ષ પહેલાં …..
એ કોઈ ગૂઢ, ન સમજી શકાય તેવી સ્થિતી હતી. સમગ્ર બ્રહ્માંડ એક જ બિંદુ ઉપર કેન્દ્રિત થયેલું હતું. તેમાં દ્રવ્ય ખીચોખીચ ભરેલું હતું. આંકડા વડે દર્શાવી ન શકાય એટલું પ્રચંડ તેનું વજન હતું. કોઈ પણ પદાર્થ ખમી ન શકે એટલું તેનું ઉષ્ણતામાન હતું. અને એ બિંદુની બહાર કેવળ શૂન્યાવકાશ હતું – એટલે કે ત્યાં કશું જ ન હતું.( Anti matter) તેનું ઉષ્ણતામાન શૂન્ય અંશ કેલ્વિન હતું – જેનાથી વધારે ઓછું તાપમાન શક્ય જ ન હોય તેટલું. અને આ બન્ને, સાવ વિભિન્ન હોવાપણાંને અલગ રાખતું એક અદ્રશ્ય, અને જડ આવરણ પણ હતું જ.
અથવા આનાથી સાવ વિપરિત કાંઈક હતું. એટલે કે સમસ્ત જગત પ્રચંડ વજનના, ઠંડાગાર દ્રવ્યથી ભરેલું હતું અને તેના કેન્દ્રમાં કેવળ ધગધગતું શૂન્ય હતું – કોઈ કદ વિનાનું, ઉષ્ણાતિઉષ્ણ, બળબળતું અને ધગધગતું, અનસ્તિત્વ. એ આમ હતું કે તેમ હતું; હોવાપણું હતું કે ન હોવાપણું; તેની ચકાસણી કરી શકે તેવું કોઈ પણ હાજર ન હતું.
પણ આવું કશુંક, અનાદિ કાળથી, બ્રહ્માંડના ગર્ભમાં લપાઈને સૂતેલું, પડેલું હતું. ત્યાં કે ક્યાંય, તે સમયે કે તે પહેલાંના સમયે કશું જ બનતું ન હતું. ત્યાં હોવાપણું કે બનવાપણું પણ ન હતું. કોઈ પરિવર્તન વિનાની એ કેવળ જડતા હતી.
અને ત્યાં કશુંક થયું.
શું થયું? શા માટે થયું? કોણે કર્યું? ક્યારે કર્યું? કઈ રીતે કર્યું? આવા કોઈ પ્રશ્નોના કોઈ ઉત્તર આપી શકે તેવું પણ કોઈ ન હતું. પણ કશુંક થયું તો ખરું જ. ક્ષણાર્ધમાં એ સમગ્ર હોવાપણું, કે ન હોવાપણું પરિવર્તનના ન થંભી શકે તેવા ચકરાવે ચઢી ગયું. કોઈ અજ્ઞાત તત્વની પ્રચ્છન્ન અભિપ્સાના બળે આમ થયું. અને જ્યાં કશું જ ન હતું એમાંથી સતત, પ્રચંડ માત્રામાં, બળબળતા દ્રવ્યરાશિઓ ફેંકાવા માંડી. હવે એ જડ હોવાપણું પોતાની આદિમ અપરિવર્તનશીલ સ્થિતિને ક્ષણાર્ધ માટે પણ ટકાવી શકે તેમ ન હતું.
પ્રત્યેક ક્ષણે, પ્રચંડકાય, બળબળતા વાયુની બનેલી, નિહારિકાઓ, ચકરાવા ખાતી ખાતી, તીવ્ર વેગે, એ બિંદુમાંથી બહાર ફેંકાઈ રહી હતી અને દૂર ને દૂર સરતી જતી હતી. હવે તેમને એકમેક સાથે આકર્ષાતી રાખનાર, ગુરુત્વાકર્ષણ બળ પણ જન્મ લઈ ચૂક્યું હતું. આ ભેગા રાખનાર બળને અતિક્રમીને એમની પ્રચંડ ગતિને કાયમી કરતું, એ બહિર્મુખ ગતિને વધારતું કોઈ અજ્ઞાત બળ પણ સર્જાઈ ચૂક્યું હતું.
હિંદમાં ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીની રાજવટ નથી રહેતી અને બ્રિટિશ તાજનો સીધો અખત્યાર શરૂ થાય છે તે મતલબની સત્તાવાર જાહેરાત પહેલી નવેમ્બરે અલાહાબાદમાં થઇ હતી
પ્રકાશ ન. શાહ
છ -સાત દાયકા પાછળ કિશોરાવસ્થાનાં ઉંબર વરસોમાં ઝાંખું છું તો જીર્ણશીર્ણ નર્મકવિતામાં વાંચેલી, કંઇક અનલાઇક નર્મદ-પંક્તિ સાંભરે છે. (હજી યુગાવર્ત ટ્રસ્ટ અને રમેશ મ. શુકલનો પ્રતિબદ્ધ પ્રવેશ થયો નહોતો ત્યારની આ વાત છે.) ૧૮૫૮ની પહેલી નવેમ્બરે રાણી વિક્ટોરિયાનું જાહેરનામું – એ વરસોમાં જોકે પ્રોક્લેમેશનને ઢંઢેરો કહેતા- આવ્યું એને વધાવતાં આપણા પ્રેમશૌર્યના કવિએ કહ્યું હતું : દેશ મેં આનંદ ભયો જે જે વિક્ટોરિયા.
દલપતરામ
નર્મદ વિશે બાળચિત્તની છાપ કે આ તો જોસ્સાનો જણ, જેમ દલપતરામ ધીરે ધીરે સુધારાના સારવાળા. એમને તો ૧૮૫૭ વિશે ફરિયાદ પણ હોય કે દૂધમાં માખી પડે ને જાન ગુમાવે અને સાથે સાથે દૂધને પણ બગાડે તેમ આ ફિતૂરે કીધું. પણ આપણો નર્મદ, વીર નર્મદ, એ ઊંઠીને એમ કહે કે જે જે વિક્ટોરિયા? કંપની સરકારમાં સર્વ વાતે સુવાણ હોય એવું તો હતું નહીં, અને એ પહેલાંનો ગુજરાતના મોટા ભાગના હિસ્સાનો મરાઠા રાજનો અનુભવ શિવ છત્રપતિના હિંદવી સ્વરાજ કરતાં કંઇક જુદો, છેક જ અસુખકર હતો. એટલે દેશમાં વ્યવસ્થાનું સ્થપાવું એ નિશ્ચે જ એક મોટી વાત હતી. માટે સ્તો જે જે વિક્ટોરિયા.
હવે હિંદમાં ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીની રાજવટ નથી રહેતી અને બ્રિટિશ તાજનો સીધો અખત્યાર શરૂ થાય છે તે મતલબની આ સત્તાવાર જાહેરાત પહેલી નવેમ્બરે અલાહાબાદના એક ખાસ દરબારમાં થઇ હતી, કેમ કે દિલ્હી સહિત બાકીનું ઉત્તર ભારત ઠેકઠેકાણે અશાંતિગ્રસ્ત હતું. ભલે એક દિવસ પૂરતું પણ રાજધાનીનું માન ત્યારે અલાહાબાદને મળ્યું હતું. (અમદાવાદમાં આ અવસર વિક્રમ સંવત ૧૯૧૫માં બેસતા વરસને દિવસે કલેક્ટર બંગલે ઊજવાયો ત્યારે દલપતરામે ગાયું હતું કે ‘રાણીજીના રાજથી થિર થૈ અમે સુખિયા થયા.’)
વારુ રાણીના ઢંઢેરામાં શું શું હતું એની તપસીલમાં નહીં જતાં નમૂના દાખલ બે’ક વાનાં, મુખ્તેસર : એક તો, ધાર્મિક શ્રદ્ધા અને પૂજાના મામલે બિનદખલ. સત્તાવનમાં હિંદુ-મુસ્લિમ લશ્કરીજનો ભડકેલા હતા અને ખ્રિસ્તી મિશનરીઓની પ્રવૃત્તિનાયે પ્રશ્નો હતા, તે લક્ષમાં લઇને આ બિનદખલ નીતિ જાહેર કરાઇ હતી. એ જ પ્રમાણે ડેલહાઉસીએ બિનવારસી ઠકરાતો પરબારી રાજ હસ્તક લેવાની જે નીતિ અખત્યાર કરી હતી તેને રુખસદ આપી જે તે ઠકરાત યોગ્ય વારસ હસ્તક જાય એનો ખયાલ રખાશે એમ પણ આ ઢંઢેરામાં કહેવાયું હતું.
મરાઠા અમલના છ દાયકા કેવા વીત્યા હશે એનું ચિત્ર મગનલાલ વખતચંદે અમદાવાદના ઇતિહાસમાં થોડા જ શબ્દોમાં સચોટ આપ્યું છે : ‘આઠ લાખની વસતીવાળા ભર્યાભાદર્યા અમદાવાદને મુશ્કેલીથી શ્વાસ લેતું લગભગ મુડદું કરીને અંગ્રેજોને સોંપ્યું…’ ટૂંકમાં અઢારમી સદીની અંધાધૂંધી અને ઓગણીસમી સદીના પૂર્વાર્ધ પરના એના ઓછાયાએ સરજેલી અનવસ્થા સામે રાણીનું રાજ (એની મર્યાદાઓ છતાં) આશ્વસ્તકારી અનુભવાનું હતું.
૧૮૫૯માં હોપ વાચનમાળાની સાતમી ચોપડી માટે લખવાનું થયું ત્યારે દલપતરામે આ લોકલાગણીને વાચા આપવાની તક ઝડપી હતી : ઝેર ગયાં ને વેર ગયાં, વળી કાળા કેર ગયા કરનાર, પર નાતીલા જાતીલાથી, સંપ કરી ચાલે સંસાર; દેખ બિચારી બકરીનો પણ, કોઈ ન પકડે જાતાં કાન, એ ઉપકાર ગણી ઇશ્વરનો હરખ હવે તું હિન્દુસ્તાન.
એક જરા જુદી રીતે આખી વાતને જોઇએ તો ‘ગુજરાતી પિંગળ’ની રચના અને તે વાટે છંદ સૃષ્ટિની વ્યવસ્થા ને વિધાન એ દલપતરામનું મોટું કામ છે. એની ઉપરાછાપરી આવૃત્તિઓ થતી ગઇ ત્યારે કેશવ હર્ષદ ધ્રુવ શા સહૃદય અભ્યાસીએ સોજ્જું સૂચવ્યું કે હવે આપણે એને ‘દલપત પિંગળ’ જ કહીશું…
અંગ્રેજ અમલનો જે વિશેષ, વ્યવસ્થા ને વિધાન, તે અને દલપતરામ આમ જાણે સાથે ચાલતા ન હોય! નવી વાતો પણ બની – જેમ કે મુંબઇથી થાણા કે કલ્યાણ એમ ગણતર માઇલો પૂરતી રેલવે લાઇન હવે સપાટાબંધ આગળ ચાલી. એણે શહેરો ને ગામડાંને જોડ્યાં. રેલવે પ્રકારના ઘટનાક્રમથી વિલાયત બેઠા માર્ક્સને એ વાતે હરખ હતો કે ઇંગ્લેન્ડ-યુરોપથી નવયુગી સુધારાનો એક ઇતિહાસક્રમ શરૂ થયો છે તે હિંદને અજવાળશે. ઇંગ્લેન્ડનો સાંસ્થાનિક સ્વાર્થ ને શોષણ નથી; પરંતુ તે હિંદમાં પ્રગતિ સારુ ઇતિહાસના કરણરૂપ પણ છે. મુશ્કેલી એ થઇ કે ગામડું શહેરના સંપર્કમાં મૂકાયું તે સાથે એની કૃષિપ્રધાન તાસીર શહેરો અને સાંસ્થાનિક સરકારની જરૂરિયાત મુજબના ઉત્પાદનની રીતે બદલાઇ. અન્ન ઉત્પાદન બાજુએ મૂકાતું ગયું ને રોકડિયા પાકની બોલબાલા થઇ. કાચો માલ ઓછા ભાવે ખરીદતી ને પાકો માલ મોંઘામૂલે માથે મારતી ગોરી ઈજારાશાહીનો યુગ બેઠો.
ગુજરાતને સુપરિચિત હોઇ શકતા રોમેશ ચંદ્ર દત્ત – વડોદરા સ્ટેશને ઉતરી સરકીટ હાઉસને રસ્તે આગળ વધતાં આર. સી. દત્ત રોડ સાંભરે છે ને? – તરફથી એ કાળના આર્થિક ઇતિહાસનો જે દસ્તાવેજી આલેખ મળ્યો છે તે સંસ્થાનવાદ હેઠળની અનવસ્થા અને શોષણમૂલક યંત્રણા વિશે નિર્ભ્રાન્ત કરનારો છે. બાય ધ વે, ગાંધીએ ‘હિંદ સ્વરાજ’માં જે ચુનંદા ગ્રંથો સંભાર્યા છે તે પૈકી એક આ પણ છે. બેશક, ઢંઢેરાની આગળપાછળના દસકાઓમાં નવી દુનિયા ખૂલતી આવતી હતી. ૧૮૪૪માં સુરતમાં માનવ ધર્મ સભા, ૧૮૪૮માં અમદાવાદમાં ગુજરાત વર્નાક્યુલર સોસાયટી (વિદ્યાસભા), ૧૮૫૭માં મુંબઇ યુનિવર્સિટી, ૧૮૭૫માં આર્યસમાજ, ૧૮૮૫માં ઇન્ડિયન નેશનલ કોંગ્રેસ…
‘જે જે વિક્ટોરિયા’ પરત્વે નિર્ભ્રાન્તિ, પુનર્વિચારની આ મથામણો વચ્ચે દરિયાપારથી ૧૯૧૩માં એક અવાજ ઊઠ્યો. સાન્ફ્રાન્સિસ્કોથી ‘ગદર’ના પ્રકાશન સાથે, અને તે પણ નવેમ્બરની પહેલીએ. એને વિશે વળી ક્યારેક.
સાભાર સ્વીકાર: ‘દિવ્ય ભાસ્કર’ની ૧ – ૧૧ – ૨૦૨૩ ની પૂર્તિ ‘કળશ’માં લેખકની કોલમ ‘તવારીખની તેજછાયા’ માં પ્રકાશિત લેખ
ભક્તિભાવ વ્યાપી જાય સમગ્ર ચેતનાતંત્રમાં એવું આ અતિ પ્રાચીન કોટ્યાર્ક મંદિર. અહીંના વાતવરણમાં મદિરાના નશા કરતાં સાવ જુદો જ નશો છે. આ નશો એટલે વૈરાગ્યનો નશો, ચિત્તની પ્રસન્નતાનો નશો, મનની શાંતિનો નશો ! દર્શનાર્થીઓનાં દિલોદિમાગ ઉપર એક અદ્ભુત આધ્યાત્મિક સામ્રાજ્યા અહીં છવાઈ જાય છે. આ મંદિરમાં પ્રસ્થાપિત થયેલી છે એક મૂર્તિ, નામે ‘માતૃકા’. બેનમૂન શિલ્પ છે મૂર્તિનું ! શિલ્પનો વિષય પણ ઉત્તમોત્તમ ! માતા અને તેની કોખમાંનું બાળક ! વાત્સલ્યભાવથી પુલકિત એવી માતાનું હૃદય જાણે કે ત્રીજું સ્તન હોય તેમ વાત્સલ્યપાનથી પરિતૃપ્ત એવું શિશુ માતાના ત્રિભંગ દેહને ચીપકી રહ્યું છે ! સંતાનભૂખપીડિત યાત્રિકો અહીં અંતર્ધ્યાન બનીને હાથ ફેલાવે છે, માથાં ટેકવે છે, અશ્રુ સારે છે !
પણ…આજે તો, રાગ અને ત્યાગની પરસ્પર વિરોધી જેમની પ્રાર્થનાઓ એક્બીજી સાથે ટકરાઈ રહી છે એવાં તમે બંને અહીં ઊભાં છો, મુકુલરાય અને ધર્મલક્ષ્મી ! વાનપ્રસ્થના આરે આવી ઊભેલાં તમે ‘માતૃકા’ને ધર્મસંકટમાં મૂકી દેતાં ઊભાં છો !
મુકુલરાય, તમે તો યોગીહઠ લઈને આંખમાંથી અંગારા ઓકતી ત્રાટક નજરે માતૃકા સામે જોઈ રહ્યા છો. તમારા ઓષ્ઠ નિશ્ચેતન, પણ મન આર્તનાદ કરી રહ્યું છે. તમારા શ્વાસની આવનજાવનમાં એક જ શબ્દ ઘૂંટાઈ રહ્યો છે, ’નખ્ખોદ ! હા, નખ્ખોદ !’. તમે માતૃકા આગળ નખ્ખોદનો શ્રાપ પ્રાર્થી રહ્યા છો ! જ્યારે, ધર્મલક્ષ્મી, તમે તો બંધ આંખે જિહ્વારટણ દ્વારા દેવીને કાકલૂદીભરી પ્રાર્થના કરતાં આશીર્વાદ યાચી રહ્યાં છો કે તમારા ત્યાં ઝટ પારણું બંધાય ! સદીઓથી પોતાની કોખમાં બાળક તેડીને ઊભેલાં માતૃકાદેવી આવી દ્વિધામાં કદીય મુકાયાં નહિ હોય કે એક જ અને તે પણ વયોવૃદ્ધ યુગલ પરસ્પર વિરોધી માગણી સાથે તેમની સામે હોય !
તમે જ્યારે સદેહે અહીં ઊભા છો, મુકુલરાય, ત્યારે તમારું મન તમને અતીત તરફ ખેંચી જાય છે અને તમે તમારા વિદ્યાર્થીકાળની હાઈસ્કૂલની પાટલી ઉપર ગોઠવાઈ જાઓ છો. તમારા અધ્યાપક તમને ‘મુકુંદરાય’ વાર્તા ભણાવી રહ્યા છે. તમારા અધ્યાપકે ભાવવાહી સ્વરે વાર્તાના અંત ભાગમાં આવતો ‘નખ્ખોદ……નખ્ખોદ !’નો જે ઉચ્ચાર કરેલો તેના જ પડઘા જાણે કે મંદિરના આ નીરવ વાતાવરણમાં ઘંટનાદની જેમ ગૂંજી રહ્યા છે અને તે જ પડઘા તમારા મનમંદિરમાં પણ ! તમે તો પેલા મુકુંદરાયના પિતા કરતાં એક ડગલું આગળ વધીને સાચે જ દેવી આગળ પ્રત્યક્ષ માગણી મૂકી રહ્યા છો, નખ્ખોદની ! એ ડોસાએ તો પોતાની વિધવા પુત્રી ગંગા આગળ વિમળશાની પીથા વણઝારાના પ્રસંગવાળી ઘટના કહીને નખ્ખોદ માટેનું પરોક્ષ કથન કર્યું હતું ! ખરેખર, મુકુલરાય, તમારી મનોવ્યથાને તમારો સિદ્ધાર્થ સમજી શક્યો હોત, તો તમે દેવી આગળ ધર્મલક્ષ્મીની પ્રાર્થનાના સહયાચક જરૂર થયા હોત !
ધર્મલક્ષ્મી, તમે પણ તમારા પતિની મનોવેદનાથી સુવિદિત તો ખરાં, પણ તેની પરાકાષ્ઠાથી અજ્ઞાત છો; નહિ તો તમારા એક માત્ર સિદ્ધાર્થના નખ્ખોદની માગણી કરતા તમારા પતિને તમે જરૂર વારી દીધા હોત ! તમે જ્યારે માતૃકા આગળ પુત્રવધૂ યશોધરાનો ખોળો ભરાય તેવી પ્રાર્થના કરી રહ્યાં છો, ત્યારે તમે પણ યશોધરાની ઉંમરે પહોંચી જતાં તમારા ભૂતકાળને વાગોળવા માંડો છો. તમને સિદ્ધાર્થનો જન્મસમય યાદ આવી જાય છે. તમારી પ્રથમ લગ્નતિથિની ઉજવણીમાં જાણે કે સહભાગી થવા ઉતાવળે આવી પહોંચેલો એ સિદ્ધાર્થ ! એ વખતે તમારું સંયુક્ત કુટુંબ હતું. આ કુટુંબપ્રથામાં માબાપ સંતાનજન્મનો આનંદ બાહ્ય રીતે પ્રગટ કરી શકે નહિ, કંઈક એવી પરંપરાકે કે પછી વડીલોની મર્યાદાના કરણે ! તમારા માટે આનંદ હતો કે કેમ તે વિચારવાની પણ તમારામાં સૂઝબૂઝ ન હતી. આમ છતાંય આગંતુકને જન્મતો અટકાવવાની તમારા પતિની દરખાસ્તને તમે પ્રેમપૂર્વક ફગાવી દીધી હતી. તમે સિદ્ધાર્થને જન્મવા દીધો હતો.
સિદ્ધાર્થ પૂવે, ધર્મલક્ષ્મી, તમે બંને પ્રણયરેખાનાં સામસામાં બિંદુઓએ હતાં. તમારી દૃષ્ટિઓ એકબીજા તરફ મંડાયેલી હતી. પણ પછી તો તમે ત્રિકોણ બની ગયાં, ત્રિકોણ જ રહ્યાં ! હા, ત્રિકોણ જ ! સિદ્ધાર્થને ભાઈ કે બહેનની ભેટ આપવાની તમારી હિંમત ન ચાલી ! પ્રથમ પ્રસુતિનો એ કપરો કાળ પિયરમાં વીત્યો હતો. સિદ્ધાર્થ ઉદરમાં હતો, ત્યારથી જ તમારે કડવાં ઔષધ પીવાં પડેલાં ! પ્રસવકાળ એટલે મૃત્યુ તરફની અડધી મંઝિલ ! કાં તો મૃત્યુ તરફ ધકેલાઈ જવાનું અથવા જીવન તરફ પાછા ફરી જવાનું ! જન્મતાં જ સિદ્ધાર્થ ખૂબ કષ્ટ આપી ગયો, ખૂબ ખૂન વહાવી ગયો ! વળી જન્મ્યા પછી પણ તમારું ખૂન ચૂસતો રહ્યો ! હા, સફેદ ખૂન ! ચાલવા શીખ્યો તેથી પણ અધિક સમય સુધી તમે તેને સ્તનપાન કરાવતાં જ રહ્યાં. તમારા અંગસૌષ્ઠવને અવગણીને પણ તમે તમારી છાતી નિચોવતાં જ રહ્યાં ! સિદ્ધાર્થ આકળો પણ એવો જ કે કળ ન કરે ! ઘરનાં બધાંને પ્રત્યેક રાત્રિએ જન્માષ્ટમીનાં જાગરણ કરાવે ! તમારી કેટલીય રાત્રિઓ એવી વીતતી કે સવાર પડી જતી. પણ, ધર્મલક્ષ્મી, તમે તો જનેતા હતાં. સંતાનઉછેર પાછળનાં કષ્ટોનો હિસાબ જનેતા પાસે કદીય ન હોય ! નવીન પ્રભાત ઊગતું અને જૂના હિસાબો ભૂંસાતા રહેતા !
પરંતુ, મુકુલરાય, તમારાં છેલ્લી બે જ રાત્રિનાં જાગરણ એવાં રહ્યાં કે સિદ્ધાર્થ પ્રત્યેના તમારા અને તમારાં પત્નીના પ્રેમ અને પુરુષાર્થના સરવાળા મોટા જ થતા ગયા, એકેય રકમ ભૂંસાતી ન હતી. તમે વેપારી અને એ પણ ગ્રોસરીના પાકા વેપારી ! પરચુરણ સામાનથી માંડીને જથ્થાબંધ ચીજોનો વેપાર કરતા તમે હિસાબખિતાબમાં એક્કા હતા. તમારી નજર આગળ સિદ્ધાર્થના જન્મથી માંડીને એ એકાદ મહિના પહેલાં ગૃહસ્થી બન્યો ત્યાં સુધીનાં દૃશ્યો આવી ગયાં. છેલ્લા પખવાડિયામાં તો સાવ બદલાતો જતો સિદ્ધાર્થ તમારી ચકોર નજર આગળ ઉઘાડો પડતો જતો હતો. યશોધરાના મોહપાશમાં બંધાતો જતો સિદ્ધાર્થ પેઢી ઉપર આવતો તે પણ ઉછીનો ઉછીનો ! મુકુલરાય, તમારી વૈશ્યબુદ્ધિને એ સમજતાં વાર ન લાગી કે તમારી ભણેલીગણેલી અને રૂપાળી પુત્રવધૂના પ્રભાવ આગળ તેનું વ્યક્તિત્વ ઓગળતું જતું હતું. એકાદ મહિનાનાં કદાચ યશોધરાનાં નિશાભાષણો તેનામાં ધંધા પ્રત્યેની સૂગ ઉત્પન્ન કરવા માટે સમર્થ પુરવાર થયાં હતાં ! તમે તેની સાન ઠેકાણે લાવવા મધ્યસ્થી તરીકેની અસરકારક ભૂમિકા ભજવી શકે તેવા કોઈક પાત્રની શોધ ચલાવી રહ્યા હતા. તેના મિત્રો વિષે તમને ઊંડી જાણકારી ન હતી. આવા સંવેદનશીલ પ્રશ્ન સાથે તમે તેની સામે સીધા આવવા માગતા ન હતા, કેમ કે આમાં પિતાપુત્રની મર્યાદા લોપાવાનો ભય હતો. તમારી પાસે એવા પાત્ર તરીકે એક્માત્ર ધર્મલક્ષ્મીનો જ વિકલ્પ બાકી રહેતો હતો. ઘરની વાત ઘરમાં જ સીમિત રાખવા માટે આ જ ઉત્તમ માર્ગ હતો.
પણ અફસોસ, મુકુલરાય ! તમારી યોજના મનમાં જ રહી ગઈ અને એ સાંજે સિદ્ધાર્થે મર્યાદાની પાળ તોડી નાખતાં કોઈપણ જાતની પૂર્વભૂમિકા વગર તમને સીધું જ પૂછી નાખ્યું હતું, ‘પિતાજી, એ પરિચારિકાની તાલીમ લેવા માગે છે અને હું પણ તેની સાથે રહીને ખાનગી નોકરી કરું તો !’
સિદ્ધાર્થના આ શબ્દો સાંભળીને, મુકુલરાય, તમે ચોંકી ઊઠ્યા હતા. તમારા મસ્તક ઉપર તમારી દુકાનનાં તોલમાપ અને ત્રાજવાં જાણે કે પટકાવા માંડ્યાં હતાં ! તમારા ઉપર ચીજવસ્તુઓના ડબ્બા ઠલવાતા હોય અને અનાજના કોથળાઓના ભાર નીચે તમે ભીંસાતા-ગૂંગળાતા હોવ તેવું તમે અનુભવ્યું હતું ! વહુઘેલા સિદ્ધાર્થને તેની પરિચારિકાપત્નીનો પરિચારક થયેલો તમે જોઈ રહ્યા હતા ! વિચારતંદ્રામાં તમે એવા તો ખોવાઈ ગયા હતા, મુકુલરાય, કે સિદ્ધાર્થે જ તમને પુન:પ્રશ્નથી જાગૃત કર્યા હતા કે, ‘પિતાજી, મારી વાતનો પ્રત્યુત્તર ન વાળ્યો !’
આ સાંભળીને, મુકુલરાય, તમે હસવાનો પ્રયત્ન કરતા બોલી ઊઠ્યા હતા કે ‘ધંધામાં ઘણીબધી મહેનત છે. તારો વિચાર ખોટો નથી. મુનિમ અને હું અહીંનું ગબડાવ્યે જ જઈશું. વ્હાઈટ કોલર લાઈફ તો જીવી શકાય ! વળી આવકના નવીન બે સ્રોત વધશે, તમારી બંનેની નોકરીથી !’ આમ તમારા તરફની લીલી ઝંડી મળી ગઈ સમજીને તમારો સિદ્ધાર્થ તો હરખપદુડો થઈ ગયો હતો.
મુકુલરાય, આ પ્રસંગ પછીની પહેલી રાત તમારા માટે જાણે કે પ્રલયની રાત પુરવાર થઈ હતી ! તમે લાખ પ્રયત્ને ઊંઘી શક્યા ન હતા. કૉમ્પ્યુટર જેવા તમારા મગજના સ્કીન ઉપર એક દૃશ્ય આવી ગયું હતું. સિદ્ધાર્થ યુવાનીના ઉંબરે આવી ઊભો હતો. તે વરણાગિયો થતો જતો હતો. પેઢીના એ રજાના દિવસે એ બજારમાં લટાર મારવા ગયો હતો અને ઓસરીએ તેનો મોકલેલો ધોબી તેનાં કપડાં લેવા આવી ઊભો હતો. કરકસરવૃત્તિવાળાં ધર્મલક્ષ્મીને મન આ ભારે વાત હતી. તેમના અણગમાના ભાવને પારખી જતાં તમે તેમને સમજાવી દીધાં હતાં કે, ‘તને તેનાં કપડાંની બરાબર ઈસ્ત્રી કરતાં આવડતું નહિ હોય !’ વળી ધોબીના ગયા પછી તમારા રમતિયાળ સ્વભાવ મુજબ મરકમરક હસી પડતા તમે બોલ્યા હતા, ‘જોજે પાછી, તેની સ્ત્રી કરવામાં કાચી ન પડે ! આમાં તો ધોબીથી સર્યું, પણ પછી આગળ આપણે ધોબીના કૂતરા જેવી સ્થિતિમાં ન મુકાઈએ !’ તમારી આ મીઠી મજાકથી ધર્મલક્ષ્મી ‘જાઓ લુચ્ચા !’ કહીને ખડખડાટ હસી પડ્યાં હતાં.
આ પ્રસંગને યાદ કરતા, મુકુલરાય, તમે જ્યારે અસહ્ય વેદનાની આગમાં શેકાઈ રહ્યા હતા; ત્યારે તે જ રાત્રિએ તમારાં પત્ની બાજુના જ ઢોલિયામાં ઘસઘસાટ ઊંઘી રહ્યાં હતાં. તમારા જાગરણની એ ગોઝારી રાત્રિએ, મુકુલરાય, તમે વર્તમાનમાં આવી જતા સિદ્ધાર્થની સ્ત્રી વિષેના વિચારોના વમળમાં ઘુમરાવા માંડ્યા હતા. તમને એ સાંજના પ્રસંગથી એક વાતની પ્રતીતિ થઈ ચૂકી હતી કે સાચે જ તમે અને ધર્મલક્ષ્મી યશોધરાની પસંદગીમાં ક્યાંક ભૂલથાપ ખાઈ બેઠાં હતાં ! પુત્રપ્રેમના અતિરેકમાં તમે કન્યાપસંદગીમાં તેના જ દૃષ્ટિકોણને વિશેષ પ્રાધાન્ય આપ્યું હતું અને તમારા ભાવી પરત્વે દુર્લક્ષ સેવ્યું હતું. યશોધરા ભણેલી હતી, સુંદર હતી. રંગે થોડીક શ્યામ છતાં મોહક હતી. બંનેની બરાબરની જોડી જામે તેવી હતી. પ્રગતિશીલ વિચારો ધરાવતું તેનું કુટુંબ હતું. બહોળા પરિવારની તે એક માત્ર લાડલી પુત્રી હતી. બધું શ્રેષ્ઠ હતું, પણ કદાચ તેની સંસ્કારિતાની ઊંડી તપાસ અજાણતાં અવગણાઈ ગઈ હતી. સિદ્ધાર્થના બદલાતા જતા વર્તનની પાછળ યશોધરાનો દોરીસંચાર હોવાનું તમારું અનુમાન હતું અને એ અનુમાન સાંજના પ્રસંગથી વાસ્તવિક પુરવાર થયું હતું ! યશોધરાનું પોત પરોક્ષ રીતે સિદ્ધાર્થના શબ્દોથી પ્રકાશ્યું હતું. એકનો એક પુત્ર ધંધાનો – વૃદ્ધાવસ્થાનો સહારો બનવાના બદલે તે તમને તમારી હાલત ઉપર છોડી દઈને પોતાની નવીન દુનિયામાં ખોવાઈ જવા માગતો હોય તે વાત તમારા ગળે ઊતરતી ન હતી અને છતાંય આ એક હકીકત હતી.
આમ મુકુલરાય, તમારી યાદદાસ્તના ચોપડામાં લખાયેલું ખૂબ લાંબું ચાલેલું સિદ્ધાર્થનું ખાતું તાજું થયું હતું. તમે તેની સાથેની લેવડદેવડમાં ઘણું ધીરી બેઠા હતા ! ધર્મલક્ષ્મી તરફના કર્તૃત્વનો હિસાબ તો જુદો હતો. સામા પક્ષે દેવાળિયા સિદ્ધાર્થે તેના હાથ ઊંચા કરી દીધા હતા ! વળતરરૂપે કશું જ પાછું ફરવાની આશા રહી ન હતી. તમને લાગ્યું હતું, મુકુલરાય, કે સિદ્ધાર્થ પ્રત્યેનો તમારો પિતૃપ્રેમ ખોટનો વેપાર પુરવાર થયો હતો; જે તમારે ચોપડાના પીળા પાને લખવા સિવાય કોઈ આરોચારો ન હતો.
મુકુલરાય, તમારા વિષાદની આ સ્થિતિમાં કેટલીક સુખદ પળો પણ તમને યાદ આવી જતી હતી. સિદ્ધાર્થના વેવિશાળટાણે તમે ધર્મલક્ષ્મીના કાનમાં એક વાત કહીને તેમને રાજીનાં રેડ કરી દીધાં હતાં. એ વાત હતી, તમારા ભાવી પૌત્રના નામકરણની ! તમે નક્કી કરી બેઠા હતા કે યશોધરા જ્યારે પણ તમારા પરિવારને પુત્રરત્નની ભેટ ધરશે, ત્યારે તેનું નામ ‘રાહુલ’ જ પાડવામાં આવશે ! સિદ્ધાર્થને યશોધરા નામધારી પત્ની મળવી તે કેવળ જોગસંજોગ જ હતો. ભગવાન તથાગતનું નામ સિદ્ધાર્થ જ હતું. મુકુલરાય, તમે ભાગ્યબળે જોડાયેલાં સિદ્ધાર્થ અને યશોધરાના ભવિષ્યે જન્મનાર પુત્રનું નામ ‘રાહુલ’ ધારી બેઠા હતા, તેની પાછળ એ જોગસંજોગનો પૂરો લાભ લઈને એ ત્રણેય નામની ત્રિપુટી રચી દેવાનો તમારો ખ્યાલ હતો ! તમારા મનમાં એવી કંઈક ગણતરી પણ મુકાઈ ગએલી કે ભગવાન તથાગતની જેમ જગકલ્યાણ અર્થે તો નહિ, પણ પરિવારકલ્યાણ ખાતર પણ તમારો સિદ્ધાર્થ યશોધરા અને રાહુલના મોહપાશમાં બંધાયા સિવાય તમારી ઉભયની વૃદ્ધાવસ્થા, બીમારી અને સુખદ મૃત્યુના ઈલાજરૂપ જરૂર બનશે ! પણ મુકુલરાય, જીવનમાં બધું જ માનવીનું ધાર્યું ન થતું હોવાના ન્યાયે સિદ્ધાર્થના જીવનમાં પરણ્યા પછીના એક જ માસમાં એવું કંઈક વિપરિત બની ગયું હતું કે તમારો સિદ્ધાર્થ તમને બેઉને ઊંઘતાં રાખીને તમારાથી દૂરદૂર યશોધરા તરફ ખેંચાઈ ગયો હતો ! રાહુલ તો હજુ જન્મવો બાકી હતો ! આ તેનું મહાભિનિષ્ક્રમણ તો નહિ, પણ અલ્પબુદ્ધિક્રમણ તો જરૂર હતું; કે જેણે તમારા માટે કદાચ સંન્યાસનો વિકલ્પ જ ખુલ્લો રાખ્યો હતો !
યશોધરાએ સિદ્ધાર્થને કામણ કર્યું હતું કે પછી સિદ્ધાર્થને યશોધરાનું કામણ થયું હતું, તે તમે નક્કી કરી શક્યા ન હતા, મુકુલરાય. નવીન સર્જાયેલી કે સર્જાવા પામતી કૌટુંબિક પરિસ્થિતિ માટે રહીરહીને તમારું મન યશોધરાને જવાબદાર ઠેરવતું હતું. મુકુલરાય, આ તમારું પક્ષપાતી વલણ હતું; કેમ કે તમે ઊંડેઊંડે સિદ્ધાર્થને તમારો પોતીકો ગણતા હતા, જ્યારે યશોધરા તમારે મન પરાઈ હતી. વ્યવસાયપસંદગી કે જીવનશૈલી એ વ્યક્તિગત બાબત હોવાનું તમે સ્વીકારતા પણ હતા. આમ સિદ્ધાર્થનો આવો કંઈક સ્વતંત્ર નિર્ણય હોત તો તમને આટલું બધું દુ:ખ થયું ન હોત ! પરંતુ તમે સ્પષ્ટ જોઈ રહ્યા હતા કે સિદ્ધાર્થના આ વિચાર પાછળ કોઈ આત્મનિર્ભરતાનો આદર્શ ન હતો, પણ યશોધરાનું વશીકરણ જ કારણભૂત હતું. તમે સિદ્ધાર્થને તેની જીવનગાડી ઇચ્છિત દિશાએ લઈ જવા કપાતા દિલે અનુમતિ આપી દીધી હતી, કેમ કે તમે તમારી અનુભવી આંખે પ્રાચીન અને અર્વાચીન વિચારધારાઓનો ટકરાવ તમારા નાનકડા પરિવારમાં થતો જોઈ રહ્યા હતા. સિદ્ધાર્થ અને યશોધરાની દુનિયાના વ્યાપમાં, મુકુલરાય, તમારા જેવાં જૂનવાણી અને વારસાગત વ્યવસાયનાં બંધાણી આવી શકે તેમ ન હતાં ! તેમને નવી પાંખો ફૂટી હતી, તેમને નિરંકુશ ઉડ્ડયન કરવું હતું. તેમની પાંખો તમારો ભાર વહી શકે તેમ ન હતી ! અને સાચે જ સિદ્ધાર્થે તો પોતાની પાંખો નીચી ઢાળી દઈને તમને ધરતી ઉપર પટકી દીધા હતા, કદાચ ધર્મલક્ષ્મી જ યશોધરાની પાંખે વળગી રહ્યાં હતાં !
મુકુલરાય, તમે અતીતને વાગોળી લીધા પછી વર્તમાનમાં પાછા ફરતા ધર્મલક્ષ્મીને તેમની પૂજાપ્રાર્થનામાં લીન રહેવા દઈને ચૂપકીદીપૂર્વક મંદિરના ઓટલે આવી બેસો છો. વિચારવા જેવું અને ન વિચારવા જેવું એમ સઘળું વિચારતા વિચારધૂમ્રના ગોટેગોટામાં તમે જ્યારે ગુંગળાઈ રહ્યા છો, ત્યારે તમને ખબર પણ ન પડે તેવી રીતે ધર્મલક્ષ્મી તમારો ખભો હલાવતાં વિનમ્રભાવે તમને પૃચ્છા કરે છે કે તમે દેવી પાસે શું યાચ્યું ? આંખોમાં છલકાઈ જવા મથતાં અશ્રુને ખાળતા તમે મુકુલરાય સહસા બોલી ઊઠો છો, ‘નખ્ખોદ !’. આ સાંભળીને હતપ્રભ બની જતાં, ધર્મલક્ષ્મી, તમે દયામણા ચહેરે અને ફાટી પડતા અવાજે પૂછી નાખો છો, ‘રે જીવ, પણ કોનું અને શા માટે ?’
ત્યારે મુકુલરાય, તમે મિતાક્ષરી પ્રત્યુત્તર વાળતાં બોલો છો, ‘સિદ્ધાર્થનું, યશોધરાનું; એ બંનેનું !’
ધર્મલક્ષ્મી, તમે માથે વીજળી ત્રાટકી હોય તેમ ચીસ પાડતાં અને મુકુલરાયના મોંઢે હાથ દેતાં બોલી ઊઠો છો, ‘નહિ નાથ…, નહિ !’. પરંતુ મુકુલરાય, તમે તો ગુસ્સાની આગમાં ભભૂકી ઊઠતા અસ્ખલિત વાક્ધોધપ્રપાત કરતા ગર્જી ઊઠો છો, ‘એ બંને સંતાનપ્રાપ્તિ માટે તરફડવાં જોઈએ ! એમની કૂખે રાહુલ ન જન્મવો જોઈએ ! એમને એમાં સુખ મળે કે ન મળે, પણ દુ:ખ તો નહિ જ મળે એની મને ખાત્રી છે; એવું દુ:ખ કે જે હું પુત્ર પામવાથી અનુભવી રહ્યો છું ! કોઈ માણસ માથે અસહ્ય દુ:ખ આવી પડે, ત્યારે પ્રભુને પ્રાર્થતાં એમ બોલતો હોય છે કે તેવું દુ:ખ દુશ્મનને પણ ન હજો ! સિદ્ધાર્થ આપણો દુશ્મન તો નથી જ ને ! એ તો આપણો પુત્ર છે ! આ મારો-આપણો સંતાનપ્રેમ જ છે !’
તમે બહાવરાં બનીને, ધર્મલક્ષ્મી, તમારા પતિનો પુણ્યપ્રકોપ સંભળી રહ્યાં છો. મુકુલરાય તેમની શ્રાપપ્રાર્થનાને આશીર્વાદની પ્રાર્થનાનો અંચળો ઓઢાડવા મથી રહ્યા છે. આ તેમનો વિચિત્ર વ્યાખ્યાવાળો પુત્રપ્રેમ હતો કે યશોધરા પ્રત્યેનો કટુભાવ એ સમજવામાં, ધર્મલક્ષ્મી, તમે ઊણાં ઊતરો તેમ છો; કેમ કે તમારામાં નિખાલસતા અને ભોળપણ છે. વળી એ સમજવું તમારા માટે જરૂરી પણ નથી, કારણ કે તમે જે જાણો છો તે મુકુલરાય નથી જાણતા ! ગેરસમજથી પીડાતા એવા મુકુલરાયને હાથ જોડીને કરગરતાં જરા ધીરજ રાખવાનું કહીને તમે વિગતે વાસ્તવિકતા રજૂ કરતાં કહેવા માંડો છો :
‘ભલા, તમે છેલ્લા બે દિવસથી અકળાતા-મૂંઝાતા મને લાગતા હતા, પણ તમારું દુ:ખ આટલી હદે પહોંચ્યું હશે તેની તો મને કલ્પના સરખી પણ ન હતી ! જીવનભરની સુખદુ:ખની સાથી એવી મને અંધારામાં રાખીને તમે એકલાએકલા તમારા જીવને ટૂંપતા રહ્યા ! માતૃકા ખોવાયેલાં સંતાનોને પાછાં પણ મેળવી આપે છે, સમજ્યા ? આપણો સિદ્ધાર્થ યશોધરામાં ખોવાઈ જવા માગતો હતો, પણ એ સમજદાર છોકરીની સમયસૂચકતાએ તેને વેળાસર ઠેકાણે લાવી દીધો છે. તેણે નર્સીંગનું ભણવા જવાનું માંડી વાળ્યું છે. માતૃકાનો આભાર માનવા તો હું તમને અહીં ખેંચી લાવી છું ! માતૃકાનાં દર્શન પછી જ તમને ખુશખબરી સંભળાવવાના મોહમાં અનર્થ સર્જાઈ ગયો ! યશોધરાએ મને માંડીને વાત કહી દીધી હતી કે આપણા લાડલાએ તમને સંતાપ્યા છે. એ ગરીબડીએ તો સહજભાવે સિદ્ધાર્થ આગળ પોતાનો એક વિચાર મૂક્યો હતો કે આપણે સંમતિ આપીએ તો તે નર્સીંગનું ભણવા જાય ! ભણી આવીને ગામમાં જ ખાસ કરીને પ્રસુતાઓની સેવા કરે. તેના મનમાં સદભાવનાનું આ બીજ મારી પોતાની પ્રસુતિપીડાની વાતો સાંભળીને જ રોપાયું હતું. તેની ગણતરી હતી કે તમે દયાળુ જીવ છો એટલે આ કાર્યમાં પ્રેરક બનશો જ. પરંતુ મૂર્ખી ભૂલથાપ ત્યાં ખાઈ ગઈ કે એ કામ મને સોંપવાના બદલે આવી ભલાઈની વાતનો યશ તેના પતિને મળે તેવા લોભમાં પડી ! સિદ્ધાર્થને એ વાત કહેતાં ન આવડી ! ગાંડિયાની અર્ધા સુધીની વાત બરાબર હતી, પણ તાજાં પરણેલાં અને બેત્રણ વર્ષ સુધીના વિરહનો વિચાર આવતાં તેણે પોતાના તરફની ન કહેવાની વાત કરી નાખી, જે તમને ખૂબ ભારે પડી ગઈ, નહિ ! અને ધર્મલક્ષ્મી, તમે મુકુલરાયને હસાવવાના હેતુસર તેમના ગાલ ઉપર ચૂંટી ભરતાં માર્મિક કથન કરો છો, ‘બાપ તેવા બેટા ! તમે પણ હું પિયર જતી અને એકાદ દિવસ પણ વધુ રોકાઈ જતી, તો કેવા ધુઆંપુઆં થઈ જતા હતા !’
પણ… મુકુલરાય, હકીકતની સચ્ચાઈની જાણ થતાં ધર્મલક્ષ્મીની મજાકમશ્કરીભરી વાત સાંભળીને હસવામાં તમને રસ નથી. તમે તો તમારી જાતને કોસતા અને મનોમન યશોધરાની માફી માગતા માતૃકાદેવી તરફ હરણફાળે ધસી જાઓ છો. દેવીનાં ચરણોમાં ઢગલો થઈ જતા નાના બાળકની જેમ રડી પડતા તમે પ્રાર્થી ઊઠો છો, ‘માફ કર ! હે માતા, મને માફ કર ! હું અપરાધી છું ! હું મારા સમગ્ર કૂળને ભરખી જવા રાક્ષસ બન્યો હતો ! તું કરૂણાદેવી છો ! તારી બંને બાજુએ શોભી ઊઠે તેવી મારા પરિવારની આ દેવીઓને ખાતર પણ તું અમને રાહુલ દે !’
ધર્મલક્ષ્મી અને મુકુલરાય, તમે જ્યારે માતૃકાની વિદાય લેતાં પાછાં પગલાં ભરી રહ્યાં છો, ત્યારે પરમ સંતોષના નશામાં તમે એવાં ચકચૂર બની જાઓ છો કે તમારા આયખાનો થાક ઊતરી જાય છે !
ચાંદની રાત, મંદમંદ વહેતો પવન, સુંદર ઉપવન.. અને આ બધાથી પર એવા કુંવર અમરનાથ મનોરમાને કહી રહ્યા હતા, “જરાય ચિંતા ના કરતી. હું બનશે એટલી ત્વરાએ પાછો આવીશ.”
“મને સાથે કેમ લઈ નથી જતા?”
કુંવર મનોરમાને સાથે લઈ તો જાય પણ રાખે ક્યાં, ખુદ એક જગ્યાએ રહી શકે એમ નહોતા. પહાડી પ્રદેશ, જંગલ, રાની પશુઓનો ડર અને ક્યાંય સુધી વસ્તી જ ન હોય ત્યાં મનોરમાને કેટલી અગવડ વેઠવી પડશે એ જાણતા હતા.
“તો તમનેય આ બધી તકલીફ તો પડશે જ ને?” મનોરમાને ચિંતા તો હતી જ.
અમરનાથ એને સમજાવવાનો પ્રયત્ન કરતા કહ્યું કે, એ પુરુષ છે. જરૂર પડે તકલીફોનો સામનો કરી શકશે. તો સામે મનોરમા પણ કહેતી હતી કે, સ્ત્રીઓની કોમળતા વિશે જે લખાય છે એ કાવ્ય કલ્પનાઓ છે એનાથી વિશેષ સ્ત્રીમાં ધૈર્ય અને સાહસ પણ હોય છે.
મનોરમા જાણતી હતી કે કુંવર વગર એનું જીવન દોહ્યલું બની જશે. જ્યારે કુંવર એની નજર સામે ન હોય ત્યારે કેટ કેટલા અનિષ્ટ વિચારો, શંકા કુશંકાથી મનને ઉચાટ અને ઉદ્વેગ થશે એની એને જાણ હતી.
******
બુંદેલખંડ પર ભયાનક દુકાળના ઓળા ઉતરી આવ્યા હતા. ખાવાના સાંસા પડવા માંડ્યા. પેટ ભરવા લોકો વૃક્ષોની છાલ ખાવા માંડ્યા હતા. ભક્ષ્યાભક્ષ્યનો ભેદભાવ ભૂલાઈ ચૂક્યો હતો. પશુઓની વાત તો દૂર માનવસંતાનો કોડીના ભાવે વેચાવા માંડ્યા હતાં. મુઠ્ઠીભર અનાજ માટે માતા એમની મમતા કુરબાને કરી દેતી.
વર્તમાનપત્રોમાં આ સમાચાર સિવાય જાણે બીજું કશું છપાતું નહીં. કુંવર અમરનાથ કાશી-સેવા સમિતિના વ્યવસ્થાપક હતા. એમણે કેટલાક નવયુવાનોને લઈને બુંદેલખંડ પહોંચવાનો નિર્ણય કર્યો.
બસ આ વાતને લઈને મનોરમા અત્યંત ચિંતાતુર હતી. કુંવરે રોજનો એક પત્ર લખશે અને શક્ય એટલા જલદી પાછા આવશે એવી ખાતરી આપીને રમાને મનાવી લીધી.
એક સપ્તાહ સુધી તો આ ક્રમ બરાબર ચાલ્યો, પરંતુ ધીમે ધીમે એમાં વિલંબ થવા માંડ્યો. એક તો સમય એવો અને પોસ્ટઑફિસ એટલી દૂર હતી કે રોજે પત્ર મોકલવાનું શક્ય નહોતું,
પત્ર ન મળતાં મનોરમાની દશા અવદશામાં પલટાવા માંડી. દિવસો ઉદાસીમાં જવા માંડ્યા. જ્યારે પત્ર મળે ત્યારે સૂકા પર્ણો પર પાણીનાં બુંદોથી આવે એવી તાજગી મનોરમાના ચહેર પર આવતી. કુંવરની સાથે જવાનું માંડી વાળ્યું એની પર પારાવાર અફસોસ થવા માંડ્યો. આજ સુધી એને પુસ્તકો પર ખૂબ પ્રેમ હતો, પણ હવે પુસ્તક હાથમાં રહી જતું અને મન કુંવરના વિચારોમાં ખોવાઈ જતું. આમ ને આમ એક મહિનો પસાર થઈ ગયો.
માંડ ઊંઘ આવતી તો બિહામણા સપનાથી એ જાગી જતી. એક દિવસ સપનામાં ઘરનાં દ્વાર પર અમરનાથને ઉઘાડા પગે અને ઉઘાડા માથે ઊભેલા જોયા. સફાળી જાગીને દ્વાર પર દોડી. સન્નાટા સિવાય બીજું કંઈ ન જોતા વાસ્તવિકતામાં પાછી ફરી. તાત્કાલિક મુનીમને બોલાવીને તાર કરાવ્યો. એનો પણ કોઈ જવાબ ન આવતા એની પરેશાની એક હદથી વધતી ગઈ.
જેની પાસે પોતાના સપનાની વાત કરતી તો દરેક પાસે એના અલગ અર્થ મળતા. કોઈ કહેતું કે આ મંગળ સમાચાર પહેલાનું સપનું કહેવાય. સપનામાં ઉઘાડા પગ જોયા એનો અર્થ કુંવર ઘોડા પર સવાર છે, કુશળ છે. મનોરમાએ પોતે પણ સપનાનો અર્થ શોધવા કેટલાય થોથા ઉથલાવી નાખ્યા પણ મનને સમાધાન થાય એવા કોઈ અર્થ ન મળ્યા.
કોઈ મહોલ્લામાં મદારી આવે અને બાળવૃંદ ખેલ જોવા દોડી આવે એમ મહોલ્લામાં જ્યોતિષીના આગમનનું પણ સૌને એટલું જ આકર્ષણ રહેતું. એક ક્ષણમાં સઘળે ખબર પહોંચી જતી અને સ્ત્રીઓના ટોળાં એકઠા થઈ જતા. જ્યોતિષીજી સૌની ભાગ્ય-રેખાઓ ઉકેલીને સુખ-દુઃખનું સરવૈયું કાઢતા. જ્યોતિષી કોઈ ભગવાન નથી હોતા પરંતુ ભાગ્યની રેખાનો ઉકેલ જાણે એ લઈને આવ્યા હોય એમ એમના કથન પર સૌને વિશ્વાસ રહેતો. મનમાં આશા કે ભયનો સંચાર જ્યોતિષીના કથન પર નિર્ભર રહેતો.
કુંવરને તાર મોકલ્યાને આજે પાંચમો દિવસ હતો. જ્યોતિષીના આગમનના સમાચારથી મનોરમાનાં મનમાં ઉત્તેજના વ્યાપી ગઈ. સપનામાં કોઈ વ્યક્તિને ઉઘાડા પગે અને ઉઘાડા માથે ઊભેલા જોયા હોય તો એનો અર્થ જાણવા તાત્કાલિક જ્યોતિષીને તેડાવ્યા અને સપનાનો ઉકેલ પૂછ્યો. જ્યોતિષી પાસે આમ તો આનો કોઈ જવાબ નહોતો પણ સરકારને જવાબ આપ્યા વગર ક્યાં ચાલે એમ હતું? મનોરમાની વાતમાં એમને આશંકા અને અમંગળ સૂર પડઘાતો લાગ્યો એટલે વધુ વિચાર્યા વગર એ સપનું અમંગળસૂચક છે એવો સરકારના સૂરમાં સૂર મેળવી દીધો. ભાવિ ભાખ્યું કે, એ વ્યક્તિ પર કોઈ મોટું સંકટ આવશે, એમના ઘરનો નાશ થઈ જશે અને દેશ-વિદેશ આમ ઉઘાડા માથે અને ઉઘાડા પગે ફરવાના દિવસો આવશે એવું કથન કરી દીધું. મનોરમાએ સપનામાં કુંવરને આવી દશામાં જોયા હતા એવી કોઈ સ્પષ્ટતા કરી હોત તો કદાચ જ્યોતિષીએ વિચારીને જવાબ આપ્યો હોત.
બસ જ્યોતિષીના શબ્દો સાંભળીને મનોરમા સિતારના તારની જેમ થર-થર કાંપવા લાગી. બેહોશ થઈને પડી ત્યારે જ્યોતિષીને ખ્યાલ આવ્યો કે વિચાર્યા વગરના એમના શબ્દે શું અનર્થ સર્જી દીધો છે. પાણી વહી ગયા પછી પાળ બાંધવાનો કોઈ અર્થ નહોતો તેમ છતાં જ્યોતિષીએ પોતાની સિદ્ધિઓની ગાથા ગાઈ વગાડીને મનોરમાને સંકટનું નિવારણ કરી શકાશે એવા ઠાલા આશ્વાસન આપવાના પ્રયાસો તો કરી જ જોયા.
******
ચિંતાતુર મનોરમાએ અમરનાથને પોતે આવી રહી છે એવું જણાવતો તાર મૂકી દીધો અને બુંદેલખંડ જવાનો નિર્ણય અમલમાં મૂકી દીધો.
અમરનાથની ચિંતામાં મનોરમાએ કેટલાય દિવસોના ઉજાગરા વેઠ્યા હતા. ટ્રેન ઉપડતાં જ એ ઝોકે ચઢી. તંદ્રાવસ્થામાં પણ એને સતત ઉઘાડા માથે, ઉઘાડા પગે ફરતા અમરનાથ દેખાયા. અનિષ્ટ સપનાંની જાણે વણઝાર ચાલી. ઘડીમાં મઝધારમાં ડૂબતી નાવમાં ઉઘાડા માથે, ઉઘાડા પગે ઊભેલા, તો ઘડીકમાં વીજળીના કડાકાભડાકા વચ્ચે તોફાનની આંધીમાં ઘેરાયેલા અમરનાથને જોયા. તો વળી ઘડીકમાં પર્વતની ટોચ પર ઉઘાડા માથે, ઉઘાડા પગે ફરતા અમરનાથ દેખાયા. એમને પર્વતની ટોચ પરથી નીચે આવવું હતું પણ કોઈ રસ્તો મળતો નહોતો. એવામાં ફરી વીજળીનો ભયાનક કડાકો થયો અને એમાંથી એક જ્વાળા ઊઠી. એ જ્વાળામાં અમરનાથને અદૃશ્ય થતા જોયા.
અનિષ્ટની કુશંકાથી ઘેરાયેલું એનું મન એન ઝંપવા દેતું નહોતું. “મને જો આવા ભયાનક દૃશ્ય દેખાડો છો તો એમની શું હાલત થઈ હશે?” એવું વિચારતા એ ઈશ્વરને એ કરગરી રહી. “મને ધન કે સંપત્તિની અપેક્ષા નથી, પણ પ્રભુ એ કુશળ હો એવી મારી પ્રાર્થનાનો સ્વીકાર કરો”
વળી માંડ આંખ મળી અને થોડી ક્ષણો પછી એણે અમરનાથને એક પુલ પર ઘોડા પર સવાર થઈને આવતા જોયા. નીચે તોફાની નદી, નબળો પુલ, ભડકેલો ઘોડો. ઘોડો નદીમાં ખાબકે એ પહેલાં અમરનાથને ઘોડા પરથી કૂદી પડે એમ કહેવા મથતી મનોરમાથી ચીસ પડાઈ ગઈ અને એ સફાળી ઝબકીને જાગી ગઈ.
સનસનાતી ટ્રેન કોઈ સ્ટેશનના પ્લેટફોર્મ પર પહોંચવામાં જ હતી. દૂર અમરનાથ ઉઘાડા પગે અને ઉઘાડા માથે ઊભા હતા. મનોરમા તો હજુ એ સપનાના ઓથાર નીચે જ હતી. એને લાગ્યું કે ભડકેલા ઘોડા પર સવાર કુંવર નદીમાં ખાબકવાની તૈયારીમાં છે અને તંદ્રાવસ્થામાં જ હજુ ધીમી નહોતી પડી એવી ટ્રેનનું બારણું ખોલીને કુંવરને રોકવા દોડી.
જોરથી એક ધક્કો લાગ્યો અને જાણે કોઈએ એને આકાશ પરથી નીચે જમીન પર ફેંકી દીધી ક્ષણવારમાં એ ચેતના શૂન્ય બની ગઈ.
આ કબરઈનું સ્ટેશન હતું. તાર મળ્યો એટલે અમરનાથ સ્ટેશન પર મનોરમાને લેવા આવ્યા હતા. હાથ ફેલાવતી મનોરમાને એમણે ટ્રેનમાંથી કૂદી પડતી જોઈ. એને રોકવા આગળ વધે એ પહેલાં તો કર્મના લેખા પૂરા થઈ ગયા હતા. મનોરમાએ પ્રેમવેદી પર પોતાના જીવની આહૂતિ આપી દીધી હતી.
આ ઘટનાના ત્રીજા દિવસે ભગ્નહૃદય અમરનાથ ઉઘાડા માથે, ઉઘાડા પગે ઘેર પહોંચ્યા. આ પ્રેમવિહીન ઘરમાં હવે કોઈ નહોતું. અમરનાથે પોતાની સંપૂર્ણ સંપત્તિ કાશી-સેવા સમિતિને આપી દીધી. હવે એ ઉઘાડા માથે, ઉઘાડા પગે, વિરક્ત દશામાં દેશ-વિદેશ ફરતા રહે છે.
સપના અંગે જ્યોતિષીની આલોચના સત્ય બની રહી.
પ્રેમચંદ મુનશી લિખિત વાર્તા “ અનિષ્ટ શંકા’ને આધારિત
સુશ્રી રાજુલબેન કૌશિકનો સંપર્ક rajul54@yahoo.com વિજાણુ સરનામે થઈ શકે છે
‘અરે એનું થેંકયુ ન હોય મયંકભાઈ, ને તમે તો અમારા પડોશી. પહેલો સગો પડોશી, શું સમજ્યા? પણ તમે આમ બહાર કાં ઊભા? અમારા ઘરમાં તો આવો! આમેય હમણાં ઘણા દિવસથી આપણે નથી મળ્યા. એ બહાને મનેય કંપની રહેશે. સાંજે હું હમણાં એકલો જ હોઉં છું. પહેલાં તો અજય આ સમયે આવી જતો, પણ..’ મયંકભાઈને થોડા દિવસથી મનમાં આ ઘોળાતું જ હતું, એમાં આજે નીલેશભાઈએ સામે ચાલીને આ વાત કાઢી એટલે.. ‘નીલેશભાઈ, હું તમને આ જ વાત પૂછવા માંગતો હતો. પહેલાં તો તમારો અજય સાંજે છના ટકોરે ઘરે અચૂક આવી જ જતો, પણ હમણાં એને ઘરે આવતાં લગભગ રોજ રાતના આઠ કે નવ વાગી જાય છે.’
‘મયંકભાઈ, તમારી વાત સાચી. નોકરી પૂરી કર્યાં પછી મારો દીકરો એક મિનિટ પણ ઓફિસમાં ન રોકાય. એકવાર તો એણે એના સાહેબને સાફ કહી દીધું હતું કે ‘જુઓ, હું નોકરી કરીશ નિષ્ઠાથી. કામચોરી જરાય નહીં કરું, પ્રામાણિકતા ને ચીવટ એ બધું સો ટકા. કબૂલ, પણ હું નોકરીને પરણ્યો નથી. એટલે સમય પૂરો થયે હું રોકાઈશ નહીં. મારેય ઘરબાર છે, હુંય માણસ છું.’
‘હા, નીલેશભાઈ, મને અજયના આ સિદ્ધાંતની ખબર છે. વળી એનો નિર્ણય અફર જ હોય. એમાં એ પાછો ન હટે. ને એટલે જ મને નવાઈ લાગે છે કે આવો અજય હવે કેમ મોડે સુધી ઓફિસમાં? હા, જો કે કામ હોય તો કયારેક રોકાવુંય પડે, પણ આ તો લાગલગાટ ૧૫ દિ’થી હું જોઉં છું કે અજય કાયમ હમણાં મોડો જ ઘરે…’
મયંકભાઈને આગળ બોલતાં અટકાવી નીલેશભાઈએ સ્પષ્ટતા કરી. હા, અજય ઓફિસમાંથી તો પહેલાંની જેમ જ સમયસર નીકળી જ જતો હતો, પણ ત્યાંથી નીકળી હવે તે શહેરથી ૨૦ કિલોમીટર દૂર આદિવાસી વિસ્તારમાં ત્યાં રહેતા લોકોને ભણાવવા વગેરે માટે જતો હતો. અજય આમ લહેરીલાલો. કોઈની ઝાઝી પરવા ન કરે. તે અજય આમ..! મયંકભાઈ નવાઈમાં ડૂબી ગયા, પણ પછી કહી રહ્યા, ‘આ તો બહુ સારું કહેવાય. તમારો દીકરો સુધારાના પંથે છે. આ તો પુણ્યનું કામ. ટૂંકમાં એમ કહો ને તમારા દીકરાએ સમાજસુધારણા ને શિક્ષણનું કામ હાથમાં લીધું, સેવાની જયોત પ્રગટાવી, ખરું ને?’
નીલેશભાઈ પોરસાયા, ’હા, એવું જ કંઈક. એ અભણ આદિવાસીઓ ને એમનુ જીવનધોરણ, બેય સુધરી જાય, એ બહાને એ લોકો કંઈક શીખે તો મજાનું. પણ સાંભળ્યું છે કે એ લોકો બહુ જુનવાણી માનસ ધરાવતા હોય છે. જલદી કોઈ પાસેથી કશું શીખવા તૈયાર ન થાય. ત્યાં દારૂ, બીડી, ગાળાગાળી એવું પણ ચાલતું હોય. મને થોડીક બીક છે કે એ લોકોને સારું શીખવાડવાને બદલે ઊલટું મારો અજય જ ક્યાંક બગડીને…’
‘નીલેશભાઈ, સાંભળેલું બધું સાચું ન પણ હોય, ને અજય છે સીધોસાદો, સુસંસ્કારી છોકરો. એવું કંઈ હોય તો પણ એને તેની ખરાબ અસર ન જ થાય. મને સંસ્કૃતનો પેલો શ્લોક યાદ આવી ગયો કે ‘વિકૃતિ નૈવ ગચ્છન્તિ સંગદોષેણ સાધવ: આવેષ્ટિતં મહાસર્પેશ્ચચંદન ન વિષાયતે.’ એટલે કે ‘જેમ મહાસર્પથી વીંટળાયેલું ચંદનનું વૃક્ષ ઝેરી બની જતું નથી, તેમ ખરો સાધુ સંગદોષ કરે તો પણ વિકૃત બનતો નથી.’ અજયને કંઈ નહીં થાય. એ સૌનું કામ કરવા, લોકોનું ભલું કરવા જાય છે એથી ખુશ થઈ તમે એ વાતનું ગૌરવ લ્યો.’
‘હા મયંકભાઈ, ગૌરવ તો હોય જ ને! શહેરમાં આટલા લોકો છે તેમાંથી અજયને જ આવું કામ કરવાનું સૂઝ્યું એ સારી વાત કહેવાય. હા, એની સાથે કોલેજમાં ભણતી’તી, એ સોનલ પણ આ કામમાં તેનો સાથ આપે છે. બેયને સેવાનો નાદ લાગ્યો છે. તો ભલે ને કરે. આ તો સારી વાત. કોઈ સુધરતું હોય, આદિવાસી સુસંસ્કૃત બને, આપણા સમાજના મુખ્ય પ્રવાહમાં એ લોકો આમ ભળી જાય એ તો મજાનું.’
‘ને મજાની વાત એ પણ છે કે તમારા અજયની પત્ની ધારા પણ આ વાતથી ખુશ છે. પતિ મોડો આવે છે ને પોતાની સાથે વીતાવવાનો સમય એ આદિવાસીઓને આપી દે છે એનો એને રંજ નથી.’ મયંકભાઈએ ખુશી વ્યક્ત કરી, બીજી થોડી વાતો કરી ને પછી નિલેશભાઈની રજા લઈ પોતાના ઘર ભણી ડગ માંડ્યા.
બે દિવસ પછી.. સરોજે પતિ નિલેશભાઈને ચેતવ્યા: ‘તમે ઘરમાં કાંઈ ધ્યાન આપો છો કે નહીં? આ અજયને આદિવાસીઓને સુધારવાનો ફંદ વળગ્યો તો ભલે વળગ્યો, પણ એનીય કાંઈક હદ તો હોય ને? સોનલનું તો જાણે સમજયા, પણ બે દિવસથી એ ધારા અને સંગીતાને પણ પોતાની સાથે ત્યાં લઈ જાય છે, બધું બતાવવા કે અમે ત્યાં શું શું કરીએ છીએ ને આ આદિવાસી કેવા છે, કંઈ રીતે જીવે છે ને વર્તે છે? દીકરો પોતે ત્યાં જાય ને એની પત્ની ને દીકરીનેય સાથે લઈ જાય એ મને જરાય ઠીક નથી લાગતું.’
‘પણ એમાં ખોટું શું છે? આ તો ભલાઈની વાત, તો ભલે ને લઈ જાય! એકથી ભલા બે. ને બેથી ભલા ચાર.’
‘તમને તો કશી ખબર જ નથી પડતી. એ આદિવાસી કેવા હોય છે ખબર છે? ગમાર ને બીમાર! ન રહેવાનું કે ન પહેરવા-ઓઢવાનું ઠેકાણું, ન બોલવાચાલવાની સમજ! અજય જાય છે તો ત્યાં બધાને શીખવાડવા, પણ આ બેય ત્યાંથી બીજું ન શીખવાનું શીખીને આવશે, બગડીને ધૂળ થઈ જશે એનું શું? આપણી સંગીતા ગઈકાલ સુધી કહેતી હતી કે ‘’ક કલમનો ક..’’ હવે એ કાગડાનો ‘ક’, કોયલનો ‘ક’ પણ બોલે છે. કાલે ઊઠીને એ દડાનો ‘દ’ બોલવાને બદલે દારૂનો ‘દ’ બોલશે. ‘બ’ બકરીનો નહીં, બીડીનો બોલશે. તમે કંઈક વાતમાં સમજો. બંધ કરાવો આ બધા ફંદફિતૂર. ઓલી સોનલી પણ સાલી હાલી મળી છે તે આને સાથ આપે છે. હજી મોડું નથી થયું. ચેતી જાવ વેલેરા. ને એટલેય ના પાડું છું કે ધારાને આ છઠ્ઠો મહિનો જાય છે. ત્રણ મહિના પછી એ બે બાળકની મા બની જશે. હવે એણે ઝાઝી દોડાદોડી ન કરાય.
વળી ત્યાં કોણ જાણે બધા કેવા હોય ને કેમ વર્તતા હોય? એ બધાની અસર આવનારાં બાળક ઉપર પણ પડે…’ પત્નીએ તો લાંબુ લેક્ચર ફટકાર્યું. નીલેશભાઈ પત્નીને સમજાવવા મથ્યા. ‘જો સરોજ, તું જેવું માને છે, એવા એ નથી હોતા…’
બે દિવસ પછી.. સંગીતા બોલી, ‘દાદી, તું રોટલી તો સરસ બનાવે છે, પણ મારે તો આજે રોટલો ખાવો છે, પેલો જીવતીકાકીને ત્યાં ખાધો’તો એવો ચૂલાનો રોટલો. એવો રોટલો દાદી તને તો ન જ આવડે.’
’ચૂલામાં જાય તારો રોટલો. આદિવાસી પાસેથી આવું જ શીખીને આવી છે તું? ખાધો’તો કે ખાધો હતો? ને ‘તમે’માંથી સીધું તું.!’
‘દાદી, એમાં ગુસ્સે શું થા છો? ‘ર’ રોટલાનો ‘ર.’ મેં તો દીઠો, રોટલો મીઠો. ને ત્યાં મને કેવી મજા આવી? પેલી બત્રીસ પૂતળીનો ખેલ. બધા મરી ગ્યા, પણ છેલ્લે એક માણસ વધ્યો’તો એ કેમેય કરી મરે જ નહીં ને? આમ ધબ દઈને પડી જાય ને આમ પાછો ફટ દઈને ઊભોય થઈ જાય. હિંમત જ ન હારે. હું પણ હવે હિંમત નહી હારું દાદી. ને મદારીનો ખેલ. કરંડિયામાં સાપ, બાપ રે બાપ! પણ એ તો જરાય ડરે જ નહીં. ભગવાન શંકરની જેમ સાપને વહાલ કરે. ને પેલી રૂખડીની દાદી તો રુખડીને કાંઈ વહાલ કરે, વહાલ કરે..!’
‘ઓ હો હો તારી તો કંઈ જીભડી થઈ ગઈ છે લાંબી! બંધ કર તારો લવારો, બાકી કાઢીશ તારો બરાબરનો વારો.’ સરોજ ગુસ્સામાં બોલી. એમાંય ‘એવો રોટલો દાદી તને તો ન જ આવડે’ એ શબ્દોએ એને વધુ…!
…..ધારાને સાચી વાતની ખબર ન પડે એમ મેડીકલ ચેક-અપનું ખોટું બહાનું કાઢી ગર્ભપરીક્ષણ માટે એને ડોકટર પાસે લઈ ગયેલી સરોજે ઘરે આવીને અજયને ખાનગીમાં આ વાત કરી પોતાનો નિર્ણય જણાવ્યો. ‘જો બેટા, શાંતિથી મારી વાત સાંભળ. બીજીય છોકરી જ જન્મવાની છે. મારું કહેવું એમ છે કે આ ગર્ભ પડાવી નાખ. કોઈને કાંઈ ખબર નહીં પડે. કોઈ પૂછે તો એમ કહી દેવાનું કે કસુવાવડ થઈ જતાં…!’
ને અજય લાલઘૂમ! ‘મમ્મી..! આ તું શું બોલે છે? એ કોઈ કાળે નહીં બને. જે વ્યક્તિ દીકરાની અપેક્ષાએ ગર્ભપરીક્ષણ કરાવે એના મગજનું જ પહેલાં તો પરીક્ષણ કરાવવું જોઈએ. આમ તો ગર્ભપરીક્ષણ એ કાનૂની અપરાધ છે, પણ મારી દ્ષ્ટિએ પહેલાં તો એ નૈતિક અપરાધ છે. તું સ્ત્રી થઈને સ્ત્રીની હત્યા..’
‘તું મને સમજાવવાનું રહેવા દે. મેં તારા કરતાં ઝાઝી દિવાળી જોઈ છે. સો વાતની એક વાત. મારે બીજી દીકરી ન જોઈએ. પહેલાં તો તું જ મારી હામાં હા ભણતો હતો. આવું થાય તો ગર્ભ પડાવી નાખવા તૈયાર હતો ને હવે અચાનક તેં પાટલી બદલી! નક્કી આ બધાં પેલી સોનલીનાં કામાં. જોઈ ન હોય મોટી સુધારાવાળી..’
‘મમ્મી, કારણ વિના એનો વાંક ન કાઢ. એને તો આ કાંઈ વાતની જ ખબર નથી. ને તારી વાત સાચી.
‘હુંય પેલા આ મતનો હતો. પણ હવે..નો વે. એ મારી ભૂલ હતી. બીજી દીકરી મને મંજૂર છે ને એ પણ પ્રેમથી. ખબરદાર જો તેં આવી વાત ફરી ઉચ્ચારી છે તો!’ અજયના આવા વલણથી સરોજ હતપ્રભ. પતિ ઘરે આવતાં જ સરોજે બધી વાત કરી એની સમક્ષ પોતાનો અણગમો જાહેર કર્યો. ‘જોયું ને? હું નો’તી કે’તી? છોકરો બીજાને સુધારવા ગયો ને પોતે જ બગડી ગયો. હાથથી ગયો. બોલીને સાવ ફરી ગયો તેમાં..! ને એ એકલો નહીં, હવે તો એની સાથે આ સંગીતા ને ધારા પણ ‘બગડતાં’ જાય છે.’
બે દિવસ પછી.. દાદા ચમક્યા. ‘અરે સંગીતા દીકરી, આ શું લઈ આવી? ’ જવાબ ધારાએ આપ્યો. ‘પિતાજી, આદિવાસી મહિલા જીવતીને ઘેર બીજી દીકરી જન્મી એના માનમાં એના વર નરસીએ લાપસી મોકલાવી છે.’
‘ને મારા માટે ચૂલાનો રોટલો નીલુદાદા. ને એ જીવતીકાકી છે ને તે મને બહુ વહાલ કરે છે હો!’ બટકબોલી સંગીતા ઠેકડો મારતા ખુશીથી બોલી ઊઠી. દાદાએ સંગીતાના ગાલે ચૂમી ભરી એને કહ્યું, ‘કાલે ત્યાં જા ત્યારે મારા તરફથી શુકનના એકસો ને એક રૂપિયા તારા હાથે એ જીવતીને આપજે. જીવતી, તું સો વર્ષ જીવતી રહે.’
અજય કહી રહ્યો, ‘વાહ પપ્પા, તમારી આ વાત મને ગમી હો! ને પપ્પા, અમુક બાબતોમાં આદિવાસી ભલે પાછળ રહ્યા, પણ એના સમાજમાં એવા અનેક રિવાજો ને વ્યવહારો છે જે બેનમૂન છે, જે આપણે પાળવા જોઈએ એમ મને લાગ્યું. ત્યાં ખોટી શરમ કે ખોટા ભેદભાવ મારા જોવામાં ન આવ્યાં.’ અજય મમ્મી સામે એક વેધક નજર નાખતાં આગળ કહી રહ્યો, ‘એમના જીવનનો મેં બારીક અભ્યાસ કર્યો ને એની સાથે રહ્યો, તો મને એમ થયું કે હું શું એ લોકોને શીખવાડતો’તો? શીખવાનું તો આપણે એમની પાસેથી છે! આપણે સુધરેલા એને ‘અબૂધ’ કહીને ઉતારી પાડીએ છીએ, પણ મારી એ લોકો માટેની અબુધની વ્યાખ્યા જુદી જ છે. ‘‘જે બુદ્ધિથી નહીં, પણ હ્રદયથી વિચારે એનું નામ અબૂધ.’’ એ આવા આધુનિક ને નિષ્કપટ અબૂધ છે. આદિવાસી આમ વાસી નથી, પણ તાજા છે.‘ અજયની વાત સાંભળીને મમ્મી વિસ્ફારિત નેત્રે એની સામે જોઈ જ રહી.
વસંતપંચમીના દિવસે જ ધારાએ બીજી દીકરીને જન્મ આપ્યો. ઘરમાં જાણે વસંત છવાઈ ગઈ. દીકરીનું નામ રાખ્યું દિશા. નવી દિશા મળી હતી અજયને. હા, એણે આદિવાસીને અમુક કુરિવાજોમાંથી છોડાવ્યા હતા ને એમને થોડું નવું સારું શીખવાડ્યું પણ હતું, એની ના નહીં, પણ..! એ ગયો હતો તો આદિવાસીઓને કશુંક શીખવાડવા, પણ એ જ કશુંક નવલું શીખીને આવ્યો હતો ત્યાંથી. અમૂલ્ય, અનેરું, ઘણું ને અનેકગણું સારું!
ISO જેવાં ધારાધોરણો માટે પ્રમાણિત થવા માટે મોટા ભાગની સંસ્થાઓ તેમની દરેક પ્રક્રિયાઓને સ્પષ્ટપણે નક્કી કરે છે અને તેનાં પાલન માટેનાં ધોરણો પણ નક્કી કરે છે. પ્રક્રિયાનું પાલન એટલું ચુસ્ત બનતું જાત છે કે એક તબક્કે પ્રક્રિયાઓનાં પાલનની ગુણવત્તા કર્મચારીની કાર્યસિદ્ધિનું ખુબ જ મહત્ત્વનું માપ બનવા લાગે છે. આમ થવું એક દૃષ્ટિએ જ્યાં પણ અવરોધ હોય તેને દૂર કરી દેવાની, બહુ સામાન્યપણે જોવા મળતી, માનસિકતા છે. પ્રક્રિયા પાલનના સંદર્ભમાં તેનુ પરિણામ જે લોકો પૂર્વનિશ્ચિત પ્રક્રિયાનું પાલન ન કરે તો તેમને સજા કરવામાં પરિવર્તીત થવા લાગે છે. પ્રક્રિયાના પાલનનું ઝનૂન એટલું હાવ થવા લાગે છે કે લોકોને આ બાબતે જે જમીની સ્તરની સમસ્યાઓનો સામનો કરવો પડે છે તે સદંતર અવગણાવા લાગે છે.
કોઈ પણ પ્રક્રિયાને ગુણવત્તા પેદા કરવાનું સાધન માનવા લાગવાનાં છટકાંમાં ફસાવું એટલે પ્રક્રિયા અનુપાલનની ગુલામીના કળણમાં ફસાવું
મારા મતે આ પરિસ્થિતિ સદંતર પ્રતિ-ઉત્પાદક છે. પ્રક્રિયા સુધારણાની ખરી માંગ તો એ છે કે સુધારણાની મશાલ પ્રજ્વલિત રાખવા માટે “વિપુલતા”ની માનસિકતાનો અભ્યાસ જરૂરી છે.
જ્યારે લોકો કોઈ પ્રક્રિયાને અનુસરતા નથી, ત્યારે તેનો અર્થ એ છે કે કાં તો તેઓ પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો તે જાણતા નથી, અથવા નિર્ધારિત પ્રક્રિયા તેમના માટે કામને ક્યાંક પણ પ્રતિકૂળ પડી રહી છે. એ દૃષ્ટિએ આ સમસ્યાને જોવાથી ગેરશિસ્તને બદલે તે સુધારણા કરવાની તક તરીકે દેખાવા લાગશે.
જ્યારે પૂર્વનિર્ધારિત પ્રક્રિયા કામ કરતી ન જણાવા લાગે ત્યારે આત્મનિરીક્ષણ કરવામાં આ પ્રશ્નો મદદરૂપ બની શકે છેઃ
શું આ પ્રક્રિયા (અથવા પેટા-પ્રક્રિયા) ખરેખર લોકોને તેમનું કામ વધુ સારી રીતે કરવામાં મદદ કરે છે?
શું લોકોને આ પ્રક્રિયા શા માટે જરૂરી છે અને તે તેમને વધુ અસરકારક કેવી રીતે બનાવે છે તેની જાણકારી ધરાવે છે? શું તેઓ આ પ્રક્રિયા કરવાના હેતુ અંગે સ્પષ્ટ છે?
શું આ પ્રક્રિયા (અથવા પેટા-પ્રક્રિયા)ને એ રીતે વધુ સરળ બનાવી શકાય કે જેથી તે દરેક પરિસ્થિતિમાં વધુ અસરકારક નીવડે?
શું એવું કોઈ કાર્ય જોવા મળે છે જે પ્રક્રિયાના વર્તમાન આલેખન દ્વારા ગણતરીમાં ન લેવાયું હોય?
શું લોકોને પ્રક્રિયા કેવી રીતે કરવી તેનું જ્ઞાન છે? જો ના હોય, તો કોઈ વધારાની તાલીમ/માર્ગદર્શનની જરૂર છે? શું જરૂરી માર્ગદર્શન/સંદર્ભ સમજ ઉપલબ્ધ છે?
શું મધ્યમ કક્ષા મેનેજરો પ્રક્રિયાઓ કરવા માટે સંસ્થાના દ્રષ્ટિકોણ સાથે સુસંગત દૃશઃટિકોણ ધરાવે છે? શું તેઓ પોતાની ટીમનાં સભ્યોને અનુસરણીય ઉદાહરણો પ્રસ્થાપિત કરી રહ્યા છે?
અને છેલ્લે: પ્રક્રિયાઓનો અમલ કરતી વખતે વ્યવહારિક અભિગમ અપનાવો. જ્યારે પ્રક્રિયાઓ અનુસરવામાં આવતી નથી, ત્યારે “એવું કેમ?” એ સવાલ કરો. ઘણીવાર, લોકોને તરત જ સજા કરવાને બદલે. પાલન ન થવાનાં મૂળ સુધી જાઓ તો વાસ્તવિક સમસ્યા મળી રહેશે. પાલન ન કરવું એ માત્ર એક લક્ષણ છે. યોગ્ય પ્રશ્નો પૂછો, લોકોને પણ વિશ્લેષણ પ્રક્રિયામાં સામેલ કરો અને મૂલ્યાંકન કરો કે શું પ્રક્રિયા ખરેખર હેતુને પૂર્ણ કરી શકે તેમ છે.
આ શ્રેણીના લેખક શ્રી તન્મય વોરાનો સંપર્ક tanmay.vora@gmail.com વીજાણુ સરનામે થઇ શકે છે.
વિરોધાભાસનાં વર્ગીકરણમાં આપણે એક પ્રકાર તાર્કિક વિરોધાભાસનો નક્કી કર્યો હતો. તો, હવે આપણે તાર્કિક વિરોધાભાસનાં કેટલાંક બહુખ્યાત ઉદાહરણોની વાત માંડીશું.
સૌ પ્રથમ આપણે એવા તાર્કિક વિરોધાભાસો લઈશું જે સામાન્યતઃ તો વિરોધાભાસી કથનો લાગેજ,પણ તેમાં સત્યનો અંશ પણ એટલો જ હોય. જો કે એકવાર તમે સપાટી પરથી થોડાં ઊંડે ઉતરો, એટલે વાસ્તવિક જીવનના કેટલાંક જ્ઞાન અને અનુભવનાં મોતી પણ મળી આવે છે!
# ૧: જે લોકો ભરોસો કરી શકતા નથી, તેમના પર વિશ્વાસ કરી શકાતો નથી.
કોઈ વ્યક્તિ પરનો ભરોસો એ આપણી એવી માન્યતા છે કે તે પ્રામાણિક અને નિષ્ઠાવાન છે અને જાણી જોઈને તમને, કે કોઈને, નુકસાન પહોંચાડવા માટે કંઈ પણ કરશે નહીં. તેથી, કોઈ પણ સંબંધના વિકાસ માટે, અને પછી તે સંબંધને ટકાવી રાખવા માટે ભરોસો એ પાયાનો પથ્થર બની જાય છે.
મોટા ભાગે, માનવ સ્વભાવમાં જ ભરોસો રાખવાની સંભાવના વધારે હોય છે. આમ તો તે આપણા જનનીય બંધારણમા હોય છે અને આપણા બાળપણના શિક્ષણમાં તેને પોષણ મળે છે. બીજી દૃષ્ટિએ જોઈએ તો તે માનવ અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાની એવી પદ્ધતિ છે જેણે માનવ જાતની સારી રીતે સેવા કરી છે. મૂળે જ માણસ સામાજિક પ્રાણી છે: જન્મતાંની સાથે જ કોઈ ને કોઈ સાથે વ્યસ્ત રહેવાનું અને સંપર્કમાં આવતી લગભગ દરેક વ્યક્તિ સાથે સંબંધ જોડવાનું જ તે વલણ ધરાવે છે. તેનું સહજ કારણ તેનો સામેની વ્યક્તિ પરનો ભરોસો છે. આમ, હકીકતમાં, ઘણી રીતે, ભરોસો એ આપણી મૂળભૂત લાક્ષણિકતા જ કહી શકાય. મોટા ભાગની સામાજિક પરિસ્થિતિઓમાં આપણે નિયમિતપણે, સ્વાભાવિક પ્રતિક્રિયાથી, કંઈક અંશે અવિચારી રીતે પણ, ભરોસો રાખી બેસતાં હોઈએ છીએ.
માણસ જેટલી સહજતાથી ભરોસો કરે છે, તેટલી જ ભૂલો પણ કરે છે. ભરોસો રાખવાની ખૂબ જ કુદરતી વૃત્તિ આપણને શોષણપાત્ર પણ એટલી જ બનાવે છે. ખૂબ સહેલાઈથી, બહુ વધારે અને ખૂબ લાંબા સમય સુધી કોઈ પર વિશ્વાસ કરવાની આપણી વૃત્તિને વધારતી બે જ્ઞાનાત્મક ભ્રમણાઓને સંશોધકોએ ઓળખી કાઢી છે.
પહેલી છે વ્યક્તિગત અભેદ્યતાની ભ્રમણા છે, જે આપણે જીવનની કેટલીક કમનસીબીનો અનુભવ કરીએ તેવી શક્યતા નથી એમ વિચારતાં રહીએ છીએ તેમ દર્શાવે છે. તેમ છતાં આપણે સહેતુકપણે સમજીએ પણ છીએ કે આવા જોખમ અસ્તિત્વમાં તો હોય જ છે. આ ભ્રમણા માટેનું એક કારણ, એવી દલીલ, કરવામાં આવે છે, કે બહુ સરળતાથ આપણે અમુક પ્રકારનાં વળતર આપનાર ગણતરીઓમાં વ્યસ્ત રહીએ છીએ. જેને પરિણામે આપણે એવું માની બેસવાની વૃત્તિ ધરાવીએ છિએ કે આવાં જોખમોને ઘટાડવા માટે આપણે જે જે પગલાં લીધાં છે તે તમામ પગલાં યાદદાસ્તમાંથી યાદ કરી લઈએ છીએ (ઉદાહરણ તરીકે કોઈ ચોક્કસ શેર ખરીદવાની ટીપ પર ભરોસો આખવો.) અન્ય લોકોની પાત્રતા અથવા વિશ્વસનીયતા ચકાસવા માટે ત્રીજા પક્ષની નિર્ણય શક્તિ અને અભિપ્રાયો સ્વતંત્ર રીતે લેવાયેલ છે એવી આપણી જાતને ખાતરી આપીએ છીએ. આપણા અભિપ્રાયો અને મંતવ્યો આડે પાટે ચડવામાં આપણે જે જોવું હોય છે એ અને તેટલું જ જોવાની આપણી વૃત્તિ પણ ખાસ્સી કારણભૂત બની રહેતી હોય છે. અને આટલું ઓછું હોય એમ માની લેવાની વૃત્તિ પણ ધરાવીએ છીએ કે આપણા, કોના પર વિશ્વાસ કરવો તેના સહિતના, નિર્ણયો બીજાં સરેરાશ લોકો કરતાં વધુ સારા હોય છે).
બીજી, અને પહેલી ભ્રમણા સાથે ઘનિષ્ઠપણે સંકળાયાએલ, છે અવાસ્તવિક આશાવાદ. કેટલાયે અભ્યાસો પરથી એમ તારણ નીકળી શકે છે કે બધું સારં સારૂ જ થશે એમ માની આપણે બહુ જલદી માની લઈએ છીએ. તે પણ પાછું એટલી હદે કે સાચી પરિસ્થિતિનો બહુ જ વાસ્તવિક ચિતાર સમજાવ્યા પછી પણ જે કંઈ થશે તે સારૂં તો થશે જ એમ જ માનવાનું તો ચાલુ જ રહે છે.
ભરોસો રાખવાની સહજ વૃત્તિને સામે પક્ષે, સામાન્ય રીતે, જે લોકો તેમના સંબંધોમાં દીર્ઘકાલીન રીતે અસુરક્ષિત હોય છે તેઓ સંબંધોની તોડફોડ કરે તેવી શક્યતાઓ વધુ હોય છે.
કોઈ પણ સંજોગોમાં, ભરોસા અંગેના દરેક નિર્ણય પર શંકાનો પડછાયો રહે છે. જોકે તેની સામે અ પણ એટલું સાચું છે કે સંબંધોમાં શંકાઓ ઘટાડવા માટે ઘણું બધું કરી શકાય છે – ખાસ કરીને, આપણી માનસિકતા અને આપણી વર્તણૂકો અને ટેવોને સમાયોજિત કરીને. ભરોસાને ઘણે અંશે મજબૂત કરવા માટે કેટલાક પ્રારંભિક નિયમો ધ્યાનમાં રાખીએ –
નિયમ ૧ | તમારી જાતને જાણો.
નિયમ ૨ | નાની નાની શરૂઆત કરો.
નિયમ ૩ | છટકબારીના માર્ગની તૈયારીઓ રાખો.
નિયમ ૪ | દૃઢ મનોબળ સાથેના સંકેતો મોકલો.
નિયમ ૫ | અન્ય વ્યક્તિની મૂંઝવણને ઓળખો.
નિયમ ૬ | લોકોની સાથે સાથે તેમની ભૂમીકાઓને જુઓ.
નિયમ ૭ | જાગ્રત રહો અને હંમેશા પ્રશ્ન કરતાં રહો. [1]
ભરોસો રાખવો કે નહીં એ વિશેની ચર્ચા ક્યારેય પુરી તો નહીં થાય
હિમાચલ પ્રદેશ પછી હવે સિક્કિમનો વારો આવ્યો છે. આ મહિનામાં (ઑક્ટોબર, ૨૦૨૩) અહીંની તીસ્તા નદી બેકાબૂ બની. ચૌદેક લોકોએ પોતાના જાન ગુમાવ્યા, અને સૈન્યના ૨૩ સહિત સોએક લોકો લાપતા છે. તીસ્તાનાં પૂરનાં પાણી એવાં અચાનક ધસી આવ્યાં કે સાવધ થવા જેટલો સમય રહ્યો નહીં. આવું કેમ બન્યું? રાજ્યના વાયવ્ય ખૂણે આવેલા દક્ષિણ લ્હોનક સરોવરમાં વાદળ ફાટ્યું, જેને કારણે પુષ્કળ પાણી વરસ્યું. લ્હોનક હિમનદીનો નીચાણવાળો વિસ્તાર છલકાયો અને તેણે એક કાંઠો તોડ્યો. તેને કારણે તીસ્તા નદીમાં પાણીની સપાટી બેકાબૂ બની અને કેટલાય વિસ્તારમાં પાણી ફરી વળ્યું. સિક્કિમમાં જળવિદ્યુત પેદા કરવા માટે બાંધેલો ચુંગથંગ બંધ પાણીના જોરને કારણે તૂટી ગયો, જેથી નીચાણવાળાં નગર અને ગામમાં તબાહી થઈ. સમગ્ર રાજ્યમાં તેર પુલ તણાયા. તબાહી એટલી વિશાળ પાયે છે કે હજી તેનો સાચો અંદાજ મળી શક્યો નથી.
તીસ્તા નદી બેકાબૂ : તસવીર – નેટ પરથી
બે વર્ષ અગાઉ હાથ ધરાયેલા એક અભ્યાસમાં આ બાબતે ચેતવણી આપવામાં આવી હતી. છેલ્લા ત્રણ દાયકાથી ઓછા સમયગાળામાં આ સરોવર ત્રણ ગણાથી વધુ વિસ્તારમાં વૃદ્ધિ પામતું રહ્યું છે, જેમાં ૬૫૦ લાખ ઘનફીટ પાણીનો જથ્થો સમાયેલો છે. અભ્યાસ અનુસાર આ સરોવર ગમે ત્યારે ફાટી શકે છે અને એમ થાય તો સરોવરના નીચાણવાળા ક્ષેત્રો અસરગ્રસ્ત થશે. સરોવરના વિસ્તારમાં થયેલો વધારો હિમનદીના પીગળવાથી છે.
દેખીતી રીતે જ વાદળ ફાટવું આ દુર્ઘટના માટે જવાબદાર લાગે, અને એમ જણાય કે એ ઘટના કુદરતી હોવાથી તેની પર આપણો કોઈ કાબૂ નથી. આ સાચું છે, પણ અડધું. આ દુર્ઘટના માટે જવાબદાર છે વિકાસની આંધળી દોટ. ઘણા કર્મશીલો આ દુર્ઘટનાને કેવળ કુદરતી આપત્તિ ગણવા તૈયાર નથી. તીસ્તા નદી પર જળવિદ્યુત યોજના માટે બંધ બંધાતો હતો ત્યારે કર્મશીલો દ્વારા તેનો વિરોધ કરવામાં આવ્યો હતો.
સમગ્ર હિમાલય પર્વતની જૈવપ્રણાલિ અતિશય નાજુક છે. આટલી ઊંચાઈએ જળવિદ્યુત માટે આવા વિશાળ બંધ બાંધવા એ તબાહીને ખુલ્લું નોંતરું છે. તીસ્તા નદી અને તેની શાખાઓ પર બધું મળીને બાર જળવિદ્યુત પ્રકલ્પો બંધાયેલા છે. સિક્કિમ રાજ્ય આપણા દેશના સૌથી વધુ વરસાદી પ્રદેશો પૈકીનું એક છે. તેમ જ તે સિસ્મિક ઝોન ચાર અને પાંચની શ્રેણીમાં આવે છે, એટલે કે અહીં ભૂકંપની સંભાવના સૌથી વધુ છે. આમ, સમગ્રપણે જોઈએ તો સિક્કિમનું ભૂપૃષ્ઠ અતિ નાજુક કહી શકાય એવું છે.
‘અફેક્ટેડ સીટીઝન્સ ઑફ તીસ્તા’ (એક્ટ) નામના, સિક્કિમના રક્ષણાર્થે રચાયેલા સંગઠનના જનરલ સેક્રેટરી ગ્યાત્સો લેપ્ચાના જણાવ્યા અનુસાર, ‘જળવિદ્યુત યોજના ન હોત તો આ દુર્ઘટના બની ન હોત.’ હજી તીસ્તા પર અનુક્રમે ૫૧૦ મેગાવૉટ અને 520 મેગાવૉટનાં બે પાવર સ્ટેશન નં. ૪ અને ૫ દરખાસ્તના તબક્કે છે. આ સંગઠને બન્ને પાવર સ્ટેશનના બાંધકામ પર પાબંદી મૂકવાની માગ કરી છે, કેમ કે, એમ થાય તો તબાહીની ખાતરી છે.
હિમાલય પથરાયેલો છે એ તમામ રાજ્યોમાં આ સમસ્યા તીવ્ર બની છે, અને હજી આગામી વરસોમાં તીવ્રતર બની રહેશે.
આની સરખામણીએ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૩માં નર્મદાના પૂરનું ઉદાહરણ મૂકવા જેવું છે. સરદાર બંધના ઉપરવાસમાં વરસાદને કારણે સરોવરમાં પાણીની આવક બરાબર થઈ રહી હતી. આમ છતાં બબ્બે દિવસ સુધી ડેમના દરવાજા ખોલવામાં ન આવ્યા. કેમ? કેમ કે, માનનીય વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીનો ૧૭સપ્ટેમ્બરે જન્મદિવસ હતો. અને એ દિવસે ડેમના દરવાજા ખોલીને ‘જળનાં વધામણાં’નું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. નિર્ધારીત દિવસે જળનાં વધામણાં કરવામાં આવ્યાં અને અઢારેક લાખ ક્યુસેક પાણી છોડવામાં આવ્યું. એનું પરિણામ શું આવે? જોતજોતાંમાં નર્મદાનાં પાણી ભરૂચ-અંકલેશ્વર સહિત અનેક વિસ્તારોમાં ફરી વળ્યાં. તેની ઝડપ એટલી બધી હતી કે કોઈને કશું બચાવવાનો સમય ન મળ્યો. આ દુર્ઘટના ભૂલનું નહીં, હળાહળ બેદરકારીને પરિણામે હતી. આ બંધનાં મુખ્ય હેતુ પૈકીનો એક પૂર નિયંત્રણનો છે, પણ એ જ બંધ પૂરનું, વ્યાપક તારાજીનું કારણ બન્યો.
વિકાસનાં કામ અને તેને કારણે લેવાતો પર્યાવરણને થતું નુકસાન અલગ ચર્ચાનો વિષય છે, પણ આ રીતે ચાપલૂસી કરવા માટે કુદરત સાથે ચેડાં કરવાં એ ગુનાહિત બેદરકારી છે. આમ તો, બંધ સાથે વિવિધ એજન્સીઓ સંકળાયેલી હોય છે, અને એ દરેકની જવાબદારી નિર્ધારીત કરવામાં આવેલી છે. આમ છતાં, આવા કામ માટે આ તમામ એજન્સીઓ એકબીજા સાથે ‘મળી’ જાય એ દર્શાવે છે કે કોઈકને વહાલા થવાની વાત આવે ત્યારે નિશ્ચિત અને નિર્ધારીત કરાયેલી પ્રણાલિ, પ્રક્રિયા કે પદ્ધતિનું કશું મૂલ્ય નથી.
નર્મદાના પૂરના મામલે વડાપ્રધાનને કદાચ પૂરેપૂરા દોષિત ગણાવી શકાય એમ નથી, પણ રાજ્યમાં કેવી કાર્યસંસ્કૃતિ વકરી છે એનો અંદાજ વધુ એક વાર આ ઉદાહરણથી આવી શકે છે. આ પીડિતો સમક્ષ વળતરનો ટુકડો ફેંકવાથી તેમને જે નુકસાન થયું છે એ ભરપાઈ થઈ શકવાનું નથી. પણ લોકશાહી શાસનપદ્ધતિમાં સમગ્ર પ્રણાલિ વ્યક્તિકેન્દ્રી બની રહી છે એનો ઈન્કાર થઈ શકે એમ નથી.
કમનસીબે લોકશાહીમાં કોઈ નાગરિક હોતું નથી. સહુ કોઈ મતદાર હોય છે. રાજકારણીઓ તો આ બાબત સારી પેઠે જાણતા જ હોય, મતદારો પણ એ રીતે જ વર્તે છે. મતદારોની ટૂંકા ગાળાની સ્મૃતિનો પૂરેપૂરો ગેરલાભ રાજકારણીઓ ઉઠાવતા આવ્યા છે અને હજી એ ચાલુ રહેશે.
આફત ચાહે કુદરતી હોય કે કુદરતીના સ્વાંગમાં માનવસર્જિત, તેમાં આખરી નુકસાન નાગરિકનું જ છે એ બાબત ગાંઠે બાંધી રાખવા જેવી છે.
(શિર્ષકપંક્તિ: એન.ગોપી, અનુવાદ: રમણિક સોમેશ્વર)
‘ગુજરાતમિત્ર’માં લેખકની કૉલમ ‘ફિર દેખો યારોં’માં ૨૬ – ૧૦ – ૨૦૨૩ના રોજ આ લેખ પ્રકાશિત થયો હતો.
