-
કફન
વાર્તાઃ અલકમલકની
ભાવાનુવાદઃ રાજુલ કૌશિક
કાતિલ ઠંડીના રાતના ઘેરા અંધકારમાં તૂટેલી ફૂટેલી ઝૂંપડીની બહાર એ બાપ અને દીકરો ઠંડા પડેલાં માંડ હાથ શેકાય એવાં તાપણાં પાસે બેઠા હતા. અંદરથી માધવની પત્નીની પ્રસવપીડાની ચીસો બહાર સુધી સંભળાતી હતી.
“લાગે છે કે આજે તો આખો દિવસ આમ જ જશે. તું જરા અંદર જઈને એની હાલત જોઈ તો આવ.” ઘીસૂ એટલે કે બાપે બેટાને કહ્યું.
“અરે, મરવાની હોય તો હાલ જ ના મરે ! હું છૂટું.” માધવે અકળાઈને જવાબ આપ્યો.
“આખી જિંદગી એની સાથે સુખ-ચેનથી રહ્યો અને હવે એની સામે જરા જેટલી પણ હમદર્દી નહી. આવો કઠોર ક્યાંથી બન્યો?”
“અંદર જઈને શું કરું? મારાથી એની પીડા નથી જોવાતી.” લાચાર માધવે જવાબ આપ્યો.
ચમાર કુટુંબના ઘીસૂ અને માધવ કામ બાબતે બદનામ હતા. ઘીસૂ એક દિવસ કામ કરતો તો ત્રણ દિવસ આરામ કરતો. માધવ તો વળી અડધો કલાક કામ કરતો અને કલાક સુધી ચલમ ફૂંક્યા કરતો. ઘરમાં મુઠ્ઠીભર ધાન હોય ત્યાં સુધી બંને બેસી રહેતા. અનાજ સાવ તળિયે પહોંચે ત્યારે ઘીસૂ લાકડાં કાપતો અને માધવ બજારમાં જઈને વેચતો. સાધુમાં હોય એવા સંયમ, સંતોષ અને ધીરજના ગુણ બંનેમાં હતા, પણ કમનસીબે એ સંસારી હતા. સંસાર ચલાવવાનો હતો. ઘરમાં માટીનાં બેચાર વાસણ સિવાય બીજી કોઈ સંપત્તિ નહોતી. માથે ચૂકવી ન શકાય એવા દેવા અને સઘળી ચિંતાઓની વચ્ચે પણ એમની પ્રકૃતિમાં કોઈ ફરક નહોતો પડતો.
કોઈ કામ ન મળે તો ખેતરોમાં જઈને શાક તોડી લાવતા અને શેકી ખાતા. ક્યાંતો શેરડીના સાંઠા ચૂસીને દહાડો પૂરો કરતા. અત્યારે પણ એ આગમાં બટાકા શેકતા બેઠા હતા. ઘીસૂની પત્નીને મરે તો વર્ષો થયા હતા. માધવના લગ્ન ગયા વર્ષે થયા ત્યારથી માધવની પત્ની ઘર સંભાળવા મથતી. એ સ્ત્રી જ અત્યારે જીવનમરણ વચ્ચે ઝોલા ખાતી હતી અને બંને જણ એ ક્યારે મરે તો શાંતિથી ઊંઘી શકાય એની રાહ જોતા હતા.
માધવને હવે બીજી ચિંતા થવા માંડી. જો બાળક થશે તો ઘરમાં ઘી, ગોળ, સૂંઠ કે તેલ તો છે નહીં લાવીશું ક્યાંથી?
“થઈ પડશે, આજે જે લોકો એક રૂપિયો નથી આપતા એ બધા કાલે આપી જશે. ઘરમાં કશું નહોતું પણ મારે નવ નવ છોકરાં થયા અને ભગવાને કોઈને કોઈ રીતે એમને પાર પાડ્યા.” ઘીસૂએ આશ્વાસન આપ્યું. કામચોરોની મંડળીના મુખી જેવા આ બંને અત્યારે શેકાયેલા બટાકા ખાવાની ઉતાવળમાં હતા. શેકેલા બટાકા છોલવામાં હાથ, ઉતાવળે ખાવામાં જીભ અને તાળવું બંને દાઝતા હતા. આંખમાંથી પાણી વહેતું હતું, પણ કાલથી કશું પેટમાં ગયું નહોતું એટલે બટાકા ઠંડા થાય એટલીય રાહ એમનાથી જોઈ શકાય એમ નહોતી.
ઘીસૂને અત્યારે વીસ વર્ષ પહેલાં જોયેલી ગામના ઠાકોરનું લગ્ન યાદ આવ્યું. આખા જીવન દરમ્યાનમાં ત્યારે એ દાવતમાં જે ખાધું હતુ એ આ ક્ષણે પણ યાદ હતું. અસલી ઘીમાં બનેલી પૂરી, ત્રણ જાતનાં કોરા શાક, એક રસાવાળું શાક, કચોરી, દહીં, ચટણી, મિઠાઈ..માંગો એટલી વાર પીરસાતાં એ ભોજનને યાદ કરીને આજેય મોંમા પાણી આવ્યું. એ પછી ક્યારેય એણે ભરપેટ ખાધું નહોતું.
માધવે પણ એ વ્યંજનની મનોમન મઝા માણી અને નિસાસો નાખ્યો.
“હવે આવું ભોજન તો કોઈ નથી ખવડાવતું. “ગયો એ જમાનો તો. હવે તો લગન, મરણ કે ક્રિયા-કરમમાં ખર્ચા ઓછા કરવાનો વાયરો વાયો છે. કોઈ આપણું તો વિચારતું જ નથી.” ઘીસૂએ પણ નિસાસો મૂક્યો અને શેકેલા બટાકા ખાઈને પાણી પી, ઠરી ગયેલાં તાપણાં પાસે લંબાવ્યું. અંદર માધવની પત્ની બુધિયા હજુ પીડાથી અમળાતી હતી. સવારે ઊઠીને માધવ અંદર ગયો અને જોયું તો બુધિયાનું શરીર ઠંડુ પડી ગયું હતું. મોં પર માખીએ બણબણતી હતી અને બચ્ચું પેટમાં જ મરી ગયું હતું.
માધવ અને ઘીસૂની રોકકળ સાંભળીને પાડોશીઓ દોડી આવ્યા. બેઉ અભાગીઓને આશ્વાસન આપવા મથ્યા. બુધિયા મરી ગઈ એ કરતાં બંનેને વધુ ચિંતા કફન ક્યાંથી લાવવું એની હતી. રોતા રોતા જમીનદાર પાસે ગયા. કામચોરી કરતા બાપ-બેટા પ્રત્યે જમીનદારને સખત નફરત હતી. અત્યારે બંનેને રડતા જોઈને વધુ અકળાયા.
“બહુ આપદામાં છીએ સરકાર. માધવની ઘરવાળી રાતે તડપી તડપીને મરી. આખી રાત અમે એની પાસે બેસી રહ્યા. શક્ય હતા એટલા દવાદારૂ કર્યા પણ કંઈ કામ ના લાગ્યું. ઘર ઉજડી ગયું. કોઈ રોટી બનાવવાવાળું ના રહ્યું. અમે તો તબાહ થઈ ગયા. ઘરમાં જેટલું હતું એ બધું એના દવાદારૂમાં ખલાસ થઈ ગયું. હવે તો સરકાર ક્યાં જઈએ, તમારી દયાથી એનાં ક્રિયાકરમ થશે.” ઘીસૂએ શક્ય હોય એટલી નરમાશથી કહ્યું.
કામ પર બોલાવે તો ક્યારેય ન આવતા ઘીસૂને અત્યારે ખુશામત કરતો જોઈને જમીનદારને એની પર એવી તો દાઝ ચઢી કે, એ ઘીસૂને અહીંથી જવાનું કહી દે. એની પર દયા કરવી એ પૈસા પાણીમાં નાખવા જેવી વાત હતી, પણ આ સમય એની પર ક્રોધ કરવાનો નહોતો. જમીનદાર દયાળુ હતા. બે રૂપિયા આપીને એને વિદાય કર્યો. જમીનદારે બે રૂપિયા આપ્યા જાણીને ગામના લોકો કે મહાજનોનોય રૂપિયા આપ્યા વગર છૂટકો નહોતો. કોઈની પાસેથી બે આના તો કોઈ પાસેથી ચાર આના મેળવીને પાંચ રૂપિયા ભેગા કર્યા. ક્યાંકથી અનાજ તો ક્યાંક લાકડીઓ મળી. હવે ઘીસૂ અને માધવ બજારમાંથી કફન લેવા ઉપડ્યા. આ બધુ કરવામાં રાત પડી જવાની હતી એટલે સસ્તું કફન મળે એની પેરવીમાં પડ્યા.
“કેવો રિવાજ નહીં, જીવી ત્યાં સુધી તન ઢાંકવા ચીંથરુંય નસીબ નહોતું અને હવે મર્યા પછી નવું કફન?” માધવને ચીઢ ચઢતી હતી.
“કફન તો વળી લાશ સાથે બળી જવાનું. આ પાંચ રૂપિયા પહેલાં મળ્યાં હોત તો કંઈક દવાદારૂ તો કરત.” ઘીસૂએ એની હૈયાવરાળ ઠાલવી. સસ્તું કફન શોધવાના લોભમાં સાંજ સુધી બજારમાં આમથી તેમ રખડ્યા. કંઈ ઠેકાણું ના પડ્યું તે ના જ પડ્યું પણ બંને નસીબના બળિયા તો એવા કે થાકીને જ્યાં ઊભા રહ્યા ત્યાં સામે જ મધુશાલા દેખાઈ અને એમના પગ સીધા જ મધુશાલા તરફ વળ્યાં.
હવે બાકી શું રહે? પછી તો દારુની એક બાટલી, થોડો નાસ્તો લઈને બંનેએ આરામથી બેઠક જમાવી. થોડી વારમાં તો બંનેના દિમાગ પર નશો છવાવા માંડ્યો.
“કફન લઈને શું કરીશું, વહુની સાથે તો નહીં જાય ને અંતે તો એ બળી જ જશે.” ઘીસૂ બોલ્યો.”
“વાત તો સાચી છે, દુનિયાનો રિવાજ છે. લોકોના મર્યા પછી બ્રાહ્મણોને હજારો રૂપિયા દઈ દે છે. કોણ જોવા ગયું છે કે પરલોકમાં એમને એ પૈસા મળે છે કે નહીં? ઠીક છે મોટા લોકોની મોટી વાતો. આપણી પાસે છે શું કે ફૂંકી મારીએ?” માધવે પણ બાપની વાતમાં મત્તુ માર્યું, પણ લોકો પૂછશે કે કફન ક્યાં તો કહીશું શું?”
“કહી દેવાનું કે રૂપિયા ગજવામાંથી પડી ગયા. બહુ ખોળ્યા પણ ના મળ્યા. લોકોને વિશ્વાસ તો નહીં આવે પણ ફરી એ લોકો જ રૂપિયા આપશે.” ઘીસૂ હસ્યો.
હવે તો માધવનેય આ વાતમાં મઝા પડી.” સારી હતી બુધિયા બીચારી. મરી તોય આપણને સરસ રીતે ખવડાવતી પીવડાવતી ગઈ. બોટલમાંનો અડધાથી વધુ દારૂ પી ગયા પછી ઘીસૂએ બીજી પૂરીઓ મંગાવી. સાથે ચટની, આચાર પણ ખરાં. આમાં પૂરા દોઢ રૂપિયા ખર્ચાઈ ગયા. હવે માંડ થોડા પૈસા બચ્યા. પણ સાવ નિરાંતે જંગલના રાજા પોતાના શિકારની મઝા લઈ રહ્યો હોય એવી શાનથી બંને ખાવાની મોજ માણતા રહ્યા.
“આપણો આત્મા તૃપ્ત થયો એનું પુણ્ય એને જ મળશે જ ને?” એક દાર્શનિકની જેમ ઘીસૂ બોલ્યો.
મળશે, જરૂર મળશે. ભગવાન તો અંતર્યામી છે. આપણાય એને આશીર્વાદ છે. ભગવાન એને જરૂર વૈકુંઠ લઈ જશે. મને તો આજે જે ભોજન મળ્યું એ પહેલાં ક્યારેય મળ્યું નથી.” માધવે પૂરી શ્રદ્ધાથી જવાબ આપ્યો. વળી પાછી મનમાં શંકા જાગી, “ક્યારેક તો આપણેય જવું પડશે ને? ત્યાં આપણને પૂછશે કે તમે મને કફન કેમ ના ઓઢાડ્યું તો શું જવાબ આપીશું?” પણ અત્યારે ઘીસૂ પરલોકની વાત વિચારીને આ લોકના આનંદમાં વિઘ્ન ઊભું કરવા નહોતો માંગતો. એણે કોઈ જવાબ આપવાનું ટાળ્યું.
જેમ જેમ અંધારુ વધવા માંડ્યું મધુશાલાની રોનક પણ વધવા માંડી. ભરપેટ ખાઈને વધેલી પૂરીઓ ભિખારીને આપી દીધી અને જીવનમાં ક્યારેય ન વિચારેલું કાર્ય કર્યાનો પ્રચંડ આનંદ અને ગૌરવ બંનેએ અનુભવ્યો.
“લે તું પણ ખા અને ખુશ થા. આ જેની કમાઈ છે એ તો મરી ગઈ પણ તારા આશીર્વાદ એને મળશે તો સીધી એ વૈકુંઠ જશે. ભલી હતી બીચારી. કોઈને હેરાન નથી કર્યા. મરીનેય અમારી સૌથી મોટી લાલસા પૂરી કરતી ગઈ અને વૈકુંઠમાં એ નહી જાય તો કોણ જશે? આ બે હાથે ગરીબોને લૂંટીને ગંગાસ્નાન કરીને મંદિર જાય છે એ આ મોટા લોકો જશે?” ઘીસૂ આનંદમાં આવીને ભિખારી સામે જોઈને બોલ્યો.
થોડી વારમાં નશાના લીધે ચઢેલો માધવના આનંદનો ઊભરો દુઃખમાં પલટાઈ ગયો. “દાદા, બીચારીએ જીવનભર દુઃખ જ વેઠ્યું અને મરી ત્યારેય કેટલી દુઃખી થઈને ગઈ“ માધવ પોક મૂકીને રડવા માંડ્યો.
“અરે બેટા, ખુશ થા કે કેટલી ભાગ્યવાન હતી કે આ બધી માયાજાળમાંથી મુક્ત થઈ ગઈ.” ઘીસૂએ આશ્વાસન આપવા માંડ્યું.
વળી પાછા વ્યથાના વમળમાંથી બહાર આવી, બંને ઊભા થઈને પોતાની મસ્તીમાં આવી ગાવા, નાચવા, કૂદવા માંડ્યા. અંતે નશામાં ચકચૂર થઈને ત્યાં જ ઢળી પડ્યા..
પ્રેમચંદ મુનશી લિખીત વાર્તા ‘કફન’ને આધારિત ભાવાનુવાદ
સુશ્રી રાજુલબેન કૌશિકનો સંપર્ક rajul54@yahoo.com વિજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.
-
પુણ્ય
દરિયા-પારની વાર્તા
પ્રીતિ શાહ-સેનગુપ્તા
અઠવાડિયાની શરુઆતથી જ ઘરમાં ઉત્સાહ વર્તાતો હતો. આ વખતે ચોથી જુલાઈનો દિવસ શનિવારે આવતો હતો. એટલે બધી રીતે મઝા, એમ ઉજાસને લાગતું હતું. લૉરેનને એ કહે, મૉમ, દર વર્ષે આવું જ થતું હોય તો. શુક્રવારે ઑફિશિયલ રજા, અને શનિવારે ચોથી જુલાઇ. રાતે મોડે સુધી જાગીને છેક કૅલિફૉર્નિયામાંની ઉજવણી દર વર્ષે ટૅલિવિઝન પર જોઈ શકાય. નૂરા રોજ અધીરાઇથી કહે, ઓ મૉમ, શનિવાર ક્યારે આવશે? તેજ તો સાવ નાનો. એ મોટાં ભાઇ-બહેનની પાછળ પાછળ ફરતો જાય, ને શનિવાર, શનિવાર ગાતો જાય.
કુંજીબહેને લૉરેનને પૂછ્યું, કેમ આ વખતે મોટાં બે ઘેલાં થયાં છે?
લૉરેન કહે, આ વખતે ચિરાગે એમને કહ્યું છે કે એ પણ સાથે આવશે. ડૅડી સાથે પિકનિક પર જવા ક્યારે મળે? પેલાં બેનું જોઈને તેજ પણ ખુશ ખુશ છે. બે વર્ષ પહેલાં હું એમને લઈ ગઇ હતી, પણ તેજને એ ક્યાંથી યાદ હોય?
પછી એણે ઊમેર્યું, અમ્મા – છોકરાંઓની સાથે એ પણ કુંજીબહેનને હવે અમ્મા કહેતી – તમે તમારાં ઓળખીતાંમાંથી ત્રણેક જણને ઈન્વાઇટ કરજો. તમને કંપની રહેશે. ને એ સિનિયર્સને ગમશે પણ ખરું.
પણ લૉરેન, બધાં ગાડીમાં માશે નહીં, કુંજીબહેન બોલ્યાં.
અમ્મા, આપણે બે ગાડી લઈ લઈશું. છોકરાંઓને ડૅડી સાથે એકલાં જવા મળશે એટલે એ તો જાણે ગાંડાં જ થઈ જવાનાં. ચિરાગ સાથે મારે વાત થઈ ગઈ છે.
કુંજીબહેનને મનોમન હસવું આવ્યું કે હવે એ પણ છોકરાંઓની જેમ જરા ઘેલાં થવાનાં હતાં. એમણે એમનાં સિનિયર બહેનપણીઓને ફોન કરવા ડાયરી ખોલી. પહેલા જ ફોને સુશીબાએ તો સાંભળીને તરત હા પાડી દીધી. કહે, મને તો આવવું બહુ ગમશે, ને તમે કહો તો હું શાંતાબેનને પૂછું. એમને બહાર નીકળવાનું ઓછું, એટલે આપણે પૂછીશું તો એમને સારું લાગશે.
હા, હા, તમે જરૂર પૂછી જુઓ. પછી મને જણાવજો એટલે ખબર પડે કે બીજા કોઈને પૂછું કે નહીં. આપણે ત્રણ થતાં હોઈશું તો તો બસ છે. નિરાંતે વાતો થશે, બરાબરને?
શનિવારની સવારથી જ લૉરેને ગોઠવણ શરૂ કરી દીધેલી. પિકનિક માટે છોકરાંઓ માટે સૅન્ડવિચ બનાવી, એમને ભાવતી બ્રાઉની બેક કરી, પોતાને અને ચિરાગને માટે થોડું સાલાડ કાપી રાખ્યું, ચિઝ અને ક્રૅકર બહાર કાઢ્યાં, દ્રાક્ષ અને સફરજન પૂરતાં છે કે નહીં તેની ખાત્રી કરી લીધી. કુંજીબહેન મદદ કરવા ગયાં તો કહે, અમ્મા, કાંઈ જ કામ નથી. હું પણ આવીને તમારી સાથે હમણાં બેસું જ છું.
ચૌદેક વર્ષ પહેલાં ચિરાગે એમને અને નવીનભાઈને જણાવ્યું કે એ લૉરેન નામની, મૂળ આર્જેન્ટિનાની છોકરી સાથે લગ્ન કરવાનો હતો ત્યારે એ બંનેને આઘાત લાગેલો. બંનેએ ઘણો જીવ બાળેલો કે એકના એક દીકરાએ છેવટે આવું કર્યું? પણ જ્યારે ચિરાગ લૉરેનને લઈને દેશ આવ્યો ત્યારે જોતાંની સાથે જ બંનેને એ ગમી ગઈ. ઊંચી, પાતળી, કાળા વાળ, હસતી આંખો, અને પંજાબી ડ્રેસ પહેરીને આવેલી. કપાળમાં ચાંદલો કરવાનું એને કોણે શીખવાડ્યું હશે?, કુંજીબહેને વિચારેલું. બંને હાથમાં જોકે સાદી બંગડીઓ હતી. એમની નજરને જોઈને ચિરાગે કહેલું, મા, અમારા રાલે શહેરમાં સોનાની સારી બંગડીઓ અમને મળી નહીં.
લૉરેને કુંજીબહેનને અને નવીનભાઈને નીચા નમીને પ્રણામ કરેલાં, અને જૅશીરીક્રિશના કહેલું. જીવતી રહે, બેટા, આપોઆપ નવીનભાઈથી કહેવાઈ ગયેલું. કુંજીબહેન જલદી અંદર જઈ પોતાની રોજ પહેરવા કરાવેલી હીરાની બે બંગડીઓ લઈ આવેલાં, અને અંગ્રેજીમાં પૂછેલું, વિલ ધે ફિટ યુ?
કુંજીબહેનના હાથ પકડીને લૉરેન બોલેલી, મા, મને જરૂર થશે. બહુ જ સરસ બંગડીઓ છે.
પોતાનાં માતા-પિતાનાં મોં પહોળાં થઈ ગયેલાં જોઈ ચિરાગે હસતાં હસતાં કહેલું, મા, લૉરેન લિંગ્વિસ્ટ છે. મને મળી તે પહેલાં એ હિન્દી શીખતી હતી. હવે ગુજરાતી શીખવા માંડી છે. બોલે છે હજી થોડું, પણ સમજે છે લગભગ બધું.
ચિરાગ જરૂરી પેપર્સ લેતો આવેલો. અમેરિકા પાછાં જતાં પહેલાં એણે માતા-પિતાને ત્યાં લઈ જવાની એપ્લિકેશન કરી દીધી. લૉરેન કહેતી ગયેલી, મા, પપ્પાજી, અમે તમારા આવવાની રાહ જોઈશું.
કુંજીબહેન અને નવીનભાઈ અમેરિકા જવા નીકળ્યાં ત્યારે ચિરાગ અને લૉરેન એમને ફ્રાંસમાં મળેલાં, અને સાથે યુરોપમાં થોડા દિવસ ફરેલાં. વચ્ચેના મહિનાઓમાં લૉરેન સ્પષ્ટ રીતે જયશ્રીક્રિષ્ણ કહેતી થઈ ગઈ હતી. ઉપરાંત, ફ્રાંસ,જર્મની અને સ્પેઇનમાં ત્યાં ત્યાંની ભાષાઓની એની જાણકારી બહુ કામમાં આવેલી – ખાસ કરીને બધાં માટે ખાવાનું મેળવવામાં. એ પોતે પણ વેજીટેરિયન હતી – વર્ષોથી. દીકરા-વહુની સાથે પહેલી જ વાર પરદેશની ભૂમિ પર ફરવાનો એ સમય વડીલો માટે ઘણો કિમતી હતો.
એમેરિકા પહોંચીને રાલે શહેરના શાંત વિસ્તારમાંનું સરસ ઘર જોઈને નવીનભાઈથી બોલાઈ ગયું હતું, ચિરાગ, આ તો જાણે ફાઇવ-સ્ટાર હોટેલ જેવું છે.
ના, પપ્પા, તમે જોજો, હોટેલથી પણ વધારે કમ્ફર્ટેબલ લાગશે, ચિરાગે કહ્યું હતું.
કેટલું સાચું કહ્યું હતું દીકરાએ, કુંજીબહેન વિચારતાં હતાં. આટલાં વર્ષોમાં જ્યારે જ્યારે અમેરિકા આવ્યાં ત્યારે કોઈ તકલીફ પડવા દીધી નહતી એણે અને લૉરેને. નવીનભાઈના ગુજરી ગયા પછી ચિરાગે માને પોતાની પાસે બોલાવી લીધેલાં, અને ગ્રીન કાર્ડ લઈ લેવા માટે આગ્રહ કરવા માંડેલો. હમણાં તો વરસનો વીઝા છેને, ભઈ. પછી જોઈશું, કુંજીબહેને કહેલું. ધીરે ધીરે કરતાં ત્યાંના ગુજરાતી સમાજમાં એમને થોડી ઓળખાણો થયેલી, અને થોડી પ્રવ્રૃત્તિઓમાં એ કયારેક જોડાતાં પણ ખરાં, છતાં આખો વખત અમેરિકામાં રહેવાનો વિચાર એ કરી શકતાં નહતાં.
ચોથી જુલાઇનો જાહેર ઉત્સવ જોવાનો એમને માટે આ પહેલો જ પ્રસંગ હતો. સાંજ થતાં ઉજાસ અને નૂરા ડૅડી સાથે નીકળી ગયાં. નાનો તેજ અમ્માને છોડવા તૈયાર નહતો. બીજી ગાડીમાં લૉરેને કુંજીબહેન, તેજ અને પછી સુશીબા અને શાંતાબેનને લઈ લીધાં. બધાં નક્કી કર્યા પ્રમાણે પાર્કમાં ભેગાં થઈ ગયાં. ચોખ્ખી જગ્યા શોધી સાથે લાવેલી દરીઓને લૉરેને ઘાસ પર પાથરી, અને નાસ્તાની વસ્તુઓ વચમાં ગોઠવી. મા, તમારા અને માશીઓ માટે સરપ્રાઇઝ છે, કહી ચિરાગે પોપ્યુલર રાણી-ફૂડના બોક્સ બહાર કાઢ્યા. સમોસાં, કચોરી, ખમણ અને ખારી પૂરી. ભાવશેને?
માશીઓ એક સાથે બોલ્યાં, આટલી બધી તકલીફ શું કામ, ભાઈ?
લૉરેન કહે, હજી એક સરપ્રાઇઝ છે. આપણે બધાં માટે હું થરમોસમાં ચ્હા પણ લાવી છું.
વાહ બેટા વાહ, સુશીબાએ કહ્યું.
બધાંએ ચ્હા કે જ્યૂસ અને નાસ્તો કર્યો, ને થોડી વાર પછી છોકરાંઓને લઈને ચિરાગ અને લૉરેન પાર્કમાં ચાલવા, દોડાદોડ કરવા, રમવા ઊઠ્યાં. તેજ માંડ માંડ માન્યો. સુશીબા કહે, કુંજીબેન, એ નાનકો તમને સાથે લઈ જવા માગતો હતો.
હા, ખરી વાત છે. મને એટલો વળગેલો રહે છે. આટલું વ્હાલ તો મારા ચિરાગે પણ મને નહીં કર્યું હોય.
અચાનક ભીની થઈ આવેલી આંખો લૂછતાં શાંતાબેન બોલ્યાં, તમારાં ગયા જન્મનાં પુણ્ય હશે, બેન. આ જમાનામાં છોકરાં તો શું દીકરા-વહુ પાસેથી પણ કશા ભાવની આશા રખાય તેમ નથી રહ્યું. પણ બેન, તમારા કુટુંબની તો વાત જ જુદી લાગે છે.
થોડું અંધારું થયું એટલે પહેલો એક સૂસવાટો સંભળાયો. જુઓ, જુઓ, ડૅડ, ફાયરવર્ક શરુ થઈ ગયું.
પછીની ચાલીસ મિનિટ નાનું-મોટું દરેક જણ તલ્લીન થઈને આકાશ તરફ જોતું રહ્યું. આ કાંઈ કોઠી અને તારામંડળની વાત નહતી. અહીં તો કળા તેમજ કૌશલ્યપૂર્વક ગૂંથેલા હજારો ગુબ્બારા ખૂબ ઊંચે જઈને છૂટા પડતા હતા, અને કેટલીયે જાતની ડિઝાઇન સર્જતા જતા હતા. ગોળમાંથી ગોળ બને, એક સીધા લિસોટામાંથી ઉપર ફૂલ જેવો આકાર બને, અસંખ્ય તારા ચમકી જતા લાગે. ઉપરાંત, લાલ, લીલા, સોનેરી, રૂપેરી જેવા રંગ દેખાય. જોવા આવેલા બધાં લોકોના આનંદનો પાર નહીં.
સ્વાતંત્ર્ય દિનની કેવી ભવ્ય ઉજવણી થાય છે આ દેશમાં, નહીં? ને તે પણ ગામે ગામે, કુંજીબહેને કહ્યું. આજે આપણને સરસ તક મળી આવું જોવાની, નહીં? સુશીબા અને શાંતાબેને વારંવાર લૉરેનનો આભાર માન્યા કર્યો. જિન્દગીમાં આવું પહેલાં ક્યારેય જોયું નહતું, હોં બેટા, બંનેએ કહ્યું.
આ પછી કુંજીબહેનનું મન ચૂપચાપ કશાક વિચારે ચઢી ગયું. ચારેક દિવસ પછી એમણે ચિરાગને કહ્યું, જરા ટાઇમ હોય ત્યારે મારે એક વાત કરવી છે, ભઈ. એનું મોઢું જોઈ કુંજીબહેન ઉતાવળે બોલ્યાં, ચિંતા જેવું કાંઈ નથી. આ તો એક વિચાર તને જણાવવો છે.
એ રાતે જમવાનું ને હોમવર્ક પતાવીને છોકરાં સૂવા ગયાં પછી ચિરાગ અને લૉરેન મા પાસે આવ્યાં. બંનેનાં મોંઢાં પર ચિંતા દેખાતી હતી. અરે, ખરેખર ચિંતા કરવા જેવું કાંઈ નથી, ભઈ, કુંજીબહેને ખાત્રી આપી.
બંનેને પાસે બેસાડીને એ કહેવા લાગ્યાં, જુઓ બેટા, મારા મનમાં એક વિચાર આવ્યો છે કે મારે મદદરૂપ થવું છે. બહુ જણને સામટાં નહીં, પણ બે જણ-ત્રણ જણને એક સાથે મદદ કરી શકાય. એ રાતે આપણે પાર્કમાં ગયાં, સાથે આનંદ કર્યો, અને બે માશીઓને આનંદ કરાવ્યો પણ ખરો. પછી સોમવારે સવારે જ સુશીબાનો ફોન આવ્યો હતો. એમણે શાંતાબેનની થોડી વાત કરી.
શાંતાબેનની આંખોમાં આંસુ આવેલાં મેં જોયેલાં, પણ એમના જીવનની કોઈ વિગત મને ખબર નહતી. એમના વર પોણા બેએક વર્ષ પહેલાં અહીં જ ગુજરી ગયા. ત્યાર પછી એ સાવ એકલાં થઈ ગયાં છે. ઘરમાં કોઈ દિવસમાં બે વાત પણ નથી કરતું. નહીં વહુ, નહીં દીકરો કે નહીં છોકરાં. ક્યાંય જવા-આવવાનું પણ ભાગ્યે જ. એમની પાસે નથી દેશ જઈ આવવાના પૈસા, કે નથી એ દીકરા પાસેથી માગી શકતાં. સાવ ઓશિયાળા થઈને રહેવું પડે છે એમને. મારો બહુ જીવ બળતો રહ્યો છે ત્યારથી.
આવાં તો કેટલાંયે માશીઓ હશે અહીં. મા ને બાપ બંને હોય ત્યારે પણ દીકરો-વહુ ઉપેક્ષા અને અપમાન કરતાં રહેતાં હોય એવું પણ બને છે. એક કિસ્સામાં તો મા-બાપને શૉપિંગ મૉલમાં લઈ ગયેલાં, ને હમણાં આવીએ છીએ કહી ત્યાં જ મૂકીને દીકરો-વહુ જતાં રહ્યાં હોય તેવું પણ સાંભળ્યું છે.
ચિરાગ જરા જોરથી બોલી ઊઠ્યો, ના, આવું તો ના જ બની શકે.
સાવ સાચી વાત છે, ભઇ. છાપામાં પણ આવી ગયેલું આ તો.
ખેર, કુંજીબહેન આગળ બોલ્યાં, મેં નક્કી કર્યું છે કે હવે મારે આવાં જણને મદદરૂપ થવું છે. ઇન્ડિયામાં ઘરડાંનાં ઘર થયાં છે, દુઃખિયારી બહેનોની સહાય માટે વિકાસગ્રૃહ ને વનિતા આશ્રમ જેવી સંસ્થાઓ છે, પણ અહીં અમેરિકામાં વિધવા થયેલી, કે વૃધ્ધ થતી જતી આપણી મોટી બહેનો, માશીઓ માટે કશું જ નથી. જો ભઈ, મને થાય છે કે ત્યાં આપણું મોટું ઘર છે, પૈસાની પૂરતી સગવડ તારા પપ્પાજી મૂકતા ગયા છે. દર શિયાળે બે કે ત્રણ આવી મોટી બહેનોને હું આપણે ત્યાં લઈ જાઉં, રાખું, બને તો નજીકમાં ક્યાંક ફરવા લઈ જાઉં. અહીંની ઠંડીમાંથી છૂટકારો તો મળે થોડો વખત. ને જરૂર હોય તેમને માટે હું ટિકિટના પૈસા ખર્ચવા પણ તૈયાર છું.
ઓ અમ્મા, લૉરેને કુંજીબહેનને ભેટતાં કહ્યું.
ચિરાગ સોફા પરથી ઊતરી એમના પગ પાસે બેસી ગયો. મા, તું – તને — એ વધારે બોલી ના શક્યો.
ભઈ, મારે તને અને લૉરેનને એ પૂછવું છે કે ઘર અને પૈસા આ રીતે વપરાય એમાં તમને કોઈ વાંધો નથીને.
અરે મા, શું કહે છે તું? બધું તારું જ છે ને?
હા અમ્મા, ત્યાંનું જ નહીં, અહીંનું બધું પણ તમારું જ છે હોં.
પણ મા, તેં બધો વિચાર કર્યો છે?
હા. ભઇ. હું વિચારું છું કે શોખ ને આવડત હોય તે પ્રમાણે માશીઓને ચિત્ર, ભરત-ગૂંથણ, ભજન વગેરે શીખવાડવા ટીચર ગોઠવી શકાય. સામે કોઈ માશી આજુબાજુની છોકરીઓને વાંચતાં-લખતાં અને થોડું અંગ્રેજી પણ શીખવાડી શકે. બધાંને ફાયદો થાય. વળી મને એમ છે કે શાંતાબેન જેવાં ત્યાં લાંબું રહી શકે તો આખું વર્ષ આ મદદ આપણે આપી શકીએ.
એ ખરું, ચિરાગે કહ્યું, પણ આપણે જવાબદારી વિષે ખાસ વિચારવું પડે. કોઈ માશી ત્યાં માંદાં પડે તો શું? કોઈનાં સગાં કશો વાંધો કાઢે તો શું? એક માશી વધારેમાં વધારે કેટલું રહી શકે? કે પછી અમુક જણને જ દર વર્ષે આ લાભ આપવો છે? વગેરે બાબતો પર ધ્યાન આપવું પડે. તારે તો નિઃસ્વાર્થ ભાવે મદદ કરવી છે. તારે કોઈ પણ રીતે હેરાન થવું પડે એમ ના બનવું જોઈએ.
ભઇ, તમારાં બંનેની સલાહ વગર હું કશું જ નથી કરવાની.
લૉરેન કહે, હજી તો જુલાઈ શરુ થયો છે. શિયાળાને હજી વાર છે. એ દરમ્યાન આપણે બધી જરૂરી બાબતોની ચર્ચા કરતાં રહીશું. પણ અમ્મા, તમારા પ્રોજેક્ટમાં મદદ કરવા હું તો થોડો વખત ત્યાં આવી જ જવાની, હોં.
ચિરાગ ઉતાવળે બોલ્યો, તો હું પણ આવી જઈશ.
કુંજીબહેન હળવાશથી કહે, જેમને ખરેખર મદદની જરૂર હોય તેવાં માટે ઘરમાં રૂમો ખાલી રહેવા દેજો, હોં ભઇસાબ.
સવારે ઊઠીને તેજ કાગળ વાળીને ઉજાસે બનાવી આપેલું તીર હાથમાં લઈને, એરપ્લેન ઉડાડતો હોય એમ આખા ઘરમાં દોડતો ફરતો હતો. કુંજીબહેનની પાસે આવીને મીઠડો થઈને કહે, અમ્મા, તું ને મું આ પ્લેનમાં બેસીને ઝુંઇઇઇઇઇઇઇ—–
સુશ્રી પ્રીતિ શાહ-સેનગુપ્તાનો સંપર્ક preetynyc@gmail.com વીજાણુ સરનામે થઇ શકે છે.
-
ફિલ્મી ગઝલો – ૩૪. નક્શબ ઝરાચવી
ફિલ્મી ગઝલોનું નાનકડું પણ અનોખું વિશ્વ
ભગવાન થાવરાણી
નક્શબ ઉત્તર પ્રદેશના ઝારચા ગામના રહીશ હતા એટલે નક્શબ ઝરાચવી કહેવાયા. અહીં હિંદુસ્તાનમાં દસેક ફિલ્મોમાં
ગીતો લખ્યા. અભિનેત્રી નાદિરા સાથે લગ્ન કરી ટૂંક સમયમાં તલાક આપ્યા. પછી પાકિસ્તાનમાં કરાચી જઈ વસ્યા. પોતાના મિત્ર સંગીતકાર નાશાદને પણ સમજાવી – બુઝાવી ત્યાં બોલાવી લીધા, પોતે નિર્માણ કરેલી ફિલ્મ ‘ મયખાના ‘ માં સંગીત આપવા માટે. એ પહેલાં અહીં ૧૯૫૩ માં ફિલ્મ ‘ નગ્મા ‘ બનાવી જેના શમશાદ બેગમે ગાયેલા અને એમણે લખેલા બે ગીત ‘ બડી મુશ્કિલ સે દિલ કી બેકરારી કો કરાર આયા ‘ અને ‘ કાહે જાદૂ કિયા મુજકો ઈતના બતા જાદૂગર બાલમા ‘ મશહૂર થયા. હિંદી ફિલ્મોની પહેલી કવ્વાલી લેખાતી ‘ આહેં ન ભરી શિકવે ન કિયે ‘ પણ એમનું સર્જન. ‘ મહલ ‘ ૧૯૪૯ ના બધા ગીતો એમની કલમે લખાયા. ‘ આએગા આને વાલા ‘ કોણ ભૂલી શકે ?એમની બે ગઝલો :
મુશ્કિલ હૈ બહોત મુશ્કિલ ચાહત કા ભુલા દેના
આસાન નહીં દિલ કી યે આગ બુઝા દેનાયે ખેલ નહીં લેકિન યે ખેલ હે ઉલફત કા
રોતોં કો હંસા દેના હંસતોં કો રુલા દેનાદિલવાલોં કી દુનિયા મેં હૈ રસ્મ કે જબ કોઈ
આએ તો કદમ લેના જાએ તો દુઆ દેનાઉલઝન હૈ બહોત ફિર ભી હમ તુમકો ન ભૂલેંગે
મુમકિન તો નહીં લેકિન તુમ હમ કો ભુલા દેના ..– ફિલ્મ : મહલ ૧૯૪૯
– લતા
– ખેમચંદ પ્રકાશ
દર્દે દિલ થમ જા ઝરા આંસૂ બહાને દે મુજે
આજ ઈસ તૂફાને ગમ મેં ડૂબ જાને દે મુજેમેરી ઉમ્મીદોં કી દુનિયા લૂટ લી તકદીર ને
દાસ્તાં ઉજડે હુએ દિલ કી સુનાને દે મુજઐ મુહોબત ક્યોં રહે બરબાદ ગમ કી યાદગાર
દિલ મિટા તો દિલ કી દુનિયા ભી મિટાને દે મુજેગમ કે તૂફાં મેં કોઈ ઉમ્મીદ ક્યોં બાકી રહે
હર તમન્ના સાથ લેકર ડૂબ જાને દે મુજે..– ફિલ્મ : ખિલાડી ૧૯૫૦
– લતા
– હંસરાજ બહલ
શ્રી ભગવાન થાવરાણીનો સંપર્ક bhagwan.thavrani@gmail.com વીજાણુ ટપાલ સરનામે કરી શકાય છે.
-
સ્ટેશન માસ્ટર (૧૯૪૨)
ટાઈટલ સોન્ગ
(આ શ્રેણીમાં હિન્દી ફિલ્મોમાં આવતાં ટાઈટલ્સ દરમિયાન વાગતાં ગીતો વિશે વાત કરવાનો ઉપક્રમ છે.)
બીરેન કોઠારી
હિન્દી ફિલ્મોમાં રેલગીતોનો એક આગવો પ્રકાર છેક શરૂઆતથી રહ્યો છે. ખાસ કરીને સ્ટીમ એન્જિનવાળી ગાડી અમુક ગતિ પકડે એ પછી તે એક ચોક્કસ લય પકડતી. આ લયમાં પણ પ્રાદેશિક શબ્દો લોકો ગોઠવતા. જેમ કે, મારાં મમ્મીએ કહેલું કે એ લોકો એ લયમાં બોલતા, ‘છ છ પૈસે ડબલ ભાડું, ઉતર નહીં તો ધક્કો મારું.’ આ રીતે અન્ય પ્રદેશમાં પણ વિવિધ શબ્દો ગોઠવાયા હશે. હિન્દી ફિલ્મસંગીતમાં આ પ્રકારનો લય પંકજ મલિક અને કમલ દાસગુપ્તા જેવા બંગાળી સંગીતકારો દ્વારા લોકપ્રિય બન્યો એમ કહી શકાય. ૧૯૪૧માં રજૂઆત પામેલી ફિલ્મ ‘ડૉક્ટર’માં પંકજ મલિક દ્વારા ગવાયેલું ગીત ‘આઈ બહાર આજ આઈ બહાર’ ટ્રેનના લયની સાથે જ આગળ વધે છે. એ પછીના વરસે આવેલી ‘જવાબ’ ફિલ્મમાં કાનન દેવીના સ્વરે ગવાયેલું ગીત ‘તૂફાન મેલ’ કદાચ તમામ રેલગીતોમાં મને અને મારા જેવા અનેકને સર્વશ્રેષ્ઠ જણાયું છે. સંગીતકાર કમલ દાસગુપ્તાએ તેમાં જે કમાલ દેખાડી છે એનો જોટો આજે પણ નથી. પછીના અરસામાં ઘણાં આવાં ગીતો આવ્યાં, પણ એમાં ટ્રેનના લયનો ઉપયોગ માત્ર એકાદ પીસ પૂરતો થયેલો સાંભળવા મળ્યો. ૧૯૬૯માં રજૂ થયેલી‘આરાધના’ના ગીત ‘મેરે સપનોં કી રાની કબ આયેગી તૂ’ના આરંભે તેમજ અંતરામાં ટ્રેનના લયનું સંગીત છે. ૧૯૭૪ની ‘અજનબી’માં રાહુલ દેવ બર્મને ‘હમ દોનોં દો પ્રેમી દુનિયા છોડ ચલે’માં શરૂઆતમાં અને વચ્ચે તેનો ઉપયોગ કરેલો, તો ૧૯૭૮ની ‘તુમ્હારી કસમ’માં રાજેશ રોશને ‘હમ દોનોં મિલ કે, કાગઝ પે દિલ કે’ના છેલ્લા અંતરામાં ટ્રેનનો લય મૂક્યો હતો. ૧૯૮૨માં રજૂઆત પામેલી ‘હથકડી’ના ગીત ‘ડિસ્કો સ્ટેશન, ડિસ્કો’માં બપ્પી લાહિરીએ પણ આરંભે અને વચ્ચે ટ્રેનનો લય મૂક્યો હતો. આવાં બીજાં ઘણાં ગીતો હશે.
જીવનને ટ્રેનની સફર સાથે સરખાવતાં ગીતો પણ ઘણાં છે.
૧૯૪૨માં રજૂઆત પામેલી ‘સ્ટેશન માસ્ટર’ ફિલ્મના ટાઈટલ સોન્ગ વિશે અહીં વાત કરીએ.
સંગીતકાર નૌશાદની આગવી શૈલી ઊભી થઈ એ અગાઉ તેમની શરૂઆતની દસેક ફિલ્મોમાં હજી શૈલી ઉભરી રહી હતી. એ ગાળાની પ્રેમનગર, કંચન, દર્શન, માલા, નઈ દુનિયા, શારદા, સ્ટેશન માસ્ટર, કાનૂન જેવી ૧૯૪૦થી ૧૯૪૫ના ગાળાની ફિલ્મોમાં એક જુદા જ નૌશાદ સાંભળવા મળે છે.
નેશનલ રેકોર્ડ્સ કંપનીની ‘સ્ટેશન માસ્ટર’ અને અને બીજી બે ફિલ્મોની રેકોર્ડ્સની જાહેરાત પ્રકાશ પિક્ચર્સ નિર્મિત, સી.એમ.લુહાર દિગ્દર્શીત ‘સ્ટેશન માસ્ટર’ એ સમયની અનેક ફિલ્મોની જેમ સંગીતપ્રધાન ફિલ્મ હતી. તેમાં બધું મળીને બાર ગીતો હતાં, જે પં. ઈન્દ્ર, પી.એલ.સંતોષી, ચતુર્વેદી અને બી.આર.શર્મા વચ્ચે વહેંચાયેલાં હતાં.
આ ફિલ્મમાં સુરૈયાએ બાળ કલાકાર તરીકે અભિનય કર્યો હતો તેમજ ગીત પણ ગાયાં હતાં.
‘સાજન ઘર આયે‘ (રાજકુમારી, સુરૈયા, સાથીઓ), ‘ચલો ચલો રી સખી મધુબન મેં‘ (રાજકુમારી, સુરૈયા, સાથીઓ), ‘યે રેલ હમારે ઘર કી‘ (રાજકુમારી, પ્રેમ અદીબ, સાથીઓ), ‘અરે રાજા બડે જતન સે સીંચૂં‘, ‘બરસ ગઈ રામ બદરિયા કારી‘ જેવાં ગીતો સંતોષીએ લખેલાં હતાં. ‘મોરે પરદેસી સજન‘ ચતુર્વેદી દ્વારા લખાયું હતું. ‘કિસ આસ સે દિન કાટે‘ અને ‘ઈસ પ્યાર ને રાહત સે બેગાના બના ડાલા‘ શર્માએ લખેલાં હતાં. આ સિવાયનાં ચાર ગીતો પં. ઈન્દ્ર દ્વારા લખાયાં હતાં. એ ગીતો હતાં ‘બાબા ચૌકલેટ લાયે‘, ‘કભી હિમ્મત ન હાર બંદે‘, ‘બન્ની તેરા ઝૂલા હૈ અનમોલ‘ અને ‘કાયા કી રેલ નિરાલી’.
આ પૈકી ‘કાયા કી રેલ નિરાલી’ કોરસ ગીત હતું. આ ગીત લગભગ ટ્રેનના લયમાં સંગીતબદ્ધ કરેલું છે. તેના શબ્દો આ મુજબ હતા.
काया की रेल निराली,
काया की रेल निराली,
कर जायेगी स्टेशन खाली
रेल निराली, रेल निराली
कर जायेगी स्टेशन खाली,खाली,खालीरेल निराली, रेल निराली
काया की रेल निराली,
जा झटपट टिकट कटा ले,
जा झटपट टिकट कटा ले,
ये रेल नहीं रुकने की,
ये रेल नहीं रुकने की,
बिस्तर सामान उठा ले,ये रेल नहीं रुकने की,
ईन्जन ने सीटी दे डाली
रेल निराली, रेल निराली
काया की रेल निराली,
टिकटबाबु ने टिकट दे दिये,
पलने के सब टके ले लिये,
टिकटबाबु ने टिकट दे दिये,
पलने के सब टके ले लिये,संभल संभल कर चल रे मुसाफिर,
संभल संभल कर चल रे मुसाफिर,
दूर है तेरा गांव, हांआ..
दूर है तेरा गांव, हांआ…
उंचानीचा पलेटफारम, कहीं न फिसले पांव
उंचानीचा पलेटफारम, कहीं न फिसले पांव
तेरे संग है गौनेवाली
रेल निराली, रेल निराली,
काया की रेल निराली…
काया की रेल निराली…આ ગીતનો બીજો હિસ્સો ફિલ્મના અંત ભાગમાં છે, જેના શબ્દો આ મુજબ છે. ફિલ્મના અંત ભાગે 2.34.51થી છેક અંત સુધી તે સાંભળી શકાશે.
चली रेल, सब चले मुसाफिर
चली रेल, सब चले मुसाफिर
रह गये स्टेशनबाबू,
रह गये स्टेशनबाबू,
रह गया स्टेशन खाली,
रह गया स्टेशन खाली,
चली रेल, सब चले मुसाफिर
चली रेल, सब चले मुसाफिररह गये स्टेशनबाबू,
रह गये स्टेशनबाबू,
रह गया स्टेशन खाली,
रह गया स्टेशन खाली,
लो चली रेल मतवाली,
रेल निराली, रेल निराली,
काया की रेल निराली…
काया की रेल निराली…रेल निराली….
અહીં આપેલી આખી ફિલ્મની લીન્કમાં 0.30થી 3.04 સુધી આ ગીત સાંભળી શકાશે.
(તસવીરો નેટના અને વિડીયો ક્લીપો યુ ટ્યૂબના સૌજન્યથી)
શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી) -
હોય જો ખુલ્લાં આંખ કાન તો મળે સર્વેથી સાનભાન
કૃષિ વિષયક અનુભવો
હીરજી ભીંગરાડિયા
બધી જ બાબતોમાં આપણે જાણકાર હોઇએ એવું તો ઓછું બને. પણ જો આપણા આંખ-કાન ખુલ્લાં હોય, જિજ્ઞાસાભર્યા હોય તો ઘણીએવાર આપણી આંખો એવું કોઇ દ્રશ્ય પકડી પાડે અને આપણા કાન એવી કોઇ વાત સાંભળી જાય જે આપણા માટે સાવ નવી હોય, છતાં આપણા જ્ઞાનમાં ઉમેરો કરનારી બની જાય છે. જીવનમાં આપણને સૌ કોઇને આવા નાનામોટા પ્રસંગો જોવા-સાંભળવા મળ્યા જ કરતા હોય છે. અને આપણું વિચારતંત્ર જાગૃત હોય તો આપણા જ્ઞાનમાં ઉમેરો થયા કરતો હોય છે.
હું રહ્યો ખેડૂતજીવ ! એટલે ખેતી વ્યવસાયમાં ઉપયોગી થાય એવા કેટલાક નિરીક્ષણોથી મળેલા ઉકેલોની વાત કરું તો…….
[1] બાળકો ગુરુ બન્યાં : વાત છે 1980-82 ના ગાળાની. સૌરાષ્ટ્રમાં ગોલા-ઉમરાન કલમીબોર ઉગાડવાનો વાયરો ફુંકાએલો. અનુભવ નહીં છતાં પંચવટીબાગમાં બોરની કલમો બનાવવા અમે નર્સરી શરુ કરેલી. પ્લાસ્ટિકની થેલીઓમાં માટી ભરી બિયાં ઉગાડવાનું કામ ચાલે. એક જણ બે હાથે થેલીનું મોઢું પહોળું કરી રાખે અને બીજો જણ ખોબા વચાળેથી માટીની ધાર કરી થેલીમાં ભરે. જણ બે રોકાય છતાં ધાર્યું કામ ઉકલે નહીં. અમારા મુંઝારાનો કોઇ પાર નહીં. ઉપાય સૂઝે નહીં, કરવું શું ?
અમારું કુટુમ્બ સયુંક્તકુટુંબ [29 જણનું], બાળકોની સંખ્યાયે ઘણી. ઉનાળાનું વેકેશન. બાળકો બધાં આખોદિ’ અમારી સાથે વાડીએ જ હોય. વાડીમાં થઈ રહેલું નર્સરીનું કામ જોઇ તેઓએ પણ દૂર લીમડાને છાંયડે નર્સરી-નર્સરીની રમત આદરેલી. એ બધા અંદરોઅંદર ઝઘડતા તો નથીને એ જોવા હું એ બાજુ ગયો, ને જોયું તો તેઓ પણ થેલીઓમાં માટી ભરવાનું જ કામ કરી રહ્યા હતાં. પણ આ શું ? અહીં તો બધા અમારી જેમ બેબે જણ ભેગા મળી થેલીઓમાં માટી ભરવાને બદલે સ્વતંત્રરીતે જ દરેક જણ થેલીઓ ભરી રહ્યા છે ! દૂર ઊભા ઊભા મેં નિરીક્ષણ કર્યું તો ખ્યાલ આવ્યો કે તેઓની બાજુમાં પડેલ દેશી નળિયાના ઢગલામાંથી [દેશી નળિયાનો એક છેડો થોડો સાંકડો અને બીજો છેડો જરા પહોળો હોય] એકેક નળિયું ઉપાડી લાવી, સાંકડો છેડો થેલીના મોઢામાં ભરાવી, પહોળા ભાગને માટીના ઢગલામાં એવો ધક્કો મારી દબાવે કે નળિયું આખું માટીથી ભરાઈ જાય, પછી નળિયું ઊંચું કરી દે ત્યાં નળિયાં માહ્યલી માટી આપોઆપ થેલીમાં સરકી રહે ! હું તો ઘડીભર જોઇ જ રહ્યો ! પછી તો બધા મજૂરને એક એક નળિયું આપી બાળકોની પદ્ધત્તિથી સ્વતંત્રરીતે થેલીઓ ભરતા કર્યા. અને સુરત નાનાભાઇને ફોન કરી તળિયા વિનાના પ્યાલા હોય તેવા પૂંઠાના બોબીન મગાવી લીધાં અને નર્સરીનું કામ સરળ બન્યું. કહેવાનો ભાવાર્થ એ છે કે જે યુક્તિ અમને નહોતી સૂઝી તે બાળકોની બુદ્ધિએ અમને સુઝાડી, કહોને એ બાબતે બાળકો અમારા ગુરુ બની રહ્યાં !
[2] સૂર્યમુખીનું ખળું લેવાની રીત જડી : ઘણા વરસો પહેલાં અમે સૂર્યમુખીનું વાવેતર કરેલું. પાક બહુ સરસ થયેલો. મોટા થાળી થાળી જેવડા ફૂલ અને એમાં દાણા પણ ભરાયા ભરચક ! બિયાં પરિપક્વ થતાં લણી લણી નાખ્યાં ખળામાં અને સૂકાયા પછી લીધા ડંડા, ને માંડ્યા ધોકાવવા ! થાળીના ટુકડે ટુકડા થઈ જાય પણ અંદરથી બિયાં છૂટા પડવાનું નામ ન લે ! મીણ ભણી ગયા સૂર્યમુખીનું ખળું લેવા બાબતે. “આ પાક ક્યારેય ન ઉગાડવો” એવું નીમ લઈ લીધું જાણોને !
રવિપૂરામાં “ભાઇકાકા કૃષિકેંદ્ર” ખાતે સર્વદમનભાઇને ત્યાં કપીલભાઇ શાહ સાથે એક સેમિનારમાં જવાનું થયું.ત્યાં સૂર્યમુખીનું મોટું વાવેતર જોયુ. અરે ! એનું ખળું લેવાની કામગીરી પણ ચાલુ હોવાથી એ વિધિ ત્યાં જે પ્રત્યક્ષરૂપે જોવા મળી એની વાત કરું તો બેત્રણ જણા સૂર્યમુખીના પાકા પાકા ફુમકા લણી લણી લાવ્યે રાખતા હતા અને બાકીના બધા એ લીલેલીલા ફુમકામાંથી હાથની આંગળીઓ વડે વહાલથી પંપાળતા હોય એમ જ સહેજસાજ ભીંસ આપી બિયાં ફટાફટ જુદા પાડી રહ્યા હતા. માનો પંપાળીને કામ થતું હોય તે મારામારીથી નથી થતું ! અમારી જેમ ફુમકાને નહીં સુકવવાના કે નહીં ધોકાવવાના ! ખરું કહેવાય ! આ તો સાવ સહેલું- “સસ્તુ ભાડું ને સિદ્ધપૂરની જાત્રા !” કહ્યું છેને કે “અજાણ્યું ને આંધળું બેય સરખા” તે આનું જ નામ ! સર્વદમનભાઇની વાડીએથી સૂર્યમુખીનું ખળું લેવાની સાવ સરળ રીત જાણી.
[3] ફળઝાડની ડાળીઓને નીચે બાંધી રાખવી લાભદાયી : ઇઝ્રાયલના પ્રવાસમાં ઘણાબધા ફળબાગના વૃક્ષો જોવાનું થયેલું. આંબા,પેર, સફરજન, દાડમ જેવા ફળવૃક્ષોને ટુંકા અંતરે રોપી, તેને સમયે સમયે પ્રુનિંગ કરતા રહી, નાનાં રાખી, એકંદર વિઘાદીઠ વધુ ઉત્પાદન લેવાની અહીં અમલમાં મૂકાએલ પદ્ધતિથી તો વાકેફ હતા જ, પણ હજુ સુધી નહોતું જોયું તેવું અહીં એ જોવા મળ્યું કે દરેક વૃક્ષના થડથી મીટરની દૂરી પર ફરતા ફરતા લોખંડના ચાર ચાર ખુંટા ખોડેલા જોયા, અને ફળવૃક્ષને પ્રુનિંગ કર્યા પછી ફૂટી નીકળેલી કુણી તીરખીઓને દોરીથી બાંધી, નીચી વાળી, લોખંડના ખુંટા સાથે બાંધી દીધેલી જોઇ ! મનમાં થયું, અરે ! આવું શુંકામ ? પૂછતા ઉત્તર મળ્યો કે “ આ રીતે નીચી રાખેલી ડાળીઓમાં જે ફળો લાગે છે તે ઊંચેરી ડાળીઓમાં લાગેલા ફળોની સરખામણીએ કદમાં મોટાં અને ગુણવત્તામાં વધુ સારા હોય છે”, લ્યો કરો વાત ! મિત્રો ! આપણે તો ઝાડવાની નીચે નમેલી ડાળીઓ “નડતરરૂપ છે” કહી, કાપી નાખી, ઝાડવાને વધુ ઊંચું બનાવવાની મહેનતમાં હોઇએ છીએ ! ઇઝ્રાયલ અને આપણી વચ્ચે ખેતીની સમજ બાબતે કેટલો બધો ફરક ?
[4] મૂળિયાંને ડ્રીપરમાં ઘૂસવાની મનાઈ ! : ઇઝ્રાયલમાં કીબુત્ઝના બગીચાઓમાં બદામ, સફરજન, પેર, દાડમ જેવા બધાં વૃક્ષો જોયા લીલાછંમ અને ફાલથી ભાળ્યા લથબથ ! પણ પિયત માટેની કોઇ ધોરિયા-ખામણા કે ડ્રીપની લેટરલ સુદ્ધાં નજરે નહીં ચડતાં અમે પૂછી બેઠા કે “ શું ? તમારે ત્યાં તળના પાણી જ એટલાં ઉપર છે કે જેથી વૃક્ષોનાં મૂળિયાં આપમેળે જ પાણી મેળવી લે છે ?” જવાબ મળ્યો, “ના, એવું નથી, પણ દરેક ઝાડના થડથી એક મીટરની દૂરી પર બન્ને બાજુ એક એક લેટરલ જમીનમાં 6 ઇંચ ઊંડે દબાવીને રાખેલી હોય છે, એના દ્વારા અમે પિયત આપીએ છીએ” તરત જ મેં કહ્યું “અરે ભૈલા ! એમ કરવાથી તો ડ્રીપરોમાં પાકના મૂળિયાં ઘૂસી જઈ, ડ્રીપરને જામ કરી દે છે એવો અનુભવ અમને છે.” મારી વાત સાંભળી એમણે શું જવાબ આપ્યો કહું ? એણે કહ્યું,” એ બધું તમારે ત્યાં ઇંડિયામાં થઈ શકે, આ ઇઝ્રાયલ છે ઇઝ્રાયલ ! અહીં મૂળિયાંઓને ડ્રીપરથી 6 ઇંચ દૂર જ રહેવું પડે !” પછી એમણે ચોખ કર્યો કે અમે પાણી સાથે એવું રસાયણ [જેની ભારતમાં છૂટ નથી} ભેળવીએ છીએ કે મૂળિયાં એનાથી દૂર જ રહે ! અને હવે તો એવા ફીલ્ટરની શોધ થઈ ગઈ છે કે એમાંથી પસાર થયેલ પાણીવાળા ડ્રીપરોથી મૂળિયાં થોડા છેટાં જ રહે. છે ને ઇઝ્રાયલની કમાલ !
[5] મગફળીના પાકને પ્લાસ્ટિકનું ઢાંકણ ? બેડ પર પ્લાસ્ટિક પાથરી તરબૂચની ખેતી થતી હોય કે પપૈયા-કેળ જેવા પાકની ખેતી પ્લાસ્ટિકનું આવરણ કર્યા પછી કરાતી હોય તેવું સાંભળ્યું અને જોયું પણ હતું. પણ “મગફળી” ની ખેતી કંઇ પ્લાસ્ટિકના મલ્ચિંગ થકી થોડી કરી શકાય ? અન્ય પાકોને તો એનાં મૂળિયાં ઉપર પ્લાસ્ટિક ઢંકાઇ રહેતું હોય, એ એને લાભકારી હોય.પણ મગફળી પાકમાં તો છોડવાની ડાળીઓમાંથી સૂયાને ઉતરી જમીનમાં જવાનું હોય ! ડાળી અને જમીન વચ્ચે પ્લાસ્ટિકનું પડ આવી જાય તો પ્લાસ્ટિક સોંસરવા સૂયા જમીનમાં જાય શી રીતે ? પ્રશ્નનો જવાબ જડતો નહોતો.
પણ ચીનના પ્રવાસ દરમ્યાન જાણ્યું કે બેડ પર સાવ પાતળું 5-6 માઇક્રોનનું પાણી કલરના પ્લાસ્ટિકનું મચિંગ કરી ઊભડી મગફળી ઊગાડાય છે અને આપણા નાના 16 ગુંઠાના વિઘે 40-50 મણ નહીં, 70 અને 75 મણ તો અવળી અંટીએ ઉતરી પડે છે એ અમે ચીનમાં રૂબરુ જઈને જોયું છે, મગફળીના ઊભા પ્લોટમાંથી એક ગુંઠો જમીન માપી, તેમાં ઊભેલ છોડવા જાતે ખેંચી, એનાં ડોડવા અલગ કરી, એનું વજન કરી, બરાબરનું ગણિત કરી- ઉતારો કાઢ્યા પછી આ વાત કરી રહ્યો છું. આટલું જાણ્યા પછી તો પંચવટીબાગમાં અને અન્ય ઘણા ખેડૂતોની વાડીઓમાં આ પ્રયોગ કરી જોયા અને આ પદ્ધત્તિથી ઉત્તમ પરિણામો મેળવી શકાય છે એ સાબિત થયું. કહો, ચીન પાસેથી મગફળીની ઉત્તમ ખેતી પદ્ધત્તિ જાણવા મળી જ ને !
[6] ઝાડવું એક પણ થડિયાં અનેક ! ; હિરાભાઇ કરમટા [મો.63531 44074] મારા મિત્ર. એકવાર વેરાવળ બાજુની એની વાડીએ જવાનું થયું. ચીકુડીનું મોટું પ્લાંટેશન. ઘેઘૂર ઝાડવાઓને ફળોએ લટરલૂમ જોઇ હૈયું હરખાઇ રહ્યું. આવા સરસ ઝાડ અને આટલાં બધાં ફળોની ઠાંહણી ? ઝાડવાઓને શી શી માવજત આપી છે એ બાબતે વાતચીત કરતા મારું ધ્યાન બાજુની ચીકુડીના ખામણાં બાજુ ગયું. વાતચીત બંધ થઈ ગઈ અને નજર ખોડાઇ ગઈ એ ઝાડવાની નીચે જ ! આ શું ? વડલાને વડવાઇઓ હોય, એ વડવાઇઓ લોંઠકી બની થડ જેવો ટેકો પૂરતી હોય એવું તો જોયું છે,, પણ ચીકુડીના ઝાડવાને કંઇ વડવાઇઓ હોય ? આ કોઇ ચીકુની નવી જાત વાવી છે કે શું ? હું તો જોઇ જ રહ્યો, એક ચીકુડીની નીચે, બીજીની નીચે, ત્રીજી-ચોથી અરે, અરે આ શું ? જ્યાં નજર ફરે ત્યાં દરેક ચીકુડીને ત્રણ ત્રણ કે ચચ્ચાર થડિયાં ભળાઇ રહ્યાં છે ! હું તો તખત પામી ગયો. ખરું કહેવાય ભાઇ ! ઝાડવું એક અને થડિયાં અનેક !
હીરાભાઇને પૂછતાં ખ્યાલ આવ્યો કે હા, ગણતરી પૂર્વક એમના મોટાભાઇએ ચીકુના ઝાડને વધુ પોષણ પૂરું પાડવા ઝાડની નીચે રાયણના પઠ્ઠા ઉછેરી, ચીકુની ડાળી સાથે ભેટકલમ કરી, ઝાડવાને વધારે થડિયાંની ભેટ ધરી, વધારે તંદુરસ્તી બક્ષી, અઢળક ઉત્પાદન આપવા સક્ષમ બનાવ્યાં છે. એક દ્રષ્ટિવંત ખેડૂતની કોઠાસૂઝ કેવું સરસ પરિણામ લાવી શકે છે તે અહીં જાણ્યું.
[7] ખભાની ભેરુ કેડને બનાવી : એ તો હવે મોલાતમાં દવા છંટકાવના બેટરીવાળા પંપ આવી ગયા એટલે છાંટનારના ખભાને ઓછું આલ પડે છે. બાકી જ્યારે પંપને હેંડલ મારવાના થાય ત્યારે ખભાને બે બાજુનો માર પડતો હોય છે. એક તો 16 લીટર અંદર ભરેલ પ્રવાહીનું વજન ઉપાડવાનો ભાર અને બીજું હેંડલ ઉંચું-નીચું કરવામાં લાગતા ઝટકાનું દબાણ ! છાંટનારના ખભા એન એન દુખી જતા હોય છે એવો અનુભવ સૌની સાથે મારો પણ છે જ.
આમાંથી ઉગરવા પંપ પર પીઠ સાથે લાગનાર ભાગ સાથે પોચી ગાદી અને ખભાના પટ્ટા પર પણ ગાદીના આવરણ જેવા પ્રયત્નો પંપ-કંપનીઓએ કરી જોયા છે, પણ એમાં ખાસ ફાયદો ખભાને થયો નથી. આ ખભા દુ;ખવાનો વહમો અનુભવ તો મને પણ છે જ. હુંયે વિચાર્યા જ કરતો હતો કે શું કર્યું હોય તો આમાં રાહત થાય ? મુંઝવણને સંશોધનની માતા કહી છેને ! એક વિચાર એવો આવ્યો કે ખભા સિવાય શરીરનું બીજું કોઇ અંગ ખરું કે જે આ દુ;ખમાં ભાગ પડાવી શકે ? મારું ધ્યાન કેડ [કમર] બાજુ ગયું. પ્રયોગ આરંભ્યો. મેં એક ફાળિયું વળ દઈ ટાઇટફીટ રીતે કેડે વિંટાળ્યું, અને પ્રવાહી ભરેલ પંપના પટ્ટા ખભે ભરાવી, પંપનો નીચલો કાંઠો પંપનું વજન કેડે બાંધેલ ભેટ ઉપર આવે એ રીતે ટેકાવી દીધો. અને પછી છંટકાવનું કામ ચાલુ કર્યું, તો ખભાને ઘણી હળવાશ રહી. આખા પંપનું વજન કમરબંધે જ ઊપાડી લીધું-ખભાને તો માત્ર પંપને ટેકાવી રાખવા પૂરતું જ કામ કરવાનું રહે. કામ કરતા કરતા હાથ લાગેલ આ કીમિયો હવે તો અમારી વાડીએ રોજિન્દો વ્યવહાર બની રહ્યો છે.
[8] અને હવે બે અનુભવ ખાણી-પીણી બાબતેના :
[અ] સીતાફળ ખાવાની સરસ રીત જડી : બોર, જાંબુ, દ્રાક્ષ, રાયણ જેવા ફળો સીધા હાથથી મોંમાં મૂકી ખાઈ શકાય. દાડમને દાણાં કાઢી ખવાય. જામફળ, સફરજન જેવાને સુધારી-ચીરીઓ કરી ખવાય અને કેરી જેવા ફળને ઘોળીને રસ કાઢી ખવાય. પણ સીતાફળને ન સીધું મોઢું મારી ખાઇ શકાય, ન તેનો રસ કાઢી શકાય કે ન ચીરીઓ કરી શકાય ! પાછું સીતાફળ ભાવે સૌને બહુ, પણ ખાવામાં આંગળાં બગડે અને ગોબરવેડા થાય તે વધારામાં !
પણ સીતાફળને ખાવાની ઉત્તમ પદ્ધત્તિ અમે નિહાળી ગાલાફાર્મ-દેહરીમાં. ત્યાં અમે મુલાકાતે ગયેલા. તેના માલિકે જે રીતે સીતાફળ ખાધું, અમે એ જોયું અને અમે પણ એ રીતે ખાતા થઈ ગયા એની વાત કરું તો…ફળનું દીટું નીચે રહે તેમ એક હાથમાં ફળ પકડવું. બીજા હાથે ફળની ઉપર ઉપરની પાંચ-છ કળી પરથી છાલ ઉપાડી લેવી. પછીથી સ્ટીલની ચમચી ખુલ્લી કરેલ કળીમાં દબાવી, થોડી પેશીઓ ચમચીમાં લઈ ખાવાનું શરૂ કરવું. એ રીતે ચમચી દ્વારા ફળનું આખું કોચલું હાથમાં રાખી, આખા ફળનો માવો જેમ કપમાંથી આઇસ્ક્રીમ ખાતા હોઇએ એમ હાથ બગાડ્યા વિના લિજ્જતથી ખાઇ શકાશે. કરી જોજો અખતરો ! જામો પડી જાશે.
[બ] “પોષક-કોફી” પોતાની વાડીમાંથી જ મળી ગઇ : ઘણી વાર એવું બનતું હોય છે કે આપણે ત્યાં મહેમાન આવ્યા હોય અને સ્વાગતમાં “ચા” નથી પીતા એમ કહે તો ? તો આપણે “કોફી”નો આગ્રહ કરતા હોઇએ છીએ. બજારમાંથી જે “કોફી-પદાર્થ” લાવીએ છીએ તેમાં કેટકેટલા રસાયણો ભળેલા હોય છે તેની ખબર આપણને તો હોતી નથી. એટલે એનાથી થતા ફાયદાની વાત તો બાજુ પર રહી-પણ મહેમાનને નુકશાન કેટલું કરશે એ નક્કી નથી. એવી કોફી આપણે પાવી ન હોય તો શું કોફી પાવી જ નહીં ? જરૂર પાવી,પણ કઈ કોફી ? તો સાંભળો…..જે વાસણમાં કોફી બનાવવી હોય તે વાસણને ચૂલા પર મૂકી, તેમાં જેટલા કપ કોફી બનાવવાની ગણતરી હોય તેટલી ચમચી આખેઆખી કાચી મેથી નાખવી. ધીમા તાપે પૂરેપૂરી શેકાવા દીધા પછી એમાં દૂધ ઉમેરી, જોઇતાપૂરતું ગળપણ [ખાંડ]નાખી, બે ઉફાળા આવવા દઈ ગળણીથી ગાળી લઈ, કપ કે રકાબીમાં મહેમાનને પીરસી દેવી.મહેમાનને આ કોફી પીને મજા આવી જશે એની ખાતરી અમે આપીએ છીએ. આ કોફીની વિશેષતા એ છે કે એ આપણી પોતાની વાડીમાં પાકતી, કોઇ પણ ભેળસેળ અને રસાયણમુક્ત, છતાં સાવ સસ્તી અને આરોગ્યવર્ધક-સ્વાદ અને સુગંધમાં સૌને ચડી જાય તેવી આ મેથીની “પોષકકોફી” બનાવી મહેમાનને તો પાજો અને પી જો જો, જામો પડી જાશે !
સંપર્ક : શ્રી હીરજી ભીંગરાડિયા , પંચવટીબાગ, માલપરા જિ.બોટાદ [મો.+91 93275 72297] ǁ ઈ-મેલઃ : krushidampati@gmail.com
-
‘વિજ્ઞાન વિચાર’ : પ્રકરણ ૧લું – વિજ્ઞાન એટલે શું’? – વિજ્ઞાનની પધ્ધતિ – તથ્ય અને તથ્ય વ્યવસ્થાપ્રાપ્તિ
આજથી લગભગ ૧૦૦ વર્ષ પહેલાં વિજ્ઞાન પર લખાયેલ એક પુસ્તકને દર મહિને એક એક પ્રકરણના હિસાબે વેબ ગુર્જરીના વાચકો સમક્ષ રજુ કરવાનો આ એક પ્રયોગ છે.
આજથી ૧૦૦ વર્ષ પહેલાં વિજ્ઞાન જેવા વિષય પર ગુજરાતી ભાષામાં શું લખાયું હતું અને કેવી શૈલીનો પ્રયોગ થયો હતો તે જાણવા ઉપરાંત વિજ્ઞાનની ઘણી મૂળભુત બાબત વિશે પણ માહિતી મેળવવાનો આ પ્રયોગનો ઉદ્દેશ્ય છે. અહીં મૂળ પુસ્તકનાં લખાણને તેનાં મૂળ સ્વરૂપે જ મુકવાનો પ્રયાસ કરેલ છે.
સંપાદન મડળ – વેબ ગુર્જરી
તથ્ય પ્રાપ્તિ
વિજ્ઞાનના અંતિમ પરિણામોના સત્યનો મુખ્ય આધાર આ પ્રાથમિક તથ્યની વાસ્તવિકતા ઉપર રહે છે અને તેથી આ કાર્ય ઘણું જ સંભાળથી કરવું પડે છે. વિજ્ઞાનની “ ચોકકસ ” ગણાતી શાખાઓમાં ખગોળવિદ્યા પ્રથમ છેઃ કારણ કે તેનાં તથ્યો હજારો વર્ષોથી નિર્ણિત થતાં આવે છે. પ્રાચીન સમયમાં જ્યોતિષની દષ્ટિએ ખગોળવિદ્યાનો અભ્યાસ યતો તેથી ગ્રહો અને નક્ષત્રો સિવાય દૂરના તારા સંબંધી મનુષ્યનું જ્ઞાન ઘણું ઓછું હતું. તે જ્ઞાન ચોકસાઇથી મેળવનારા અને આકાશનો નકશો તૈયાર કરનારા ખગોળવેત્તાઓએ વર્ષો સુધી મહેનત કરી છે. ટાઈકોયાહી (૧૫૪૬-૧૬૦૧) નામના ઉમરાવ કુટુંબના એક ખગોળવેત્તાએ પચીસ વરસ સુધી ફક્ત આકાશના તારાઓનું નિરીક્ષણ કરી તેની નોંધ લીધા કરી હતી. તેના ચોક્કસ નિરિક્ષણને લીધે કેપ્લરનું નિયમશોધનનું કામ સરળ થયું હતું. હર્ષલ નામનો ખગોળવેત્તા વર્ષો સુધી આખી રાત તારાની ગતિની દૂરબીનવતી નોંધ કરતો, શ્વાબે નામના એક ખગોળવેત્તાએ સૂર્યમાં દેખાતાં ધાબાં ત્રીસ વરસથી વધુ સમય સુધી રોજ દૂરબીનથી તપાસ્યાં છે, હજુ પણ આકાશ જોવાનું અને નવા તારાઓ નીરખવાનું અને તેમના ચોક્કસ સ્થાનનું નિર્ણય કરવાનું કામ પૂરૂં થયું નથી. સેંકડો વર્ષો પહેલાં શરૂ થયેલું તારાની યાદી બનાવવાનું કામ અખૂટ મહેનત અને શ્રમ ઉઠાવવા છતાં હજુ પણ સમાપ્ત થયું નથી, એ ઉપરથી વિજ્ઞાનની હકીકતો ઉપરથી તથ્યો ઉપજાવવાનું કામ કઠિન છે તેનો ખ્યાલ આવશે.
તથ્યની વ્યવસ્થા
આ પ્રમાણે તથ્યો એકઠાં કર્યા પછી પણ તેમને વર્ગ પાડીને વ્યવસ્થાપૂર્વક ગોઠવવાનું કામ સહેલું નથી. અસંખ્ય હકીકતોને ત્રુટક રીતે એકઠી કરવાથી અને તેમની માત્ર મોટી સંખ્યાથી મનુષ્યની બુદ્ધિ તેમાંથી લાભ ઉઠાવી શકતી નથી. પરંતુ આ ત્રુટક હકીકતોને ક્રમવાર અને વ્યવસ્થાપૂર્વક ગોઠવતાં તેમાથી કાંઈક નિયમ અને વ્યવસ્થાનો ઉદ્ભવ થાય છે ત્યારે જ જ્ઞાનનો ખરો વધારો થાય છે. વિચાર અને વ્યવસ્થા વગર હકીકતો પ્રાપ્ત કરવામાં સમય અને મહેનતનો વ્યય વ્યર્થ જાય છે. નવા પ્રાણીઓની શોધ કરવી, નવા નવાં રાસાયણિક દ્રવ્યો બનાવવાં, ભૂગોળના અજ્ઞાત પ્રદેશોની શોધ અને નોંધ કરવી વગેરે કેવળ તથ્યો એકઠાં કરવાનાં કામ અગત્યનાં છે, પરંતુ આ તથ્યોને જ્યાં સુધી ક્રમવાર અને વ્યવસ્થાપૂર્વક ગોઠવવામાં આવે નહે ત્યાં સુધી તે ઉપયોગી થતાં નથી. કેવળ નવાં તથ્યો શોધવાની જિજ્ઞાસાને બદલે જૂના નિયમોની શોધમાં અને તેમની વાસ્તવિકતાની વધુ સાબિતી મેળવવાને માટે જ પ્રયાસો થવા જોઈએ. નવાં રાસાયનિક દ્રવ્યો ફક્ત શોખને માટે બનાવાતાં નથી. પણ અમુક રાસાયનિક સંયોજન કે બંધારણના નિયમોની વાસ્તવિકતા સિદ્ધ કરવાના હેતુથી જ એ પ્રયોગો કરવામાં આવે છે. નહિ તો પછી હેતુ વગરની એ બધી પ્રવૃત્તિ વ્યર્થ જાય છે, આવી જ રીતે બીજા વિષયોમાં પણ વિજ્ઞાનનાં નવાં તથ્યો અમુક નિયમ કે અમુક વિચારસંહિતાના સમર્થનને માટે શોધવામાં આવે છે. તેવી શોધમાં ઘણીવાર નવી નવી વિચિત્ર ઘટનાઓ પણ મળી આવે છે, અને તે ધટનાઓની વ્યવસ્થાપૂર્વક ગોઠવણ કરવાનું કામ ઘણું અગત્યનું છે. પક્ષીઓના સંચાર સંબંધી તથ્યો એકઠાં કરનાર એક વૈજ્ઞાનિકને તે તથ્યો એકઠાં કરતાં જેટલો સમય લાગ્યો હતો તેના કરતાં વધુ સમય તેમનુ’ પૃથક્કરણ કરીને, તેમને વ્યવસ્થાપૂર્વક ગોઠવવામાં લાગ્યો હતો. એ અને એનાં જેવા અનેક અન્વેષકોનાં દૃષ્ટાંતો પ્રસિદ્ધ છે.
આ વ્યવસ્થાપૂર્વક વર્ગીકરણનું પ્રયોજન નિયમશોધનનું છે . અસંખ્ય ત્રુટક અને અસંબદ્ધ લાગતાં તથ્યોમાંથી એક નિયમ તારવવો એ ધણા શ્રમનું કાર્ય છે. કેટલાએક પ્રતિભાશાળી વૈજ્ઞાનિકો પોતાની કલ્પનાર્શાક્તિ ઉપર આધાર રાખીને આ શ્રમ બચાવી લે છે. જડ અ’ધકારમાંથી જેમ બ્રહ્મના ચિતનથી[1] સૃષ્ટિનું સર્જન થયું ગણાય છે, તેવી જ રીતે ત્રુટક અસંખ્ય અને વિવિધ હકીકતોના અંધકારમાંથી વૈજ્ઞાનિકોને ચિતનથી એ હકીકતો સમજાનવનાર નિયમનું ઘણીવાર ઓચિંતુ સ્ફુરણ યાય છે; આ સ્ફુરણમાં કલ્પનાશક્તિ ધણીવાર ઉપયોગી યઈ પડે છે. ન્યૂટનને ગુસ્વાકર્ષણનો નિયમ ઝાડપથી સફરજનને પડતું જોવાથી સ્ફુર્યો હતો એમ કહેવાય છે. ડાર્વિનને ઉત્ક્રાન્તિતાદ માલ્થસના ‘અતિ-પ્રજનન’ એ તિષયના પુસ્તક ઉપરથી સ્ફુર્યો હતો; શક્તિના સંરક્ષણનો નિયમ પણ મેયર નામના દાક્તરને જ્વરમાં દરદીઓના અશુદ્ધ રકતનો અસાધારણ લાલ રંગ જોવાને લીધે સ્ફુર્યો હતો. (ઉષ્ણ પ્રદેશોમાં લોહીનુ’ ભસ્મીકરણ[2] ઓછું થાય છે; તેથી ખોરાક ઓછો લેવાય છે; તેથી ખોરાક અને બળના સંબધ વિષે વિચાર કર્યો હતો.) તે છતાં આવાં સ્ફુરણોમાં કે કેવળ કલ્પનાર્મા સાફલ્ય નથી; ત્રણે દષ્ટાંતોમાં સ્ફુરણા મળ્યા પછી તેમતી કલ્પનાને સિદ્ધ કરતાં એ દરેક અન્વેષકને પંદરથી વીસ વર્ષ લાગ્યાં હતાં, અને એટલાં વર્ષોને અંતે જ તેમણે પોતાના સિદ્ધાન્તો જાહેર કર્યા હતા. એમની કલ્પનાશકિતના કરતાં એમની મહેનત, ખ’ત અને ધીરજ એ વિજ્ઞાનના ઇતિહાસમાં વધારે યાદગાર રહેશે.
હવે પછીના અંશમાં “નિયમશોધન”વિશે વાત કરીશું.
ક્રમશઃ
[1] “Spirit brooding over chaos”
[2] Oxidation
-
પ્રદૂષણને ફેલાવે છે કોણ?
ફિર દેખો યારોં
બીરેન કોઠારી
ઈસુનું વધુ એક વર્ષ પૂરું થયું અને વધુ એક નવું વર્ષ આરંભાયું. સામાન્ય રીતે વર્ષાન્તે વીતેલા વર્ષની મહત્ત્વની ઘટનાઓ પર નજર નાખવાનો અખબારી રિવાજ છે. હવે સામાજિક નેટવર્કિંગ માધ્યમના યુગમાં અનેક લોકો પોતાની વ્યક્તિગત ઘટનાઓનો પણ હિસાબ જાહેરમાં માંડે છે. અલબત્ત, વ્યક્તિગતથી લઈને સાર્વત્રિક સ્તરનો વ્યાપ ધરાવતી કેટલીક બાબતો વિશે ભાગ્યે જ વાત થાય છે. આપણે સૌ જાણીએ છીએ કે આપણી પૃથ્વી પર હવા, પાણી અને જમીનના પ્રદૂષણમાં જબ્બર વધારો થઈ રહ્યો છે અને તેનાથી થતી વિપરીત અસરો હવે છાની રહી નથી. એ બાબતે જાતભાતની આંતરરાષ્ટ્રીય બેઠકો ભરાય છે, કાગળ પર નીતિઓ બનાવાય છે, તેમાંથી થોડીઘણીનો અમલ થતો હશે એમ માનીએ તો પણ સરવાળે પૃથ્વીના પ્રદૂષણમાં થોડોઘણો ઊમેરો કરીને આવી બેઠકોનું સમાપન થાય છે.
મોટા ભાગના લોકોને હજી પ્રદૂષણની આ સમસ્યા સામૂહિક જણાય છે અને તેઓ એમ માને છે કે આમાં વ્યક્તિગત સ્તરે ભાગ્યે જ કશું થઈ શકે. આપણા ગુજરાતનું જ એક ઉદાહરણ જોઈએ. ૨૦૨૩ના નવેમ્બરની ૨૮મીએ ગિરનારની લીલી પરિક્રમા સમાપન પામી હતી. પાંચ દિવસ ચાલેલી આ પરિક્રમા દરમિયાન સાડા તેર લાખ જેટલા લોકો ઊમટી પડ્યા હતા. પરિણામ? પાંચ દિવસના અંતે એકઠો થયેલો આશરે દોઢસો ટન એટલે કે દોઢ લાખ કિલોગ્રામ જેટલો કચરો. અહીં આવનારા પ્રવાસીઓને શ્રદ્ધાળુ, યાત્રાળુ કે ભાવિક ભક્ત તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેમની શ્રદ્ધા કે ભક્તિ તેમને સીધોસાદો માનવધર્મ શીખવી કે સમજાવી શકતી નથી. પુણ્યનું ભાથું બાંધવા જતાં તેઓ પૃથ્વીને પ્રદૂષણનું ભાથું બંધાવી આપે છે.
ગિરનાર પરિક્રામા, ૨૦૨૩ બાદની સ્થિતિ – સાંદર્ભિક તસવીર – નેટ પરથી અને આ સ્થળ કંઈ અપવાદ નહીં હોય! જ્યાં કોઈ પણ પ્રકારના મેળાવડા ભરાતા હશે- ચાહે એ ધાર્મિક હોય, સામાજિક હોય, રાજકીય હોય કે પ્રવાસનસ્થળોના હોય, ત્યાં સ્થિતિ ઓછેવત્તે અંશે આવી જ રહેવાની. કચરાના ઢગલા કે ઊકરડા જોઈને આપણને સૌને કદાચ શૂરાતનની અને નિર્વેદની મિશ્ર લાગણીઓ થતી હોય છે. શૂરાતન એ વાતનું કે આવડા મોટા કચરાના ઢગમાં આપણું કશું પ્રદાન ન હોય એ કેમ ચાલે? અને નિર્વેદ એ વાતે કે કચરાનો આવડો મોટો ઢગ ખડકાયો હોય ત્યાં આપણા એકના ચિંતા કરવાથી શું વળવાનું?
ધર્મ, જાતિ, રાષ્ટ્રના નામે એવું અફીણ પીવામાં સમસ્ત માનવજાત મસ્ત છે કે ખુદ તેના અસ્તિત્વ માટે દિન બ દિન ખતરારૂપ એવી, પ્રદૂષણ જેવી અનેક સમસ્યાઓની ચર્ચા ભાગ્યે જ થતી જોવા મળે છે અને જ્યાં થાય છે ત્યાં પણ નામની જ. પૃથ્વીના વાતાવરણના રક્ષણમાં મહત્ત્વની ભૂમિકા અદા કરતા ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ અને તેના થકી થતી ‘ગ્રીનહાઉસ અસર’થી હવે સૌ કોઈ વાકેફ છે. પાછલાં વરસોમાં ઔદ્યોગિકરણમાં થયેલી અનેકગણી વૃદ્ધિ અને અશ્મિજન્ય ઈંધણના બેફામ ઉપયોગને કારણે પૃથ્વી પરના તાપમાનમાં સતત વધારો થતો રહ્યો છે, જેમાં બીજાં અનેક પરિબળો ઉમેરાતાં રહ્યાં છે. આ સમસ્યા કોઈ એકલદોકલ દેશની નહીં, પણ સમગ્ર વિશ્વની છે. આ મામલે એકસમાન ભૂમિકા પર વાત કરવા કોઈ રાષ્ટ્ર તૈયાર નથી, કેમ કે, તેમને ઝઘડવા જેવી બીજી અનેક સમસ્યાઓ છે. આ મુદ્દા તેમની પ્રાથમિકતામાં જ નથી. પોતાના ટૂંકા ગાળાના હિત સિવાય બીજી એકે બાબતમાં તેમને રસ નથી. ક્યારેક કોઈ આંતરરાષ્ટ્રીય સંમેલનોમાં જળવાયુ પરિવર્તન જેવો મહત્ત્વનો મુદ્દો છેડાય તો પણ એ ચર્ચા માટે નહીં, સામસામી આક્ષેપબાજી માટે. સામાન્ય રીતે વિકસીત દેશો તમામ નૈસર્ગિક સ્રોતોનો બેફામ દુરુપયોગ કરીને દોષનો સમગ્ર ટોપલો વિકાસશીલ અથવા ગરીબ દેશોના માથે નાખવાનો પ્રયત્ન કરે છે. વિકાસશીલ કે ગરીબ દેશના કોઈક નેતા કદીક સામો જવાબ વાળે તો પણ એ દલીલબાજીથી વિશેષ નથી હોતો, કેમ કે, એમાં છેવટે મૂળ સમસ્યાની ચર્ચા કોરાણે જ રહી જાય છે.
પહેલાં પણ એ હતું, અને હવે આજે ઝડપી પ્રસરતી તેમજ સુલભ બનેલી માહિતીના યુગમાં માહિતીને આપણે આપણા સામાજિક પરિવેશ અનુસાર જોઈએ છીએ કે તેનું અર્થઘટન કરીએ છીએ. પર્યાવરણની નીતિઓ વિવિધ સમુદાયને એકસમાન નહીં, પણ અલગ અલગ રીતે અસર કરે છે. જેમ કે, અશ્મિજન્ય ઈંધણના ઉપયોગને ઘટાડવા અંગેની નીતિનો કોલસાના ખાણકામ સાથે સંકળાયેલો વર્ગ વિરોધ કરશે. આવી નીતિ સીધેસીધી તેમની આજીવિકાને અસર કરે છે એટલે તેઓ આમ વિચારે એ સ્વાભાવિક છે. એ જ રીતે જળવાયુ પરિવર્તન અંગે વિવિધ ધર્મ કે આસ્થા ધરાવતા સમુદાયના વિચારો અલગ હોઈ શકે. મોટા ભાગના દેશોમાં ધર્મ અને અન્ય સમુદાયના વિવિધ ફાંટા હોય છે, પણ આપણે ત્યાં ‘બાર ભાયા અને તેર ચોકા’ જેવો ઘાટ કાયમી ધોરણે હોય છે. માનવજાતના મૂળભૂત ગૌરવ અને ગરિમાના સ્થાપન માટે તેઓ એકમત નથી થઈ શકતા, ત્યાં પૃથ્વી પરના પ્રદૂષણ કે તેને અસર કરતા જળવાયુ પરિવર્તનના મુદ્દે તેઓ એકત્વ સાધે એ વિચારવું વધુ પડતું છે.
જળવાયુ પરિવર્તન ક્ષેત્રે જાગૃતિ લાવવા માટે એકાદ દાયકાથી કાર્યરત એવા ખ્યાતનામ અમેરિકન અભિનેતા અને ઑસ્ટ્રિયાના વતની આર્નોલ્ડ શ્વાર્ઝનેગરે એક મુલાકાતમાં કહેલું: ‘વૈશ્વિક જળવાયુ પરિવર્તન વિશે તેઓ વાત કરતા રહેશે તો કશું વળવાનું નથી, કેમ કે, કોઈને એની પડી નથી. મારું એ કહેવું છે કે કહેવાની રીત બદલીએ અને એના વિશે જુદી ભૂમિકાએ વાત કરીએ. લોકોને કહીએ કે અમે પ્રદૂષણની વાત કરી રહ્યા છીએ. તેને લીધે જળવાયુ પરિવર્તન થાય છે અને પ્રદૂષણ વિનાશ કરે છે.’
આર્નોલ્ડની વાતનો સાર એટલો જ કે વેળાસર સમજો, વાતોનાં વડાં બંધ કરો અને સૌને સીધી ને સ્પષ્ટ ભાષામાં જણાવો કે પ્રદૂષણને નાથશો નહીં તો મરી જશો.
‘ગુજરાતમિત્ર’માં લેખકની કૉલમ ‘ફિર દેખો યારોં’માં ૧૧ – ૦૧ – ૨૦૨૪ના રોજ આ લેખ પ્રકાશિત થયો હતો.
શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી) -
પતંગ આકાશમાંથી બધું જુએ છે
મંજૂષા
વીનેશ અંતાણી
ખુલ્લા આકાશ નીચે ઊભા રહીને પતંગ ચગાવવાનો દિવસ ફરી આવી ગયો. ઉત્તરાયણ આપણો પ્રિય તહેવાર, આકાશ ભણી નજર રાખીને નાચવાકૂદવાનો ઉત્સવ. આખું આકાશ સર કરવાની ઉત્તેજનાનો અવસર. અતિ આનંદ અને ઉલ્લાસના આ સમયે થોડાં વર્ષો પહેલાંના કોરોના કાળ અને લોકડાઉનની કેદનો સમય મનમાં ચીરો પાડી જાય છે. થોડી વાર મન પાછું પડે પરંતુ તરત બધું ખંખરી નાખીને બૂમ પાડી ઊઠીએ છીએ – ચાલો, બધાં પતંગ ચડાવવા ધાબે!
પતંગ અને જીવનની ફિલસૂફી વચ્ચે ગાઢ સંબંધ છે. માંજો ઘસવાથી માંડી, યોગ્ય ફીરકી અને સમતોલ પતંગની પસંદગીનો આનંદ અને તે વખતેની આપણી એકાગ્રતાનું મહત્ત્વ ઓછું નથી. આપણે કશું પણ ચૂકવા માગતા નથી. પછી શરૂ થાય છે આકાશ સાથે સીધો મુકાબલો. માર્ગમાં આડે આવતા બીજા પતંગોની વચ્ચેથી માર્ગ કાઢી, જરૂર પડે તો એ પતંગોને કાપતા જઈ, બધાથી ઊંચે પહોંચવાના સપનાંનો થડકાર અનેરો આનંદ આપે છે. એમાં હતાશાની ક્ષણો આવે છે, પતંગ કપાય તો નવો બાંધવાની જરૂર પડે છે અને આ બધું સાથે મળીને રચે છે પતંગોત્સવ. આપણે એને જીવનોત્સવનું નામ પણ આપી શકીએ.
આપણે માનીએ છીએ કે પતંગ આપણે ઉડાડીએ છીએ, વાસ્તવમાં પતંગ આપણને ઊડતાં શીખવે છે. પતંગ શીખવે છે કે જીવન ઘણા પડકારો આપે છે પરંતુ સાથેસાથે એ પડકારોનો સામનો કરવાની અનેક તક પણ આપે છે. આપણે પતંગ જ ચગાવવા માટે ધાબે ચઢ્યા નથી, આપણા સપનાંને પણ મુક્ત આકાશમાં ખુલ્લાં મૂકી દેવા ધાબે ચઢ્યા છીએ. પતંગ શીખવે છે – તમારાં સપનાંને એકવાર મુક્ત મને ઊડવા દો પછી એ પોતે જ એનો માર્ગ શોધી લેશે.
જાણીતા બિઝનેસ એડવાઈઝર, લેખક અને પ્રેરણાદાયી વિચારોના ઉત્તમ વક્તા પ્રકાશ ઐયરે એકવાર એમના વક્તવ્યમાં પતંગનું દૃષ્ટાંત લઈ સફળ થવા માટેની ચાવીઓની વાતો કરી હતી. એમણે કહ્યું હતું કે પતંગ આપણો ગુરુ, મેન્ટર અને માર્ગદર્શક છે. પતંગ ચગાવવાની પ્રક્રિયામાંથી ઘણું શીખવા મળે છે. એમણે પહેલીવાર પતંગ ઉડાડવાનો અનુભવ વર્ણવ્યો હતો. એ છ વર્ષના હતા ત્યારે પહેલીવાર જાતે પતંગ ઉડાડવા માટે ધાબે ચઢ્યા. બહુ મુશ્કેલી પડી હતી. પતંગ થોડો ઊંચો ઊઠે અને પાછો નીચે પટકાય, એમની પાસે બધું હતું – સારો પતંગ, વ્યવસ્થિત માંજો કરેલા મજબૂત દોરાની ફીરકી, સાનુકૂળ પવન છતાં પતંગ ઊડતો નહોતો. પતંગ પાસેથી શીખવા મળેલો પહેલો પાઠ – આરંભમાં ઘણો સંઘર્ષ કરવો પડે છે. આરંભિક નિષ્ફળતાથી એ હતાશ થયા નહીં. એમને સમજાયું કે એ જાતે એકલા હાથે પતંગ ઉડાડવાનો પ્રયત્ન કરતા હતા. ખરેખર તો એમને કોઈની મદદ લેવાની જરૂર હતી. એમણે નવ વર્ષની બહેનને મદદ માટે બોલાવી. પતંગ એને આપ્યો અને પોતે ફીરકી લઈને ઊભા રહ્યા. બહેનને હવાની દિશા જોઈને યોગ્ય સમયે પતંગ છોડવા કહ્યું અને ચમત્કાર થયો હોય એમ પતંગ ઊડવા લાગ્યો.
પતંગ પાસેથી મળેલી બીજી શીખ – કોઈ પણ કામ માટે બીજાની મદદની જરૂર હોય તો અચકાયા વિના લેવી જોઈએ, લોકો સહાય કરવા તૈયાર હોય છે. માત્ર આપણે એમની સહાય માગવી જોઈએ. સફળ થવા માટે યોગ્ય વ્યક્તિની મદદ લેતાં નાનપ અનુભવવી જોઈએ નહીં. પતંગ ચગાવતાં પહેલાં બધી તૈયારી કરી લીધી હોય છતાં કોઈક નાની બાબત ચૂકી જવાય તો નિષ્ફળ થવાની શક્યતા વધી જાય છે. દોરો કાચો હોય, પતંગ બેલેન્સ ન હોય, કાનો બરાબર બાંધ્યો ન હોય તો પણ પતંગ ઝૂલ ખાઈ જાય છે અને ઝાડની ડાળીએ કે તારમાં લપેટાઈ જાય છે.
પ્રકાશ ઐયરે કહ્યું હતું: ‘સફળ થવા માગતા લોકો નાનકડી ચૂક પણ ચલાવી શકે નહીં. કશુંક પણ ખોટું થઈ શકે.’ ત્યાર પછી એમણે બહુ સરસ વાત કરી કે આપણે આકાશમાં લહેરાતા પતંગને જોઈએ છીએ પણ નીચેથી પતંગ ચગાવતી વ્યક્તિને ભૂલી જઈએ છીએ. વાસ્તવમાં ઊંચે ઊડતા પતંગની દોર નીચે ઊભેલી વ્યક્તિના હાથમાં હોય છે. કોઈ પણ સફળતામાં પાયાના લોકોનો બહુ મોટો ફાળો હોય છે તે આપણે ભૂલવું જોઈએ નહીં. ‘તમે કોઈ સારું કામ કરવા માગતા હો ત્યારે પાયાના લોકોને ધક્કો મારીને દૂર ન કરો, બલ્કે એમને તમારા તરફ ખેંચી નજીક રાખો.’
અમેરિકામાં પતંગપ્રેમીઓનું એક એસોશિયેશન છે. નિકોલ ઓ’નિલ નામનાં મહિલા એનાં પ્રમુખ છે. એમનો પતંગપ્રેમ અનન્ય છે. એમણે કહ્યું છે: ‘પતંગ ઉડાડવાના સમયે લોકો એમની હતાશાઓ અને ટેન્શન ભૂલી જાય છે. એમને શુદ્ધ અને નિર્મળ આનંદની અનુભૂતિ થાય છે. પતંગ ચગાવતી વખતે આપણે જાતિ, ધર્મ, સંસ્કૃતિ, સભ્યતા, ભાષા, શારીરિક ઊણપો, સુખ, દુ:ખ વગેરેનાં બંધનોમાંથી મુક્ત થઈ માત્ર માનવ બની જઈએ છીએ. પતંગ ધીરજ રાખતાં શીખવે છે. પતંગને ઊડવા માટે જરૂરી સમય આપીએ પછી એ યોગ્ય દિશા પકડશે.’
આકાશ અનંત છે તો ધરતી અનેક શક્યતાઓનો ભંડાર છે. પતંગ આકાશ અને ધરતીને જોડે છે. ખૂબ ઊંચે ઊડતો પતંગ નીચે ધરતી પર ચાલતું બધું જુએ છે. સારું, ખરાબ, સાચું, ખોટું. કશુંય એની નજર બહાર રહેતું નથી. ચાલો, આપણે ‘બાદલોં કે પાર’ પહોંચેલા પતંગની આંખે જાતને અને દુનિયાને નવી નજરે જોવાનું શરૂ કરીએ.
શ્રી વીનેશ અંતાણીનો સંપર્ક vinesh_antani@hotmail.com વીજાણુ ટપાલ સરનામે થઈ શકે છે.
‘દિવ્ય ભાસ્કર’ની ‘રસરંગ’ પૂર્તિમાં લેખકની કૉલમ ‘ડૂબકી’માં આ લેખ પ્રકાશિત થયો હતો.
-
સવાલોની કિતાબ – સહેલા સવાલોના જવાબ અતિશય અઘરા હોય છે.
સંવાદિતા
ભગવાન થાવરાણી
એક મિત્રએ ફેસબુક ઉપર પ્રશ્ન મૂકેલો, ‘ જો તમારે એક વર્ષ સળંગ એકાંતવાસમાં રહેવાનું હોય અને સાથે માત્ર એક પુસ્તક લઈ જવાનું હોય તો કયું પુસ્તક લઈ જાઓ? ‘ આ પ્રશ્નનો તમારો જવાબ જે હોય તે પણ આજે એક એવા પુસ્તકની વાત કરવી છે જે છે તો માત્ર સવાસો પાનાનું પણ એ એક અનોખું, વિલક્ષણ અને ઝકઝોરી નાખનારું પુસ્તક છે. પુસ્તકનું નામ છે ‘ THE BOOK OF QUESTIONS ‘ યાને ‘ સવાલોની કિતાબ ‘ અને એના લેખક છે ગ્રેગરી સ્ટોક . મૂળ પુસ્તક ૧૯૮૭ માં પ્રકાશિત થયેલું અને એ પછી એની સંશોધિત, સંવર્ધિત અને અર્વાચીન સમયોચિત આવૃત્તિઓ પ્રકશિત થઈ છે અને ધૂમ ચાલી છે.
શરુઆતમાં મૂકેલા સવાલના સંદર્ભે જોઈએ તો આ પુસ્તક કોઈ વાચન-સામગ્રી તો કહેવાય જ નહીં. પરંપરાગત અર્થોમાં એ એવી ચીજ છે પણ નહીં. માત્ર વાંચવાનું જ હોય તો થોડીક કલાક લાગે પરંતુ એમાંના સવાલો ઉપર મનન કરો તો બસ, કરતા જ રહો !પુસ્તકમાં માત્ર પ્રશ્નો છે. લગભગ ૩૦૦ જેટલા. પ્રસ્તાવનામાં જ લેખક ચોખવટ કરે છે કે અહીં આપેલા સવાલોના કોઈ સાચા કે ખોટા જવાબ છે નહીં, છે તો કેવળ ઈમાનદાર અને બેઈમાન જવાબો ! અને હા, એ સવાલોના નિતાંત અને નઘરોળ પ્રામાણિક જવાબો તમારે માત્ર અને માત્ર તમારી જાતને આપવાના છે, માત્ર સ્વયંને, કોઈ સાથે કોઈ પણ પ્રકારની ચર્ચા કર્યા વગર ! ( સિવાય કે તમારી જિંદગીમાં એવું કોઈક હોય જેની આગળ તમે મનથી નિર્વસ્ત્ર થઈ શકો ! )સામાન્યત: બને છે એવું કે અનેક સવાલોના આપણે ઈમાનદાર નહીં પરંતુ આદર્શ – લોકો અને પરિજનો આગળ સારા લાગીએ એવા – ઠાવકા જવાબો આપવા ટેવાયેલા છીએ. ભલેને જાત આગળ, પણ ક્રૂરતાપુર્વકની ઈમાનદારી બહુ અઘરી છે. સ્વયંને પણ ખુલ્લા દિલે ક્યાં મળાય છે ? આ કારણે, આ સવાલો જાહેર ચર્ચાની તો ચીજ જ નથી. અનેક સવાલો એવા છે જેને બરાબર મમળાવી, ચકાસી, ફેરવી-તોળી, વલોવી, આપણા અંગત પરિબળો મૂલવી અને છેલ્લે હૃદય ઉપર હાથ મૂકી, હૃદયને જ અંતિમ ઉત્તર આપવો પડે !પણ એક વાત ચોક્કસ. આ બધા સવાલોના જવાબો માંહ્યલાને આપ્યા પછી આપણી પોતાની જે છબી આપણી આગળ ઊપસશે એ આપણે ધારી રાખી હતી એ કરતાં કંઈક ભિન્ન હશે. શરત માત્ર અગાઉ કહ્યું એટલી જ – જાત સાથે તો ઈમાનદાર રહેવાય !પુસ્તકમાંના થોડાક સવાલો જોઈએ , પણ ઊભા રહો. કોઈ પણ સવાલ ઉપરથી દેખાય છે એવો સહેલો નથી. ઉતાવળ નહીં. સવાલ એકાધિક વાર વાંચો, સમજો, પચાવો, જાતને ફંફોસો, જગત-રીતિમાં ન સરો, આદર્શવાદને કોરાણે મૂકો. કોઈથી બીવાનું નથી, કોઈની શરમ નથી. અહીં માત્ર તમે છો અને તમારો અંતરાત્મા! એની આગળ નિર્વસ્ત્ર થવામાં શરમ શી ?– તમને રસ્તા પરથી એક પાકીટ મળે છે. તમને પાકીટ ઉપાડતાં કોઈએ જોયા નથી. પાકીટમાં એના કરોડપતિ માલિકનો ફોટો, સરનામું, સંપર્ક નંબર અને એક લાખ રુપિયા રોકડા છે. તમે શું કરશો ?પેટા સવાલ : ધારો કે પાકીટમાં એ ધનપતિની જગ્યાએ કોઈ ગરીબ વિધવાની વિગતો હોય, તો તમે શું કરો ?બન્ને જવાબ જો અલગ છે તો શા માટે ?– તમે એક હોટલમાં સપરિવાર જમવા ગયા છો. ભોજન પીરસતી વખતે વેઈટરની સ્હેજ બેદરકારીને કારણે જરીક શાક તમારા કપડા પર ઢોળાય છે. તમને ઓફર છે કે રુપિયા પચ્ચીસ હજારના બદલામાં તમારે એ વેઈટરને જાહેરમાં બૂમો પાડી, તતડાવી નાંખવાનો છે. તમે એ કરશો ?પેટા સવાલ : એવી પૂર્વ-સમજૂતી છે કે પછીથી એ પૈસા તમારે વેઈટર સાથે અડધા-અડધા વહેંચી લેવાના છે. હવે કરશો ?– હવે પછીની જિંદગી તમારે એક નિર્જન ટાપૂ ઉપર વિતાવવાની છે. એ ટાપૂ ઉપર આખી જિંદગી ચાલે એટલી જીવન જરુરિયાત અને એશો-આરામની વસ્તુઓ છે, પણ માણસો નથી. તમારે સાથે કેવળ એક વ્યક્તિને લઈ જવાની છે. કોને લઈ જશો ?– તમને એક બંધ કવર આપવામાં આવે છે. એમાં વિધાતાએ તમારા મૃત્યુની ચોક્કસ તારીખ અને સમય લખ્યા છે. ગમે ત્યારે તમને એ કવર ખોલવાની છૂટ છે. ખોલશો ? ક્યારે ? ( એ કવર ખોલવા અને ન ખોલવાના બધા સંભવિત પરિણામો વિષે વિચારીને જવાબ આપજો. )– જો તમારે આજે જ મરી જવાનું હોય અને હવે તમારી પાસે કોઈની સાથે વાત કરવાનો સમય જ ન હોય તો તમને કઈ વાત ન કરી શક્યાનો અફસોસ રહી જશે ? એ વાત હજૂ કેમ નથી કરી ?– જો સંધિવાની કોઈક એવી દવા શોધાય જે દર્દીને પૂરેપૂરા સાજા કરી દે પરંતુ એ દવા લેનારામાંથી એક ટકો લોકો મૃત્યુ પામે એ નક્કી હોય તો એ દવા બજારમાં મૂકાય એને તમે મંજૂરી આપશો ?– વિશ્વ ચેમ્પીયન ટીમના સદસ્ય હોવું અથવા કોઈ રમતમાં વ્યક્તિગત ચેમ્પીયન હોવું, એ બેમાંથી પસંદ કરવાનું હોય તો તમે શું પસંદ કરો ?– તમને એવી શક્તિ આપવામાં આવે છે કે મનોમન કોઈ જીવિત વ્યક્તિનું નામ લઈ પછી ‘ આવજો ‘ બોલો તો એ વ્યક્તિ તત્કાળ અને કુદરતી મૃત્યુ પામે. એ મોત પાછળ તમે છો એ કોઈને ક્યારેય ખબર ન પડે. તમે એવું કોઈના માટે – કોના માટે – કોના / કોના માટે કરો ?– મિત્રને ત્યાં જમણવારમાં ગયા છો. તમારી થાળીમાં મરેલો વંદો મળે છે. તમારા સિવાય કોઈએ એ જોયું નથી. શું કરશો ?સમગ્ર પુસ્તક ( અસલ આવૃત્તિ )ના આશરે ત્રણ સો સવાલોમાંથી ભારતીય પરિપ્રેક્ષ્ય અને રુચિને સુસંગત એવા થોડાક સવાલો અહીં પસંદ કર્યા છે.ઉપરોક્ત અને અહીં ન ઉલ્લેખેલા સવાલો છેક અંગત છે. એ આપણને આપણી ઊંડી જાતતપાસની તક આપે છે. એમાના અનેક સવાલો આપણને અકળાવે છે, ગભરાવે છે, વિચલિત અને વિહ્વળ કરે છે. એ એક જાતની ઉઘરાણી છે. જવાબ તો આપવો જ પડે. ઉડાઉ નહીં, હૃદય કહે તે ! તમે જ પ્રશ્નકર્તા, તમે જ ઉત્તરદાતા ! હા, પુનશ્ચ પુનરાવર્તન કે જવાબો, બુદ્ધિનું આવરણ હટાવીને આપવાના છે !કહે છે, હા અને ના બન્ને સરળ શબ્દો છે પણ એ દુનિયાના સૌથી અઘરા ઉત્તરો છે. સરળ પ્રશ્નનો ઉત્તર સૌથી કઠિન હોય. જેમ કે ‘ તમે કોણ ? ‘દુનિયાના અંતિમ સત્યો પણ કેવળ બે છે. હા અને ના. બાકી સબ હેરાફેરી !
સાભાર સ્વીકારઃ ‘ફૂલછાબ’ની બુધવારની ‘પંચામૃત’ પૂર્તિમાં પ્રકાશિત થતી લેખકની કોલમ ‘સંવાદિતા’
શ્રી ભગવાન થાવરાણીનો સંપર્ક bhagwan.thavrani@gmail.com વીજાણુ ટપાલ સરનામે કરી શકાય છે.
-
પરિવર્તન – ૩ ઉલ્કાપાત
અવલોકન
– સુરેશ જાની
બીગ બેન્ગની ઘટના ઘટી ગયે, કરોડો વર્ષો વીતી ગયાં હતાં. બળબળતા વાયુઓના અતિ પ્રચંડ સમૂહો તીવ્ર વેગે દૂર અને દૂર ફંગોળાતા રહ્યા. પણ ગુરુત્વાકર્ષણના બળે, નજીકની મતા ભેગી પણ થતી ગઈ. જેમ જેમ આ ભેગી થતી મતા નજીક ને નજીક આવતી ગઈ; તેમ તેમ તેમનો નજીક આવવાનો વેગ પણ વધતો ગયો. અને વળી પાછું દ્રવ્ય ઘનીભૂત થતું ગયું. તારાઓ અસ્તિત્વમાં આવ્યા.
આવો એક તારો તે આપણો સૂર્ય.
એની આજુબાજુ ઠેર ઠેર વેરાયેલા આવા સમૂહો અત્યંત નાના હોવાને કારણે જલદી ઠરી ગયા અને બધા ગ્રહો સર્જાયા. સૂર્યની બહુ નજીક હોવા છતાં પોતાના પ્રચંડ વેગને કારણે એ સૂર્યમાં ન સમાયા પણ એની આસપાસ ઘૂમતા રહ્યા. સૂર્યમાળાના મણકા જેવા એ ગ્રહો, અને એમાંની એક તે આપણી ધરતી.
એનાથી નાના દ્રવ્યકણો તે ઉપગ્રહો, એ ગ્રહોની આજુબાજુ ફરવા લાગ્યા. ધરતીની સાવ નજીક હોવાને કારણે એની આજુબાજુ ફરતો બની ગયો તે આપણો ચન્દ્ર.
અને સૌથી નાના બાળકો એટલે ગુરુ અને મંગળના ગ્રહની વચ્ચે ફરતી રહેલી, ઓરડાની ફર્શ પરની ધૂળ જેવી ઉલ્કાઓ – કોઈક મોટી તો કોઈક નાની. એ રજકણોની સતત વર્ષા બધા ગ્રહો પર અને ધરતી પર થતી જ રહે.
પણ આજે જે ઘટનાની વાત કરવાની છે તે ઘટી હતી – સાડા છ કરોડ વર્ષ પહેલાં.
એ જમાનામાં ધરતી પર અલગ અલગ ખંડો ન હતા. એક મોટો જમીનનો સમૂહ હતો – ગોન્ડવાના લેન્ડ. તેની આજુબાજુના ખાડામાં ઠંડી થયેલી વરાળમાંથી બનેલા પાણીનો બહુ મોટો સમૂહ હતો – એક જ પ્રચંડ મહાસાગર. એ ધરતી પર અને એ મહાસાગરમાં પ્રચંડકાય ડિનોસોર મહાલતાં હતાં. જાતજાતનાં અને ભાતભાતનાં – કોઈ વનસ્પતિ આહારી તો કોઈ માંસાહારી. એમના કદને અનુરૂપ, પ્રચંડ કદવાળાં વૃક્ષોનાં જંગલો પણ સમસ્ત ધરતી પર હતાં. આ ચિત્રવિચિત્ર દુનિયાનો વ્યવહાર એમના રાબેતા મુજબ – અત્યારે ચાલતા, આપણા રાબેતા મુજબના જીવન કરતાં સાવ જુદી જ રીતે – ચાલી રહ્યો હતો જુરાસિક પછીના ક્રિટેશિયસ યુગની સંધ્યાનો એ અંતિમ તબક્કો હતો.
પણ એ રાબેતા મુજબના જગતમાં એક અવનવી ઉષા ઊગવાની ઘડીઓ ગણાઈ રહી હતી.( અલબત્ત, એવી ગણતરી કરનાર કોઈ જણ ત્યાં હાજર ન હતો – એ અલગ બાબત છે!)
કોઈક ધૂમકેતુ સૂર્યની નજીક આવવાના કારણે, મસમોટી કોઈ એક ઉલ્કાની ગતિ બદલાઈ ગઈ અને તે થોડીક પૃથ્વીની નજીક સરકી. પછી તો તે સરકતી જ ગઈ; સરકતી જ ગઈ. જેમ નજીક આવતી ગઈ તેમ પ્રૂથ્વીના આકર્ષણના કારણે તેનો વેગ વધવા માંડ્યો. ધરતીમાતા હવે તેને પોતાની ગોદમાં લેવા આતુર હતી ને!
ધરતી કરતાં આમ તો તે ઉલ્કા સાવ નાનકડી જ હતી. માંડ ૬ માઈલના વ્યાસ વાળી – વજન માત્ર દસ લાખ ટન! જો થોડેક દૂર રહી હોત તો, પૃથ્વીથી આજુબાજુ સૂર્યમાળાના એક રજકણની જેમ ફરતી રહી હોત. પણ ભવિતવ્ય કાંઈક અલગ જ હતું. આ માયા ય માળી ધરતીમાં સમાઈ જવા આતુર હતી ને?!
અંધારઘેરી એ રાત હતી. ઈવડી એ ઉલ્કા કલાકના ૭૦૦૦ માઈલની ઝડપે ગોન્ડવાના લેન્ડ ઉપર ખાબકી.
નોંધી લો કે, એક ટન વજનની કાર એક શીલા સાથે કલાકના ૬૦ માઈલની ઝડપે અથડાય તો એના અને એ શીલાના ભુક્કા જ બોલી જાય. કલાકના ૬૦૦ માઈલની ઝડપે અથડાય તો, તે આગનો ગોળો બની જાય અને એ આગમાં ઓગળેલો લોખંડનો ગોળો બની જાય. પેલી શીલા પર તો નાનો અમથો ગોબો પડે એટલું જ. જો કલાકના ૬૦૦૦ માઈલની ઝડપે અથડાય તો?આખી શીલાના ભુક્કે ભુક્કા બોલી જાય અને તે બળવા લાગે!
પણ આ તો દસ લાખ ટન વજનની ઉલ્કા અને કલાકના ૭૦૦૦ માઈલની ઝડપ! અને એ તો પૂરા જોરથી ધરતી પર ખાબકી હોં! મધરાતે સો સો સૂર્ય ઝળહળી રહ્યા હોય એટલું અજવાળું થઈ ગયું. બળબળતી એ ઉલ્કા સેકન્ડના કંઈ કેટલાય માઈલની ઝડપે ધરતીની અંદર સમાઈ ગઈ – બહુ જ ઊંડે ને ઊંડે. ધરતીના પડને ચીરીને ધગધગતા લાવાની અંદર એ તો ખાબકી.
ખર્વોના ખર્વોની સંખ્યામાં ફટાકડા ફૂટતા હોય એમ, સેંકડો જ્વાળામુખીઓ ભભૂકી ઊઠ્યા. ધરતીના ટુકડે ટુકડા થઈ ગયા. મહાસાગરનાં પાણી ધગધગતી વરાળ બનવા માંડ્યા અને આખા પર્યાવરણમાં ફેલાવા માંડ્યા. ધરતીમાંથી નીકળેલી લાવારસની જ્વાળા પણ આની હોડ બકતી ચોગમ ફેલાવા લાગી.
આ બે બળબળતી માયાઓ વચ્ચેનું તુમુલ યુધ્ધ, વર્ષો સુધી જારી રહ્યું. બળબળતા અગ્નિ અને વરાળનું આ મહાવાદળ ધરતીને વીંટળાઈને પર્યાવરણની બહારની સપાટી સુધી પહોંચી ગયું, અને ત્યાં પહોંચતાની સાથે જ શૂન્યાવકાશની અત્યંત ઠંડીથી ઠરવા માંડ્યું.
અને ધરતી ઉપર શી હાલત હતી? બળબળતી ગરમી અને કરોડો તીવ્ર માત્રાના ધરતીકંપોનાં સતત જારી રહેતા આંચકાઓ વચ્ચે જંગલો અને પ્રાણીઓ બળીને ભસ્મ થઈ ગયા. પૃથ્વી પરનો પ્રાણવાયુ એમને બાળવા માટે પુરતો ન હતો. અબજો પ્રાણીઓનાં ભડથું થઈ ગયેલાં ખોળિયાં અને કાળા ભંઠ કોલસા બની ગયેલાં જંગલો, ધૂળ અને ખડકોના ઢગલે ઢગલા. બળબળતા વાયરાની સંગાથે આ બધાનાં ચક્રવાત અને પ્રતિચક્રવાત. એક જગ્યાએ નહીં – ઠેર ઠેર. આપણે કદી ન જોયા હોય , તેવા પ્રલયની એ ઘટના હજારો વર્ષો સુધી ચાલુ રહી.
ધરતી પરનું અને વાતાવરણનું આ એ પ્રચંડ તાંડવ ધીમે ધીમે શમવા લાગ્યું. ઘટાટોપ ધૂળ અને પાણીની બાષ્પનાં વાદળો ટુકડે ટુકડા થઈ ગયેલી ધરતી પર છવાઈ ગયાં. ધુળની સાથે લાવામાંથી નીકળેલો સલ્ફર પણ હતો જ ને? એસીડની વર્ષા રહી સહી જીવસૃષ્ટિનું નિકંદન સતત થતું રહ્યું. પ્રચંડ ઉષ્ણતામાનનું સ્થાન હવે ભયાનક ઠંડી લેવા માંડી. સમસ્ત ધરતી પર બરફ છવાઈ ગયો. ( Ice age)
સેંકડો વર્ષોની ઠંડી અને અંધારથી ભરેલી એ ઘેરી રાત હતી. કોઈ જીવ કે વનસ્પતિનું અસ્તિત્વ શક્ય જ ન હતું. એ બધી સલ્તનતો નષ્ટપ્રાય થઈ ચૂકી હતી. ધરતીના ગર્ભમાં એક નવી જ સૃષ્ટિ આકાર લઈ રહી હતી. એક નવી જ શક્યતાના બીજનું સેવન કરીને ધરતી ઠંડીગાર બનીને ચુપચાપ સૂતી રહી.
એક નવા યુગની ઉષા, સુર્યના કિરણોથી એ બીજને સેવવા, પોતાના પ્રસવની પ્રતીક્ષા કરી રહી હતી.
——————————————
અપ્રતિમ, અભુતપૂર્વ, ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ એવો એ ઉલ્કાપાત. પરિવર્તન – પ્રચંડ પરિવર્તન. પણ બીગ બેન્ગની તુલનામાં? એક રજકણ જેવી ધરતી ઉપર હવાની લ્હેરખી માત્ર લહેરાઈ હતી! સમગ્ર સમષ્ટિના સ્થળ અને સમયના પરિમાણના પરિપ્રેક્ષ્યમાં, ક્ષણાર્ધનાય સાવ નાનકડા ભાગ જેવી એક પળ માટે, એક નાનકડી રજકણે પોતાનાથી અત્યંત નાના પાવડરની કણી સાથે સાવ નાનકડો આશ્લેષ અનુભવ્યો હતો!
શ્રી સુરેશ જાનીનો સંપર્ક surpad2017@gmail.com વીજાણુ ટપાલ સરનામે થઈ શકે છે.
