-
કામદાર રાજ્ય વીમા નિગમના ‘૧૭ – ૧૮ના વાર્ષિક અહેવાલમાં ડોકીયું
વ્યાવસાયિક આરોગ્ય અને સલામતી
જગદીશ પટેલ
ઇ.એસ.આઇ કાયદાનો પરિચય:
એમ્પ્લોઈઝ સ્ટેટ ઈન્સ્યોરન્સ એક્ટ, 1948 (કામદાર રાજ્ય વીમા કાયદો, ૧૯૪૮)એ ભારતના પ્રથમ વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુનું સ્વપ્ન હતું. તે ઈચ્છતા હતા કે બ્રિટનની નેશનલ હેલ્થ સર્વીસ (NHS) જેવી આ સેવા હોય. કાયદામાં જોગવાઈ કર્યા મુજબ, ESI કોર્પોરેશનની રચના કરવામાં આવી હતી જેની પાસે કાયદાનો અમલ કરવાની જવાબદારી છે. નાણાકીય વ્યવસ્થા સાથે, રાજ્ય સરકારો વીમેદાર વ્યક્તિઓ (IPs) અને તેમના પરિવારોને દવાખાનાઓ અને હોસ્પિટલો દ્વારા આરોગ્ય સંભાળ સેવાઓ પૂરી પાડે છે. રાજ્ય સરકાર દ્વારા અધિસુચીત ભૌગોલીક વિસ્તારોને આ કાયદો લાગુ પડે છે. અધીસૂચિત વિસ્તારોમાં ૧૦ કે તેથી વધુ કામદારોને રોજગારી આપતા એકમો આ કાયદા હેઠળ આવરી લેવામાં આવ્યા છે. આ એકમો માં કામ કરતા અને રૂ. ૨૧,૦૦૦ કે તેથી ઓછી કમાણી કરતા કર્મચારીઓને કાયદા હેઠળ આવરી લેવામાં આવે છે. મોટાભાગના રાજ્યોમાં ઉત્પાદન એકમો ઉપરાંત સિનેમા હોલ, દુકાનો અને અન્ય સંસ્થાઓ આવરી લેવામાં આવી છે. કેટલાક રાજ્યોમાં ખાનગી શાળાઓ અને તબીબી સંસ્થાઓ પણ આવરી લેવામાં આવી છે. મંત્રી, શ્રમ અને રોજગારની અધ્યક્ષતા હેઠળ, ભારત સરકાર દ્વારા કામદાર રજ્ય વીમા નીગમના બોર્ડની રચના કરવામાં આવે છે જે સર્વોચ્ચ નિર્ણય લેતી સંસ્થા છે. બોર્ડમાં રાજ્ય સરકારના પ્રતિનિધિઓ, માલીકોના પ્રતિનિધિઓ અને કર્મચારીના પ્રતિનિધિઓ હોય છે.
NDA સરકાર હેઠળ થયેલા મુખ્ય ફેરફારો:
એનડીએ સરકાર હેઠળ તેઓએ સૌપ્રથમ જાહેર કર્યું કે ESIC.2 હેઠળ ESI હોસ્પિટલોના પથારીઓની પથારીની ચાદર દરરોજ બદલવામાં આવશે અને તે દિવસ માટે અલગ-અલગ રંગની હશે જેથી કરીને બેડશીટ બદલાઈ કે કેમ તે જાણવામાં સરળતા રહે. આ નિર્ણય જાહેર કરતા મોટા મોટા હોર્ડિંગ્સ સમગ્ર ભારતમાં લગાવવામાં આવ્યા હતા. હોર્ડિંગ્સમાં જે જણાવવામાં આવ્યું ન હતું તે એ હતું કે દેશમાં જે ૧૫૪ ESI હોસ્પિટલ છે જેમાંથી માત્ર ૪૮ ESI કોર્પોરેશન દ્વારા સંચાલીત હોસ્પીટલો છે અને આ નિર્ણય માત્ર ESIC સંચાલિત હોસ્પિટલો માટે જ છે. માર્ચ ૨૦૧૭ સુધી ESIC સંચાલિત હોસ્પિટલોની સંખ્યા ૩૬ જ હતી. આ સૂચવે છે કે વધુને વધુ હોસ્પિટલો ESI કોર્પોરેશનના સીધા નિયંત્રણ હેઠળ લાવવામાં આવી છે. તે સિવાય તેઓએ અસંગઠિત ક્ષેત્રમાં કામદારોને કવરેજ આપવા માટે યોજના શરૂ કરી. તત્કાલિન શ્રમ મંત્રી બંડારુ લક્ષ્મણ દ્વારા હૈદરાબાદમાં આ યોજના શરૂ કરવામાં આવી હતી. એવું કહેવામાં આવ્યું હતું કે હૈદરાબાદ અને દિલ્હીના ઓટો રિક્ષા ચાલકો તેમજ ઘરેલુ કામદારોને આ યોજના હેઠળ આવરી લેવામાં આવશે. લોન્ચ ઈવેન્ટમાં માત્ર બે જ કામદારોને આવરી લેવામાં આવ્યા હતા અને હવે તેના વિશે કોઈ વાત કરતું નથી. જો કે આ યોજના હેઠળ આવરી લેવાયેલા કામદારોએ નકકી કરેલ ફાળૉ ભરવા સામે તેમને માત્ર તબીબી લાભ જ આપવાના હતા જેમાં કામદારોને કોઇ આકર્ષણ ન હતું તેથી આ યોજના સફળ નીવડી નહી. ૨૦૧૫માં સરકારે જાહેર કર્યું કે બાંધકામ કામદારોને ESI કાયદા હેઠળ લાવવામાં આવશે. બાંધકામ ઉદ્યોગે ESI કાયદા હેઠળ બાંધકામ કામદારોના સમાવેશ સામે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો અને કહ્યું હતું કે, તેમના પર કલ્યાણ સેસ વસૂલવામાં આવી રહ્યો છે અને સરકારે GST દાખલ કરતી વખતે “એક રાષ્ટ્ર એક કર” વચન આપ્યું હતું, તે ESI ફાળો એકત્રિત કરવા માટે અન્યાય થશે. તેઓએ કોર્ટમાં અરજી દાખલ કરી જે હાલ સુનાવણી હેઠળ છે. અસંગઠિત ક્ષેત્રના કામદારોને ESI સેવાઓ કેવી રીતે વિસ્તૃત કરવામાં આવશે તે અંગે કોઈ ચર્ચા થઈ નથી.
NDA-2 દરમિયાન બે મોટા ફેરફારો કરવામાં આવ્યા છે. તેના કવરેજ હેઠળ વધુ વિસ્તારોનો સમાવેશ કરવા માટે ESIC એ પસંદ કરેલા સમગ્ર જિલ્લાઓને આવરી લેવાનું નક્કી કર્યું. તેમાં વધુને વધુ જિલ્લાઓ ઉમેરાઈ રહ્યા છે. હવે સામાજિક સુરક્ષા કોડ પછી, ESI એક્ટ હેઠળ વિસ્તારને આવરી લેવા માટે કોઈ સૂચનાની જરૂર રહેશે નહીં.
બીજો મોટો ફેરફાર એ છે કે પ્રીમિયમના દરમાં ધરખમ ઘટાડો કરવામાં આવ્યો છે. ૧ જુલાઈ, ૨૦૧૯ થી, નોકરીદાતાઓ માટે પ્રીમિયમ (યોગદાન) ૪.૭૫% થી ઘટાડીને ૩.૨૫% કરવામાં આવ્યું છે અને કર્મચારીઓ માટે ઘટાડો ૧.૭૫% થી ૦.૭૫% છે. કોર્પોરેશને જાહેર કર્યું કે હવે તેમને વધારે પૈસાની જરૂર નથી.
તેમના બજેટ ભાષણ દરમિયાન અરુણ જેટલીએ જાહેર કર્યું કે ESI હવે ફરજિયાત રહેશે નહીં પરંતુ સ્વૈચ્છિક રહેશે. પરંતુ બાદમાં તેનો અમલ થયો ન હતો. નિર્મલા સીતારામને તેના બજેટ ભાષણોમાં બે વખત જાહેર કર્યું છે કે ESI સમગ્ર ભારતમાં આવરી લેવામાં આવશે પરંતુ તે કેટલો સમય લાગી શકે છે તે અંગે મૌન છે. હવે આ રિપોર્ટ નોંધે છે કે, “વિઝન-૨૦૨૨ ઘડવામાં આવ્યું છે જેમાં ૨૦૨૨ સુધીમાં સમગ્ર રાષ્ટ્રમાં ESI સ્કીમને વિસ્તારવાની દરખાસ્ત કરવામાં આવી છે.” આપણે હવે ૨૦૨૩માં પ્રવેશી ચુક્યા છીએ તે યાદ રહે.
૨૦૧૭ – ૧૮ના વાર્ષિક અહેવાલની મુખ્ય વિશેષતાઓ:
- નાણાકીય વર્ષ ૨૦૧૬ ના અંત સુધીમાં ૩૯૩ જિલ્લાઓ સંપૂર્ણ રીતે આવરી લેવામાં આવ્યા હતા જ્યારે વર્ષ ૨૦૧૮ ના અંત સુધીમાં ૫૨૬ જિલ્લાઓ ભરણ કવરેજ હેઠળ છે. ૧૩૩ જિલ્લાઓને આંશિક રીતે અથવા આવરી લેવામાં આવ્યા નથી તેમાંથી સંપૂર્ણપણે આવરી લેવામાં આવ્યા છે. જો કે, સંપૂર્ણ જિલ્લાઓને આવરી લેવાની ગતિ ધીમી કરવામાં આવી છે. નાણાકીય વર્ષ ૨૦૧૭ -૧૮માં ૨૪ જિલ્લાઓને સંપૂર્ણ કવરેજ હેઠળ લાવવામાં આવ્યા હતા. ૨૪માંથી, હરિયાણામાં, ૨ પશ્ચિમ બંગાળમાં અને એક ત્રિપુરામાં છે.
- તેમની આવકની આવક ૧૬,૮૫૨. ૩૮ કરોડથી વધીને રૂ.૨૩,૪૮૦.૩૭ કરોડ થઈ છે, જે ૬,૬૨૭.૯૯ કરોડનો વધારો સુચવે (૩૯.૩૨%) છે. છે. આ આવક સામે તેમનો મહેસૂલ ખર્ચ રૂ.૯,૭૨૭.૭૧ કરોડથી ઘટીને રૂ.૯,૧૬૧.૩૬ કરોડ થયો છે, જે રૂ.૫૬૬.૩૫ કરોડ (૫.૮૨%)નો ઘટાડો સુચવે છે.
- વર્ષ ૨૦૧૬ -૧૭ માં તેમની આવક રૂ.૧૬,૮૫૨.૩૮ કરોડ હતી તેની સામે તેમનો ખર્ચ રૂ.૯,૭૨૭.૭૧ કરોડ હતો. રૂ.૭,૧૩૪.૬૭ કરોડ (૪૨.૩૩%) બિનખર્ચાયેલી રકમ હતી. વર્ષ ૨૦૧૭-૧૮માં તેમની આવક રૂ.૨૩,૪૮૦.૩૭ કરોડ અને ખર્ચ રૂ.૯,૧૬૧.૩૬ કરોડ હતો. રૂ. ૧૪,૩૧૯.૦૧ કરોડ (૬૦.૯૮%) વણવપરાયેલા રહ્યા.
- વર્ષ ૨૦૧૬-૧૭માં તેઓએ તે વર્ષમાં તેમની આવકના ૫૭.૭૨% ખર્ચ કર્યા જ્યારે વર્ષ ૨૦૧૭-૧૮માં તેઓએ તેમની આવકનો ૩૯.૦૧% ખર્ચ કર્યો.
- રોકડ લાભની ચૂકવણી પરનો તેમનો ખર્ચ રૂ.૧,૧૫૧૭.૯૩ કરોડથી ઘટીને રૂ.૬૪૨.૮૪.84 કરોડ થયો છે, જે રૂ. ૮૭૫.૦૯ કરોડ (૫૭.૬૫%) ઘટાડો સુચવે છે.
- તેમનો વહીવટી ખર્ચ રૂ.૧,૭૩૨.૦૨ કરોડથી ઘટીને રૂ.૧,૦૩૧.૦૬ કરોડ થયો છે, જે રૂ.૭૦૦.૦૬ કરોડ (૪૦.૪૭%)નો ઘટાડો થયો છે.
- તબીબી લાભ પરનો તેમનો ખર્ચ રૂ.૬,૨૫૬.૫૭ કરોડથી વધીને રૂ.૬,૮૬૭.૭૩ કરોડ થયો, રૂ.૬૧૧.૧૬ કરોડ (૯.૭૬%)નો વધારો થયો છે.
- વિવિધ મુખ્ય ત્રણ હેડ પર તેમનો ખર્ચ નીચે મુજબ રહ્યો:
બજેટ હેડ 2016-17 2017-18 Rs. in crore % of total expenditure in the year Rs. in crore % of total expenditure in the year રોકડ લાભ ચુકવણી ખર્ચ 1517.93 15.6 642.84 7.01 તબીબી લાભ પાછળ થયેલ ખર્ચ 6256.67 64.31 6867.73 74.96 વહીવટી ખર્ચ 1732.02 17.8 1031.06 11.25 રોકડ લાભોમાં માંદગીનો લાભ (માંદગીને કારણે વેતનમાં થયેલા નુકસાનની ભરપાઈ, (તબીબી અધિકારી દ્વારા પ્રમાણિત રજા), અસ્થાયી વિકલાંગતા લાભ (વૉક પર અકસ્માતના પરિણામે કામ પરથી ગેરહાજરીને લીધે વેતનમાં થયેલા નુકસાનની ભરપાઈ) અને કાયમી અપંગતા લાભ, (કામને સ્થળે થયેલ અકસ્માતના પરિણામે આવેલ અથવા વ્યવસાયીક રોગને કારણે આવેલ કાયમી અપંગતા માટે આજીવન પેન્શન)), આશ્રિત લાભ (કામને સ્થળે ફરજ દરમિયાન અને વ્યવસાયિક રોગને કારણે વીમેદાર કામદારના મૃત્યુના કિસ્સામાં વીમાધારક વ્યક્તિના કાનૂની વારસદારને આજીવન પેન્શન). રસપ્રદ વાત એ છે કે આ રોકડ લાભો પરનો ખર્ચ ૧૫.૬% થી ઘટીને ૭.૦૧% થઈ ગયો છે. એ પણ નોંધવું જોઈએ કે તેમનો મોટો ખર્ચ તબીબી લાભ પર છે એટલે કે તબીબી સંભાળ પૂરી પાડવા માટેનો ખર્ચ વધ્યો છે જ્યારે રોકડ લાભો પરનો ખર્ચ ઓછો થયો છે. મોટી રકમ ખર્ચવામાં આવતી હોવા છતાં વીમાધારકો દ્વારા થતી મોટાભાગની ફરિયાદો નબળી તબીબી સંભાળ સેવાઓ સંબંધિત હોય છે. જ્યારે કામદારો અને ટ્રેડ યુનિયનો અસંગઠિત ક્ષેત્રના કામદારોને ESI કાયદા હેઠળ આવરી લેવાની માંગ કરે છે, ત્યારે તેઓ કહે છે કે તબીબી સંભાળ નબળી રહેવા દો, રોકડ લાભો પર વીમાધારક કામદારોનો અધિકાર હશે. અહીં આપણે જોઈએ છીએ કે રોકડ લાભ એ તેમના ખર્ચનો બહુ નાનો ભાગ છે.
- આપણે નોંધવું જોઈએ કે બંને વર્ષોમાં તેમનો વહીવટી ખર્ચ રોકડ લાભો પરના તેમના ખર્ચ કરતાં પણ વધારે છે.
- તબીબી લાભ પરનો ખર્ચ ૧૬-૧૭માં ૪ ગણો અને ૧૭ -૧૮માં રોકડ લાભો પરના ખર્ચ કરતાં ૧૦ ગણો વધુ છે. અમને ખબર નથી કે મેડિકલ કેર પર ૧૦ કરોડનો ખર્ચ વધારે થવાનું કારણ શું હતું અને તેનું પરિણામ શું આવ્યું? શું તે નવા આવરી લેવામાં આવેલા વિસ્તારોમાં સેવાઓ પ્રદાન કરવા માટે હતું?
- એક વર્ષમાં નોકરીદાતાઓની સંખ્યા ૮,૯૮,૧૩૮ થી વધીને ૧૩,૩૩,૭૩૦ થઈ. ૧૭ -૧૮ દરમિયાન નવા ૪,૩૫,૫૯૨ નોકરીદાતાઓ નોંધાયા હતા જેમાં ૪૮.૫% નો વધારો નોંધાયો છે.
- કામદારોની સંખ્યા ૨૯૩.૨૧ લાખથી વધીને ૩૧૧.૧૯ લાખ થઈ. એક વર્ષમાં ૧૭.૯૮ લાખ કામદારો ઉમેરાયા જે ૬.૧૩%નો વધારો સુચવે છે. (કર્મચારીઓ તે છે જેઓ રોજગારમાં છે અને જેઓ પોતાના પગારમાંથી વીમા માટેનો ફાળો આપી રહ્યા છે). કર્મચારીઓની સંખ્યામાં વધારો માલીકોની સંખ્યા સાથે મેળ ખાતો નથી.
- વીમાધારક વ્યક્તિઓની સંખ્યા ૩૧૯.૬૩ લાખથી વધીને ૩૪૩.૩૧ લાખ થઈ છે. એક વર્ષમાં ૨૩.૬૮ લાખ કામદારો ઉમેરાયા હતા. (વીમાધારક વ્યક્તિઓમાં કર્મચારીઓ તેમજ PDB અથવા આશ્રિત લાભ જેવા રોકડ લાભો મેળવનારાઓનો સમાવેશ થાય છે; પાછળથી બે યોગદાન આપી શકશે નહીં). છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં તે બમણાથી પણ વધુ થઈ ગયો છે.
- વીમાધારક મહિલાઓની સંખ્યા ૪૦.૯૦ લાખથી વધીને ૪૫.૪૨ લાખ થઈ, ૪.૫૨ લાખનો વધારો સુચવે છે.
- કુલ લાભાર્થીઓની સંખ્યા વધીને ૧૩.૩૨ કરોડ થઈ ગઈ છે.
- ESI હોસ્પિટલોની સંખ્યા ૧૫૧ થી વધીને ૧૫૪ થઈ.
- ESI દવાખાનાઓની સંખ્યા ૧૪૮૯થી વધીને ૧૫૦૦ થઇ. કુલ ૧૧ દવાખાનાઓનો વધારો થયો. એમ માનીએ કે નવા ઉમેરાયેલા ૧૭.૯૮ લાખ નવા કામદારો માટે આ દવાખાના ઉમેરાયા છે – ઉમેરાયેલા દર ૧.૬૩ લાખ નવા કામદારો માટે એક દવાખાનું. ડિસ્પેન્સરી ખોલવા માટેની માર્ગદર્શિકા મુજબ, “સામાન્ય રીતે ૩,૦૦૦ આઈપી ફેમિલી યુનિટ માટે બે ડોક્ટર ડિસ્પેન્સરી, ૫,૦૦૦ આઈપી ફેમિલી યુનિટ માટે ૩ ડોક્ટર ડિસ્પેન્સરી અને ૧૦,૦૦૦ આઈપી ફેમિલી યુનિટ્સ માટે ૫ ડોક્ટર ડિસ્પેન્સરી ખોલવી જોઈએ.” તમામ વિસ્તારોમાં ૫૦૦૦ આઈપી છે તેમ માનીએ, તો આ માર્ગદર્શિકા મુજબ ૬૦૦૦ થી વધુ દવાખાનાઓ હોવા જોઈએ.
- વીમા તબીબી અધિકારીઓની સંખ્યા ૭૮૨૮ થી વધીને ૭૯૦૮ થઈ, ૮૦ નો વધારો. ESIC મેડિકલ કોલેજો ચલાવી રહી છે અને તેમ છતાં તેઓ જરૂરી તબીબી અધિકારીઓની નિમણૂક કરવામાં અસમર્થ છે.
- વર્ષ દરમિયાન કારાવી નીગમે 60 નિરીક્ષણ કચેરીઓ બંધ કર્યા પછી, હવે ૩૪૧` નિરીક્ષણ કચેરીઓ બચી છે. શ્રમ સુવિધા પોર્ટલ પછી આ ઓફિસો વધુ ઉપયોગી નથી એમ કહેવાયું છે અનેતે કારણે આ કચેરીઓ બંધ કરેલી છે. શ્રમ સુવિધા પોર્ટલની મદદથી ૧૫,૧૪૧ તપાસ હાથ ધરવામાં આવી હતી, એમ આ અહેવાલ નોંધે છે.
- વર્ષ દરમિયાન કોર્ટ દ્વારા ૮૭૧ ફરિયાદોનો નિકાલ કરવામાં આવ્યો હતો. ૩૧ -૩ -૧૮ સુધીમાં ૧૨,૨૩૭ ફરિયાદો કોર્ટ સમક્ષ નિકાલ માટે પડતર છે. રિપોર્ટમાં નિકાલ કરાયેલી ફરિયાદોના ચુકાદા અંગે કોઈ માહિતી આપવામાં આવી નથી. ૧૦ ફરિયાદો પાછી ખેંચી લેવામાં આવી હતી.
- તેઓએ રોકડ લાભો પર રૂ. ૬૪૨.૮૪ કરોડ ખર્ચ્યા જે અગાઉના વર્ષ કરતા ૯૩૫.૦૯ કરોડ (૬૧.૬%) ઓછા હતા. જો કર્મચારીઓ અથવા વીમાધારક વ્યક્તિઓની સંખ્યામાં ઘટાડો ન થાય તો આ સિદ્ધિ શી રીતે પ્રાપ્ત થઈ શકે? આ રકમ ૩૬.૯૭ લાખ લાભાર્થીઓને ચૂકવવામાં આવી હતી.
- જોકે ESIC એ ૧૬ – ૧૭ ની સરખામણીએ ૧૭ -૧૮માં રોકડ લાભો પર ઘણો ઓછો ખર્ચ કર્યો હતો, પરંતુ તેણે માંદગીના લાભ પર વધુ ખર્ચ કર્યો હતો (રોકડ લાભો પૈકીનો એક લાભ) ૧૭ -૧૮માં માંદગીના લાભ પર ખર્ચ રૂ.૪૧૦.૪૨ લાખ હતો જે અગાઉના વર્ષ કરતાં ૮૩.૧૭ લાખ વધુ હતો. વર્ષ ૧૫ -૧૭ માટે સરેરાશ દૈનિક લાભનો દર રૂ.૨૫૧.૪૩3 હતો જે વધીને રૂ.૨૬૦.૧૯ થયો છે તે આ ઊંચા ખર્ચનું કારણ હોઈ શકે છે. એ નોંધવું રસપ્રદ રહેશે કે દર વર્ષે કર્મચારી દીઠ માંદગીના લાભના દિવસોની સરેરાશ સંખ્યા ૦.૩૩ થી ઘટીને ૦.૨૯ થઈ ગઈ છે. આ ESIC વધુ જાગ્રત અને કાર્યક્ષમ હોવાનું સાબિત કરે છે પરંતુ કોઈ જાણતું નથી કે આ સફળતા મેળવવા માટે કર્મચારીઓએ ESIC માટે કેટલો ભોગ આપ્યો હશે.
Year Average no. of sickness benefit days per employee per annum 1980-81[1] 8.0 1990-91[2] 2.42 1998-99[3] 2.07 2005-06[4] 1.34 2006-07[5] 1.12 2014-15[6] 0.45 2015-16[7] 0.37 2016-17[8] 0.33 2017-18[9] 0.29 2018-19[10] 0.28 2019-20[11] 0.27 ESIS મેડિકલ ઓફિસરો પર માંદગીના પ્રમાણપત્રોને શક્ય તેટલું ઓછું રાખવાનું સતત દબાણ કરવામાં આવે છે. ડિસ્પેન્સરી IMO પાસે ૩દિવસથી વધુ સમય માટે પ્રમાણપત્ર આપવાની સત્તા નથી અને જો કર્મચારી માંદગીને લંબાવવા માટે તબીબી અધિકારી પાસે રજુઆત કરે, તો તેને હોસ્પિટલના નિષ્ણાત પાસે રીફર કરવામાં આવે છે. ફક્ત નિષ્ણાતના અભિપ્રાયના આધારે, માંદગીનો સમયગાળો વધારી શકાય છે. જો નિષ્ણાત ચોક્કસ સમયગાળા કરતાં વધુ સમય માટે માંદગીને લંબાવવાનું વિચારે છે, તો કર્મચારીને તબીબી રેફરી પાસે મોકલવામાં આવે છે જે ESI કોર્પોરેશન દ્વારા નિયુક્ત કરવામાં આવે છે અને તે સેવા માટે તેને મહેનતાણું ચૂકવવામાં આવે છે. રેફરીનો અભિપ્રાય જ કર્મચારીને મદદ કરી શકે છે. બહેતર શાસન માટે બિનજરૂરી ખર્ચ પર નિયંત્રણ રાખવું સારું છે. પરંતુ તે ભૂલી જાય છે કે આ કાયદો મૂળભૂત રીતે “આપવા” માટે છે અને દબાવવા માટે નથી. માંદગી લાભના નિયમ મુજબ કર્મચારીને પ્રથમ બે દિવસની રજા માટે ચૂકવણી કરવાની હોતી નથી, જેને “પ્રતીક્ષા સમય” ગણવામાં આવે છે. જો કર્મચારીને ત્રણ દિવસનો આરામ આપવામાં આવે તો તેને માત્ર એક દિવસના વેતનના ૭૦% ચૂકવવામાં આવશે. ૩ દિવસ માટે કર્મચારીનું વેતન એમ્પ્લોયર દ્વારા ચૂકવવામાં આવશે નહીં. તેથી, કોઈ પણ કર્મચારી માત્ર ૩ દિવસનો આરામ કરવા માંગતો નથી અને લાંબા સમય સુધી આરામ માટે તેણે હોસ્પિટલમાં નિષ્ણાતની મુલાકાત લેવી પડશે. બાકીના સમયગાળાની માંગ કરવા માટે કર્મચારીને નિરુત્સાહિત કરવાના માર્ગો અને માધ્યમો છે.
- ૨૦૧૬ ૧૭ દરમિયાન ૨૪૧.૨૫ લાખ કર્મચારીઓ કામ પર અકસ્માતનો ભોગ બન્યા હતા જ્યારે ૨૦૧૭ -૧૮ દરમિયાન આ સંખ્યા વધીને ૩૦૨.૧૯ લાખ થઈ હતી – વધુ ૬૦.૯૪ લાખ કામદારો અકસ્માતનો ભોગ બન્યા હતા. અકસ્માતનો ભોગ બનનાર કામદારને કામદાર રાજ્ય વીમા નીગમ કામચલાઉ વિકલાંગતા લાભ અથવા TDB ચૂકવશે. ESICએ ૨૦૧૬ ૧૭માં આ લાભ ચુકવવા પેટે રૂ.૯,૮૭૩.૧૫ લાખનો ખર્ચ કર્યો હતો જ્યારે ૨૦૧૭ -૧૮માં તેણે રૂ.૯,૨૧૮.૨૦ લાખ – અગાઉના વર્ષ કરતાં રૂ.૬૫૪.૯૫ લાખ ઓછા ખર્ચ્યા હતા, જોકે વધુ કામદારો અકસ્માતોનો ભોગ બન્યા હતા. ૨૦૧૬ -૧૭માં વાર્ષિક પ્રતિ કર્મચારી લાભ ૦.૧૪ હતો જે ૨૦૧૭ -૧૮માં ઘટીને ૦.૧૦ થયો હતો.
- ૨૦૧૬ -૧૭ માં કાયમી વિકલાંગતાના લાભ માટેના દાવેદારો ૨૫૭,૬૫૩ હતા જે ૨૦૧૭ -૧૮માં વધીને ૨૬૯,૩૫૪ થયા – વધુ ૧૧,૯૬૭ નવા દાવા. આ બે વર્ષમાં ESI કાયદા હેઠળ આવરી લેવામાં આવતા કર્મચારીઓની સંખ્યામાં વધારો થયો છે, છતાં દાવેદારોનો દર નીચે જાય છે, દર ૧,૦૦૦ કર્મચારીઓ માટે ૨૦૧૬ ૧૭માં ૦.૪૮ દાવેદારો હતા જે ૨૦૧૭ -૧૬માં ઘટીને ૦.૪૦ થઈ ગયા છે. ESIC એ ૨૦૧૬ -૧૭માં રૂ.૨૫,૨૯૩/૦૫ લાખનો ખર્ચ કર્યો હતો જે ૨૦૧૭ -૧૮માં વધીને રૂ.૨૬,૮૧૫.૫૧ લાખ થયો હતો.
- કામ પર અથવા વ્યવસાયિક રોગમાં અકસ્માતમાં મૃત્યુ પામેલા કર્મચારીઓના કાનૂની વારસદારને આશ્રિત લાભ ચૂકવવામાં આવે છે. ૨૦૧૪માં સફળ દાવાઓની સંખ્યા ૯૬,૩૩૩ હતી જે ૨૦૧૯માં વધીને ૧,૧૪,૯૬૬ થઈ ગઈ હતી. પરંતુ જો આપણે ૨૦૧૬ -૧૭ અને ‘૧૭ -૧૮ના આંકડા જોઈએ તો અનુક્રમે ૧૭૯૬ અને ૧૭૩૯ – ૫૭ ઓછા હતા. જીવલેણ અકસ્માતોની સંખ્યા ઘટી જવી એ સારી નિશાની છે. જો કે કાર્યસ્થળે અકસ્માતો ઘટાડવામાં ESICની અમુક ભૂમિકા હોય છે પરંતુ તેઓ કાયદાએ આપેલ ભૂમિકા ભાગ્યે જ ભજવે છે. આ આંકડાઓ અકસ્માતમાં થઇ રહેલો ઘટાડો સુચવે છે જે માત્ર કાયદા હેઠળ આવરી લેવામાં આવતા એકમો અને વિસ્તારો માટે છે. તેમ છતાં, આવા આંકડા આનંદ આપે છે.
- રાજીવ ગાંધી શ્રમિક કલ્યાણ યોજના હેઠળ, બેરોજગાર થતા કર્મચારીઓને બેરોજગારી ભથ્થું ચૂકવવામાં આવે છે. આ બહુ પ્રચારિત સ્કીમ નથી અને ઓછા લોકો જાણે છે અને ઓછા દાવાઓ છે. પરંતુ, ડેટા સૂચવે છે કે જાગૃતિ વધી રહી છે. ‘૧૬ ૧૭માં ૫૦૮ દાવા હતા જે ‘૧૭ -૧૮માં વધીને ૫૯૧ થયા. ‘૧૬ -૧૭માં રૂ.૩.૭૨ કરોડના ખર્ચ સામે, ESIC એ ‘૧૭ -૧૮માં રૂ.૪.૨૬ કરોડનો ખર્ચ કર્યો હતો. જો દાવાની પ્રક્રિયા સરળ બનાવવામાં આવે તો વધુ કામદારો લાભનો દાવો કરી શકે છે. દાવેદારોને ઘણા બધા દસ્તાવેજો માંગવામાં આવે છે અને દાવાની ચકાસણી કરવા માટે માલીકે પણ દસ્તાવેજો રજુ કરવા પડે છે અને જો માલીક દસ્તાવેજો રજુ કરવામાં નિષ્ફળ જાય, તો કર્મચારીને લાભ મળે નહીં.
- ESIC એ રૂ. ૭૦૦.૯૬ કરોડ વહીવટી ખર્ચમાં બચાવ્યા. ‘૧૬ ૧૭ માં તે રૂ.૧,૭૩૨.૦૨ કરોડ હતું જે ઘટીને રૂ.૧,૦૩૧.૦૬ કરોડ થતો હતો. વહીવટમાં સુધારો થયો છે કે નહીં તે જોવાનું રહે.
- ‘૧૬ ૧૭માં મહેસૂલી આવક રૂ.૧૬,૮૫૨.૩૮ કરોડ હતી જે વધીને રૂ.૨૩,૪૮૦.૩૭ કરોડ થઈ છે – રૂ. ૬,૬૨૭.૯૯ કરોડનો વધારો. મહેસૂલ આવકમાં નોકરીદાતાઓ અને કર્મચારીઓના યોગદાન, વ્યાજ, દંડ, ભાડું વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.
- તેમની આવકની આવક અને મહેસૂલ ખર્ચની સરખામણી નીચેના કોષ્ટકમાં જોઈ શકાય છે:
વર્ષ ખર્ચ મહેસુલી આવક ખર્ચ બાદ કરતાં વધેલી રકમ આવક અને વધેલી રકમનો ગુણોત્તર તબીબી ખર્ચ રોકડ લાભ ચુકવવા પાછળ થયેલ ખર્ચ વહીવટી ખર્ચ કુલ 2012 2858.87 681.85 6470.7 4187.79 8393.55 4205.76 50.11 2013 4058.13 761.17 826.12 5645.42 10138.63 4493.21 44.32 2014 4859.9 598.69 1028.02 6486.61 11909.44 5422.83 45.53 2015 5714.34 681.57 1210.42 7606.33 13588.58 5982.25 44.02 2016 6112.97 703.98 1390.63 8207.58 14372.22 6164.64 42.89 2017 6256.57 1517.93 1732.04 9506.54 16852.38 7345.84 43.58 2018 6867.73 642.84 1031.06 8541.63 23480.37 14938.74 63.62 આવકમાં થયેલ વધારો નીચેના કોઠામાં જોવાથી સમ્જાશે
વર્ષ મહેસુલી આવક કરોડમાં અગાઉના વર્ષ કરતાં થયેલ વધારો કરોડમાં વધારો % માં 2012 08393.55 2013 10138.63 1745.08 20.79 2014 11909.44 1770.81 17.47 2015 13588.58 1679.14 14.10 2016 14372.22 0783.64 05.77 2017 16852.38 2480.16 17.26 2018 23480.37 6627.99 39.33 ૬ વર્ષના ગાળામાં તેમની આવક રૂ.૮,૩૯૩.૫૫ કરોડથી વધીને રૂ.૨૩,૪૮૦.૩૭ કરોડ થઈ હતી. રૂ.૧૫,૦૮૬.૮૨ કરોડનો વધારો, માત્ર ૬ વર્ષમાં (૧૭૯.૭૪74%નો વધારો). તેની સામે આ સમયગાળામાં ખર્ચમાં ૪,૩૫૩.૮૪ કરોડનો (૧૦૩.૯૭7%) વધારો જ નોંધાયો છે.
- ESI (કેન્દ્રીય) નિયમો, 1950ના નિયમ 31-A હેઠળ વહીવટી ખર્ચની ટકાવારી કુલ આવકના ૧૫% તરીકે નક્કી કરી છે. ‘૧૬ ૧૭માં વહીવટી ખર્ચ ૧૦.૨૮8% હતો જ્યારે ‘૧૭ ૧૮માં તે ઘટીને ૪.૩૯% થયો હતો. ESIC દ્વારા કામે રખાયેલા કર્મચારીઓની કુલ સંખ્યા ૧૯,૪૨૧ છે જે તબીબી અને પેરામેડિકલ સ્ટાફને બાકાત રાખે છે જે તેમના સીધા નિયંત્રણ હેઠળ નથી પરંતુ રાજ્ય સરકારોના નિયંત્રણ હેઠળ છે.
- ESI દવાખાનાઓ અને હોસ્પિટલોની મુલાકાત લેતા દર્દીઓની સંખ્યા ઘટી રહી છે. 16-17માં દર ૧૦૦૦ કર્મચારી માટે ૩૮૯ નવા દર્દીઓ નોંધાયા હતા પરંતુ ‘૧૭ ૧૮માં તે સંખ્યા ઘટીને ૨૮૩ થઈ ગઈ હતી. એ જ રીતે ‘૧૬ ૧૭માં વર્ષ દરમીયાન ૧૦૦૦ કુટુંબ (IP) એકમ દીઠ દર ૧૦૦૦0 કુટૂંબે ૪૧૪ નવા દર્દીઓ નોંધાયા હતા પરંતુ ૧7૧૮માં તે સંખ્યા ઘટીને ૩૨૨ થઈ ગઈ હતી. આ શું સૂચવે છે? શું આ વસ્તીના સ્વાસ્થ્યમાં સુધારો થઈ રહ્યો છે અને ઓછા લોકોને તબીબી સારવારની જરૂર છે? કે પછી વધુને વધુ કામદારો ESI સેવાઓમાંથી વિશ્વાસ ગુમાવી રહ્યા છે? શું કામદારોની આર્થિક સ્થિતિમાં સુધારો થયો છે કે જેથી તેઓ ખાનગી તબીબો પાસેથી સેવાઓ લેતા થયા છે?
- હોસ્પિટલના બેડ ઓક્યુપન્સીની સ્થિતિ શું છે? ESI કોર્પોરેશન ૩૬ હોસ્પિટલો ચલાવે છે જ્યાં ઓક્યુપન્સી ૬૮% છે જ્યારે રાજ્ય આરોગ્ય વિભાગ સંચાલિત હોસ્પિટલોમાં ૪૧% ઓક્યુપન્સી છે. સરેરાશ બેડ ઓક્યુપેન્સી ૫૨% છે. તે સ્પષ્ટ છે કે ESIS હોસ્પિટલોમાં ઓછા કામદારો જાય છે. ESIS હોસ્પિટલો માટે ESIS હોસ્પિટલોમાં જ સેવાઓ પૂરી પાડવા કરતાં દર્દીઓને સરકારી હોસ્પિટલોમાં રીફર કરવા તે ખૂબ જ સામાન્ય છે. રેફરલ્સનું ઓડિટ થવું જોઈએ.
- ૩.૧૧ કરોડ કામદારોમાંથી માત્ર ૨૧,૨૦૦ (૬.૮%) ને કૃત્રિમ અંગો અને શ્રવણ સહાય, ચશ્મા, કેલિપર્સ, ઇન્ટ્રાઓક્યુલર લેન્સ, સ્પાઇનલ સપોર્ટ વગેરે જેવા ઉપકરણો આપવામાં આવ્યા હતા. સામાન્ય રીતે જ્યારે તબીબી નિષ્ણાત ભલામણ કરે ત્યારે તેઓ બિલની ભરપાઈ કરે છે. દરો એટલા જૂના અને ઓછા હોય છે કે ઓછા લોકો લાભ લે છે. બજાર દરો અનુસાર દરોમાં સુધારો કરવાની જરૂર છે અથવા ESIC એ આ સાધનો ખરીદીને પુરા પાડવા જોઈએ.
- ESIC બોર્ડે રાજ્યોમાં સ્ટેટ ઓટોનોમસ બોડી/ESI સોસાયટીઓની રચના માટેના પ્રસ્તાવને મંજૂરી આપી હતી પરંતુ ૨૦૨૧ સુધીમાં અમે હજુ સુધી આવી કોઈ સોસાયટીઓ રચાઈ હોવાનું સાંભળ્યું નથી. એમ થાય તો રાજ્ય સરકારનું નીયંત્રણ ઘટે અને વીમેદારોને વધુ સારી સેવા મળવાની સંભાવના ઉભી થાય.
- હોસ્પિટલની સ્થિતિ: કર્ણાટકના બેલગામમાં ૫૦ બેડની હોસ્પિટલ છે જેમાં માત્ર ૧% જેટલી પથારી જ વપરાય છે. મુંબઈમાં વરલીમાં ૩૦૦ બેડની હોસ્પિટલમાં પથારી વપરાશનો દર ૨% નોંધાયો છે. ગુજરાતમાં જામનગરમાં ૮% ઓક્યુપન્સી નોંધાઇ છે. ચેન્નાઈમાં ૬૪૬ બેડની હોસ્પિટલની ઓક્યુપન્સી ૨૧% છે. દિલ્હીમાં હોસ્પિટલો – રોહિણી અને ઝિલમિલ (બંને ૩૦૦ બેડ) ની ઓક્યુપન્સી અનુક્રમે ૬૬% અને ૬૨% છે. બજબાજ (પ.બંગાળ)માં ૩૦૦ બેડની હોસ્પિટલમાં ૮૫% ઓક્યુપન્સી છે જ્યારે આંધ્રમાં તિરુપતિ (૫૦ બેડ), દિલ્હીમાં ઓખલા (૨૧૬ બેડ), તેલંગાણામાં એસએસ સનથનગર (૧૦૦ બેડ) અને પંજાબમાં લુધિયાણા (૨૬૨ બેડ)માં ૧૦૧ – ૧૦૩% જેટલી ઓક્યુપન્સી નોંધાઈ છે.
- આંધ્રપ્રદેશમાં ૫ હોસ્પિટલોમાંથી માત્ર એકમાં ૨૯% ઓક્યુપન્સી છે જ્યારે બાકીની હોસ્પિટલોની સરેરાશ ઓક્યુપન્સી ૯૪.૭૫% છે. ચંદીગઢ, આસામ અને બિહારમાં તેમની પાસે માત્ર એક જ હોસ્પિટલ છે અને અનુક્રમે ૭૨%, ૭૪% અને ૮૨% ઓક્યુપન્સી ધરાવે છે. ગોવામાં પણ માત્ર ૧૭% ઓક્યુપન્સી સાથે એક હોસ્પિટલ છે. દિલ્હીમાં સરેરાશ ૭૭.૫% ઓક્યુપેન્સી સાથે ૪ હોસ્પિટલો છે. ગુજરાતમાં ૧૨ હોસ્પિટલો છે જેમાંથી એક હોસ્પિટલનો ડેટા આપવામાં આવ્યો નથી. બાકીની હોસ્પિટલોની ઓક્યુપન્સી સરેરાશ ૩૩.૩૬% છે. પ.બંગાળની ૧૪ હોસ્પિટલોની ઓક્યુપન્સી સરેરાશ ૮૨.૦૭% છે જે તમામ રાજ્યોમાં શ્રેષ્ઠ છે ત્યારબાદના ક્રમે તમિલનાડુ ૯ હોસ્પિટલોની ઓક્યુપન્સી સરેરાશ ૬૩.૪% સાથે આવે છે.
- હોસ્પીટલમાં પથારીદીઠ ખર્ચનો ડેટા પણ રસપ્રદ છે. તે યુપીમાં પિપરીમાં રૂ.૩૭/- અને બજાબાજમાં રૂ.૯૯૨/- છે. સૌથી મોંઘું કદાચ હિમાચલ પ્રદેશમાં પરવાનુ છે જ્યાં ૫૦ બેડની હોસ્પિટલ માટે પથારી દીઠ રૂ.૨,૮૩,૫૬૬/- ખર્ચ છે. યુપીના શાહિબાદમાં પથારી દીઠ ખર્ચ રૂ.૬૨,૦૬૬/- છે જ્યારે રાજસ્થાનના ભીવાડીમાં રૂ. ૯૪,૩૬૨/- પ્રતિ પથારી છે. પશ્ચિમ બંગાળમાં ૧૪ હોસ્પિટલો માટે પથારી દીઠ સરેરાશ ખર્ચ રૂ.૨,૫૧૩/- આવે છે જ્યારે તમિલનાડુ માટે આ રકમ રૂ.૨,૭૦૨/- થાય છે.
- ૨૬ રાજ્યોમાં ૨,૭૩,૬૮,૬૬૦ કર્મચારીઓ માટે તેમની પાસે ૧,૪૯૬ દવાખાનાઓ છે. દર ૧૮,૨૯૪ કર્મચારીઓ માટે એક દવાખાનું છે. સિક્કિમ અને ચંદીગઢમાં ૨-૨ દવાખાનાઓ (સૌથી ઓછી) થી લઈને તમિલનાડુમાં ૨૧૬ દવાખાનાઓ (સૌથી વધુ) છે. આસામ અને પુર્વોત્તર ભારતમાં તે દર ૫૫૦૧ કર્મચારીઓ (સૌથી ઓછા) માટે એક દવાખાનું છે અને ચંદીગઢમાં દર ૧,૦૮,૩૫૦ કર્મચારીઓ માટે એક દવાખાનું છે. કેરળ બીજા ક્રમે છે (દર ૩,૯૧૮ કર્મચારીઓ માટે એક દવાખાનું), બાવીસમા ક્રમે પ.બંગાળ અને દિલ્હી ૨૪મા ક્રમે છે (દર ૫૧,૬૫૫ કર્મચારીઓ માટે એક દવાખાનું) અને મહારાષ્ટ્ર ૨૫મા ક્રમે છે (દર ૬૪,૧૫૦ કર્મચારીઓ માટે એક દવાખાનું). નોંધાયેલા કર્મચારીઓની સંખ્યા મહારાષ્ટ્રમાં સૌથી વધુ નોંધાયેલા કામદારો – ૪૧,૬૯,૮૦૦ – સાથે પ્રથમ ક્રમે અને તમિલનાડુ ૩૮, ૬૮, ૭૬૦ કર્મચારીઓ સાથે બીજા ક્રમે છે.
- ESI કોર્પોરેશને “વ્યવસાયિક સ્વાસ્થ્ય સુધારવા” માટે નોડલ સંસ્થા તરીકે કાર્ય કરવા માટે વ્યવસાયિક આરોગ્ય, પર્યાવરણ અને સંશોધન સંસ્થા (IOHER) ની સ્થાપના કરી છે. તેમ છતાં તેના દસ્તાવેજ જાહેર કરે છે કે તમામ ESI હોસ્પિટલો વ્યવસાયિક આરોગ્ય કેન્દ્ર તરીકે કાર્ય કરશે! તેઓ દિલ્હી, કોલકાતા, મુંબઈ, ચેન્ના ખાતેના ૫ ઝોનલ વ્યવસાયિક આરોગ્ય કેન્દ્રો સાથે ચાલુ રાખે છે.
રોગ 2016-17 2017-18 નોંધ વીમા કામદારો પૈકી કુંટૂંબના સભ્યો પૈકી વીમા કામદારો પૈકી કુંટૂંબના સભ્યો પૈકી ફેફસાંનો ટીબી 0.33 0.34 ફેફસાં સીવાયના અંગોનો ટીબી 0.14 0.19 એક્યુટ હીપેટાઇટીસ બી 0.08 0.09 મુત્રાશયનું કેન્સર 0.02 0.05 કુપોષણ અંગેની બીમારીઓ 0.49 0.50 દારુના સેવનની કારણે થયેલી માનસીક બીમારીઓ 0.22 `0.30 ઝામર 0.12 0.14 મહીલાના જનનાંગ ઉતરી પડવા 0.14 0.17 0.15 0.12 અચાનક થયેલ ગર્ભપાત 0.06 0.13 0.08 0.28 ગર્ભધારણ, પ્રસુતી અને પ્રસુતી બાદના ૬ અઠવાડીયા દરમિયાન શોથ (Oedema), પેશાબમાં પ્રોટીન જવું, (Proteinuria) અને હાયપર્ટેંસીવ બીમારીઓ 0.05 0.08 0.09 0.09 આંખ અને ઓરબીટની બીમારીઓ 0.58 0.75 0.67 0.62 હોઠ, ગળૂં અને મોં ના કેંસર 0.10 0.30 0.11 0.09 પેટ, આંતરડા, યક્રુત અને પિત્ત નળીઓ, ગુદામાર્ગ,ગુદા અને ગુદાનળી, સ્વાદુપિંડ, ત્વચા, સ્તન, ગર્ભાશયનું મુખ, શ્વાસનળી, શ્વાસનળી અને ફેફસા વગેરેના જીવલેણ કેંસરના બનાવોમાં ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. કામદારોમાં ‘૧૬ -૧૭માં ડાયાબિટીસ ૧૭.૫૮ હતો જે ‘૧૭ ૧૮માં ઘટીને ૧૩.૧૩ થયો હતો. સ્થૂળતા ૦.૫૪ થી ૦.૩૭, બ્લડ પ્રેશર ૧૪.૦૮ થી ૧૦.૧૩, કિડની ફેલ્યોર ૦.૪૪ થી ૦.૧૫5, HIV ૦.૦૨ થી ૦.૦૦ સુધી ઘટાડો નોંધાયો છે. (૧૭૮) ન્યુમોકોનિઓસિસ એ એકમાત્ર વ્યવસાયિક રોગ છે જે આપણે સૂચિમાં શોધી શકીએ છીએ. ન્યુમોકોનિઓસિસની ઘટનાઓ ૦.૨૯ થી ૦.૧૦ સુધી ઘટી છે. પરિવારના સભ્યોમાં પણ તેમને આ રોગ જોવા મળે છે તે આશ્ચર્યની વાત છે. તે ‘૧૬ ૧૭માં ૦.૩૯ જેટલું ઊંચું હતું જે ‘૧૭ -૧૮માં ઘટીને ૦.૨૯ થયું હતું. પરિવારના સભ્યોને આ રોગ કેવી રીતે અને શા માટે થયો તેની તપાસ કરવાની તાત્કાલિક જરૂર છે. ચાલો નીચેનો કોઠો જોઈએ
રોગ વર્ષ વીમા કામદારોમાં કુટૂંબના સભ્યોમાં સીલીકોસીસ અને કામને કારણે થતા ફેફસાના અન્ય રોગો 95-96[12] 1.2 1.7 96-97[13] 0.5 1.2 સીલીકોસીસ અને કામને કારણે થતા ફેફસાના અન્ય રોગો 05-06[14] 0.43 0.58 06-07[15] 0.70 0.32 ન્યુમોકોનીઓસીસ 14-15[16] 0.77 0.58 15-16[17] 0.26 0.39 16-17[18] 0.29 0.39 17-18[19] 0.10 0.29 18-19[20] 0.17 0.21 19-20[21] 0.36 6.73 હવે જો આ દર હોય તો ખરેખર કેટલા કામદારો આ રોગોથી પીડાતા હશે? જુઓ નીચેનો કોઠોઃ
વર્ષ વીમા કામદારોની સંખ્યા દર ૧૦૦૦ વીમા કામદારે સીલીકોસીસ/ન્યુમોકોનીઓસીસ સીલીકોસીસ/ન્યુમોકોનીઓસીસ થી પીડાતા કામ્દારોની વાસ્તવીક અંદાજીત સંખ્યા 1996 6613400 1.2 7936 1997 7731650 0.5 3865 2006 8400526 0.43 3612 2007 9238530 0.7 6466 2015 17954970 0.77 13825 2016 18921250 0.26 4919 2017 29321060 0.29 8503 2019 31118680 0.17 5290 2020 34111140 0.36 12291 આ ચિંતાજનક ડેટા છે. ESIC એ વર્ષ મુજબ, રાજ્ય મુજબ, ઉદ્યોગ મુજબની વિગતો સાથે બહાર આવવાની જરૂર છે, શું આ કામદારોની માહીતી સત્તાવાળાઓને આપવામાં આવી હતી? અને શું આ બધાએ કાયદા હેઠળ કાયમી અપંગતા લાભનો દાવો કર્યો હતો અને મેળવ્યો હતો. ESICને પરિવારના સભ્યોમાં જોવા મળતા સિલિકોસિસ/ન્યુમોકોનિઓસિસના જવાબોની જરૂર છે, જેઓ સામાન્ય રીતે બિન-કામદારો છે અને જો સિલિકોસિસ/ન્યુમોકોનિઓસિસનો દર આટલો ઉંચો હોય – કામદારો કરતાં પણ વધારે હોય તો – તો સંપર્કના સ્ત્રોતને શોધવા માટે ગંભીર પ્રયાસો હાથ ધરવા જરૂરી છે.
[1]P.462,Local Office Manual, 3ed Edition
[2]-Ibid-
[3]-Ibid –
[4]P.171, Annual Report, 2006-07
[5] -Ibid –
[6] P.94, Annual Report, 2015-16
[7]P.94, Annual report, 2015-16
[8]P.83, Annual report, 2017-18
[9] -Ibid –
[10]P.82, Annual report,2019-20
[11]– Ibid –
[12]P.59, Annual report, 1996-97
[13]-Ibid –
[14]P.129, Annual Report,2006-07
[15]-Ibid-
[16]P.69, Annual report 2015-16
[17]– Ibid –
[18]P.56, Annual Report, 2016-17
[19]P.55, Annual report 2017-18
[20]P.53, Annual Report, 2019-20
[21]-Ibid –
શ્રી જગદીશ પટેલના વિજાણુ સંપર્કનું સરનામું: jagdish.jb@gmail.com || M – +91 9426486855
-
ખેતી વિકાસમાં આધુનિક વિજ્ઞાનનું યોગદાન
કૃષિ વિષયક અનુભવો
હીરજી ભીંગરાડિયા
મારી-અમારી ૭૦ -૮૦ વર્ષ વટાવી ગયેલ પેઢીએ આપણી જૂની પરંપરાગત અને હવે વિજ્ઞાનના સહારે બદલી રહેલી: બન્ને ખેતીની પદ્ધત્તિઓનો પ્રત્યક્ષ અનુભવ લીધો છે. આમાંનું કેટલુંક નવી પેઢીને જલદી ન મનાય તેવું નવાઇ પમાડનારું લાગશે. હવેના ખેત-સાધનોએ ખેતીને ખૂબ સરળ બનાવી છે. નવી પેઢીને ખેતીકામો સિવાયનું મુક્ત જીવન જીવવા મળી રહ્યું છે. પરંતુ તે વખતે ખેડૂત પરિવારના એંસી વરસના ભાભાથી માંડી પાંચ વરસના બાળકના હ્ર્દયનો ધબકાર “ખેતી” હતી. દિવસ રાતનો તમામ સમય ખેતીનો હતો. શરીરશ્રમ શ્વાસોશ્વાસ જેટલી સામાન્ય ક્રિયા ખેતી હતી. ખેડૂતો જ નહીં, વહવાયા, ખેતમજૂરો, ગોપાલકો – એવાં તમામ ગ્રામજનો કહો કે આખું ગ્રામજગત ખેતી સંસ્કૃતિમાં જીવતું હતું. પર્વો, ગીતો અને ઉત્સવોમાંયે કૃષિ સંસ્કૃતિ ગૂંજતી હતી. હવેના વિજ્ઞાને તેમાં આણેલો ફેરફાર જાણવો સૌને રસપ્રદ બનશે.
પહેલાં હાડકાં ગાળતી શિયાળાની કડકડતી ટાઢમાં કોશિયો “ બાપો ! હાલો મારા ધીંગા ધોરીડા હાલો !” કહી, કોહે જૂતેલા બળદિયાને ડચકારી કીચૂડ….કીચૂડ પૈડાના અવાજ સાથે કોહ થાળામાં ભખળ…ળ કરતો પાણી ઠાલવે અને એના ધીમા ધીમા આવતા પાણીના પ્રવાહે કંટાળાજનક નાકા ફેરવતા પાણતિયાને છૂટકારો ઓઇલ એંજીન, સેંટ્રીફ્યુગલ પંપ, ઇલેક્ટીક મોટરો અને હવે તો સબમર્સિબલ મોટરે તથા ઓછામાં ઓછા પાણીથી ખેતીપાકોને વધુમાં વધુ સંતોષ અર્પણ કરનારી ટપક સિંચાઇ પદ્ધતિની ભેટ ધરીને કાયમી વિટંબણાઓમાંથી મુક્તિ કોણે અપાવી છે ? કહો, ખેતીના આધુનિક વિજ્ઞાને જ ને !
અરે ! અમારા વડદાદા વાત કરતા કે અમારા વખતમાં કૂવો ગાળવા માટે તો ફીણા માથે ઘણ મારી મારી દમ નીકળી જતો ! કૂવો ગાળવો એ જીંદગીભરનું એક કામ ગણાતું. અરે, એકવાર તો એવું બન્યું કે ગાળતા ગાળતા કૂવો અંદરથી સાંકડો થઈ ગયો.પછી તો તેને ખોલવી પૂરા માપે કરવા સલાટ બેસારવા પડેલા કે જેણે છીણી-હથોડીથી ચારે બાજુ કોતરી કોતરી-કઠ્ઠણ પથ્થરોને કાપી કૂવાને ઘાટ આપેલો બોલો ! અને અત્યારે ? કૂવો ગાળવા ઘણ-ફીણા લેવાની જરૂર જ નહીં ભૈ ! કૂવાનો પથ્થર કઠ્ઠણનો બાપ કેમ નથી ! લાવો એરકંપ્રેસર, પાડી દો દાર, ભરો અંદર ટોટા ને દબાવો સ્વીચ ! હડુડૂડુ….ભમ…કરતો થાય અવાજ અને કૂવાના તળિયે શીલાઓનો કરી દે મોટો ઢગ !! ચાલુ કરો ચરખી ને કાઢી નાખો ગાળ કૂવા બહાર. કૂવો ઊંડો ન થાય ને જાય ક્યાં ? અને હવે તો ૧૦ બાય ૧૦ નો કૂવો કે ૨૦ બાય ૨૦ જેવડી જળમ ગાળવાનીયે ક્યાં જરૂર છે ભલા ! બોલાવો બોરવેલ મશીનવાળાને, કરાવી લ્યો દાર, ૪-૫ કલાકમાં જ તળમાં હોય તો પાણીને લાવે બહાર ! આ ખુબી વિજ્ઞાનની જગણાયને ભાઇઓ !
યાંત્રિક સાધનો બાબતે વિજ્ઞાન એટલું મદદગાર બની રહ્યું છે કે એકે એક કામમાં ખેડૂતના સમય, શ્રમ અને કામની ગુણવત્તા-બધામાં ફાયદો કરી દીધો છે. દા.ત. ઘઉં વાવવાના હોય તો પ્રથમ બળદના વાવણિયાથી બે સર કાઢી બીજ વાવવાનાં,, ઉપર રપટો ચલાવવાનો, પછી ક્યારા-પાળી બનાવવા સુતરણા નાખ્યા પછી પાછો અંદર ક્યારો સમતળ કરવા લોઢિયો ફેરવવાનો, અને ખંપાળી લઈ માણસ દ્વારા પાળા પલોટી, ક્યારા રોડવા સુધીના કાર્યો પાર પડે પછી ઉભાર માટે નીકણું નખાય અને ધોરિયો ખોરી લીધા પછી ઘઉં પાણી પીવે એવું થતું. તમે જૂઓ ! પાર વિનાની બળદ અને માનવશક્તિ ઉપરાંત કેટલોય સમય જતો. તેને બદલે આવ્યો “ઓટોમેટિક વાવણિયો” ! પાયાનું ખાતર અને બીજ બન્ને યોગ્ય ઊંડાઇએ અને સપ્રમાણરીતે વવાતા જાય, બીજ પર માટીનું ઢાંકણ, યોગ્ય દબાણ, અને ક્યારો સમતળ થવા ઉપરાંત પાળા પણ સાથોસાથ બનતા જાય ! નીકણું નાખી ઉભાર કરી વાળો, પડું તૈયાર !
અને ઘઉંના છોડવા વાઢવા, એના પાળા બનાવવા, ભરોટા ભરી ખળામાં પહોળા કરી-તપાવ્યા પછી, ઉપર ગાડું-બળદિયા ચાલાવી, પગર પકાવી, ઘોડીઓ માંડી, વાવલી-ઉપણી,કુંવળ-ઘઉં જુદા પાડી, ચારણે ચાળી, દાણાની ધાર કરીએ ત્યારે કોથળા ભરાતા. જ્યારે આજે ? ઘઉંને વાઢવાની, કે પાળા કરી, ઓપનરમાં નાખી મસળવાની યે જરૂર નહીં ! પાકી ગયેલા ઘઉંનો ઊભો ઘેરો હાર્વેસ્ટરને સોંપી દો, ઘડીકની વારમાં વાઢી, મસળી, ઉપણી જ્યાં કહો ત્યાં બુંગણ કે સીધા ટ્રેકટરના ટ્રેલરમાં કોઠીના સાણાંમાંથી ધોધ છૂટે એમ હબહબાવીને ટ્રેલર ભરી દે !
આવું જ, કપાસનો પાક પૂર્ણ કરી હવે ચિપિયાથી સાંઠી ખેંચી, પાથરા બનાવી, ભરોટા ભરી પડા બહાર કાઢી, તેનો ભૂકો કરી, માટી-ભેજ આપી સેડવીએ ત્યાં છ મહિના વીતી જાય. જ્યારે અત્યારે તો નક્કી કર્યું કે હવે કપાસ પૂરો થઈ ગયો છે, ને પાણીની સગવડ છે, તો પછી આ જ પડામાં ઘઉં કરી વાળ્યા હોય તો ? તો ઊભી સાંઠીમાં મૂકાવો “શ્રેડર” ! સાંઠી ભલે માથાઢક ઊભી હોય ! થડિયેથી કાપી, કુંવળ જેવડા કટકા કરી વિખેરી દે આખા પડામાં, અને જમીનમાંથી મૂળિયા સમેત થડિયાં પણ ખેંચીને કાઢી આપે બહાર, વીણી લ્યો, બાર મહિનાના બળતણનો સવાલ થઈ જાય હલ અને જમીનમાંથી પાકે લીધેલું જમીનને કરી દીધું પરત-કુંવળ જેવડા કટકા સ્વરૂપે, તે જમીનમાં ભળી આપમેળે સારશે સેંદ્રીય ખાતરની ગરજ ! બસ, કરી વાળો દાંતી-રાંપ, પસિયું ઘઉં વાવવા થઈ જાય તૈયાર !
મેં ખેતી શરૂ કરી ૧૯૬૫માં. તે દિ’ દવા છાંટવાના પંપ નહોતા. મરચીમાં કુકડ આવ્યે ડોલમાં પાણી ભરી, તેમાં દવા ભેળવી, સાવરણીએ સાવરણીએ મેં છાંટેલી. જરૂરિયાત સંશોધનની જનની છે ને ? શરૂઆતમાં કોઠી પંપ, પછી આવ્યા હેંડલવાળા ખભાપંપ, અને હવે તો હેંડલે નહીં મારવાનાં, નાની બેટરીનું જોડાણ લાગી ગયું. દવાનો ફૂવારો આપમેળે થયા કરે. છાંટનારે માત્ર છંટકાવ જ કર્યે જવાનો. અરે ! સોલાર-પાવરથી ચાલતા પંપો અને મોટાપાયે દવા છાંટવાની થાય તો હેલીકોપ્ટરથી એકી સાથે કેટલોય વિસ્તાર છાંટી દે તેવી સુવિધા વિજ્ઞાને જ કરી ગણાય ને ?
આવી જ રીતે જમીન લેવલ કરવાના, પાળા બાંધવાના, ચર ગાળવાના, તલાવડી બનાવવાના, ઝાડ ઉખેડવા જેવા કામ કરનારા જેસીબી-હીટાચી મશીનો, ઝાડ કાપવાના કટરો, જુવાર-ઘઉં-મકાઇ-ડાંગર જેવા પાકને વાઢવાના બ્લેડરો, બટેટા-ડાંગર ચોપવાના યંત્રો, માટીમાંથી બટેટા-મગફળી જુદા કરવાના ચારણાઓ, ફળોના ગ્રેડિંગ મશીનો, જમીનમાં હોલ કરવાના, અરે ! આખેઆખા ઝાડવાને મૂળસમેત પીંડલો ઉખાડી અન્ય જગ્યાએ રોપી દેનાર રાક્ષસી મશીનો, નાના મોટા પ્રાથમિક ખેડ, આંતરખેડ અને પાછલી ઊંડી ખેડ કરી આપનારા વિવિધલક્ષી નાનામોટાં ટ્રેક્ટરો-કેવા કેવા યંત્રો વિજ્ઞાને નથી આપ્યાં કહો !
ખેતી હોય એટલે ગાય-ભેંશ વર્ગના ખેતકચરો ખાઇ દૂધ-ખાતર દેનારાં પશુઓ પણ હોવાનાં જ, એના અડાણમાંથી દૂધ દોહવાનું કામ તો હાથથીજ કરવું પડે ! ક્યારેક જાનવર તોફાની પણ નીકળે ! દોહનારને લાગીભાગી જવાનો પૂરો રહે ભય, અને દૂધેય પૂરું મળે કે ન પણ મળે ! અને વખત કેટલો બધો લાગે કહો ! જ્યારે અમે થોડા દિ’ પહેલાં ઇઝરાયેલ તેની ખેતી જોવા જ ગયેલા. તો ત્યાં એકી સાથે 48 ગાયોને ગોળાકારમાં બાંધી યંત્ર વડે ફટાફટ ૧૫-૨૦ મીનીટમાં દરેકનું 80-90 લીટર દૂધ દોહવાઇ જઈ પાઇપ દ્વારા દૂધઘરમાં પહોંચી, કઈ ગાયનું કેટલા લીટર દોહવાયું છે તેની નોંધ રેકર્ડબૂકમાં થતી જોઇ.
તમારી ગાયને વાછરડી જોઇએ છે કે વાછરડો ? શું જોઇએ છે, બોલોને ! જેની જરૂર હોય તેવા જ બચ્ચા ગાય જન્માવી શકશે એવું આધુનિક વિજ્ઞાને ગોઠવી દીધું છે. પશુધનના ગોબરના છાણાં બનાવી રસોઇ અર્થે બાળી દેવાથી તો નુકશાનીનો પાર રહેતો નથી. વિજ્ઞાને એ જ ગોબરને સળગાવ્યા વિના ઇંધણઅર્થ તો સરે ઉપરાંત લાઈટ અને ઉત્તમ સેંદ્રીય ખાતર મળી રહે તેવા અવાતજીવી જીવાણુંઓની ભેર દેનાર ગોબરગેસ પ્લાંટની ભેટ ધરી ખેતીની બહુ મોટી સેવા કરી છે. એવું જ સેંદ્રીય કૂચો જલ્દી સેડવી દેનાર, જમીનમાંના અલભ્ય ફોસ્ફરસ તથા પોટાશને સુલભ બનાવી દેનાર અને હવામાંથી નાઇટ્રોજન પકડી જમીનમાં ઉમેરનાર વિવિધ બેક્ટેરિયાની ભેટ પણ વિજ્ઞાને જ ધરી છે. વિજ્ઞાન કયાં નથી પહોંચ્યું કહેશો ? ખેતીપાકોમાં ફલીકરણના અર્થસરણ ઉપરાંત માનવ આરોગ્ય અર્થે અમૃત સમાન મધ પણ મળી રહે તે માટે મધમાખીઓને પાલતુ બનાવવાના ઘર-મધપેટીની શોધ, અરે ઓફ સિઝનમાં મોલ ઉગાડી ઉત્તમ કમાણી કરી શકાય તેવા નેટ અને ગ્રીનહાઉસ અને ઉત્પન્ન માલના ભરાવા વખતે સંગ્રહી રાખી યોગ્ય સમયે વેચણ કરવાની સુવિધા બક્ષતા શીતાગારોની ભેટ પણ વિજ્ઞાને જ પૂરી પાડી છે મિત્રો !
અમારું મૂળ ગામ ચોસલા. ત્યા રહેતા હતા તે દરમ્યાન અમારા કોઇ સગાવહાલાને અમારે ત્યાં ચોસલા આવવું હોય તો એક અઠવાડિયા અગાઉ ટપાલ લખે કે “અમે ત્રણની રેલગાડીમાં માંડવા રેલ્વેસ્ટેશને ઉતરશું, ગાડું સામું મોકલજો.” ચોસલાથી માંડવાનું રેલ્વેસ્ટેશન ૬ કી.મી દૂર થાય. અને ત્યાંથી અમારે ગામ આવવા કોઇ બસ તો શું, તે દિવસોમાં છકડો-રિક્ષાની પણ સગવડ નહોતી. એટલે જો ટપાલ સમયસર મળે તો માંડવા-રેલ્વે સ્ટેશને બળદગાડું સામું જાય અને મહેમાન તેમાં બેસી ચોસલા આવે. પણ જો ટપાલ મોડી પડી ? તો મહેમાનને ૬ કી.મી. ગુડિયાગાડીમાં-એટલે કે પગે ચાલતાં આવવું પડતું. અને આજે ? મોબાઇલ ફોન, અને એમાંયે પાછી કેટ કેટલી સુવિધા ? હું મારી વાડીમાં ઊભો ઊભો અમેરિકામાં વસતાં સંબંધી સાથે એનો ફોટો દેખાતો હોય એવી રીતે વાત કરી શકું ! અરે ! મારા ખેતીપાકમાં કોઇ રોગ-જીવાત લાગ્યા હોય તો છોડને કેવું નુકસાન થયું છે તેનો ફોટો પાડી, નજરો નજર જોવા તેના વોટ્સપમાં રવાના કરી, મોલાતમાં ઊભા ઉભા જ કૃષિ વિજ્ઞાનીની સલાહ-માર્ગદર્શન મેળવી શકું છું બોલો !
અરે, મારા મોબાઇલમાં હવામાનમાં થતા ફેરફારો, એમાં રાખવી જોઇતી સાવચેતી, વરસાદની આગાહી, જુદીજુદી ખેત-પેદાશોના ઘણાબધા માર્કેટયાર્ડોના બજારભાવ જેવી કેટ કેટલીય વિગતો આવતી રહેતી હોવાથી બધી બાબતોથી હું વાકેફ રહી શકું અને ઘટતાં પગલાં લઈ શકું, કેવી સગવડ કહેવાય કહો !
અન્ય વ્યવસાયોની જેમ ખેતીમાં પણ પૂર ઝડપે વિકસતા વિજ્ઞાનના હિસાબે સવારમાં નવી લાગતી વાત સાંજ થાય ત્યાં જૂની થઈ કોઇ નવું બીજ, નવી પદ્ધતિ, કે નવી દવા કે પાકને જરૂરી સુવિધાઓ પૂરી પાડવા અર્થેની અજીબ તરકીબો “નવી” તરીકે ઊભરી આવે છે.
અને આગળ કહું ? આ ઇંટરનેટના આગમન અને એના પ્રચાર-પ્રસાર અને વ્યવહારમાં લેવાણા પછી તો જો ખેડૂત એનો ઉપયોગ કરતો થઈ જાય તો દુનિયા આખી એની નજર આગળ ખડી થઈ જાય એવું વિજ્ઞાને ગોઠવી દીધું છે. આપને શેની માહિતી જોઇએ છે બોલોને ! કોઇ પણ પાક, એનું બીજ, એને આપવી જોઇતી માવજત, એનું બીજ કેવા ભાવે અને ક્યાં મળે ? દુનિયાના ક્યા ક્યા દેશોમાં એ થાય છે ? બધી જ વિગતો કમ્પ્યુટર ચાલુ કરી [હવે તો મોબાઇલ ફોનમાં પણ કરી શકાય છે ] “ગુગલ” જેવી એજન્સીને પૂછ્યા ભેળો મળી જતો હોય છે જવાબ !
અરે ! “ગાય” એમ લખીએ ત્યાં ગાયોની કેટલી ઓલાદ છે ? કઈ ઓલાદનો શારિરિક દેખાવ કેવો છે ? ક્યા દેશમાં એ ઓલાદનું ચલણ છે ? તેને કેવી બીમારીઓ લાગી શકે ? અને ત્યાંના લોકો તેના કેવા ઉપાય કરે છે ? એ કેટલું દૂધ કરે ? જેવી બધી વિગતો ફટાફટ ફોટા સહિત જોવા મળે, એ શું નાનીસૂની વાત ગણાય ? અરે ! આપણને એક બીજ, પધ્ધતિ કે નુસ્ખો સફળ લાગ્યો તો ફટ કરતોકને એ સંદેશો ફોટા સહિત ફોનના વોટ્સપ દ્વારા તરત જ જેટલાને મોકલવા ધારીએ એટલાને ઇસી મીનીટે મોકલી ગમતાનો ગુલાલ કરી શકીએ !
હું જ્યારે કૃષિ કોલેજમાં ભણતો હતો ત્યારે ખેતીના આનુવંશિક વિજ્ઞાનમાં મેંડલનો 1 : 3 નો નિયમ ભણવામાં આવતો. પણ એમાં તો સંકરણ દ્વારા બે લક્ષણોને ભેગા કરી સારા લાગેલ ગુણોને સ્થિર કરી ઉત્તમ બીજ તૈયાર કરવામાં ઘણા વરસોની મહેનત અને સમય લાગી જતાં. જ્યારે આજે તો જનીન વિજ્ઞાન એટલું બધું આગળ નીકળી ગયું છે કે એક વનસ્પતિ સાથે બીજી વનસ્પતિના જીન તો સમજ્યા મારાભાઇ ! વનસ્પતિ સાથે અન્ય જીવના જીન્સ ચોટાડી ન કલ્પ્યા હોય તેવા પરિણામો જીનેટીકલ વિજ્ઞાન દેખાડી રહ્યું છે. તેમાં કેટલુંક સારું તો કેટલુંક ન ધાર્યું હોય એવું નબળા ગુણોવાળુ માઠું પરિણામ પણ મળી જતું હોઇ બહુ વિવેકથી આગળ વધવા જેવું છે ભાઇ !
અંતે કહેવાનું એટલું કે વિજ્ઞાન તો ટેક્નોલોજી- રીત-પદ્ધતિ-યંત્ર આપી જાણે છે. પછી તેનો કેવો, કેટલા પ્રમાણમાં તથા કેવી સાવધાની-વિવેકથી ઉપયોગ કરવો તે આપણા- ખેડૂતના હાથની વાત છે. એના વ્યવસ્થિત ઉપયોગથી વીજળી આપણા ૧,૦૦૦-૧,૨૦૦ ફૂટ ઊંડા દારમાંથી સબમર્સિબલ મોટર દ્વારા પાણી બહાર ફેંકી શકે છે, પણ એ જ વીજળીનો કરંટ ખુલ્લા વીજ વાયરને હાથ અડાડી દેતાં તરત જ ફટાક…કરતો આપણા દેહનો ફટાકિયો કરી પ્રાણ પણ હરી શકે છે એ વાત ખ્યાલ બહાર ન રહેવી જોઇએ મિત્રો !
સંપર્ક : શ્રી હીરજી ભીંગરાડિયા , પંચવટીબાગ, માલપરા જિ.બોટાદ [મો.+91 93275 72297] ǁ ઈ-મેલઃ :krushidampati@gmail.com
-
એક મહાકાય જીવની વ્યથા કોણ સમજે?
ફિર દેખો યારોં
બીરેન કોઠારી
કોઈ ક્રિકેટર, ફિલ્મસ્ટાર, નેતા કે અન્ય કલાકારના ચાહકો મંડળ રચે એ સમજી શકાય એવી વાત છે, પણ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૩માં કેરળમાં એક વિશિષ્ટ મંડળ તેમજ વૉટ્સેપ ગૃપ રચાયું છે, જેનું નામ છે ‘પાડયપ્પા ફેન એસોસિયેશન’. આમ તો, ૧૯૯૯માં રજૂઆત પામેલી આ નામની રજનીકાન્તની સુપરહીટ ફિલ્મમાં રજનીકાન્તે આ પાત્ર ભજવેલું. આ મંડળમાં કેન્દ્રસ્થાને જે છે એનું નામ આ ફિલ્મ પરથી પ્રેરિત છે એટલું જ. એ સિવાય પણ આ મંડળને એ પાત્ર કે રજનીકાન્ત સાથે કશી લેવાદેવા નથી.
આ નામ હકીકતમાં એક હાથીને આપવામાં આવ્યું છે અને મંડળ પણ આ હાથીના ચાહકોનું છે. હાથી અને તેના ચાહકો? આ વાત જરા વિચિત્ર લાગે, પણ કેરળ જેવા રાજ્યમાં હાથીઓ અને માનવનું સહઅસ્તિત્ત્વ સામાન્ય બાબત છે. આ હાથીનું મૂળ નામ ‘પીટી-7’ (પલક્કડ ટસ્કર- 7) છે, અને વિવિધ પ્રાણીઓને અપાતાં સાંકેતિક નામ અનુસાર તે અપાયેલું છે. પણ આ હાથીએ તેના દેખાવને કારણે એવી લોકપ્રિયતા પ્રાપ્ત કરી લીધી કે તે રજનીકાન્તે ભજવેલા આ પાત્રના નામે ઓળખાવા લાગ્યો. મુન્નાર અને તેની આસપાસના વિસ્તારોમાં જ્યાં પણ આ હાથી દેખા દે ત્યારે એના ચાહકો એને ઓળખી લેતા અને તેની તસવીરો, વિડીયો વગેરે લેતા. આમ, આ હાથીના ચાહકો વધતા ચાલ્યા. અનેક લોકોનો એ પ્રિય હાથી બની રહ્યો.
અલબત્ત, તે મોટો થતો ગયો એમ એની વર્તણૂકમાં પરિવર્તન આવવા લાગ્યું છે. દિન બ દિન તેનો ઉપદ્રવ વધતો ચાલ્યો. તે અવારનવાર માનવવસ્તીમાં આવી ચડે છે, તોડફોડ મચાવે છે અને સૌને ભયભીત કરી મૂકે છે. ક્યાંક તેણે કોઈક દુકાનમાંથી ઘઉંની ગુણ ઉઠાવીને ઉછાળી, ક્યાંક બસનો વીન્ડશિલ્ડ તોડી નાંખ્યો, કોઈકની ઓટોરિક્ષા કચડી નાંખી, તો ક્યાંક ફળ અને શાકભાજીની દુકાનો પર ધબધબાટી બોલાવી.
એક સમયે સૌના પ્રિય બની રહેલા આ હાથીની પ્રકૃતિમાં આવું પરિવર્તન શાથી આવ્યું એ ગ્રામજનો તેમજ વન વિભાગના અધિકારીઓ માટે પહેલાં કુતૂહલનો, પછી ચિંતાનો અને હવે ભયનો વિષય બની રહ્યો છે. એક સમયે જેના દર્શન માત્રથી લોકો આનંદિત અને રોમાંચિત થઈ જતા હતા તેને બદલે હવે લોકો તેના આગમનથી ભયગ્રસ્ત થઈ રહ્યા છે. વ્યાપારીઓ સહિત અન્ય કેટલાક લોકોએ પાડયપ્પ્પાને પકડવાની અને તેને બચાવ કેન્દ્રમાં મૂકવાની માગણી કરી છે. હકીકતમાં આવી માગણી પછી જ પાડયપ્પાના ચાહકો એકઠા થયા અને તેમણે મંડળ બનાવ્યું.
Copyright: MALAYALA MANORAMA પ્રસાર માધ્યમોમાં આ હાથીને હવે તોફાની, જંગલી ચીતરવામાં આવી રહ્યો છે, અને માનવ વસાહત પરના તેના હુમલા જોતાં માનવોની દૃષ્ટિએ એ યોગ્ય પણ છે. છતાં હાથી જેવા પ્રાણીના ચાહકો બનનારે યાદ રાખવું રહ્યું કે હાથી આખરે એક જંગલી પશુ છે. એટલે કે તેનો મૂળભૂત આવાસ જંગલ છે. કોઈ પણ જીવનું બાળસ્વરૂપ હંમેશાં આકર્ષક, નાજુક અને નિર્દોષ જણાતું હોય છે. તેમ છતાં તે શારિરીક રીતે વિકસે ત્યારે પોતપોતાની પ્રજાતિના ગુણધર્મો તેનામાં વંશપરંપરાગત રીતે ઊતરી આવતાં હોય છે. હાથી એમાંથી બાકાત નથી.
વનમાં મુક્ત રીતે વિચરતો હાથી માનવવસતિમાં આવી ચડે ત્યારે તે સંકડામણ અનુભવે છે. ભીડ, વાહનોનો ઘોંઘાટ, હાથીની તસવીરો લેવા માટે ઉમટી પડતા ઉત્સાહીઓથી તે અકળામણ અનુભવે છે. મુન્નારમાં પ્રવાસીઓને આકર્ષવા માટે પ્રવાસન ઉદ્યોગ સાથે સંકળાયેલા લોકો ‘હાથી દેખાડવાની’ લાલચ આપે છે. કોઈ પણ ભોગે હાથીને દેખાડવા માટે તેઓ ટૂંકા રસ્તા અપનાવી રહ્યા છે. તેઓ વાહનોનાં હોર્ન બજાવીને હાથીને ઉશ્ક્રેરે છે, જેથી હાથી અકળાય અને બહાર આવે.
વન વિભાગના ધ્યાન પર આ બાબત આવતાં તેના દ્વારા ટૂર ઓપરેટરોને ચેતવવામાં આવ્યા છે. આ બાબતે વન વિભાગે વધુ કડક પગલાં લેવાની ચેતવણી આપી છે. બીજી તરફ હવે પાડયપ્પા પર પણ પગલાં લેવાની તૈયારી આરંભાઈ છે. તેને ઉપશામક દવાનું ઈન્જેક્શન બંદૂક દ્વારા આપીને બેભાન કરીને બચાવ કેન્દ્ર પર ખસેડવા માટે પ્રયત્નો શરૂ થઈ ગયા છે. છેલ્લા અહેવાલ અનુસાર તેને પકડવામાં આવ્યો છે.
પાડયપ્પાનો કિસ્સો માનવની સ્વાર્થી, ગરજાઉ અને સ્વકેન્દ્રી વૃત્તિનું વધુ એક ઉદાહરણ છે. પાડયપ્પાના ચાહકોનું મંડળ ભલે બને, પણ એના થકી એવા પ્રયાસો થાય કે જેથી પાડયપ્પાને ઓછામાં ઓછી હેરાનગતિ થાય એ ઈચ્છનીય છે. અને પાડયપ્પા એકલા માટે શું કામ, સહુ કોઈ વન્ય પશુઓ માટે એ થવું જોઈએ. કેમ કે, વન્ય પશુઓ કંઈ માનવજાતના નજારા માટે નથી. તેનું સ્વતંત્ર અસ્તિત્વ અને જીવન છે. પણ વધુ ને વધુ નાણાં ઉસેટી લેવાની લાલચમાં માનવને બીજું કંઈ સૂઝતું નથી. હાથીને તે પ્રેમ કરે તોય પોતાની શરતે, પોતાના સ્વાર્થ માટે! વધુ ને વધુ પ્રવાસીઓને આકર્ષવાની લ્હાયમાં અનેક નૈસર્ગિક સ્થળોનો ‘વિકાસ’ કરીને તેની નૈસર્ગિકતાને ખતમ કરી દેવામાં આવે છે. પ્રવાસીઓ પણ નાણાં ખર્ચવા નીકળ્યા હોવાથી સામાન્ય વિવેકને વિસારે પાડી દે છે અને કોઈ પણ સ્થળનું નિકંદન કાઢવામાં યથાશક્તિ પ્રદાન કરે છે.
આવી હરકતોનાં વિપરીત પરિણામ હવે જોવા મળી રહ્યાં છે, પણ તેનાથી ચેતવાને બદલે માનવ જાણે કે પોતાની બરબાદીના માર્ગે પૂરજોશથી આગળ વધી રહ્યો છે. આવાં દુષ્કૃત્યોનાં દુષ્પરિણામ ધાર્યાં ન હોય એવાં અને એટલા પ્રમાણમાં હોઈ શકે છે. પાડયપ્પા નામના હાથીને તો ઉપશામક દ્વારા શાંત કરીને ક્યાંક ખસેડી દેવાશે, પણ જે બૃહદ સમસ્યાનો એ હિસ્સો છે એના ઊકેલ માટે કશું વિચારાશે કે કેમ એ સવાલ છે.
‘ગુજરાતમિત્ર’માં લેખકની કૉલમ ‘ફિર દેખો યારોં’માં ૦૯ – ૦૨ – ૨૦૨૩ના રોજમાં આ લેખ પ્રકાશિત થયો હતો.
શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી)b -
પ્રશ્ન એક, પણ જવાબ?
નિત નવા વંટોળ
પ્રીતિ સેનગુપ્તા
એ હકીકત છે કે વ્યફ્તિઓના સંગની અસર – સારી કે નરસી – એમની સાથે રહેનારાં ને ફરનારાં પર મોડી પર મોડી વહેલી તહઅય જ છે. તે જ રીતે, એ પણ દેખીતું છે કે પ્રદેશ પણ ત્યાંના રહેવાસીઓનાં વર્તન-વિચાર પર પ્રભાવ પાડે છે. તેથી જ, અમુક ગામ, પ્રાંત, કોમ, દેશના લોકો અમુક જાતના હોય તેવું સામાન્યીકરણ આપણે કરતાં રહીએ છીએ. કહી શકાય કે કેટલેક અંશે તો એવી અસર સ્વાભાવિક જ ગણાય. પરન્તુ શું થઈ જાય છે આ અમેરિકામાં દેશમાં રહેનારાંને?- એમ પૂછવાનું મન થઈ જાય છે, ને આ પ્રશ્ન નીપજ્યો છે તાજેતરમાં સાંભળેલી એક આઘાતજનક વાતથી.ના ભાઈ, રાજગાદી ઉથલાવે કે દેશ-દેશ વચ્ચે યુદ્ધ કરાવે તેવો આ બનાવ નથી. ફકત એક કુટુંબમાં બનેલી આ વાત છે. અમેરિકામાં ઘણાં વર્ષોથી આ મારું મિત્ર-કુટુંબ રહ્યું છે, ને તેથી આઘાતના, દુ:ખના, નવાઈના ભાવ થયા કરે છે. આવું બન્યું કઈ રીતે? વાત આટલે સુધી પહોંચી કઈ રીતે?સૌથી પહેલાં તો એ કહી દઉં કે આ કુટુંબ ગુજરાતી નથી, કે નથી એ ગુજરાતમાંથી આવતું. છતાં, પતિ-પત્નીનાં નામ બદલું તો છું જ. મારી ઓળખાણ પહેલાં તો સુષમા સાથે થયેલી. એક જ ગામમાં રહેતાં, ને એક જ જાહેર સ્વિમિંગપુલમાં તરવા જતાં. પછી ક્યારેક વિનાયકને મળવાનું થયેલું. એની સાથે મઝા આવતી, કારણકે એને બોલવા બહુ જોઈએ, અને વાતો વિનોદથી ભરેલી હોય. ભારતમાં એક આઈ.આઈ.ટી.માં ભણીને એન્જિનિયર થઈને એ અમેરિકા આવેલો. ઘણો બુદ્ધિમાન, ને હજારજવાબી. બધી બાબતમાં એની પાસે દલીલ હોય જ, ને પોતાનાં મત-માન્યતાઓને એ પકડી પણ રાખતો જ. આ ટેવ એવી કે મિત્ર તરીકે ક્યારેક મળીએ તો સહી લઈ શકાય, પણ એની સાથે જિંદગી જીવવાની હોય તો એ જક્કી જ લાગે.વિનાયકની હાજરીમાં સુષમા શાંત રહેતી, અને અમે બે જણાં મળીએ ત્યારે પણ અંગત પૂછવાની મારી ટેવ નહીં. ભાગ્યે જ એણે કોઈ ફરિયાદ કરી હશે. થોડી ખબર વિનાયકની વાતો અને વર્તાવ પરથી પડતી – જેમકે સુષમાના બહેન-બનેવી સાથે એને જરા પણ ફાવતું નહીં, સુષમાની અમુક બહેનપણીઓ પણ એને જરાયે ગમતી નહીં. એક દીકરો અને એક દીકરીના જન્મ થયા પછી એમની સંભાળ રાખવા માટે સુષમાનાં મા-બાપને અમેરિકા બોલાવી લીધેલાં. સાસુ-સસરા માટે પણ વિનાયકને કશૌ ભાવ હોય તેવું મને લાગતું નહીં.આ બધા પરથી મને કૂયારેક વિચાર આવતો કે એવું કેવું હશે કે વિનાયકને કોઈ ગમે જ નહીં?પણ એ વિષે કાંઈ એને ઓછું પુછાય?એન્જિમિયરની નોકરી કરતાં કરતાં વિનાયકે વકીલાતનું ભણવા માડેલું. સંજોગવશાત્ એની નોકરી જતાં એણે વકીલ તરીકે કામ શર્ કર્યું, ને ન્યૂયોર્કમાં ઓફીસ ખોલી. પછી એને થયું કે જો સુષમા પણ વકીલ થઈ જાય, ને સાથે જોડાઈ જાય, તો કામમાં ઘણી મદદ થાય. સુષમાને જરા પણ મન નહતું, પણ વરનું કહ્યું કરવું પડ્યું. બંને છોકરાં નાનાં, ને મોડી રાત સુધીનું વાંચવાનું. એક વાર મેં એને કહેલું, તું જે ધારે તે કરી શકે છે. તો એક વાર એ બોલી ગયેલી, કે વિનાયકને માટે તો હું નોકર જેવી છું.હવે વાત પૂરી થવામાં છે. વકીલ થઈ ગયા પછી સુષમાએ વિનાયકની સાથે ઘરની ઓફીસમાં કામ કરવા માંડ્યું, પણ થોડા મહિના માટે જ. ત્યાર પછી ઘરની ઓફીસ એણે છોડી દીધી, ને કોઈ બીજા વકીલને ત્યાં એ જોડાયેલી. અમને એટલું જણાવેલું તો વિનાયકે જ, પણ એની સાથે મુલાકાત કે વાત થવી લગભગ બંધ થઈ ગયેલી. અમે એને યાદ કરીએ, પણ માનીએ કે એ કામમાં હશે.બે-અઢી વર્ષે એ અચાનક અમને ક્યાંક મળી ગયો. તે વખતે તો એ કાંઈ બોલ્યો નહીં, પણ પછી ફોન કરીને એણે મને બધું કહ્યું, ને એમાં છે આ વાતનું હાર્દ : દોઢેક વર્ષ પહેલાં સુષમા
વિનાયકને કોર્ટે લઈ ગઈ હતી. એની માગણી એ હતી કે વિનાયકને ઘરમાંથી કાઢી મૂકવામાં આવે.કઈ હદે પહોંચે છે વાત. પત્ની પતિને, જે બંનેની ભેગી સંપત્તિ છે તેવા ઘરમાં, રહેવા દેવા માગતી નથી. વિનાયકે પોતે જ પોતાનો બચાવ કર્યો હતો, અને ચુકાદો પોતાના પક્ષમાં લાવવામાં એ સફળ થયો હતો; પણ પત્ની તેમજ બંને બાળકો સાથે એક પણ શબ્દની આપ-લે કરવાની મનાઈ એને ફરમાવાઈ. જો આ ફરમાન ના પાળે તો મોટો દંડ થાય, અને કદાચ જેલમાં પણ જવું પડે.મેં વિનાયકને પૂછ્યું હતું, ‘સુષમાએ સ્ત્રી-વકીલ રાખ્યા હતા?’મારું અનુમાન સાચું હતું, અને આ બાબત માટેનો મારો અભિપ્રાય પણ. બીજા કિસ્સાઓમાં પણ મેં જોયું છે કે સ્ત્રીના વકીલ તરીકે બીજી સ્ત્રી હોય છે ત્યારે જાણે એ અસીલના પતિ પર બરાબર દાઝ કાઢતી હોય છે. પોતાના જ જીવન માટેની કોઈ ચીડ, અને પેલો એક પુરુષ છે એ જ એનો વાંક. નોકરી-ધંધામાં ખૂબ આગળ, પણ કૌટુંબિક સુખ વગરની ઘણી અમેરિકન સ્ત્રીઓનું માનસ પુરુષમાત્ર માટેની દાઝ અને ઘુણાથી ભરાઈ જતું હોય છે. મને એમ થાય કે વકીલે એક કુટુંબને ભેગું રાખવા મદદ કરવી જોઈએ, કે એને છૂટું પાડવામાં?તો વળી થાય કે એવી તો કેવી કંટાળી હશે સુષમા કે બાવીસ વર્ષના લગ્નજીવન પછી વરનું નામોનિશાન એને ના જોઈએ? એટલો બધો વાંક હશે વિનાયકનો? એનું જીવન એની આસપાસ ઢગલો થઈને પડ્યું. પત્ની એની દયા ખાવા જેટલી લાગણી પણ ધરાવતી નથી.તેથી જ પ્રશ્ર થાય છે, શું થઈ જાય છે આ દેશમાં રહેનારાંને? એક તરફ, અહીં વસતાં ભારતીયો “આપણી સંસ્કૃતિ અને વારસા”ની વાતો કરતાં હોય છે, અને બીજી તરફ ખાસ્સી વ્યફ્તિગતતાનો આગ્રહ રાખતાં હોય છે. સંસ્કૃતિની વ્યાખ્યા અને વાસ્તવિકતાની વચ્ચે એક સમતુલન રાખવાનું હોય છે, જે આ દેશનાં હવા-પાણીમાં ઘણું વધારે કઠિન બનતું લાગે છે. અહીંની ભારતીય પ્રજામાં છૂટાછેડાની સાંખ્યા વધતી જતી જણાય છે, અને એકમેક પ્રત્યે કનડગતના દાખલા પણ. જોકે પતિ દ્વારા જુદી જુદી રીતે હેરાન થતી ભારતીય સ્ત્રીઓનો વર્ગ અહીં વધતો જતો જણાય છે. આવી દુઃખિયારી સ્ત્રીઓને વિભિન્ન રીતની સલાહ આપવા માટે અમેરિકામાં ઘણી ભારતીય સ્ત્રી-સંસ્થાઓ ઊભી થઈ છે. સખી, સેવા, સ્નેહા, આશા, અપના ઘર, મૈત્રી, નારિકા, માનવી જેવાં સરસ નામ હોય છે એમનાં. એમનું કામ આ પ્રમાણેનું હોય છે : હિંસાનો ભોગ બનતી સ્ત્રીઓને સલાહ, નાની-મોટી નોકરી, ઉછીની રકમ, તબીબી મદદ વગેરે આપવી, દુભાષિયા મેળવી આપવા, સંસ્થા માટે ફંડ ભેગું કરવું, પરિપત્રકાઢવા વગેરે.આ બધી સંસ્થાઓમાં સ્વેચ્છાથી કામ કરતી યુવતીઓ આધુનિક, વ્યવસાયી, બુદ્ધિમાન, સંવેદનશીલ, અને સક્ષમ હોય છે. ધ્યેયવાદી તો કરી જ. નિસ્વાર્થ ભાવે મદદ કરનારાં પણ અહીં મળે જ છે. એટલેકે, અહીં ખરાબની સાથે જ, સારી અસર પણ મળી શકે છે. ને એનો આધાર વ્યફિત તેમજ એના સંજોગો પર રહે છે.તો શું શરૂઆતે મેં કરેલો પ્રશ્ન ખોટો ઠરે છે? ના, બલ્કે એના જવાબ અનેક છે, અને એની છણાવટ ઘણી લાંબી છે. મુફ્ત અને સ્વચ્છંદ, વ્યફિતગતતા અને સ્વાર્થ, જરૃરિયાત અને લોભ વગેરે દ્વિમુખી તત્ત્વોની તીક્ષ્ણ ધાર પર આ પ્રશ્ન ગોઠવાયેલો છે. સહેજ પણ સમતુલા જાય તો જવાબ આમ પડે કે આમ.વિનાયક અને સુષમાની બાબતમાં જે થયું તે પણ ક્યાંય સુધી એક ધાર પર જ ડગમગતું હતું. જે થયું તે સળગી રહ્યું હતું. પરિણામ જે આવ્યું તેમાં કોઈને માટે કશું સુખ ન હતું. ચોતરફ ઉજ્જડતા હતી – ખાસ કરીને એકલવાયા વિનાયકને માટે, પણ બંનેનાં વીતેલાં વર્ષો તો તદ્દન રાખ થઈ જ ચૂફ્યાં હતાં.
સુશ્રી પ્રીતિ સેનગુપ્તાનો સંપર્ક preetynyc@gmail.com વીજાણુ સરનામે થઇ શકે છે.
સંપાદકીય નોંધ:‘નિત નવા વંટૉળ’ લેખમાળામાં સતત એક સો વિચારપ્રેરક લલિત નિબંધો પ્રકાશિત થયા બાદ હવે આ લેખમાળા અહીં વિરમે છે.ખુબ ચીવટપૂર્વક નિબંધોની પસંદગી કરીને વિચાર અને વિષય વૈવિધ્ય જાળવતી આ લેખમાળા આપવા બદલ સુશ્રી પ્રીતિબહેનનો આપણે આભાર માનીએ છીએ.જોકે વેબ ગુર્જરીને સુશ્રી પ્રીતિબહેનની કલમનો લાભ તો મળતો જ રહેશે. ટુંક સમયમાં જ તેમની વાર્તાઓ વેબ ગુર્જરીના સાહિત્ય વિભાગ પર વાંચવા મળશે.સંપાદક મડળ, વેબ ગુર્જરી -
(૧૧૬) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન અને રસદર્શન – ૬૨ (આંશિક ભાગ –૨)
દર–ખ઼ુર–એ–ક઼હર–ઓ–ગ઼જ઼બ જબ કોઈ હમ સા ન હુઆ
(શેર ૪ થી ૬)
(શેર ૧ થી૩ થી આગળ)
મિર્ઝા ગ઼ાલિબ
વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર)કમ નહીં નાજ઼િશ–એ–હમનામી–એ–ચશ્મ–એ–ખ઼ૂબાઁ
તેરા બીમાર બુરા ક્યા હૈ ગર અચ્છા ન હુઆ (૪)[નાજ઼િશ-એ-હમનામી-એ-ચશ્મ-એ-ખ઼ૂબાઁ= માશૂકાની બીમાર હોવાના કારણે ઢળી પડેલી આંખો પરત્વેની આશિકી; બીમાર= મરીઝ, દર્દી, (અહીં) માંદગી]
રસદર્શન :
ગ઼ાલિબની કલ્પનાઓ અને તેનાં અવલોકનો એટલાં બધાં બારીક છે કે ઘણી વાર આપણી સમજમાં ન પણ આવે! જેના માટે બબ્બે વખત ‘જરા હટકે’ કહેવું પડે તેવો ઉચ્ચ કોટિનો આ શેર છે. વળી આ શેરને સમજવા અને માણવા માટે તેમાંથી આકાર લેતા એવા એક શબ્દચિત્રને પણ આપણાં કલ્પનાચક્ષુ વડે નિહાળવું પડશે. શેરના પ્રથમ ઉલા મિસરામાં આપણને માશૂકની બીમાર માશૂકા તેની સુખશય્યા ઉપર ઢળી પડેલી અને છતાંય મદહોશશી દેખાતી આંખો સાથે સૂતેલી દેખાશે. હવે માશૂક ‘કમ નહિ’ શબ્દોના પ્રયોગ થકી એ આંખોને વખાણે છે; કેમ કે તેવી આંખોમાં પણ માશૂકને અનન્ય પ્રકારનું એક એવું સૌંદર્ય દેખાય છે, કે તે ટીકી ટીકીને જોઈ રહે તો પણ તેને પરિતૃપ્તિ થાય નહિ.
હવે બીજા સાની મિસરાના પઠન થકી ધીરગંભીર ઈસમ પણ હસ્યા વગર રહી શકે નહિ. અહીં માશૂક માશૂકાને બેહદ ચાહતો હોઈ તેની અપેક્ષા તો એ જ હોઈ શકે કે માશૂકા બીમારીમાંથી બેઠી થઈ જાય; પરંતુ માશૂકની મનેચ્છા તો કંઈક જુદી જ છે. માશૂકનું માનવું છે કે માશૂકા સાજીનરવી થઈ જાય તે બહેતર તો છે જ, કિંતુ તેમ ન થાય તો માશૂકા બીમાર હાલતમાં જ રહે તેમાં શું ખોટું છે! બીમારીના કારણે માશૂકાની પોપચાં ઢળી જવાના કારણે ઝીણી થઈ ગયેલી મદહોશ આંખોમાં પણ એક નજાકત છે અને એ નજાકતને માણવા માટે માશૂક માશૂકાની એ જ સ્થિતિ જળવાઈ રહે તેવી અપેક્ષા સેવે છે. અહીં આપણે માશૂકને ક્રૂરતાની શ્રેણીમાં ન મૂકી શકીએ. તે માશૂકા સાજી જ ન થાય, તેની બીમારી લંબાય અને તેને તેણીની ઢળી પડેલી આંખોનું સૌંદર્ય માણવા મળતું જ રહે તેવી નિમ્ન કક્ષાની માનસિકતા તો તે ન જ ધરાવી શકે; કેમ કે તે પોતાની માશૂકાને સાચા દિલથી ચાહે છે. પરંતુ એક વિકલ્પ તરીકે પોતે વિચારે છે કે જો તેણી સાજી ન જ થઈ શકવાની હોય અથવા તેણીની બીમારી લંબાઈ શકે છે તેવો તબીબોનો મત હોય તો જ તે માને છે કે તેની હાલની માંદગી શું ખોટી છે! આ મિસરામાંના ‘બીમાર’ શબ્દનો અર્થ ‘માંદી વ્યક્તિ’ નહિ, પણ ‘માંદગી’ એમ લેવાનો છે.
સીને કા દાગ઼ હૈ વો નાલા કિ લબ તક ન ગયા
ખ઼ાક કા રિજ઼્ક઼ હૈ વો ક઼તરા કિ દરિયા ન હુઆ (૫)[દાગ઼= ઘાવ, જખમ, ચાઠું; નાલા= રડવું-કકળવું, ફરિયાદ કરવી; લબ= ઓષ્ઠ, હોઠ; રિજ઼્ક઼= રોજી, અન્ન; ક઼તરા= બુંદ, ટીપું; દરિયા= નદી]
રસદર્શન :
ગુજરાતીમાં એક રૂઢિપ્રયોગ છે કે ‘શેરના માથે સવાશેર’, જેમાં ‘શેર’ એ વજન માટેનો જૂનો એકમ છે. અહીં ગ઼ઝલના સંદર્ભે ‘શેર’ સમજતાં અગાઉના શેર કરતાં આ શેર સવાયો છે. ગ઼ાલિબની મોટા ભાગની ગ઼ઝલોમાં માશૂકાનો માશૂક સાથેનો અણબનાવ અને તેના પરિણામે માશૂકને માશૂકા તરફથી સહેવી પડતી સતત અવહેલના વર્ણવાતી હોય છે. માશૂકાના વિયોગના કારણે માશૂકનું દિલ એવું તો ઘવાય છે કે તેમાં ઊંડા ઘાવ પડી ગયા છે, જેના કારણે પોતાની વેદનાની ફરિયાદ તેમના હોઠ સુધી પહોંચી શકતી નથી અને મનમાં અને મનમાં ઘોળાયા કરે છે અને અંતે શમી જાય છે. હવે પહેલા મિસરાની આ વાતને વજન આપવા માટે બીજો મિસરો લખાયો હોવો સમજી શકાય છે.
બીજા મિસરામાં દરિયા કહેતાં નદી પહાડનાં નાનાં નાનાં ઝરણાં થકી સર્જાય છે અને ઝરણું પાણીના એક એક બુંદ થકી અસ્તિત્વ પામે છે. પરંતું એ પાણીનું પ્રત્યેક ટીપું નદીના સર્જન માટે સહાયરૂપ બની શકતું નથી. આવાં કોઈક ટીપાં પહાડમાંની ખાક અર્થાત્ માટીમાં શોષાઈ જાય છે. હવે શાયરના અંદાઝમાં ગ઼ાલિબે આ વાતને એવી રીતે દર્શાવી છે કે આપણે આફરિન આફરિન પોકારી બેસીએ. ગ઼ાલિબ કહે છે કે એવાં નદીમાં ભળવા માટે કમભાગી સાબિત થયેલાં એ ટીપાં માટીનો ખોરાક બની જાય છે. અહીં સજીવારોપણ અલંકાર પ્રયોજાયો છે, જેમાં પેલી માટીને પાણીના કતરા (ટીપું)ને તેના રિજ઼્ક઼ (રોજી-આહાર) તરીકે આરોગતી કલ્પી છે. અહીં ઈસ્લામની પાક કુરઆનની સુરએ ‘હુદ’ની એક આયત યાદ આવી જાય છે કે જેમાં અલ્લાહ ફરમાવે છે કે ‘અને પૃથ્વી પર કોઈ એવું પ્રાણી નથી કે જેની રોજી અલ્લાહના શિરે ન હોય!’ આ આયત ભલે સૃષ્ટિના ચેતન જીવોને લાગુ પડતી હોય, પણ ઈશ્વર-અલ્લાહની નજરમાં જડ કે ચેતનના કોઈ ભેદ નથી. સમુદ્ર, પહાડ, વૃક્ષ કે એવાં કોઈ સર્જનહારનાં સર્જાયેલાં અચેતન સર્જનો પણ તેમના અસ્તિત્વને જાળવી રાખવા માટે કશાક ઉપર આધાર રાખતાં હોય છે, જેમને તેમના રિઝક તરીકે ગણી શકાય અને આમ સર્જનહાર તેમને પણ જીવંત રાખવા માટે જરૂરી પુરવઠો પહોંચાડતો રહેતો હોય છે.
નામ કા મેરે હૈ જો દુખ કિ કિસી કો ન મિલા
કામ મેં મેરે હૈ જો ફ઼િત્ના કિ બરપા ન હુઆ (૬)[ફ઼િત્ના= લડાઈ-ઝગડો, દંગા-ફસાદ; બરપા= બનવું, સફળ થવું,]
રસદર્શન :
ગ઼ઝલનો આ શેર આત્મલક્ષી છે. ગ઼ાલિબના જીવનને જાણનારાઓને ખબર છે કે તેમનું જીવન બેસુમાર દુ:ખો અને અલ્પ સુખોથી ભરેલું હતું. તેમની આર્થિક બેહાલી અને કેટલાક ગણ્યા ગાંઠ્યા સમકાલીન શાયરો તરફથી સહેવી પડતી ઈર્ષાઓના કારણે તેઓ દુ:ખી દુ:ખી હતા. તેમના દિલનો આ ઉભરો આ શેરના પ્રથમ મિસરામાં વ્યક્ત થાય છે. ગ઼ાલિબ કહે છે કે મારા ઉપર હકીકતી જે દુ:ખો પડ્યાં છે તેવાં નામ પૂરતાં પણ કોઈને દુ:ખો પડ્યાં નહિ હોય! વળી તેમની મૌલિક શાયરીઓ સામે પણ સવાલ ઉઠાવનારાઓએ તેમની ફિત્નાખોરી થકી તેમને બદનામ કરવાના લાખ પ્રયત્નો કર્યા હોવા છતાં તેઓ તેમના ઈરાદાઓમાં સફળ થઈ શક્યા ન હતા. આ શેરના બંને મિસરામાં બે ભિન્ન ભિન્ન ભાવ રજૂ થયા છે. પહેલા મિસરામાં હૃદયનો બળાપો અભિવ્યક્ત થયો છે, તો બીજા મિસરામાં આત્મસંતોષ એ વાતનો છે કે દુશ્મનોના હાથ હેઠા પડ્યા છે.
(ક્રમશ:૩)
ઋણસ્વીકાર:
(૧) મૂળ ગ઼ઝલ (હિંદી લિપિ) અને શબ્દાર્થ માટે શ્રી અલી સરદાર જાફરી (દીવાન-એ-ગ઼ાલિબ)નો…
(૨) http://www.youtube.com વેબસાઇટનો…
(૩) Aksharamukha : Script Converter http://aksharamukha.appspot.com/converter
(૪) સૌજન્ય : urdustuff.blogspot અને વીકીપીડિયા
(૫) Courtesy : https://rekhta.org
(૬) Courtesy – urduwallahs.wordpress.com
(૭) Courtesy – http://sukhanwar-ghalib.blogspot.in
(૮) યુ-ટ્યુબ/વીડિયોના સહયોગી શ્રી અશોક વૈષ્ણવ અને શ્રી નીતિન વ્યાસ
* * *
શ્રી વલીભાઈ મુસાનાં સંપર્કસૂત્ર:
ઈ મેઈલ – musawilliam@gmail.com ||મોબાઈલ : + 91-93279 55577
નેટજગતનું સરનામુઃ
William’s Tales (દ્વિભાષી-ગુજરાતી/અંગ્રેજી) || વલદાનો વાર્તાવૈભવ | | માનવધર્મ – જીવો અને જીવવા દો | | હળવા મિજાજે
-
સમજણ વિકસાવતું વૈચારિક યુધ્ધ !
હરેશ ધોળકિયા
ચારે બાજુ ગેરસમજ અને ધિક્કાર પ્રસરાવવાની પ્રવૃતિ ધૂમધામથી ચાલતી હોય, ત્યારે કયાંક સમજ પ્રસરાવવાની, વિકસાવવાની, પ્રવૃતિ ચાલતી દેખાય તે નવાઈ સાથે આનંદનો અનુભવ કરાવે છે.હમણાં કેટલાકે ‘ પઠાણ” ફિલ્મનો બહિષ્કાર કર્યો, કોઈ ક્ષુલ્લક મુદા પર. તેમને કદાચ થયું કે હવે આ ફિલ્મ તો ગઈ ! પણ પ્રજાએ એ ફિલ્મને એવી તો વધાવી કે પાંચસો કરોડનો વકરો કરી ગઈ. બહિષ્કાર ન કર્યો હોત તો કદાચ આટલી સફળ ન પણ થાત. પણ આવા વ્યર્થ મુદાઓ પર લગભગ રોજ ક્યાંકને ક્યાંક વાદવિવાદો ફેલાવવાનો વ્યવસ્થિત ધંધો ચાલે છે. તેમા સૌથી વધારે ભોગ બનતા હોય તો મહાત્મા ગાંધી અને જવાહરલાલ નેહરુ. તેમાં સરદારને પણ બકરો બનાવવામાં આવે છે. ત્રણે ભારે દુઃખી છે. અલબત, તેઓ તો ખરેખર આવી બાલિશ કુપ્રવૃતિ પર હસતા હશે.ખેર ! આ ધિક્કાર અને ચારિત્ર્યહનનની પ્રવૃતિ વચ્ચે જે એક ઉતમ ઘટના બની છે તેની જ વાત કરવી છે. અને એ ઘટના ફિલ્મ ક્ષેત્રે બની છે. રાજકુમાર સંતોષી અત્યારના એક ઉતમ ફિલ્મ નિર્માતા અને દિગ્દર્શક છે. તેમનાં કોઈ પણ ચલચિત્રો જુઓ તો ગમે જ. મુન્નાભાઈની બે ફિલ્મો, દામીની, શ્રી ઈડિયટસ-એક એકથી ચડિયાતી ફિલ્મો તે આપણને આપે છે. એ હારમાળામાં તેમણે વર્તમાનમાં એક વધારે ઉતમ ફિલ્મ આપી છે જેનું નામ છે ” ગાંધી વિરુધ્ધ ગોડસે- એક યુધ્ધ.”
અત્યારે ગાંધીજીની વિરુધ્ધ અને ગોડસેની તરફેણમાં ફેસબૂક વગેરે પર ફેંકાફેંક ચાલે છે. માથાફૂટ કરનારા બન્નેમાંથી મોટા ભાગનાને બેમાંથી કોઈ બાબતે પૂરી માહિતી નથી. છતાં સોશિયલ મીડિયા પર પોતાનું નામ આવતું રહે માટે ફેંકાફેંક કર્યા કરે છે. પણ તેમને ખ્યાલ નથી કે તેના કારણે જૂઠી માહિતી પ્રસરે છે અને પૂર્વગ્રહ વધે છે. ત્યારે આ ફિલ્મ એક ઊંડી સમજ પ્રસરાવવાનો ઉતમોતમ પ્રયાસ કરે છે.આ ફિલ્મ એક સર્જનાત્મક કલ્પના કરે છે કે માની લો કે ગાંધીજી ગોળી ખાધા પછી મૃત્યુ પામવા બદલે જીવી ગયા હોત તો? તો તે ગોડસે પ્રત્યે કેવો વ્વવહાર કરત ? અને ગોડસે પણ પોતે નિષ્ફળ ગયો છે એના ગુસ્સામાં શું વર્તન કરત ? આ કલ્પના પર સમગ્ર ફિલ્મ ઊભી કરી છે.વાર્તા છે : ગાંધીજી હત્યાના પ્રયાસમાં બચી જાય છે. ગોડસેને તો જેલ મળી જાય છે. આ દરમ્યાન ગાંધીજી કોંગ્રેસને વિખેરી નાખવાની સૂચના આપે છે, પણ ” હવે” કોંગ્રેસ તેમનું માનતી નથી. એટલે ગાંધીજી બિહાર જઈ ગ્રામ સ્વરાજયનો જાતે જ પ્રયોગ કરવાનું શરુ કરે છે. મૂડીવાદી, જાતિવાદી માનસને પડકારે છે. લોકોને સંગઠિત કરવાનો અને જંગલને બચાવવાનો પ્રયાસ કરે છે. અંગ્રેજો સામેની તેમની કાનૂનભંગની લડતો કોંગ્રેસને પસંદ હતી, પણ હવે તેમની લડત બંધારણ વિરુધ્ધ લાગે છે. એટલે ગાંધીજી પર વિવિધ કલમો લગાવી તેમને જેલમાં પૂરવામાં આવે છે. ત્યારે ગાંધીજી આગ્રહ રાખે છે કે જ્યાં ગોડસેને પૂરવામાં આવ્યો હતો તે જ જેલમાં અને તેના જ રુમમાં તેમને પણ પૂરવામાં અને રાખવામાં આવે. ખુદ જેલર ગભરાઈ જાય છે, પણણ ગાંધીજીના આગ્રહ સામે નમવું પડે છે અને એમ કરવામાં આવે છે. ગાંધીજી ગોડસેના રુમમાં જ આવે છે. એક વાર તે જેલમાં તેને મળી ચૂક્યા હોય છે અને બન્ને વચ્ચે ઉગ્ર ( અલબત ગોડસેના પક્ષે) ચર્ચા થઈ હોય છે. ફરી ગાંધીજીને પોતાના સેલમાં આવેલ જોઈ ગોડસે નવાઈ પામે છે. પણ વાંધો લેતો નથી.અને પછી ગોડસે એક પછી એક આક્ષેપો મૂકતો જાય છે અને ગાંધીજી તેના શાંતિથી જવાબ આપતા જાય છે. પાકિસ્તાનને આપેલ પંદર કરોડ રૂપિયા, હિન્દુત્વ, અખંડ હિન્દુસ્તાન-એવા અનેક ધગધગતા સવાલો ગોડસે પૂછતો રહે છે અને ગાંધી હસતાં હસતાં જવાબ આપતા રહે છે. ગોડસેને સાચા જવાબ મળ્યા કે નહીં, પણ ફિલ્મ જોતા લોકોને ચોક્કસ મળે છે. એક પછી એક ગેરસમજ આ ફિલ્મ દૂર કરતી જાય છે. ફિલ્મના અંતે પરિણામ એવું આવે છે કે ફરી એક વાર બીજો એક ઝનૂની માણસ ગોડસે માફક જ ગાંધીજીની હત્યા કરવા આવે છે ત્યારે ગોડસે તેને પકડી લે છે અને ગાંધીજીને બચાવી લે છે. છેલ્લે બન્ને જેલમાંથી મુકત થાય છે. ત્યારે બન્ને સાથે બહાર નીકળે છે અને ત્યારે એક બાજુ ગાંધી ભક્તો તેમની જય બોલાવે છે અને બીજી તરફ ગોડસે ભક્તો ઊભા છે જેઓ ગોડસેની જય બોલાવે છે. ત્યારે બન્ને શાંતિથી બે હરોળો વચ્ચેથી ચૂપચાપ પસાર થઈ જાય છે.આ છેલ્લાં બે દશ્યો એટલાં અદભુત છે કે પ્રેક્ષકો સ્તબ્ધ થઈ જાય છે.અહીં ગાંધીજીની મહાનતા જેમ બતાવી છે, તેમ ગોડસેની સમજ પણ બતાવી છે. જો ગાંધી બચી ગયા હોત અને ગોડસેને સમજાવ્યો હોત, તો – સંભવ છે- દિગ્દર્શક કહે છે- ગોડસે પણ સમજી ગયો હતો. ગોડસેના ભક્તો આજે જેટલા ઝનૂની છે, તેટલો ગોડસે ન હોત એમ પરોક્ષ રીતે તે કહે છે.દિગ્દર્શકે બન્નેને ન્યાય આપ્યો છે. આ કટાક્ષ ગોડસે ભક્તો સમજે- ફિલ્મ જોઈને- તો ફિલ્મ સાર્થક થશે.આ ફિલ્મમાં બીજા પણ અનેક મુદાઓ ચર્ચ્યા છે.એક કટાક્ષ જબરો છે. સ્વતંત્રતાની ચળવળ દરમ્યાન કાનૂનભંગ કરવો કાયદેસર અને યોગ્ય મનાતો હતો. પણ એ જ કાનૂનભંગ જયારે ગાંધીજી સ્વતંત્રતા પછી , અન્યાય દૂર કરવા, કરે છે, ત્યારે તે બંધારણ વિરુધ્ધ મનાય છે અને જે કલમો અંગ્રેજો લગાવતા હતા તે જ કલમો ગાંધીજી વિરુધ્ધ લગાવવામાં આવે છે. આ એક હાસ્યાસ્પદ ઘટના છે ! ગાંધીએ શીખવેલ ટેકનિકનો વર્ષો સુધી ઉપયોગ કરી અંગ્રેજોને હંફાવી સતા મેળવનાર લોકો જ એ જ બાબત ગાંધી સ્વતંત્ર થયા પછી કરે તો સ્વીકારતા નથી. ખૂબ મૂંઝાતા દેખાડયા છે, પણ તેઓ અન્યાય દૂર કરવાનાં પગલાં લેવા બદલે ગાંધીજીને દોપિત ઠેરવે છે. એટલે જ છેલ્લે અચાનક છોડી દે છે.એવો જ બીજો કટાક્ષ કહેવાતા ઉચ્ચ વર્ગ પર કરવામાં આવ્યો છે. ઉચ્ચ વર્ગનો એક ધનવાન ભોગ માટે કહેવાતા નીચ વર્ગની છોકરી લાવે છે. ગાંધીજી અને લોકો તેને અટકાવે છે. ગાંધી તેને પશ્ચાતાપ કરવા આ લોકોનું ભોજન લેવા સૂચવે છે. કહેવાતો ઉચ્ચ અમીર ગભરાઈ જાય છે અને અભડાવાની બીકે ના પાડે છે. ત્યારે ગાંધીજી કટાક્ષ કરતાં કહે છે કે ‘ તને બેટીમાં વાંધો નથી, પણ રોટીમાં વાંધો છે. ! ‘ ભયાનક કટાક્ષ છે આ. આંબેડકર સાથેની વાતચીતોમાં પણ દિગ્દર્શક કહેવાતા ઉચ્ચ વર્ગની – તે પણ સતાધારીઓની -આ બાબત સતત પ્રગટ કરે છે.ફિલ્મમાં ગાંધીજીની માત્ર મહાનતા જ નથી બતાવી. તેમના અનેક વિચારો સામે પણ પ્રશ્નાર્થ મૂક્યા છે. ગાંધીજીથી પ્રેરાઈ એક છોકરી સેવામાં સાથે જોડાય છે. પણ સમાંતરે એક છોકરાને પ્રેમ પણ કરે છે. છોકરો છોકરી ખાતર અલગ રહે છે, પણ બન્ને વિરહમાં પીડાય છે. પણ ગાંધીજી તેના પ્રેમને સ્વીકારતા નથી. તેને “વિકાર” માને છે. છોકરી અંદરને અંદર પીડાય છે. એક વાર જેલમાં તે “વૈષ્ણવજન તો તેને રે કહીએ” ભજન ગાય છે. તેમાં તે ” પીડ પરાઈ જાણે રે” વારંવાર ગાય છે અને બેભાન થઈ જાય છે. તેનું આ વારંવાર ગાવું ગાંધીજી સામે પ્રશ્નાર્થ છે. ગરીબોની પીડાને જાણનારા મહાત્મા આ છોકરીની જ પીડા જાણવાનો પ્રયાસ નથી કરતા એમ કહેવા માગે છે ! ત્યારે કસ્તુરબાને મોએ પણ ગાંધીની મર્યાદાઓ બતાવા દિગ્દર્શક પ્રયાસ કરે છે. કસ્તુરબાના સવાલોના કોઈ જવાબ ગાંધીજી આપતા નથી. વેદનાભર્યા ચહેરે ચૂપ રહે છે. છેવટે ગોડસે પણ તેને ઠપકો આપે છે ત્યારે તેમને ખ્યાલ આવે છે અને બન્નેને આનંદથી પરણાવે છે. અહીં દિગ્દર્શક એ સૂચવે છે કે કહેવાતા વિરોધી – અહીં તો તેનો ખૂનનો પ્રયાસ કરનાર – પણ સત્ય કહે તો સ્વીકારવું. આ અદભુત દૃશ્ય છે. અને આ ઘટના દરમ્યાન જ ફરી ગાંધીની હત્યાનો પ્રયાસ થાય છે જેમાં ગોડસે તેમને બચાવે છે.આ છેલ્લી ઘટનાઓ એટલી તો અદભુત અને સંવેદનશીલ રીતે દિગ્દર્શકે દર્શાવી છે કે પ્રેક્ષક ગદગદ થઈ જાય છે. પરસ્પર મહાનતા વ્યકત થઈ છે.ફિલ્મમાં એ પણ બતાવાયું છે કે હમેશાં બધા ગાંધીજીને માન આપતા હતા તેવું પણ ન હતું. વિભાજન વખતે જે કરુણ દશ્યો સર્જાયા, ત્યારે લોકોને ગાંધી સામે દલીલો કરતા બતાવ્યા છે. ગાંધીજીની વાતોનો સ્વીકાર કરતા નથી બતાવ્યા. તેમની વિરુધ્ધ સૂત્રો પોકારતા બતાવ્યા છે. તેમની વાત જરા પણ સમજવા તૈયાર ન હતા એમ બતાવ્યું છે. કોંગ્રેસના નેતાઓ પણ તેમને અવગણતા બતાવ્યા છે. ત્યારે ગાંધી કેટલા એકલા પડી ગયા હતા તે ઝીણવટથી બતાવે છે. અને છતાં આ બધાની પરવા કર્યા વિના પોતાનો મત બતાવતાં અને પોતે જે ઈચ્છે છે તે દઢતાથી કરતા પણ બતાવ્યા છે.ફિલ્મની ખૂબી એ છે કે તેણે ગાંધીજી કે ગોડસે કોઈનો પક્ષ નથી લીધો. માત્ર બન્નેનું તથ્ય પ્રગટ કર્યું છે. બન્નેની વિચારસરણી રજૂ કરી છે. કોણ સાચું હતું તે જોનારા પર છોડી દીધું છે. બન્નેના ભક્તોના જયજયકાર વચ્ચે બન્ને શાંતિથી પસાર થાય છે તે ” કલાસિક” દશ્ય છે. દિગ્દર્શકનો હેતુ બન્ને વિશેનાં તથ્યો મૂકવાનો છે. સાથે ગાંધીજીના નામે તેમના વિરોધીઓમાં જે ગેરસમજો પ્રવર્તે છે તે દૂર કરવાનો છે.આમ આ ફિલ્મ એક ઊંડી સમજ પ્રસરાવવાનો ઉતમ પ્રયાસ કરે છે. તેનો હેતુ ગાંધી કે ગોડસેનાં ચરિત્રોની વાત કરવાનો નથી. પણ એ બે વિશે, ખાસ કરીને ગાંધી બાબતે, જે ગેરસમજો પ્રવર્તે છે તે દૂર કરવાનો છે. સોશિયલ મીડિયામાં આજે જે પોતાને ઓથેન્ટિક મનાવતા લોકો “ફેક ન્યુઝ” કે ગેરસમજો પ્રસરાવવાનો ધંધો કરી રહ્યા છે તેમને જવાબ આપવાનો આ પ્રયાસ છે. તેમને પકડી પકડીને આ ફિલ્મ બતાવવા જેવી છે. જો કે તે સુધરે કે કેમ તે શંકા છે.” એક યુધ્ધ ” શબ્દ પણ ઉતમ છે. અહીં યુધ્ધ છે, પણ એકબીજાને સમજવાનું યુધ્ધ છે. અને બન્ને એકબીજાને સમજવાનો પ્રમાણિક પ્રયાસ પણ કરે છે.નાણાકીય રીતે તો આ ફિલ્મ સફળ જવાની કોઈ જ શકયતા નથી, પણ જોનારામાંથી થોડાને પણ જાગૃત કરશે તો તે બનાવવી સફળ થશે. સ્વસ્થ વિચાર કરનારાઓએ તો જોવી જ જોઈએ, પણ વિચાર-ઝનૂનીઓ પણ જુએ તે જરુરી છે. ભૂલથી પણ કોઈનું મન આ સત્ય સ્વીકારવા તૈયાર થશે તો ફિલ્મ બનાવવી સાર્થક થશે. સમાજમાંથી એક વ્યકિત તો સ્વસ્થ થશે !
શ્રી હરેશ ધોળકિયાનાં સંપર્ક dholakiahc@gmail.com વિજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.
-
જીવન જીનેકા નામ
હકારાત્મક અભિગમ
રાજુલ કૌશિક
જીવનના કોઇપણ રસ્તા સહેલા-સુગમ જ હોવાના , દરેક ચઢાણો સરળ જ હોવાના એવી માન્યતામાં કેટલું તથ્ય? જીવનમાં આગળ વધતા કોઇ રસ્તો ઉખખાબડ ન આવે તો એ આપણું સદનસીબ. પરંતુ જીવનમાં આવતી સમસ્યાને જોનારાના પણ અલગ-અલગ દ્રષ્ટિકોણ હોવાના. એના માટે અહીં બે વાત યાદ આવે છે.
એક છે શાહમૃગવૃત્તિ. પક્ષીઓમાં વિશાળ અથવા કદાવર કહી શકાય એવા ઉત્તર આફ્રિકામાં જોવા મળતા શાહમૃગની પ્રકૃતિથી આપણે જ્ઞાત છીએ. જ્યારે એનો શિકાર કરવા કોઇ પીછો કરે ત્યારે એ જાત બચાવવા દોડવા કે સામનો કરવાના બદલે એ પોતાનું માથું જમીનમાં ખોસી દે છે અને એવું માની લે છે કે હવે એને કોઇ જોઇ શકશે નહીં. એનું કદ વિશાળ હોવાના લીધે એ ઊડી નથી શકતું એ સમજાય એવી વાત છે પણ જે મજબૂત પગ એને મળ્યા છે એના સહારે એ દોડવાને તો શક્તિમાન છે જ એવી સમજણના અભાવે એ માથુ રેતીમાં ખોસીને નિશ્ચિંત બની જાય છે કે હવે એને મુસીબત આંબી નહી શકે.
બીજુ ઉદાહરણ છે શાહમૃગના જેવી જ કદાવર કાયા ધરાવતા એની જેમ જ આફ્રિકામાં જોવા મળતા જિરાફની. જિરાફનું બચ્ચું જન્મ સમયે માતાના ગર્ભમાંથી જે ઊંચાઇએથી જમીન પર પછડાય છે ત્યારે એ નવજાતને બચ્ચાને માંડ કળ વળી ના વળી અને મા એ નવજાત બચ્ચાને પોતાના પગ વડે જોરથી લાત મારે અને જરા આઘી જઈ ઊભી રહે. આઘાત લાગે એવી વાત છે નહીં? પણ એ વાસ્તવિક હકીકત છે. બચ્ચુ ઊભુ થવા પ્રયત્ન કરે ત્યાં તો ફરી એક લાત.. ફરી બચ્ચુ ઊભુ થવા જાય અને ફરી એક લાત. માન્યામાં ના આવે એવી વાત છે ખરૂં ને? અંતે લાત ખાઈ ખાઈને બચ્ચુ ફરી બીજી લાત ન પડે એના માટે ઊભુ થઇને દોડવા માંડે અને ત્યારે જઈને માતા- જિરાફ એના બચ્ચાને વ્હાલથી ચાટવા માંડે છે. મા છે. એને ય બચ્ચુ વ્હાલું તો છે જ પણ એ જાણે છે કે જો જન્મથી જ એને આત્મ-રક્ષણ માટે સજ્જ નહી કરવામાં આવે તો નવજાત પ્રાણીનું તાજું માંસ પસંદ છે એવા જંગલી પ્રાણીઓ એને ફાડી ખાશે.
છે ને બે વિરોધાભાસી વાત? એક છે સમસ્યાથી દૂર ભાગતી, ઉકેલ લાવવાના બદલે એને નજરઅંદાઝ કરવાની વૃત્તિની અને બીજી છે સકારાત્મક દ્રષ્ટિકોણ ધરાવતી, કોઇપણ સમસ્યાને સામી છાતીએ પહોંચી વળવા જાતને સજ્જ રાખવાની વૃત્તિની. આવી વ્યક્તિઓમાં બીજી પણ એક ખાસિયત જોવા મળશે. એ કોઇપણ સમસ્યાનો સામનો કરવાના સૌથી શ્રેષ્ઠ માર્ગના વિકલ્પ શોધશે. જો ક્યાંક કોઇ ગણતરી ખોટી પડી તો નિસંકોચ ભૂલ સ્વીકારીને અન્ય વિકલ્પ અજમાવશે. શાહમૃગની જેમ મ્હોં તો નહીં જ સંતાડે.
જીવન જીવી લેવું અને જીવી જાણવું, બંનેમાં ફરક તો ખરો જ..
સુશ્રી રાજુલબેન કૌશિકનો સંપર્ક rajul54@yahoo.com વિજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.
-
શોધ—સંશોધનનો રાહ આસાન નથી.
નિસબત
ચંદુ મહેરિયા
લાલ બહાદૂર શાસ્ત્રીએ ‘ જય જવાન, જય કિસાન’ નો નારો આપ્યો હતો. પોખરણમાં પુન: પરમાણુ પરીક્ષણ વેળા, ૧૯૯૮માં, તત્કાલીન વડાપ્રધાન અટલબિહારી વાજપાઈએ તેમાં ‘જય વિજ્ઞાન‘ જોડ્યું હતું. હવે હાલના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ તેમાં ‘ જય અનુસંધાન’ ઉમેર્યું છે. સૈનિક અને ખેડૂતના જેટલી જ વિજ્ઞાન અને સંશોધનની જરૂર છે. જોકે સંશોધનની દીર્ઘ પરંપરાનો દાવો કરતાં આપણા દેશમાં વડાપ્રધાનની કક્ષાએથી હવે તેને નારો બનાવવો પડે છે તે વદતોવ્યાઘાત છે.
પ્રાકૃતિક અને અન્ય સંસાધનો જેટલી જ વિકાસ માટે સંશોધનની આવશ્યકતા છે. વિજ્ઞાન, ટેકનોલોજી અને શોધ-સંશોધનની જીવનના તમામ ક્ષેત્રોમાં મહત્વની ભૂમિકા છે. જ્ઞાનવૃધ્ધિ માટે આયોજનપૂર્વક કરાતું કાર્ય એટલે સંશોધન કે રિસર્ચ. વિશ્વની ત્રીજી સૌથી મોટી વૈજ્ઞાનિક અને તકનિકી જનશક્તિ દેશ પાસે છે. છતાં જ્ઞાનની ખોજ ગણાતા શોધ-સંશોધનમાં ભારતના સ્થાન અંગે મત-મતાંતર પ્રવર્તે છે. વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીમાં સંશોધન કરતાં અગ્રણી દેશોમાં ભારત સાતમા ક્રમે છે. ઋતુઓના પૂર્વાનુમાન માટેનું સુપર કમ્યુટર શોધનાર અમેરિકા, જપાન, અને બ્રિટન પછીનો ચોથો દેશ આપણે છીએ. નેનો ટેકનોલોજીમાં દેશનું ત્રીજું સ્થાન છે. રિસર્ચના જે કેટલાક મૂળભૂત સ્વરૂપો છે તે પૈકી બેઝિક રિસર્ચમાં ભારત મોખરે છે.
જોકે તેનાથી વિરુધ્ધની દલીલો પણ જોવી રહી..વૈશ્વિક વિજ્ઞાનમાં માંડ બે થી ત્રણ ટકાનું યોગદાન ધરાવતા દેશમાં બીજે ક્યાંય નહીં ને ૨૦૧૫ની ઈન્ડિયન સાયન્સ કોંગ્રેસમાં પ્રાચીનકાળમાં તમામ આધુનિક જ્ઞાનનો ભંડાર ભારતમાં જ હતો તેવી બડાસો હાંકવામાં આવી હતી અને તેનું અવારનવાર પુનરાવર્તન થતું રહે છે. જ્યારે મેરા ભારત સબ મેં મહાનના દાવા ઠોકાય છે ત્યારે ધરાતલની વાસ્તવિકતા પર નજર કરવી જોઈએ. સ્વાતંત્ર્યનો અમૃતકાળ ઉજવી રહેલા દેશમાં આઝાદીની પોણી સદીમાં હજુ વિજ્ઞાનનું એકેય નોબેલ આપણે પામ્યા નથી. દેશની લગભગ હજારેક યુનિવર્સિટીઓમાંથી વરસેદહાડે જે ત્રણેક હજાર જેટલા પીએચ.ડી.ના શોધનિબંધો તૈયાર થાય છે તેમાં નવીન અને મૌલિક વિચારોનો બહુધા અભાવ હોય છે. વૈશ્વિક રેંકિગમાં ભારતની ભાગ્યે જ કોઈ યુનિવર્સિટી સ્થાન મેળવી શકે છે કે તેની શૈક્ષણિક ગુણવત્તા વિશ્વસ્તરની હોય છે. તેમા છતાં વિશ્વગુરુ અને બ્રેન ડ્રેન ને બદલે બ્રેન ગેનના આંબા-આંબલી દેખાડાય છે.
ભારતના પ્રથમ વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુનો સહજ ઝોક વિજ્ઞાન પ્રતિ હતો. એટલે આઝાદી પછીની તુરતની પંચવર્ષીય યોજનાઓમાં વૈજ્ઞાનિક સંશોધનોને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી હતી. સ્વાતંત્ર્યના પહેલા જ દાયકામાં અગિયાર સંશોધન સંસ્થાઓને માન્યતા મળી હતી. અનાજની ભારે અછત અને પરાવલંબન દૂર કરતી હરિયાળી ક્રાંતિ શોધ-સંશોધનનું જ પરિણામ હતું. ૧૯૬૯માં સ્થપાયેલા ઈન્ડિયન સ્પેસ રિસર્ચ ઓર્ગેનાઈઝેશન(ઈસરો) એ અંતરિક્ષ સંબંધી ટેકનિક વિકસાવી અને ઉપલબ્ધ કરાવી હતી. આર્યભટ્ટ( ૧૯૭૫), ભાસ્કર(૧૯૭૯) અને રોહિણી( ૧૯૮૦) ઉપગ્રહ અને પોખરણ અણુપરીક્ષણ ભારતમાં આરંભના દાયકાઓના વિકસતા વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીના પુરાવા છે. ચન્દ્રમા મિશન, ડીએનએ, ફિંગરપ્રિન્ટ અને અગ્નિ મિસાઈલ પણ દેશની વૈજ્ઞાનિક પ્રગતિના ધ્યોતક છે.
શોધ-સંશોધન શ્રમસાધ્ય, સમયસાધ્ય અને ધનસાધ્ય પ્રક્રિયા છે. તેનો રાહ આસાન નથી. તે માટે ધ્યેર્યપૂર્વકની શિસ્ત ઉપરાંત મન અને ધનની જરૂરિયાત રહે છે. સંશોધનનો ગહન સંબંધ નાણાંકીય સંસાધનો સાથે રહેલો છે. સંશોધનો માટેના નાણા ફાળવવામાં આપણી સરકારો અને સમાજ ઘણાં પાછળ છે. ભારતના જીડીપીનો ૦.૬૬ ટકા હિસ્સો જ સંશોધનો માટે ખર્ચાય છે. વરસોથી તેમાં વધારો કરવાની માંગ થતી રહે છે. ૨૦૨૦ની રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિમાં રાષ્ટ્રીય સંશોધન સંસ્થાની રચનાનું વચન છે. દેશના વર્તમાન નાણા મંત્રીએ તે માટે રૂ. પચાસ હજાર કરોડ ફાળવવાની દરખાસ્ત કરી હતી. પરંતુ તેની બજેટમાં જોગવાઈ કર્યાનું જણાયું નહીં.
દુનિયાના વિકસિત દેશોમાં સંશોધનો માટે ખાનગી ક્ષેત્રનો મોટો નાણાકીય ફાળો હોય છે.પરંતુ ભારતનું ખાનગી ક્ષેત્ર આ બાબતમાં ઘણું ઉંણુ છે. ખાનગી ક્ષેત્રનો હાલનો ૩૭ ટકા હિસ્સો બમણો કરવાની જરૂર વર્તાય છે. સંરક્ષણ સાધનોની બાબતમાં દેશ નચિંત અને ખાસ્સો આત્મનિર્ભર બની રહ્યો છે. તેનું કારણ સંરક્ષણ બજેટનો ચોથો ભાગ નવી શોધો અને સંશોધનો માટે ફાળવાયો છે, તે છે. પરંતુ ચાલુ વરસના સામાન્ય બજેટમાં સંશોધન સંસ્થાઓને ફાળવાતા નાણામાં જરાય વૃધ્ધિ કરવામાં આવી નથી.
છેલ્લા કેટલાક વરસોથી આપણી યુનિવર્સિટીઓમાં ટીકાત્મક કે આલોચનાત્મક ચિંતન પર સરકારી દમન વધ્યું છે. લોકતાંત્રિક સરકારોના આવા અનુદાર વલણથી પણ વિજ્ઞાન અને સંશોધનો પર ખરાબ અસર થાય છે. વળી મહાવિધ્યાલયોમાં થતાં સંશોધનો દેશના વાસ્તવિક પ્રશ્નો અને તેના ઉકેલ માટે કેટલા ખપના છે તે પણ સવાલ છે. હાલનો યુગ વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીનો ગણાય છે. તો દેશમાં છાશવારે ગટર કે ખાળકૂવા સાફ કરવા અંદર ઉતરેલા સફાઈ કામદારો ઝેરી ગેસથી ગુંગળાઈને કેમ મરતા રહે છે ? શું આ પ્રકારની સફાઈ માટેના કોઈ સાધનો શોધી શકાતા નથી ? કે જેથી ગરીબોને મરતાં અટકાવી શકાય ? શું આપણા વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીના વિધ્યાર્થીઓ સામાજિક વિજ્ઞાનથી અનભિજ્ઞ હોય છે ? તાજેતરમાં નાગપુરમાં યોજાયેલા ભારતીય વિજ્ઞાન કોંગ્રેસના અધિવેશનમાં અંતરિક્ષમાં આરોગી શકાય તેવા ચિકનબિરયાની અને સોજીના હલવાની શોધનું પ્રદર્શન કરવામાં આવ્યું હતું. પરંતુ દેશની ગરીબી, ભૂખ અને કુપોષણનો અસરકારક ઈલાજ દર્શાવતી શોધ હજુ કેમ થઈ શકી નથી?
કબૂલ કે જ્ઞાનના તમામ ક્ષેત્રોમાં શોધ-સંશોધનનો રસ્તો સરળ નથી.તેના માર્ગમાં અનેક અવરોધો છે. નવાની શોધ અને જૂનાનું પુન: પરીક્ષણ કરતા રહેવાની આ પ્રક્રિયા સતત ચાલતી રહેતી હોય છે. તેનાથી નવા તથ્યો હાથ લાગે છે. તે માટે ભારત જેવા યુવા વસ્તીના દેશમાં વિપુલ તકો હોવી જોઈએ. માંડ બાર કરોડની વસ્તીના જપાનને ફિઝીક્સમાં તેર નોબેલ મળ્યા હોય કે ટચુકડા ઈઝરાયેલમાં અગિયાર નોબેલ પુરસ્કૃત વૈજ્ઞાનિકો હોય ત્યારે સવાસો કરોડના દેશમાં પ્રાચીન ભારતની મહાનતાના ગુણગાન ગાવાને બદલે કમર કસીને સાચી દિશાના સંશોધનોમાં લાગી જવું જોઈશે. તો જ વિજ્ઞાન અને અનુસંધાનની જય બોલાવી શકાશે.સરકાર હાલની જીડીપીનો નગણ્ય હિસ્સો(૦.૬૬ ટકા) વધારીને કમ સે કમ એક કે બે ટકા કરે તો પણ સંશોધન પ્રવૃતિને વેગવંતી કરી શકાય.
શ્રી ચંદુભાઈ મહેરિયાનો સંપર્ક maheriyachandu@gmail.com વિજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.
-
ગુજરાતી શ્રાવ્ય પુસ્તકો
આજકાલના ધમાલ ભર્યા વ્યાવસાયિક અને પારિવારિક જીવનમાં પુસ્તક વાંચવાનો સમય કાઢવો એક પડકાર જ છે. આથી જન સમુદાય તેમને મળતા ટૂંકા વિરામો જેમકે પ્રવાસ આદિના સમયમાં તથા પ્રજ્ઞાચક્ષુ મિત્રો પણ સાહિત્યને માણી શકે તેવા ઉદ્દેશ્યથી ગુજરાતી શ્રાવ્ય પુસ્તકો (Gujarati Audio Book) વિકિસ્રોત પર ઉપલબ્ધ કરાવવાનો પ્રયત્ન કરવામાં આવે છે. આ પરિયોજના અંતર્ગત નીચે જણાવેલ પુસ્તકો શ્રાવ્ય માધ્યમમાં ઉપલબ્ધ છે:
માહિતી સ્રોત : વિકિસ્રોત
દુખદ તાજા કલમ:
જ્યારે હું આ પોસ્ટ પ્રકાશન માટે શીડ્યુલ કરી રહ્યો હતો ત્યારે કાળ પર મારા હસતો હશે કે તારી આ પોસ્ટ શ્રી મોડર્ન ભટ્ટ માટેની શ્રદ્ધાંજલિ બની જશે.અશોક વૈષ્ણવ -
ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન : સામવેદ – ૪૮
ચિરાગ પટેલ
उ. १८.२.१ (१६६९) इदं विष्णुर्वि चक्रमे त्रैधा नि दधे पदम् । समूढमस्य पाँसुले ॥ (मेधातिथि काण्व)
વિષ્ણુએ પોતાના પગથી ત્રણેય લોકને સ્વાધીન કરેલાં છે એ ધૂળમાં પડેલા ચરણ દેખાતાં નથી.
उ. १८.२.२ (१६७०) त्रीणि पदा वि चक्रमे विष्णुर्गोपा अदाभ्यः । अतो धर्माणि धारयन् ॥ (मेधातिथि काण्व)
જગતના પાલક અવિનાશી વિષ્ણુ ત્રણ ચરણોથી વિજય પ્રાપ્ત કરે છે તેથી ધર્મને ધારણ કરતાં રહે.
उ. १८.२.३ (१६७१) विष्णोः कर्माणि पश्यत यतो व्रतानि पस्पशे । इन्द्रस्य युज्यः सखा ॥ (मेधातिथि काण्व)
બધાં કાર્યોને પ્રેરણા અને ગતિ આપનાર વિષ્ણુના કાર્યોને જુઓ. તેઓ ઇન્દ્રના યોગ્ય સહાયક મિત્ર છે.
उ. १८.२.४ (१६७२) तद्विष्णोः परमं पद सदा पश्यन्ति सूरयः । दिवीव चक्षुरतितम् ॥ (मेधातिथि काण्व)
આંખોથી જેમ પ્રકાશિત સૂર્યને જોઈ શકાય છે એમ વિદ્વાનો વિષ્ણુના પરમ પદને સદૈવ જુએ છે.
उ. १८.२.५ (१६७३) तद्विप्रासो विपन्युवो जागृवांसः समिन्धते । विष्णोर्यत्परमं पदम् ॥ (मेधातिथि काण्व)
વિષ્ણુનું જે પરમ પદ છે તેને મેધાવી, વિશેષ સ્તુતિ કરનાર, જાગરૂક પ્રકાશિત કરે છે.
उ. १८.२.६ (१६७४) अतो देवा अवन्तु नो यतो विष्णुर्विचक्रमे । पृथिव्या अधि सानवि ॥ (मेधातिथि काण्व)
એ વિષ્ણુએ પૃથ્વીથી જે સર્વોચ્ચ સ્થાન સુધી પોતાના પરાક્રમને સ્થાપિત કર્યું છે એવા શ્રેષ્ઠ લોકનું બધાં દેવતાઓ અમને જ્ઞાન કરાવે.
મેધાતિથિ કાણ્વ ઋષિના આ સામ સમૂહ વિષ્ણુની મહત્તા જણાવે છે. આધુનિક દૃષ્ટિએ વિશ્લેષણ કરીએ તો સહુપ્રથમ વિષ્ણુ એટલે કોણ એ પ્રશ્ન થાય. બાર આદિત્યમાંથી એક વિષ્ણુ છે, અને બાર આદિત્યો એટલે વર્ષના બાર મહિનાઓ. પરંતુ, ઉપરોક્ત સામમાં વિષ્ણુ વેદોના સર્વોચ્ચ દેવ ઇન્દ્રથી પણ વધુ મહત્વનું પદ ધરાવે છે એમ જણાય છે. એટલે, બાર આદિત્ય માંહેના એક વિષ્ણુ અને આ સામમાં વર્ણવેલ વિષ્ણુ ભિન્ન જણાય છે.
ત્રણ પગલામાં સમસ્ત વિશ્વને સમાવી લેવાની કથા વામન અવતારરૂપે પુરાણોમાં પ્રચલિત છે. પરંતુ, વેદોમાં કોઈ અવતારવાદ નથી. એટલે, આપણે સહેજે સૂર્યને આ સ્થાન આપી શકીએ. સૂર્ય ત્રિકાળ સંધ્યા એટલે કે ઉષા, મધ્યાહન અને સંધ્યામાં સમગ્ર વિશ્વને આવરી લે છે. વળી, પૃથ્વી, દ્યુલોક અને અંતરિક્ષમાં સૂર્ય વ્યાપ્ત છે. પરંતુ, ૧૬૭૨મા સામમાં જણાવ્યા પ્રમાણે સૂર્યની જેમ વિષ્ણુ ભૌતિક આંખોથી નહીં પરંતુ આંતરિક અથવા જ્ઞાન ચક્ષુથી વિદ્વાનો જુએ છે એમ ઋષિ કહે છે. એટલે, સૂર્ય એ વિષ્ણુ નથી.
અગાઉના ઇન્દ્રને લગતા અમુક સામમાં સૂર્ય એ જ ઇન્દ્ર જણાય છે. અમુક સામમાં પરમાણુમાં રહેલી શક્તિ ઇન્દ્ર જણાય છે. અહિ ઋષિએ વિષ્ણુને ઇન્દ્રના સહાયક મિત્ર કહ્યા છે. એટલે, વિષ્ણુ ગુરુત્વાકર્ષણ શક્તિ કે વિદ્યુત ચુંબકીય બળ છે એવો અર્થ લઈએ તો ઉપરોક્ત બધાં સામના અર્થ મેળ ખાય છે. ગુરૂત્વશક્તિ કે વિદ્યુત ચુંબકીય શક્તિથી જ સર્જન, પોષણ અને નવસર્જન થાય છે. વિષ્ણુનો અર્થ સર્વેને ધારણ કરનાર અથવા સર્વત્ર વ્યાપ્ત છે. એ અર્થમાં પણ ગુરુત્વાકર્ષણ કે વિદ્યુત ચુંબકીય બળ એ જ વિષ્ણુ એમ કહેવું ઉચિત છે.
અમુક સામમાં મન કે આત્મા ઇન્દ્ર જણાય છે. જો ઇન્દ્ર આત્મા છે તો વિષ્ણુ સર્વેના ઈશ્વર એવા પરમાત્મા છે એમ કહી શકાય.
શ્રી ચિરાગ પટેલનું ઈ-મેલ સંપર્ક સરનામું :- chipmap@gmail.com
વેબ ગુર્જરી 