-
શીર્ષક આવરતા ગીતો – ૪
નિરંજન મહેતા
પાંચ ભાગના આ લેખનો આ ચોથો ભાગ છે જેમાં ૧૯૭૯ સુધીના ગીતો લેવાયા છે.
૧૯૭૩ની ફિલ્મ ‘ધુંધ’ એક રહસ્યમય ફિલ્મ હતી જેનું આ પાર્શ્વગીત ફીલ્સુફીભર્યું છે.
संसार की हर शय का इतना ही फ़साना है
इक धुंध से आना है इक धुंध में जाना हैસંજય ખાન પર રચાયેલ આ ગીતના ગીતકાર છે સાહિર લુધિયાનવી અને સંગીત આપ્યું છે રવિએ. સ્વર છે મહેન્દ્ર કપૂરનો.
૧૯૭૪ની આ ફિલ્મ ‘આપ કી કસમ’ બહુ ચર્ચિત ફિલ્મ છે
करवटें बदलते रहे सारी रात हम
आप की कसम आप की कसमરાજેશ ખન્ના અને મુમતાઝની જોડી પર રચાયેલ આ ગીતનાં શબ્દો છે આનંદ બક્ષીનાં અને તેને સંગીત આપ્યું છે આર. ડી. બર્મને. ગાયકો છે લતાજી અને કિશોરકુમાર.
૧૯૭૪ની ફિલ્મ ‘રજનીગંધા’નુ આ ગીત પાર્શ્વગીત છે.
रजनीगंधा फूल तुम्हारे महके यूँ ही जीवन में
जैसे महके प्रीत पिया की मेरे अनुरागी मन मेंઅમોલ પાલેકરને યાદ કરતી વિદ્યા સિંહા આ ગીતની કલાકાર છે. યોગેશનાં શબ્દો અને સલીલ ચૌધરીનુ સંગીત. સ્વર છે લતાજીનો.
૧૯૭૪ની ફિલ્મ ‘અજનબી’નુ ગીત છે
एक अजनबी हसीना से
यूँ मुलाकात हो गई
फिर क्या हुआ
ये ना पूछो
कुछ ऐसी बात हो गईઝીનત અમાનને સંબોધીને રાજેશ ખન્ના અન્યોની હાજરીમાં આ ગીત રજુ કરે છે. ગીતકાર છે આનદ બક્ષી અને સંગીતકાર છે આર. ડી. બર્મન જેને સ્વર મળ્યો છે કિશોરકુમારનો.
૧૯૭૫ની ફિલ્મ ‘ગીત ગાતા ચલ’ એક સાલસ સ્વભાવના યુવાનનો જીવન પ્રત્યેનો અભિગમ દર્શાવે છે.
गीत गाता चल ओ साथी गुनगुनाता चल
ओ बन्धू रे
हंसते हंसाते बीते हर घड़ी हर पल
गीत गाता चल
સચિન અને સારિકા આ ફિલ્મના મુખ્ય કલાકાર છે. ગીતના રચયિતા અને સંગીતકાર છે રવીન્દ્ર જૈન. ગાયક છે જસપાલ સિંહ.
૧૯૭૫ની ફિલ્મ ‘એક મહેલ હો સપનો કા’નુ આ ગીત ટાઈટલ ગીત છે.
एक महल हो सपनों का
प्रिये जहां तुम रहती हो
घर नहीं स्वर्ग है यह तो
हर पल तुम ये कहती हो।।અનેક કલાકારોવાળી આ ફિલ્મના ગીતો છે સાહિર લુધિયાનવીનાં અને સંગીત આપ્યું છે રવિએ. ગાયકો છે લતાજી અને રફીસાહેબ.
૧૯૭૬ની ફિલ્મ ‘કભી કભી’નુ ગીત એક પ્રેમીના ભાવોને વ્યક્ત કરે છે.
कभी-कभी मेरे दिल में ख्याल आता है
कि जैसे तुझको बनाया गया है मेरे लिएઅમિતાભ બચ્ચન પર રચાયેલ આ ગીત રાખીને ઉદ્દેશીને ગવાયું છે જેના ગીતકાર છે સાહિર લુધિયાનવી અને સંગીત આપ્યું છે ખય્યામે. સ્વર છે મુકેશનો.
૧૯૭૭ની ફિલ્મ ‘હમ કિસી સે કમ નહિ’ નુ આ ગીત એક કવ્વાલીના રૂપમાં મુકાયું છે.
है अगर दुश्मन दुश्मन
ज़माना गम नहीं गम नहीं
कोई आये कोई आये कोई आये
कोई हम किसीसे कम नहीं कम नहींરીશીકપૂર અને ઝીનત અમાન વચ્ચે નોકઝોક થતાં આ ગીતના ગીતકાર છે મજરૂહ સુલતાનપુરી અને સંગીત આપ્યું છે આર. ડી. બર્મને. વાર છે રફીસાહેબ અને આશા ભોસલેના.
૧૯૭૭ની ફિલ્મ ‘અમર અકબર એન્થની’નુ આ ગીત ફિલ્મની કલાયમેક્ષ છે.
अनहोनी को होनी कर दें
होनी को अनहोनी
एक जगह जब जमा हों तीनों
अमर अकबर एन्थोनीત્રણ કાલાકરો અમિતાભ બચ્ચન, રિશી કપૂર અને વિનોદ ખન્ના આ ગીતના કલાકારો છે. ગીતના શબ્દો છે આનંદ બક્ષીના અને સંગીતકાર છે લક્ષ્મીકાંત પ્યારેલાલ. ત્રણ જુદા જુદા પાર્શ્વગાયકો છે રફીસાહેબ, કિશોરકુમાર અને શૈલેન્દ્ર સિંહ
૧૯૭૭ની ફિલ્મ ‘ધરમવીર’નુ આ ગીત દોસ્તીની મિસાલ રૂપ છે.
सात अजूबे इस दुनिया में आठवीं अपनी जोड़ी
सात अजूबे इस दुनिया में आठवीं अपनी जोड़ी
अर्रे तोड़े से भाई टूटे नायह धरम वीर की जोड़ी
ઘોડેસવારી કરતાં દોસ્તો છે ધર્મેન્દ્ર અને જીતેન્દ્ર. ગીતકાર આનંદ બક્ષી અને સંગીતકાર લક્ષ્મીકાંત પ્યારેલાલ. સ્વર છે રફીસાહેબ અને મુકેશનાં.
૧૯૭ની બહુચર્ચિત ફિલ્મ ‘સત્યમ શિવમ સુન્દરમ’નુ ગીત લોકોના માનસને જાગૃત કરવા ગવાયું છે.
सत्य ही शिव है,
शिव ही सुन्दर है
जागो उठ कर देखो,
जीवन ज्योत उजागर हैसत्यम शिवम सुन्दरम, सत्यम शिवम् सुन्दरम
ઝીનત અમાન ગીતના કલાકાર છે અને શશી કપૂર પણ તેમાં દેખાય છે. નરેન્દ્ર શર્મા રચિત આ ગીતના સંગીતકાર છે લક્ષ્મીકાંત પ્યારેલાલ અને સ્વર આપ્યો છે લતાજીએ.
૧૯૭૮ની ફિલ્મ ‘અખિયોં કે ઝરોખો સે’નુ ગીત છે
अँखियों के झरोखों से
मैंने देखा जो सांवरे
तुम दूर नज़र आए
बड़ी दूर नज़र आएરંજીતા પર રચાયેલ આ ગીતના ગીતકાર અને સંગીતકાર છે રવીન્દ્ર જૈન અને સ્વર છે હેમલતાનો.
૧૯૭૮ની ફિલ્મ ‘મુકદ્દર કા સિકંદર’નુ આ ગીત પણ ફીલ્સુફીભર્યું છે.
रोते हुए आते हैं सब,
हंसता हुआ जो जाएगा
वो मुक़द्दर का सिकन्दर
जानेमन कहलाएगाટુ વ્હીલર પર સવાર અમિતાભ અને વિનોદ ખન્ના પર આ ગીત રચાયું છે. અંજાનના શબ્દો અને કલ્યાણજી આણંદજીનુ સંગીત. કિશોરકુમારનો સ્વર.
૧૯૭૮ની ફિલ્મ ‘ડોન’નુ અ ગીત એક પ્રખ્યાત ગીત બની ગયું.
अरे दीवानों मुझे पहचानो
कहाँ से आया मैं हूँ कौन
मैं हूँ कौन मैं हूँ कौन मैं हूँ मैं हूँ
मैं हूँ डॉन डॉन डॉन डॉन डॉनપોતાના ગીરોમાં પોતાની પહેચાન આપતા અમિતાભ બચ્ચન આ ગીત ગાય છે જેના શબ્દો છે અંજાનના અને સંગીત આપ્યું છે કલ્યાણજી આણંદજીએ. સ્વર છે કિશોરકુમારનો.
૧૯૭૯ની ફિલ્મ ‘ગોલમાલ’નુ ગીત છે
सब गोलमाल है
हर सीधे रास्ते की
एक टेढ़ी चाल है
सीधे रास्ते की एक
टेढ़ी चाल है
गोलमाल है भाई
सब गोलमाल हैઅમોલ પાલેકર અને આનંદ પર રચાયેલ આ ગીતના ગીતકાર છે ગુલઝાર અને સંગીતકાર છે આર.ડી.બર્મન. ગાયકો છે આર.ડી.બર્મન અને સપન ચક્રવર્તી
૧૯૭૯ની ફિલ્મ ‘બિન ફેરે હમ તેરે’નુ આ ગીત જણાય છે કે લગ્ન પહેલા વિધવા થયેલી આશા પારેખ પર રચાયું છે.
सजी नहीं बारात तो क्या
आयी ना मिलन की रात तोह क्या
ब्याह किया तेरी यादो से
गाठ बंधन तेरे वादों से
बिन फेरे हम तेरे:આ પાર્શ્વગીત છે જેના શબ્દો છે ઇન્દીવરના અને સંગીત છે ઉષા ખન્નાનુ. દર્દભર્યો સ્વર છે કિશોરકુમારનો.
https://youtu.be/8gg2Eqf-ltU?si=iJ7wGBE2oQ1GESQI
૧૯૭૯ની ફિલ્મ ‘બાતો બાતો મેં’નુ ગીત બે પ્રેમી વચ્ચેની નોકઝોક રજુ કરે છે.सुनिए, कहीए
कहते सुनते
बातो बातों में
प्यार हो जाएगाકલાકારો છે અમોલ પાલેકર અને ટીના મુનીમ, ગીતકાર છે અમિત ખન્ના અને સંગીતકાર છે રાજેશ રોશન. કિશોરકુમાર અને આશા ભોસલે ગાયકો.
Niranjan Mehta
A/602, Ashoknagar(old),Vaziranaka, L.T. Road,Borivali(West),Mumbai 400091Tel. 28339258/9819018295વીજાણુ ટપાલ સંપર્ક સરનામું : nirumehta2105@gmail.com -
બાળ ગગન વિહાર – મણકો- ૩૨: વાત અમારી મારિઆની
શૈલા મુન્શા
મારા જીવનના તેવીસ વર્ષ જેને હું સહુથી સુંદર અને લાગણીસભર વર્ષ ગણું છું એ મારા દિવ્યાંગ બાળકો સાથે વિતાવેલા વર્ષો છે. મબલખ પ્રેમ એ બાળકો પાસે હું પામી છું. ફક્ત મારા દિવ્યાંગ બાળકો જ નહિ મારા મિત્રગણમાં પણ દિવ્યાંગ બાળકો સાથે કામ કરતાં મિત્રો પોતાના અનુભવો મને જણાવતા અને આજે હું એક એવી જ બાળકીની યાદ તાજી કરી રહી છું.
હું જે મારિઆ ની વાત કરવા માંગુ છું એ મારા ક્લાસમાં નહોતી એના નિર્દોષપણાની વાત મને મારી સખી દીના એ કરી. દીના પણ મારી જેમ ખાસ જરૂરિયાતવાળા બાળકો સાથે કામ કરતી હતી. આવા દિવ્યાંગ બાળકોની જરૂરિયાત, લાગણી, મિજાજ હમેશા અલગ જ હોય છે અને અમારે એમની ખાસિયતને ધ્યાનમાં રાખી, એમના સ્વભાવને અનુરૂપ કુનેહથી કામ કરવાનુ રહેતું.
મારિઆ અને એના જેવા બાળકોની ખાસિયત એવી હોય કે એમનું દરેક કામ એક નિયમ અનુસાર ચાલે. એમાં બદલાવ આવે તો એ બાળકો વિચલીત થઈ જાય ચિઢાય જાય, ચીસાચીસ કરી મુકે. જે સમયે રમવાનુ હોય તે સમયે રમવાનુ. જો રમવાને બદલે ભણવા બેસાડીએ તો આવી બન્યું. આ બાળકોને Autistic children કહેવાય છે. આ બાળકોની દૈનિક દિનચર્યામાં જરાપણ ફેરફાર થાય ત્યારે એમને સંભાળવા મુશ્કેલ થઈ જાય છે. મારિયા પણ એવી જ એક બાળકી હતી.
દીના બાળકોને રોજ સવારના અગિયાર વાગ્યાની આસપાસ સ્કુલના પાર્કમા રમવા લઈ જતી. એ પહેલા ક્લાસના ટીવી પર બાળકોને એજ્યુકેશનલ વીડિયો બતાડવાનો ક્રમ હતો. જ્યારે ટીવી બંધ કરવાનો સમય થાય ત્યારે દીના રીમોટ કંટ્રોલથી ટીવી બંધ કરતી. મારિઆ એ રોજ જોતી હતી. મારિઆ “A child with autism” જેને કહે તે પ્રકારની બાળકી. આ બાળકો મંદ બુધ્ધિના ના હોય પણ એક પ્રકારના નિયમમાં જકડાયેલા હોય.
એવું બન્યું કે ત્યારે હ્યુસ્ટનમાં લગાતાર ત્રણ ચાર દિવસ વરસાદ પડ્યો. પહેલે દિવસે તો દીનાએ મારિઆને જેમતેમ સમજાવી ક્લાસમાં જ રમવાનું કહ્યું. બારી બહાર વરસાદ પડતો દેખાડ્યો. બીજે દિવસે પણ વરસાદને વીજળીનાં કડાકા ચાલુ જ હતા. બહાર રમવા જઈ શકાય એ શક્ય જ નહોતું. દીના એ બાળકોને જેવું કહ્યું કે આજે પણ વરસાદને કારણે બહાર રમવા નહિ જઈ શકાય કે તરત જ મારિઆ દોડતી જઈને રીમોટ લઈ આવી અને દીનાને આપતાં બોલી “stop the rain, stop the rain” (વરસાદ બંધ કરી દો, વરસાદ બંધ કરી દો)
એ નાનકડી બાળકીની સમજ પ્રમાણે બધું જ રીમોટથી ચાલુ અને બંધ થઈ શકે. દીના બે ઘડી એની હોશિયારી અને ચપળતા જોઈ જ રહી, અને શું જવાબ આપવો એ વિચારી રહી.
કોણ કહી શકે કે આ બાળકો બીજા બાળકોથી કોઈ પણ વાતમાં ઉણા ઉતરે એમ છે? મારિઆ ભલે મારા ક્લાસમાં નહોતી પણ મને પણ આવા બાળકો સાથે કામ કરવાનો ઘણો અનુભવ હતો. એમની ચપળતા અમારી પણ બોલતી બંધ કરી દેતી.
આવા અનેક નાનકડાં પ્રસંગોથી અમારો થાક વિસરાઈ જતો અને મન આનંદથી સભર બની જતું
(દીના એ કહેલો આ પ્રસંગ એની અનુમતિથી મારા “રોજીંદા પ્રસંગો”ની ડાયરીની કલગીમાં એક વધુ મોરપિચ્છ ઉમેરવાનું કામ કર્યું છે.)
સુશ્રી શૈલાબેન મુન્શાનાં સંપર્ક સૂત્રો::
ઈ-મેલ: smunshaw22@yahoo.co.in
બ્લૉગ: www.smunshaw.wordpress.com -
જિંદગીમાં એક એવી પળ મળે કે જેમાં આખી જિંદગી જીવી જાઉં
પ્રસ્તુતિ: નીતિન વ્યાસ
સમયમાં એક પળ ….. One moment in time… ઑલિમ્પિકમાં આ ક્ષણ માટે ખેલાડીઓ જિંદગીભર તનમનથી તપશ્ચર્યા કરે છે.
એક લક્ષ્યબિંદુ માટે વર્ષોની મહેનત, હાડમારી અને સતત પ્રયત્નમાં વ્યસ્ત ખેલાડી નિજી સમસ્યાઓને ગૌણ માને છે. ક્યારેક રમતપ્રેમી મા-બાપ પોતાના બાળકને કુમળી વયે તાલીમ આપવાનું શરૂ કરે છે. શાળામાં રમત-ગમતના શિક્ષકના ધ્યાનમાં કોઈ આવી જાય તો તે બાળકને પ્રોત્સાહિત કરે છે. અનેક પ્રયત્નો પછી મળેલા વિજયના આનંદનો જુવાળ અવર્ણનીય હોય છે.
પરંતુ, દરેકની વિવિધ ગાથા હોય છે. જેમકે, આ યુવાનની વાત અલગ છે. દક્ષિણ આફ્રિકાના એક વિખુટા પડેલા ગામડાનો, કબીલો માબલેન છ વરસનો હતો ત્યારથી માઈલો સુધી દોડતો. કબીલો કહે છે કે, “અમારી જાતિ અને ગામ પર બીજી જાતિના સશસ્ત્ર સૈનિકો હુમલો કરતા તે સમયે મારે કુટુંબના સાથે જીવ બચાવવા ગામ છોડી ભાગવું પડતું.” પગ માં જોડા વિના, ઉઘાડા પગે દોડનારને જીવનભરનો સંઘર્ષ કામમાં આવ્યો. કબીલો માબલેનને, મેરાથોનમાં વિજેતા બનવાનું સન્માન મળ્યું.
ઑલિમ્પિક-આંતરરાષ્ટ્રીય રમતમાં ભાગ લેવા માટે ખેલાડીને નિયમો મુજબ જે સ્પર્ધામાં ભાગ લેવાનો હોય તેમાં ક્વૉલિફાઇ-ઉત્તીર્ણ થવું જોઈએ. દાખલા તરીકે, ૨૦૦મીટર દોડ માટે ૨૪ સેકન્ડની અંદર સ્પર્ધા પૂરી કરે ત્યારે પસંદગી પામે.(qualifying timings under 24 seconds) ઑલિમ્પિકમાં ત્રણ કે ચાર રાઉન્ડ સુધી પ્રથમ બે માં આવે. ચોથી કે પાંચમી સ્પર્ધા આખરી હોય. અહીં પહેલા ત્રણ આવેલાને ચંદ્રક મળે.
જમૈકાનાં હુસેની બોલ્ટ માટે એ પળ… અંતિમ આઠ હરીફોની સ્પર્ધામાં ફિનિશ લાઈનની ટેપને પહેલા પાર કરી તે હતી, – તેણે ૨૦૦ મીટર દોડ ૧૯સેકન્ડમાં પુરી કરી નવો વિશ્વ-રેકોર્ડ સરજ્યો. એ જીત પછી, પોતાના દેશનો ધ્વજ ગૌરવ ભેર હાથોમાં ફરકતો રાખી સ્ટેડિયમમાં ચક્કર લગાવી – પોડિયમ પર સર્વોચ્ચ સ્થાને ઉભા રહી – પોતાના રાષ્ટ્રગીત સાથે ધ્વજ સહુથી ઉપર લહેરાય અને હુસેની બોલ્ટ નામ બોલાય…તે સમયે કોઈ મહાનુભાવ આવી સુવર્ણ પદક ગળામાં પહેરાવે. આ એક પળ બોલ્ટ અને કબીલો જેવા વિજેતાઓને અનન્ય મુક્તિના આનંદનો અનુભવ કરાવે….One moment in Time …સમય માં એક પળ….
‘One Moment in Time’ ગીત અને તેના શબ્દો સાંભળતા તેનો ઈતિહાસ જાણવા જિજ્ઞાસા વધી. આ ગીત ૧૯૮૮ની ઑલિમ્પિક રમતોને અનુલક્ષી તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું…જે સાંભળતા લાગણીઓના ઊભારથી આંખો સજલ થઈ જાય છે.
પહેલાં એ ગીત સાંભળીયે: ગાયિકા વ્હીટની હ્યુસ્ટન.
સિઓલ રમતોત્સવનું ખાસ મહત્વ હતું. આ પહેલાનાં બે ઑલિમ્પિક ઉત્સવમાં શું થયું હતું તે જાણીએ. સાલ ૧૯૮0માં મોસ્કો ખાતેની ઑલિમ્પિકમાં કોમ્યુનીસ્ટ પાર્ટીની રાજનીતિની વિરુદ્ધમાં અમેરિકાએ ભાગ લીધો ન હતો. જ્યારે ૧૯૮૪માં અમેરિકા ખાતે લૉસએન્જલીસ શહેરમાં રમતો યોજાઈ ત્યારે રશિયા એ પોતાના ખેલાડીઓની ટીમ ન મોકલી.
આ હિસાબે ૧૯૮૮માં દક્ષીણ કોરિયામાં યોજાયેલ ઑલિમ્પિકનું મહત્વ ઘણું વધારે હતું. વિશ્વનાં ૧૬૨ દેશો તેમાં ભાગ લેવાના હતા અને કયો દેશ સહુથી વધારે ચંદ્રકો મેળવે છે તેની હોડ મચી હતી. સહુથી વધુ ચંદ્રકો કયો દેશ જીતે છે તે દેશની મજબૂતીની સાક્ષી રૂપ ગણાતું.
અમેરિકામાં સરકારમાં (US Gov.) ખેલ મંત્રાલય નથી. એક સ્વતંત્ર સંસ્થા ઑલિમ્પિક કમિટી જુદી જુદી સંસ્થાઓ અને કંપનીઓ પાસેથી આર્થિક મદદ Donations/Sponsorship મેળવી ખેલાડીઓને મોકલવાની તજવીજ કરતી હોય છે,
૧૯૮૮ની રમતો માટે ટેલિવિઝન પ્રસારણનાં હક્ક NBC અમેરિકાની નેશનલ બ્રોડકાસ્ટિંગ કોર્પોરેશન મેળવી લીધા હતા. મ્યુઝિક પ્રોડ્યૂસર શ્રી.નારદ (ગુરુ શ્રી.ચિન્મયાનંદે આપેલું નામ) વાલ્ડેન ને વિચાર આવ્યો કે રમતવીરોને અનુલક્ષી એક ગીત તૈયાર કરવું. ઑલિમ્પિક રમતો શરૂ થવાને થોડા દિવસો બાકી હતા. નારદે ગીતકાર સંગીતકાર આલબર્ટ હેમન્ડનો સંપર્ક સાધ્યો. હેમન્ડ ‘કાર્પેન્ટર્સ” જેવા ગ્રુપ માટે ગીતો લખતા. તેને ખેલાડીઓને અનુરૂપ ગીત લખવાનું શરૂ કર્યું. સમય ઓછો હતો અને કામ બહુ અગત્યનું હતું. એમણે દિગજ્જ ગીતકાર જ્હોન બેટીસનો સંપર્ક સાધ્યો અને બંને એક મુખડા પર સહમત થયા, “One moment in time” અને આમ આ ગીતની રચના થઈ:
One moment in time
Each day I live
I want to be
A Day to give, the best of me
I’m only one
But not alone
My finest day Is yet unknownસમયમાં એક પળ
દરેક દિવસ હું જીવું, હું મારી ઉત્તમ સેવા આપી શકું.
હું એક છું પણ એકલો નથી
મારા શુભ દિવસો હજી અગમ્યરૂપ છે.અનુસંધાનમાં ગીતકાર આલબર્ટ હેમન્ડનો આ વિડિઓ જોવા જેવો છે:
આ ગીતની આગળની કડીઓ તો જુઓ:
I broke my heart. Fought every gain.
To taste the sweet I face the pain
I rise and fall. Yet through it all this much remains
… I want one moment in timeમારી દરેક ઉન્નતિ માટે મેં દિલ તોડ સંઘર્ષ કર્યા છે.
મીઠાશ માણવા હું દર્દનો સામનો કરું છું, હું જીતું કે હારું,
છતાં એ દરમ્યાન આ ઝંખના રહે છે,
…મને એક ક્ષણ સમયમાં મળી જાય.When I’m more than I thought I could be
When all of my dreams are a heartbeat away
And the answers are all up to me
Give me one moment in time …જ્યારે હું મારી ધારણા કરતાં પણ વધુ કરી શકું.
જ્યારે મારા સ્વપ્ના દિલની ધડકન જેટલા દૂર છે
અને દરેક સવાલના જવાબ મારા પર નિર્ભર છે
…મને સમયમાં એક ક્ષણ આપ.When I am racing with destiny
Then in that one moment of time
I will feel an eternity
I’ve lived to be the very best
I want it all, no time for lessજ્યારે હું નસીબ સાથે હરીફાઈ કરી રહી હોઉં,
ત્યારે સમયની એ એક ક્ષણની
અનંતતા હું અનુભવીશ.
હું બને તેટલી ઉત્તમ માનવ બની જીવી છું.
મારે બધું મેળવવું છે, કમી સ્વીકારવા સમય નથીI’ve laid the plans,
Now lay the chance here in my hands
… Give me one moment in time …
You’re a winner for a lifetime
If you seize that one moment in time…Make it shine
… Give me one moment in time …મેં યોજના કરી રાખી છે,
હવે મારા હાથમાં તક આવી છે.
…મને સમયમાં એક ક્ષણ આપ.
તું જીવનભરનો એક વિજેતા છે,
જો તું એ સમયમાં ક્ષણને ઝાલીને…ઉજ્જ્વલ બનાવે.
…મને સમયમાં એક ક્ષણ આપો.When I’m more than I thought I could be
When all of my dreams are a heartbeat away
And the answers are all up to me
Give me one moment in time …
When I’m racing with destiny
Then in that one moment of time …
I will be free…જ્યારે હું મારી ધારણા કરતાં પણ વધુ કરી શકું.
જ્યારે મારા સ્વપ્નાં દિલની ધડકન જેટલા દૂર છે
અને દરેક સવાલના જવાબ મારા પર નિર્ભર છે
મને સમયમાં એક ક્ષણ આપ.
જ્યારે હું નસીબ સાથે હરિફાઈ કરી રહી હોઉં,
ત્યારે એ સમયની એક ક્ષણમાં
હું મુક્ત હોઈશ…ભાવાનુવાદઃ સરયૂબેન પરીખ ( https://saryu.wordpress.com)
એરિસ્ટા રેકર્ડ કંપનીએ 1988 Summer Olympics Album નામ હેઠળ પ્રસિદ્ધ કર્યું. TV પર ઑલિમ્પિક રમતોના પ્રસારણ સાથે શરૂઆતમાં પ્રસ્તુત થતાં આ ગીતની લોકચાહના દિવસો દિવસ વધતી ચાલી. ‘Popularity Chart માં અવ્વલ નંબરે આવી ગયું. ફક્ત અમેરિકામાં જ નહીં પણ વિશ્વના અન્ય દેશોમાં આ ગીત લોકપ્રિય થયું. સાલ ૧૯૮૯માં આ ગીત માટે ગાયિકા વ્હીટની હ્યુસ્ટનને “ગ્રેમી એવોર્ડ” એનાયત થયો.
બેલ્જિયમની ડચ અને જર્મન ભાષાની વિખ્યાત ગાયિકા ડાના વિનર અત્યંત ભાવભરી રજુઆત કરે છે. અમેરિકામાં આ ગીત રેકર્ડને જબરી ચાહના મળી છે.
એક ક્ષણનો અર્થ શું છે? …અનંત સાથે જોડાવાની પળ. જ્યાં સફળતાના શિખરની ટોચ અને હું. ચરમ સીમાનો તિવ્ર સ્વર અને નીરવ શાંતિ.
Give me one moment in time …નો વિચાર કરતા, આપણા કવિ શ્રી.હરિહર પ્રાણશંકર ભટ્ટની રચના યાદ આવે છે. (૧૮૯૫-૧૯૭૮), કવિ હૃદય પણ વ્યવસાયે શિક્ષક. તેમના કાવ્યોમાં પ્રભુશ્રદ્ધા, જીવન-આશા, રાષ્ટ્રભાવ અને ગાંધીચીંધી દલિતભક્તિ જેવા વિષયો આલેખાયા છે. ગેય ઢાળોમાં રચેલાં એકવીસ ઊર્મિકાવ્યોનો સંગ્રહ તેમની પાસેથી મળે છે. ‘એક જ દે ચિનગારી મહાનલ!’ તેમનું સુપ્રસિદ્ધ કાવ્ય છે. અહીં ભાવ જરા જુદો છે. રચનામાં પ્રાર્થના, સમર્પણ અને માંગ છે.
એક જ દે ચિનગારી, મહાનલ!
એક જ દે ચિનગારી.ચકમક લોઢું ઘસતાં ઘસતાં ખરચી જિંદગી સારી
જામગરીમાં તણખો ન પડ્યો, ન ફળી મહેનત મારી
મહાનલ… એક દે ચિનગારી…ચાંદો સળગ્યો, સૂરજ સળગ્યો, સળગી આભઅટારી
ના સળગી એક સગડી મારી, વાત વિપતની ભારી
મહાનલ… એક દે ચિનગારી…ઠંડીમાં મુજ કાયા થથરે, ખૂટી ધીરજ મારી
વિશ્વાનલ ! હું અધિક ન માગું, માગું એક ચિનગારી
મહાનલ… એક દે ચિનગારી…શ્રી.હરિહર પ્રાણશંકર ભટ્ટ
(અસ્તુ)
સાલ ૨૦૨૪માં ૨૬ જુલાઈથી આરંભ થનાર પેરીસ ઑલિમ્પિકને અનુલક્ષી આ લેખ તૈયાર કર્યો છે. શ્રીમતી સરયૂબેન પરીખનાં સૌજન્યથી આ પ્રસ્તુતિ તૈયાર થઇ. તેમનો ખરા દિલથી આભાર.
માહિતી: ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ, વિકિપીડિયા અને અન્ય વેબસાઈટ ઉપરથી
શ્રી નીતિન વ્યાસ નો સંપર્ક ndvyas2@gmail.com વિજાણુ ટપાલ સરનામે થઈ શકે છે.
-
પર્યાવરણ જાળવણી કેવળ પાઠ્યપુસ્તકમાં બચી છે
ફિર દેખો યારોં
બીરેન કોઠારી
ગર્વ લેવો અને ગૌરવ હોવું બન્ને અલગ બાબતો છે, છતાં બે વચ્ચેની ભેદરેખા પાતળી છે. એમાં પણ પોતે કશું ન કર્યું હોય, કેવળ આકસ્મિક રીતે પોતાને જે મળ્યું હોય કે પોતાની પાસે જે હોય એના માટે કોઈ ગર્વ અનુભવે અને એ પણ જાહેરમાં, ત્યારે વાત બહુ હાસ્યાસ્પદ લાગે છે. અલબત્ત, આવો સમૂહ મોટો હોય તો હાસ્યાસ્પદ વાત ગંભીર બિમારીનું રૂપ લઈ શકે એવી શક્યતા હોય છે. પોતે કોઈ ચોક્કસ ખાનદાન, જાતિ, પ્રદેશ કે દેશના હોવાનું વાજબી ગૌરવ હોઈ શકે, પણ ગર્વ?
વધુ નહીં, એકાદ વરસ અગાઉ ‘ધ એલિફન્ટ વ્હીસ્પરર્સ’ નામના દસ્તાવેજી ચિત્રને લઘુ દસ્તાવેજી ચિત્રની શ્રેણીમાં ઓસ્કાર એવોર્ડ પ્રાપ્ત થયો ત્યારે સૌ દેશવાસીઓને આનંદ થયો હતો. તેમાં દર્શાવાયેલા મહાવત દંપતિ બોમ્મન અને બેલી જે રીતે તમિલનાડુનાં જંગલોમાં એકલવાયા હાથીઓની દરકાર લેતા બતાવાયા હતા એ વિશે જાણીને ગૌરવ થાય એમ હતું. સતત ઘટતો જતો વનવિસ્તાર, તેની વન્ય પશુઓ તેમજ પર જૈવવિવિધતા થતી વિપરીત અસર, તેને કારણે અસરગ્રસ્ત પર્યાવરણ વગેરે બાબતોની સામે આવા સમર્પિત લોકોનું હોવું આશાના એક તેજસ્વી કિરણ સમાન કહી શકાય.
એ ફિલ્મ અને તેમાં ચમકેલા દંપતિ પર ગૌરવ લેવાઈ ગયું, પણ એ પછી? હાથીઓ અને વનવિસ્તારની જાળવણી માટે કોઈ વિશેષ પગલાં લેવાયાં? એવી કોઈ નીતિ ઘડાઈ કે જેને કારણે આ ગૌરવની જાળવણી થઈ શકે?
આપણા દેશનું ગોવા રાજ્ય દેશમાં જ નહીં, વિશ્વભરમાં સૌથી વધુ પર્યાવરણ સંવેદનશીલ વિસ્તારમાંનો એક ગણાય છે. તેમાં પથરાયેલા પશ્ચિમ ઘાટને કારણે તે અનેક જૈવવિવિધતાઓનો ભંડાર છે. જોતાં આંખ ધરાય નહીં એટલું નૈસર્ગિક સૌંદર્ય અહીં નજરે પડે છે.
ગોવાના મુખ્ય પ્રધાન પ્રમોદ સાવંતે ૨૦૨૧માં પર્યાવરણ દિન નિમિત્તે ઘોષણા કરી હતી કે વન વિભાગ નવાં સો જળાશયો વિકસાવશે, જે મુખ્યત્વે પ્રાણીઓના ઉપયોગ માટે હશે અને માનવ-પ્રાણીનો સંઘર્ષ તેના થકી ઘટી શકશે. ઉલ્લેખનીય છે કે ગોવામાં તેમજ અન્યત્ર આ પ્રકારના કિસ્સામાં સતત વધારો થઈ રહ્યો છે, જેમાં હાથી, વાઘ જેવાં પશુઓ માનવવસતિમાં પ્રવેશી જતા હોવાના બનાવોનો સમાવેશ થાય છે. આ કટારમાં એનો ઉલ્લેખ ઘણી વાર કરવામાં આવતો રહ્યો છે. મુખ્ય પ્રધાનની આવી ઘોષણાથી સ્વાભાવિકપણે જ એવી છાપ પડે કે વનસંપદાની જાળવણી બાબતે સરકાર ગંભીર છે.
૨૦૨૩ના જુલાઈમાં ગોવાની સરકારે કેન્દ્ર સરકારની એક દરખાસ્ત નકારી. શેની હતી એ દરખાસ્ત? મ્હાદેઈ- કોટીગાવ ટાઈગર કોરીડોર અને તેની આસપાસના આરક્ષિત વિસ્તારો ફરતે વાઘનું અભયારણ્ય બનાવવાનું કેન્દ્ર સરકારે સૂચવ્યું હતું. ગોવા રાજ્ય વાઈલ્ડલાઈફ બૉર્ડના મતાનુસાર ગોવા જેવા નાનકડા રાજ્યમાં વાઘનું અભયારણ્ય હોઈ ન શકે. ગોવાના મ્હાદેઈ વિસ્તારમાં વાઘની અધિકૃત હાજરી છેક ૨૦૦૨માં, રાજ્યના વન વિભાગ દ્વારા કરવામાં આવેલી પશુઓની વસતિ ગણતરી દરમિયાન નોંધાઈ હતી. એ પછી ૨૦૦૬ અને ૨૦૧૦માં પણ આ વિસ્તારમાં વાઘની હાજરી નોંધાઈ હતી. ઑક્ટોબર, ૨૦૨૩માં વડી અદાલતના ઓર્ડર પર સર્વોચ્ચ અદાલતે રોક લગાવી હતી અને ગોવા સરકારને મ્હાદેઈ વન્યજીવ અભયારણ્ય તેમજ તેની આસપાસના વિસ્તારોને વાઘના અભયારણ્ય તરીકે ઘોષિત કરવાનો આદેશ ફરમાવ્યો હતો.
૨૦૨૪ના વર્ષારંભે બોરીમ રોડ પર એક ભૂખ્યું, થાકેલું દીપડાનું બચ્ચું રખડતું આવી ચડ્યું હતું,[1] જે માનવોથી ભયભીત જણાયું હતું. અલબત્ત, પછી ગામવાસીઓએ તેને પીવાનું પાણી ધર્યું હતું. રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ પર થયેલા થોડા પકડદાવ પછી આખરે એ બચ્ચાને વનવિભાગ દ્વારા પકડીને બચાવી લેવામાં આવ્યું હતું. હકીકત એ છે કે આ વિસ્તારોમાં દીપડાનું દેખાવું તેમજ શેરીનાં કૂતરાં, પાલતૂ પ્રાણીઓ અને મરઘાંનું અદૃશ્ય થઈ જવાની ઘટના સમાચાર નહીં, રોજિંદી વાસ્તવિકતા બની ચૂકી છે. માનવોની પરિભાષામાં ‘શિકારી પશુઓનો આતંક’ કહેવાય એવી ઘટના ચિંતાજનક છે, પણ એ વિચારવાની જરૂર છે કે આમ શાથી બની રહ્યું છે! બીજી તરફ ગોવાના ‘રાજ્ય પશુ’ તરીકે ઘોષિત કરાયેલા ગૌડ અથવા તો ભારતીય બાઈસનના આવાસ પર ખતરો તોળાઈ રહ્યો છે અને તે પણ ખોરાક માટે માનવીય વસાહતો કે ખેતરોમાં પ્રવેશી રહ્યાં છે. અત્યાર સુધી અહીંના ખેડૂતો પોતાની રોપણીને ગૌર ખેદાનમેદાન કરતું હોવાની ફરિયાદો કરતા હતા, પણ હવે ખોરાકની શોધમાં આ પશુ રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ પર રખડતું જોવા મળે છે.
હવે માનવોના લાભાર્થે તમામ જમીનને ‘કોન્ક્રીટ’ બનાવવાનો ‘નવિન’ વિચાર ગોવામાં આવ્યો છે, જેમાં લાખો ચોરસ મીટર જમીની વિસ્તાર પર બહુમાળી ઈમારતો અને અન્ય વ્યાપારી પ્રકલ્પો ઊભાં થશે. આ પગલું કેવળ માનવો માટે જ નહીં, પશુઓ માટે પણ નુકસાનકર્તા નીવડશે એવી રજૂઆત પર્યાવરણવાદી તેમજ કર્મશીલોએ કરી છે. તેના જવાબમાં સંસ્કૃતિની તમામ જરૂરિયાતોમાં માનવની જરૂરિયાત સૌથી ટોચે હોવાનું સત્તાધીશોએ જણાવ્યું છે.
શાળામાં સૌ કોઈ પોષણકડી અને માનવજાત તેમજ સજીવો માટેની તેની ઉપયોગિતા વિશે ભણતા હોય છે. શું આ ભણતર કેવળ પાઠ્યપુસ્તક પૂરતું મર્યાદિત રાખવાનું છે? વયસ્ક થયા પછી ખાસ કરીને રાજકારણીઓ અને અમલદારો શાળામાં ભણેલા પાઠ ભૂલી જતા હોય એમ લાગે છે. માનવજાતની જરૂરિયાતના નામે ચાલ્યા કરતા વિકાસપ્રકલ્પો દ્વારા કોનો વિકાસ થાય છે એ સંશોધનનો વિષય છે. પહેલાં આત્મઘાતી પગલાં ભરીને પર્યાવરણનું નિકંદન કાઢો અને પછી શાણપણની વાતો કરીને પર્યાવરણની જાળવણીની નિસ્બત જતાવો એ ઉપક્રમ હવે સામાન્ય બની રહ્યો છે. નાગરિકો બિચારા પાકા રસ્તા, લાંબા પુલ અને બહુમાળી ઈમારતો જોઈને હરખાતા રહે છે અને પર્યાવરણ બાબતે પ્રસાર-પ્રચાર માધ્યમો થકી જાણીને પોતાની નિસ્બત વ્યક્ત કરતા રહે છે. ટૂંકમાં કહીએ તો, સૌ પોતપોતાનું કામ કરે છે.
‘ગુજરાતમિત્ર’માં લેખકની કૉલમ ‘ફિર દેખો યારોં’માં ૧૮ – ૦૧ – ૨૦૨૪ના રોજ આ લેખ પ્રકાશિત થયો હતો.
શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી) -
કાર્ટૂનકથા : ૧૧
બીરેન કોઠારી
આ શ્રેણીમાં માત્ર ‘સાહિત્ય’ના વિષયને કેન્દ્રમાં રાખીને ચીતરેલાં કાર્ટૂન મૂકવામાં આવે છે, જે વાર્તા સામયિક ‘વારેવા’માં અગાઉ પ્રકાશિત થઈ ચૂક્યાં છે.
‘વારેવા’ના અગિયારમા અંકમાં આ કાર્ટૂન પ્રકાશિત થયાં હતાં.
વાર્તાવ્યંગ્ય
ઉધઈ ઉવાચ
(વાર્તામાં, વાર્તાલેખનમાં રસ ધરાવનાર સૌ કોઈને આ વિશિષ્ટ સામયિકમાં રસ પડશે. તેના વિશે વધુ વિગતો તેની સાઈટ https://vareva.co.in/ પર જોઈ શકાશે.)
શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી) -
બુડાન : ડૂબમાં ગયેલું ગામ અને તરતી રહેલી સ્મૃતિઓ.
સંવાદિતા
આ વાર્તા એમને અર્પણ જેમણે પોતાનું ગામ છોડી મજબૂરન અન્યત્ર વસવું પડ્યું છે પણ જેઓ પોતાના ગામ, ઘર અને ગલીઓને આજે પણ સ્વપ્નોમાં શ્વસે છે.
ભગવાન થાવરાણી
‘ કથા મેં ગાંવ ‘ નામના હિંદી વાર્તા – સંગ્રહમાં ભારતના ગામડાઓમાં જીવાતા જીવનની કથાઓ છે. ત્યાંના જીવનના સુખદુખ, વિજય-પરાજય, દ્વિધાઓ, ભ્રમો અને વિશ્વાસ સાથે વાચકનો સાક્ષાત્કાર થાય છે એ વાર્તાઓ થકી. આજે વાત કરવી છે આ સંગ્રહની એક વાર્તા ‘ બુડાન ‘ ની. બુડાન એટલે ડૂબ. વાર્તાના લેખક છે છતીસગઢના સ્વ. પૂરન હાર્ડી. એ રેલ્વેમાં એંજીન ડ્રાઈવર તરીકે નોકરી કરતા. નાટકના કલાકાર હતા. એમણે લખેલી માત્ર બેમાંની આ પહેલી વાર્તા.
નદીને નાથવા બાંધેલા બંધને કારણે અનેક ગામો ડૂબી ગયા છે. એમાંના એક ગામના લોકોને અસલ ગામથી દૂર વૈકલ્પિક જગ્યાએ વસાવવામાં આવ્યા છે. મૂળ ગામ વિરાટ જળરાશિ હેઠળ ક્યાંક છે. એ ગામના ગરીબ અને પછાત જ્ઞાતિના બે જિગરી મિત્રો ચોંઈ અને ગન્નુ નિરંતર પોતાના ડૂબી ગયેલા ગામ, ઘર અને ગલીઓને યાદ કરતા રહે છે. એમને તાલાવેલી છે કે હવે પાણીની નીચે એમના જૂના ઘર કેવી હાલતમાં હશે.એક દિવસ બન્ને ચુપચાપ એક ‘ ગુપ્ત યોજના ‘ બનાવે છે. ઝાડની સૂકી ડાળખીઓ, ઝાંખરાં, સીંદરી, પરાળ અને ગામલોકોએ ઘરમાંથી અમંગળ કાઢવા ગામ બહાર મૂકેલી માટલીઓને બાંધી બન્ને એક કામચલાઉ તરાપો બનાવે છે અને પોતાના ઈષ્ટદેવ ‘ જોગીપાટ બધરણપાટ ચેંદરી ‘ દેવતાની જે બોલી એ તરાપા ( ડોંગા ) ને અફાટ પાણીમાં ધક્કો મારી વહેતો મૂકે છે.હલેસા મારી થોડેક આગળ જતાં એમને દૂરથી કોઈક થાંભલાની ટોચ પર બગલો બેઠેલો દેખાય છે. ઓળખી જતાં ચોંઈ બોલી ઊઠે છે ‘ અરે ! આ તો આપણે બેય ભણતા એ નિશાળનો ઝંડો છે. એટલે અહીં જ પાણી નીચે એ નિશાળ છે. ‘ ડોંગો ધીમો પાડી બન્ને શીશ ઝુકાવી સ્કૂલમાં ગાતા એ પ્રાર્થના ગાય છે. ત્યાં કરેલા તોફાન અને એકવાર માસ્તરે ગન્નુને કેવો ઢીબેલો એ પ્રસંગ ભાવપૂર્વક યાદ કરે છે.નિશાળથી થોડેક આગળ એક પીપળાના ઝાડની ટોચ દેખાતાં ગન્નુ પોકારી ઊઠે છે ‘ આ તો ગામના બદમાશ સરપંચના ફળિયાનો પીપળો ! ‘ એ સરપંચે જમીનના કાગળોમાં ઘાલમેલ કરી ચોંઈની વારસાગત જમીન પચાવી પાડેલી. ચોંઈ ખુન્નસમાં આવી ડોંગો ત્યાં લઈ જઈ એના ઘર પર જ પેશાબ કરવાનું કહે છે. ગન્નુ એને એમ કહી વારે છે કે જળદેવતા ઉપર એવું ન કરાય !બન્નેને મૂળ વાત યાદ આવે છે ‘ આપણા ઘર ક્યાં ? ‘ બન્ને સરપંચના ઘરથી એમનું ઘર કેટલેક હતું તે યાદ કરે છે. ‘ જો, એ રહ્યો આંબો બઠવા કલારની વાડીનો. કેવો બદમાશ હતો ! ઝાડમાંથી એની મેળે પડી ગયેલ કેરીઓ લઈએ તોય ભૂરાયો થતો ! ‘ અણસારે અણસારે બન્નેને ચોંઈના ઘરની જગ્યા મળે છે. ‘ જો, અહીં છાપરી હતી. પેલા ખૂણે દાદીમા પડ્યા રહેતા. ત્યાં અનાજની કોઠીની બાજુમાં હું સૂતો. હું દાદીને જ્યારે કહેતો કે હવે વિકાસ થશે અને અહીં બંધ બનશે . આપણને બીજે ખસેડશે ત્યારે દાદી કહેતા કે હવે મરણની વેળાએ હું ક્યાંય નહીં જઉં. એ ઊંઘમાં બબડતાં ક્યારેક સરપંચને તો ક્યારેક સરકારને સરાપ આપતા. ‘ઘરથી થોડેક આગળ. ‘ જો, અહીં હતું શાંતિનું ઘર. ‘ ચોંઈ ઊંડા પાણીમાં કશુંક વિચારતો જોઈ રહે છે. જાણે સાક્ષાત શાંતા ત્યાં ઊંડે ઊભી એને ઈશારાથી બોલાવતી હોય ! બન્ને એ ચુલબુલી છોકરીના ‘ અપલખણ ‘ વિષે વાતો કરે છે. ચોંઈ પોતે શાંતિ સાથે એકવાર કેવો કઢંગી હાલતમાં ઝડપાઈ ગયો હતો એ વાત યાદ કરે છે. ‘ અને હા, શાંતિના ઘર પછી જયદેવ લુહારનું ઘર હતું . આ જગ્યાએ. એની માને ગામ લોકોએ ડાકણ ઠેરવેલી. ગામનો પેલો શાહુકારનો દીકરો ભૂવાની ઝાડ – ફૂંકના કારણે મરી ગયો ત્યારે ભૂવાએ પોતાને બચાવવા આળ આ કહેવાતી ડાકણ પર નાંખેલું. ગામ લોકોએ એનો ટકો મૂંડો કરી ગામ બહાર કાઢી મૂકવાનો ફેંસલો કરેલો. પછી ડાહ્યા લોકોએ વિચાર્યું કે મા ભેગો લુહાર પણ ગામ છોડી જશે તો આપણા માટે ખેતીના ઓજાર કોણ બનાવશે ? અંતે સજા હળવી કરવામાં આવેલી. ‘ બન્ને યાદોની કૂંજગલીઓમાં સ્મરણો વાગોળ્યા કરે છે જૂના ગામના. ‘ આપણા નવા ગામમાં તો ન કોઈ ગલી, ન મહોલ્લા. નકરા પથ્થરો જ. ‘ડોંગામા બહુ આગળ નીકળી ગયા ત્યાં ગન્નુને યાદ આવે છે કે એનું ઘર તો પાછળ ક્યાંક રહી ગયું ! ડોંગો પાછો લઈ એ અડસટ્ટે પોતાના ઘર આગળ રોકે છે અને પોતાનો નિર્ણય જાહેર કરે છે. ‘ હું એક ડૂબકી લગાવી મારા ઘરને પગે લાગી આવું. મને તો સારું તરતાં આવડે છે. ‘ ‘ પણ તું નીચે ઊતરીશ અને તરાપો નમશે તો માટલીઓમાં પાણી ભરાશે અને આપણે ક્યાંયના નહીં રહીએ એનું શું ? ‘ ગન્નુ વિચાર પડતો મેલે છે. ‘ કેવી અજબ વાત છે, નહીં ? ગઈ કાલ સુધી જે ઘરોમાં આપણે રહેતા ત્યાં હવે માછલાં, કરચલા અને અન્ય જળચરો રહેતા હશે ! મને એવું થાય કે નીચે જઈ એ બધાંને પૂછું કે ભાઈઓ, તમને અમારા ઘરમાં ફાવે છે ને ? રહો, રહો, સુખેથી રહો. ‘આપણને અનાયાસ યાદ આવે સત્યજીત રાયની ‘ પથેર પાંચાલી ‘ નું એ અંતિમ દ્રષ્ય જ્યારે બહેન દુર્ગા અકાળે અવસાન પામતાં અપ્પુ અને એના માબાપ જર્જરિત ઘર અને ગામ છોડી ગાડામાં વિદાય થાય છે અને બીજી બાજુ તરત એક સાપ સરકીને ઘરમાં પેસી જાય છે. હવે એ એનું નિવાસસ્થાન બનશે !સાંજ પડી ગઈ છે. ઘરે તો ન જઈ શક્યો પણ જતાં-જતાં ગન્નુ ઘરની ઉપર ફરી વળેલા પાણીમાંથી ખોબો ભરી પીએ છે, ઘરનું પાણી પીધાના સંતોષ સાથે !બન્ને ડોંગો વાળે છે, નવા ગામે, નવા ઘરે પરત જવા માટે.જેમણે પોતાનું ગામ અને ઘર છોડ્યું છે, છોડવું પડ્યું છે એમના અંતસ્તલને ઝકઝોરે એવી વાર્તા છે આ. વાર્તામાં આવતા તળ છતીસગઢી છુતહા, ચુરોના, નહાવન, પૈરા, ડોંગા, ટંગિયા, ડંગાલી, છેપકા, મરખંડા, જોલ્ટૂ, દેખમરા, રંઘની, તૂતારી અને કોચ્ચડ જેવા શબ્દો અસલ માટીની સોડમ પ્રસરાવે છે.વાર્તાનું નાટય મંચન યુટ્યૂબ પર અહીં ઉપલબ્ધ છે :
સાભાર સ્વીકારઃ ‘ફૂલછાબ’ની બુધવારની ‘પંચામૃત’ પૂર્તિમાં પ્રકાશિત થતી લેખકની કોલમ ‘સંવાદિતા’
શ્રી ભગવાન થાવરાણીનો સંપર્ક bhagwan.thavrani@gmail.com વીજાણુ ટપાલ સરનામે કરી શકાય છે.
-
વિદેશોમાં ભારતના શ્રમિકોની માંગ : ગિરમીટ પ્રથાનું પુનરાગમન
નિસબત
ચંદુ મહેરિયા
લગભગ એક જ સમયગાળાના આ ત્રણ સમાચારોમાં રહેલું સામ્ય અને વિરોધ નોંધપાત્ર છે. દુનિયાના વિકસિત દેશોમાં શ્રમિકોની મોટી તંગી હોઈ તે દેશોમાં ભારતના શ્રમિકોને મોકલવા ભારત સરકાર દ્વિપક્ષીય સમજૂતી કરવાની છે. ભારતીય જનતા પક્ષના લોકસભા સભ્ય અને પૂર્વ કેન્દ્રીય મંત્રી જયંત સિન્હાએ વિદેશ મંત્રીને પત્ર લખી સાઉદી અરબમાં ફસાયેલા ૪૫ ઝારખંડી મજૂરોની મુક્તિ માટે વિનંતી કરી છે. આ કામદારો કામની તલાશમાં એજન્ટો મારફત ગયા હતા અને હવે ફસાઈ ગયા છે. તેમના પાસપોર્ટ જપ્ત કરી લેવામાં આવ્યા છે. તેમને પાંચ માસનું વેતન મળ્યું નથી અને તેઓ દિવસમાં એક વાર માંડ ખાવાનું પામે છે. ૩૦૩ ભારતીયોને લઈને નિકારાગુઆ જઈ રહેલું વિમાન ઈંધણ માટે ફ્રાન્સમાં રોકાયું ત્યારે ફ્રાન્સને માનવ તસ્કરીની શંકા લાગતા તપાસ કરતાં દલાલો આ ભારતીય પ્રવાસીઓને નિકારાગુઆના માર્ગે ગેરકાયદે અમેરિકામાં ઘૂસાડવાના હતા.. આ વિમાનમાં ઘણાં ગુજરાતીઓ હતા, ઓછું ભણેલા અને અર્ધ કુશળ હતા. તે સૌ મોટા વેતનના કામની ખોજમાં ગેરકાયદે અમેરિકા જઈ રહ્યા હતા.
દુનિયાના અમીર અને વિકસિત દેશોમાં કામદારોની તીવ્ર તંગી છે. ઈઝરાયલ-ગાઝા યુધ્ધને કારણે જે એકાદ લાખ પેલેસ્ટિની કામદારો ઈઝરાયલમાં હતા તેમની જગ્યાઓ ખાલી પડી છે. યુધ્ધ પહેલાં ૨૦,૦૦૦ ભારતીય શ્રમિકો ઈઝરાયલમાં હતા. હવે તેને બીજા ૪૦,૦૦૦ કામદારોની જરૂર છે. ગ્રીસને ૧૦,૦૦૦ , તાઈવાનને ૧,૦૦,૦૦૦ , જર્મનીને ૨૪,૦૦,૦૦૦ કામદારોની જરૂર છે. ઈટલીને પણ ભારતીય કુશળ, અકુશળ મજૂરોની આવશ્યકતા છે. વિકસિત દેશોમાં કામદારોની અછતનું કારણ આ દેશોમાં કામને લાયક ન રહી હોય તેવી વૃધ્ધ વસ્તીનું મોટું પ્રમાણ છે.
ટ્રક, કેબ ડ્રાઈવર, હોટલ, રેસ્ટોરન્ટ, રિટેલ સ્ટોરમાં કામદારો, ફુડ સર્વિસ, કૃષિ કામદારો, રસોઈયા, સુથાર, પ્લમ્બર, નર્સિંગ સર્વિસ, આરોગ્ય કર્મી, બાંધકામ અને મેન્યુફેકચરિંગ , વૃધ્ધો, વિકલાંગો અને દર્દીઓની દેખભાળ તથા તે પ્રકારના બીજા કામો માટે ભારતના કામદારોની વિદેશોમાં આવશ્યકતા છે. ભારતે દુનિયાના આશરે ચાળીસ દેશો સાથે કામદારોની સેવા માટે સમજૂતીઓ કરી છે. ૨૦૧૫ થી ૨૦૨૩માં ભારતીય શ્રમજીવીઓની સેવા માટે વિકસિત અને જરૂરિયાતમંદ દેશો સાથે ૧૭ સમજૂતી કરી હતી. એમ્પલોયમેન્ટ મોબિલિટી એગ્રીમેન્ટ અને Flurry of mobility and migrantion agreement ને કારણે ભારતીય કામદારોને રક્ષણ મળે છે. ભારત સરકાર તેના વ્યાપાર ભાગીદાર દેશો સાથેની અન્ય સમજૂતીઓ વખતે કામદારોની આવજા અંગે પણ સ્પષ્ટતા કરે છે. હાલમાં ગ્રીસ, ડેન્માર્ક, સાઉથ કોરિયા, તાઈવાન અને નેધરલેન્ડ સાથે કામદારોની આવજા અંગેના એગ્રીમેન્ટ ચર્ચામાં છે.
છેલ્લા સરકારી શ્રમબળ(વર્કફોર્સ) સર્વેક્ષણ પ્રમાણે દેશમાં કોઈ અન્ય કામના વિકલ્પના અભાવે ટોટલ વર્કફોર્સના ૫૭ ટકા સ્વરોજગારમાં છે. ૨૧ ટકા હંગામી મજૂરો છે અને ૧૮ ટકા નાના ગૃહ ઉધ્યોગોના સહયોગી છે. દેશમાં ૧૮ થી ૨૫ વરસની યુવા વસ્તી ૪૪ ટકા છે. આ વિશ્વનું સૌથી મોટું યુથ વર્ક ફોર્સ છે. વરસે સવા કરોડ યુવાનો રોજગારીને લાયક હોય છે.પરંતુ ભારત સરકારના શ્રમ અને રોજગાર મંત્રાલયનું જોબ પોર્ટલ સરકારી અને ખાનગી ક્ષેત્રની ખાલી નોકરીઓની સંખ્યા ૨.૨૦ લાખ દર્શાવે છે. જે રાજ્યોના સૌથી વધુ લોકો વિદેશોમાં કામની તલાશ કરે છે તે પૈકીના પંજાબમાં ૨૦ થી ૩૦ વરસના ૨૮ ટકા યુવાનો બેરોજગાર છે.તેમાં ૬૧ ટકા શિક્ષિત બેકાર છે. આ સૌની નજર દેશમાં નહીં તો વિદેશમાં કામની ખોજ પર છે. એટલે જ્યારે વિકસિત દેશો સરકાર પાસે બાકાયદા શ્રમિકોની માંગ કરે તો તે રૂડો અવસર છે. કેમકે ભારતમાં મોટાપાયે શિક્ષિતો બેરોજગાર છે તો અર્ધશિક્ષિત અને અકુશળ કે અર્ધકુશળ માટે રોજી મેળવવી ઓર કઠિન છે.
ઈન્ટર નેશનલ લેબર ઓર્ગેનાઈઝેશનના અહેવાલ પ્રમાણે ૯૦ લાખ ભારતીય કામદારો ખાડી દેશોમાં કામ કરે છે. કામની શોધમાં લેભાગુ દલાલો મારફત વિદેશોમાં જનારાની સંખ્યા ઘણી મોટી છે અને તેમને ઘણા ખરાબ અનુભવો થાય છે. ડોલરિયો દેશ અમેરિકા ઘણાંને આકર્ષે છે પરંતુ પ્રવેશ સરળ નથી એટલે ઘૂસણખોરીનો માર્ગ અપનાવે છે. એક અખબારી અહેવાલ પ્રમાણે નવેમ્બર ૨૦૨૨ થી સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૩ના અગિયાર મહિનામાં અમેરિકામાં ગેરકાનૂની પ્રવેશ બદલ ૯૬,૯૧૭ ભારતીયો પકડાયા હતા. ખુદ વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરે લોકસભામાં સ્વીકાર્યું હતું કે છેલ્લા બે દાયકામાં રોજગારની શોધ બીજા દેશોમાં કરનારા ભારતીય નાગરિકોની સંખ્યામાં અનેક ગણી વૃધ્ધિ થઈ છે.
વિદેશોમાં કામની તલાશમાં જતાં લોકોને ઘી કેળાં છે એવું નથી. લોકસભા પ્રશ્નના જવાબમાં મળેલી માહિતી પ્રમાણે માર્ચ ૨૧ થી ડિસેમ્બ ૨૩ સુધીમાં વેતન ન મળવું, વેતનની ચુકવણીમાં વિલંબ, પાસપોર્ટ રાખી લેવો, કામની અને રહેઠાણની ખરાબ સ્થિતિ, માલિકનો દુર્વ્યવહાર અને અત્યાચાર, કામના અમર્યાદિત કલાકો જેવી ૩૩,૨૫૨ ફરિયાદો સરકારને મળી હતી. હાલમાં જેની ચર્ચા છે તે સમજૂતી હેઠળ જે કામદારો વિદેશમાં જાય તેમની મુશ્કેલીઓનો હલ સરકાર માટે સરળ છે પરંતુ પોતાની મેળે કે દલાલો મારફત જતા કામદારોને મદદ કરવી અઘરી છે. દેશમાં મજૂરી નથી કે જે છે તે મજૂરીના દર ઓછા છે એટલે શ્રમિકોને વિદેશ જવું પડે છે. વિશ્વગુરુ બનવા મથતા કે વિશ્વની ત્રીજી અર્થવ્યવસ્થા બની જવાના બણાગાં ફૂંકતા શાસકો માટે ભારતીય શ્રમિકોની નિકાસ કલંક રૂપ છે.
ઘરઆંગણે રોજીના અભાવે લાચારીવશ બીજા દેશોમાં કામ માટે જતાં લોકોને ગિરમીટિયા કહેવાતા હતા. ગાંધીજીએ સત્યના પ્રયોગોમાં લખ્યું છે કે,” ગિરમીટિયા એટલે પાંચ કે એથી ઓછાં વર્ષના મજૂરીના કરારનામામાં સહી કરીને હિંદુસ્તાનની બહાર મજૂરી કરવા ગયેલા મજૂરો.” (પૃષ્ઠ ૩૯૦) આ ગિરમીટ પ્રથાને ગાંધીજી ‘અર્ધ ગુલામગીરી’ ગણાવતા હતા.દેશની આઝાદી પછી ગિરમીટિયાઓને દેશમાં પરત ફરવા સરકારે યોજના ઘડી ત્યારે પણ મોટાભાગના પરત આવ્યા ન હોય એ બાબત ચિંતાજનક છે. આજે પણ તેનું પુનરાવર્તન થઈ રહ્યું છે. ભારત તેના નાગરિકોને રોજી અને પૂરતું વેતન આપતું નથી તેને કારણે વિદેશ વસવાટ્નો ક્રેઝ અને લાચારી છે તે સમજવાની જરૂર છે.
વિદેશોમાં આઈટી પ્રોફેશનલ્સની બોલબાલા છે. બીજા પણ કેટલાક વ્યવસાયીઓને વિદેશોમાં ઉંચા પગારની સારી નોકરીઓ મળે છે. તેમને સહેલાઈથી વર્કિંગ વિસા અને થોડા વરસે વિદેશી નાગરિકતા મળી જાય છે. ભારતીય ધનપતિઓ નાણા ખર્ચીને ગોલ્ડન વિસા મેળવી લે છે. ૨૦૧૪ થી ૨૦૧૮માં ૨૩,૦૦૦ ભારતીય કરોડપતિઓએ વિદેશમાં વસી જવું મુનાસિબ માન્યું હતું. આઝાદીના અમૃતકાળના વરસમાં (૨૦૨૨માં) ૭૫૦૦ અમીરોએ ભારતની નાગરિકતા ત્યાગી હતી. એટલે ગિરમીટ પ્રથા થી ગોલ્ડન વિસા સુધીની આપણી વિદેશ વસવાટની કહાણી છે.
શ્રી ચંદુભાઈ મહેરિયાનો સંપર્ક maheriyachandu@gmail.com વિજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.
-
આપણા રોજબરોજનાં જીવનનાં સુખની ખોજનું અર્થશાસ્ત્ર : પ્રકરણ # ૪. ૪ અંશ ૩
જીવનની અર્થવ્યવસ્થાનો
વ્યાવહારિક અમલ
૪. ૪
રોકાણ
દિવ્યભાષ સી. અંજારીઆ
૪. ૪ અંશ ૨ થી આગળ
રોકાણ પ્રક્રિયાનાં જોખમો
ક્યાં અને શી રીતે રોકાણ કરવું એ વિશે હવે અનેક રોકાણ નિષ્ણાતો અને સલાહકારોની સેવાઓ ઉપલબ્ધ છે. તેઓ રોકાણકારોનું જોખમ સામર્થ્ય સમજીને જે તે સમયે ઉપલ્બ્ધ રોકાણની તકો અને રોકાણ માટેનાં જુદાં જુદાં માધ્યમો અને રીતોને આવરી લેતી અંગેની વ્યુહરચના તૈયાર કરી આપવામાં રોકાણકારને મદદરૂપ બને છે.
સામાન્ય રીતે, આપણામાંના મોટા ભાગનાં લોકોને પોતાની બચતમાથી સંભવિત રોકાણનો કોણ ઉપયોગ કરી શકશે, પાકતી મુદ્દતે કેટલાં વળતર સાથે રોકાણ પરત કરી આપશે કે પછી એ રોકાણમાં કેટલું જોખમ છે જેવી આંટીઘુંટીઓથી પરિચિત નથી હોતાં. આ સંજોગોમાં રોકાણકાર થાપ ખાઈ જાય એવું જોખમ વધારે રહેતું હોય છે. રોકાણ સલાહકાર પણ આ બધી બાબતોમાં દરેક વખતે પૂર્ણપણે સક્ષમ હોય એ જરૂરી નથી. જોકે, આમ પણ રોકાણ સલાહકારની ભૂમિકા તો માત્ર ઉપલબ્ધ માહિતી અને સંજોગો અનુસાર શક્ય તેટલી ઉચિત સલાહ આપવા પુરતી જ છે. રોકાણના નિર્ણયને પરિણામે નાણાં તો રોકાણકારનાં જ દાવ પર લાગે છે.
પરોક્ષ રોકાણના એક વિકલ્પ તરીકે બેંકમાં થાપણોનું બેંક અન્ય જગ્યાએ પોતાનાં જોખમે રોકાણ કરે છે, અને રોકાણકારને નક્કી થયા મુજબ વળતર અને પાકતી મુદ્દતે નાંણાની વાપસી મળશે તેવી બાહેંધરી આપે છે. એ દૃષ્ટિએ, સામાન્ય રીતે, બેંક્માં મુકાયેલી થાપણો વધારે સલામત રોકાણ માનવામાં આવે છે. તેની સરખામણીમાં મ્યુચ્યુઅલ ફંડો તો તેમને સોંપવામાં આવેલ બચત, બજારનાં તંત્રવ્યવસ્થા અને ભવિષ્યમાં અર્થતંત્રના પ્રવાહોની અનિશ્ચિતતાનાં સ્વાભાવિક જોખમોની મર્યાદામાં, બચતકાર વતી રોકાણ કરે છે.
કોઈ પણ પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રોકાણ કરતી વખતે બચતકાર સલામતમાં સલામત રીતે વધુમાં વધુ ભાવિ વળતરની આશા રાખીને રોકાણ કરે છે. પરંતુ બચતકારે એ વાસ્તવિકતા સમજવી જ રહી કે બેંક કે વીમા કંપની જેવી સામાન્યપણે સલામત ગણાતી મધ્યસ્થી સંસ્થાઓ પણ બેસી જવાના દાખલાઓ હવે અસામાન્ય નથી રહ્યા. સૌથી વધારે સલામત ગણાતી સરકારી બાંહેંધરી ધરાવતી જામીનગીરીઓનું રોકાણ ઘણીવાર ફુગાવા સામે પુરતું રક્ષણ આપવા જેટલું નથી હોતું. વળી, આવી જામીનગીરીઓ પણ હવે તો વધઘટપાત્ર વળતરની શરતે અપાતી હોય છે, એટલે જ પાકતી મુદ્દતે વ્યાજમાં ઘટાડો થવાનું જોખમ પણ અવગણી ન શકાય.
જોકે આ બધાં ભયસ્થાનો છતાં પણ પરોક્ષ રોકાણો પ્રમાણમાં ઓછાં જોખમી માનવામાં આવે છે. આજના બચતકારે તો એ જ અપેક્ષા રાખવાની કે રોકાણ કરતી વખતે તેણે લીધેલી બધી જ કાળજીઓ ભવિષ્યમાં પેદા થનારી આર્થિક અનિશ્ચિતતાઓની અફરાતફરીમાં સલામતપણે પાર ઉતરે.
નાણા અર્થતંત્રનું ચાલક બળ છે.
પોતાની બચતનો ઉત્પાદનમાં સીધી રીતે વપરાશ ન કરનાર, પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ મધ્યમ દ્વારા બચતનું રોકાણ કરનાર, દરેક બચતકાર સક્રિય રોકાણકાર નથી રહેતો. તેનાં રોકાણને ધીરાણ સ્વરૂપે મેળવીને જે વપરાશકાર તે ધિરાણનો વપરાશ ચીજવસસ્તુઓ કે સેવાઓનાં ઉત્પાદનમાં કરે છે તે વપરાશકાર સક્રિય રોકાણકાર છે. બચતકારો પોતાની બચતનું, સીધું કે મધ્યસ્થીઓ, દ્વારા અર્થતંત્રનાં ઉત્પાદક ક્ષેત્રોમાં રોકાણ કરતાં હોવા છતાં અર્થંતત્રને ગતિ આપવાનું ખરૂં શ્રેય આવા સક્રિય રોકાણકારોને આપવું ઘટે.
જે બચતોનું ઉત્પાદક રોકાણોમાં રૂપાંતર નથી થતું એ અર્થંતંત્રમાં બચતો નાણાની ઉપલબ્ધતા વધારતું પ્રવાહિત ભંડોળ બની રહે છે. પરિણામ એ આવે છે કે ઉત્પાદિત ચીજવસ્તુઓ કે સેવાઓના જે તે સમયના જથ્થા માટે જરૂરી નાણા કરતાં અર્થતંત્રમાં વધારે નાણા ઉપલબ્ધ બનવા લાગે છે. એક તબક્કે યથોચિત આવશ્યકતા કરતાં વધારે હોય એવો નાણાનો પુરવઠો ભાવોના વધારામાં પરિણમવા લાગે છે. સક્રિય રોકાણકારોનું મહત્ત્વ આ તબક્કે છે. જેટલાં પણ નાણા ધીરાણ માટે ઉપલબ્ધ છે તેને વધારેને વધારે ચીજવસ્તુઓ અને સેવાઓનાં વધારેને વધારે ઉત્પાદનમાં કામે લગાડીને તેઓ અર્થતંત્રની ખરા અર્થમાં વૃદ્ધિ કરે છે. અર્થંતંત્રમાં દરેક પ્રકારના વપરાશકારોને તેમના ઉપભોગ માટે પર્યાપ્ત પ્રમાણમાં ચીજવસ્તુઓ અને સેવાઓ મળવા લાગે છે. પરિણામે તેમની જરૂરિયાતોમાં પણ વધારો થવા લાગે છે, જે ફરીથી વધારે ચીજવસ્તુઓ અને સેવાઓની માંગમાં પરિણમે છે. માંગ અને પુરવઠાનું આ આર્થિક સુચક્ર આમ વપરાશકારો માટે ચીજવસ્તુઓ અને સેવાઓ, વિશેષ વિકલ્પો સાથે, વિશેષ માત્રામાં પરિણમે છે.
વધારે માંગને કારણે પુરવઠો પણ વધતો હોવા છતાં ભાવોમાં અમુક સ્તરનો વધારો થવા લાગે છે. પ્રમાણમાં ઊંચા ભાવોને કારણે ઉત્પાદક પાસે ફરીથી નવા ઉત્પાદક વપરાશ માટે વધારે નાણા ફાજલ રહેવા લાગે છે. તે જ રીતે જુદા જુદા પ્રકારની સ્થાયી કે જંગમ મિલ્કતનાં મૂલ્યોમાં પણ વધારો થાય છે. આજના અર્થશાસ્ત્રીઓ અર્થંતંત્રની આ સ્થિતિને આદર્શ માને છે.
જોકે માનવ સ્વભાવની પ્રકૃતિદત્ત સ્વાર્થવૃત્તિને કારણે, એક તબક્કે, અર્થતંત્રમાં થતી આવી વૃદ્ધિ પરિગ્રહશીલ બનવા લાગે છે. જેને પરિણામે સમાજના વિવિધ સ્તરોમાં આર્થિક અસમાનતા વધવા લાગેછે. એ ઉપરાં વધતાં રહેતાં ઉત્પાદન અને વપરાશથી પર્યવર્ણીય સમસ્યાઓ પણ વધતી જાય છે. પૃથ્વી પર આવેલ કુદરતી સ્રોતો સિમિત છે. વધતું જતું ઉત્પાદન કુદરતી સ્રોતોને વધારે ઝડપથી ખતમ કરવા લાગે છે. વળી વધતા જતા વપરાશને કારણે અનેક પ્રકારનો કચરો પણ વધે છે. પરિણામ એ આવે છે કે વિવિધ પ્રકારનાં પ્રદૂષણો વધે છે અને પર્યાવરણ સંતુલન જોખમાય છે. આમ, એકંદરે ઉત્પાદન અને વપરાશના વધારાથી વૃ દ્ધિ પામતું અર્થતંત્ર બહુ થોડાં લોકોની ભૌતિક સુખાકારી ના ભોગે આવનારી પેઢીઓની સુખાકારીને માટે બહુ જોખમી બની રહે છે.
નાણા આર્થિક અસમાનતા પણ ઊભી કરે છે
જો બચતોમાંથી થતાં રોકણો ઉત્પાદક રીતે વપરાશમાં ન લેવાય તો અર્થતંત્રમાં ફાજલ પડતો જતો નાણા પુરવઠો મયાદિત માત્રામાં ઉપલબ્ધ ચીજવસ્તુઓ અને સેવાઓના ભાવ વધારામાં પરિણમે છે. એટલે જે લોકો પાસે પોતાની જરૂરિયાતો પુરી કર્યા પછી પણ ફાજલ આવક છે તે લોકો હવે ચીજવસ્તુઓની વધારાની ખરીદી પણ કરીને તેને સંપત્તિના રૂપે સંગ્રહ કરવા લાગે છે. આમ થવાથી બીજો એક વર્ગ પણ યેન કેન પ્રકરેણ પોતાની આવક વધારીને આવી ખરીદીઓના જુવાળમાં જોડાય છે. એ કારણે ભાવો હજુ વધવા લાગે છે. પરિણામ સ્વરૂપ, અપર્યાપ્ત આવકવાળાં લોકોને પોતાની જરૂરીયાતો પુરી કરવા માટે પણ નાણાની તૂટ પડે છે. હવે એ લોકોએ ક્યાં તો જરૂરિયાતો પુરી કર્યા વિના ચલાવવું પડે છે કે પછી દેવું કરીને પણ જરૂરી નાણાની જોગવાઈ કરવી પડે છે. જે વર્ગ થોડી ઘણી બચત કરી પણ શકતો હતો તે વર્ગ પણ હવે પોતાની બચતોને હવે જે મોભાદર ગણાવા લાગી છે એવી ચીજવસ્તુઓ અને સેવાઓની ખરીદીમાં વાપરવા લાગે છે.
ચીજવસ્તુઓ અને સેવાઓનાં ઉત્પાદન માટે મર્યાદિત સંસાધનો ધરવતાં અર્થતંત્રની ભાવ વધારાને કારણે થતી વૃદ્ધિ હવે એવી સ્થિતિમાં આવી રહે છે કે ધનિકો વધારે ધનિક થાય છે અને ગરીબો વધારે ગરીબ બને છે.
જોકે આપણે અભૌતિક પ્રકારની સંપત્તિ પણ ઊભી કરી શકીએ
અર્થતંત્રની ભૌતિક વૃદ્ધિને કારણે સંભવિત ગરીબી અને આર્થિક અસામનતાઓની સામે, સદનસીબે, આપણા બધાં પાસે એક નવો ઉકેલ હવે શક્ય બનવા લાગ્યો છે. એ ઉપાય છે સેવાઓનાં વધારે ઉત્પાદનનો. હાલમાં વપરાતી સેવાઓનાં ઉત્પાદનમાં તેમ્જ વપરાશમાં વધારો કરીને કે પછી નવી નવી સેવાઓનાં ઉત્પાદન કે વપરાશને વિક્સાવીને વધારે આવકો કે આવકોના નવા સ્રોતો ઊભાં કરતું અર્થતંત્રનું સેવા ક્ષેત્ર હવે લગભગ દરેક દેશનાં અર્થતંત્રમાં મહત્વનું સ્થાન ધરાવવા લાગ્યું છે. ભૌતિક ચીજવસ્તુઓનાં ઉત્પાદનો માટે જેટલી ભૌતિક સંસાધનોની જરૂર પડે છે તેના કરતાં સેવાઓના ઉત્પાદન માટે ઓછી જરૂર પડે છે. ભૌતિક ચીજવસ્તુઓનાં ઉત્પાદન માટે જરૂરી કાચા માલ હંમેશાં અર્યાદિત માત્રામાં જ ઉપલબ્ધ હોય છે. તેની સામે સેવાઓનાં ઉત્પાદન માટે કાચો માલ લોકોમાં રહેલ સહજ કળા અને હુન્નરનું કૌશલ્ય છે. માણસ જાતની સામે જ્યારે જ્યારે મુશ્કેલીઓના અવરોધો આવ્યા છે ત્યારે તેની પ્રકૃતિદત્ત કલ્પનાશીલતાનો ઉપયોગ કરીને તેણે નવા નવા ઉપાયો શોધ્યા છે. બીજા શબોમાં કહીએ તો માણસ જાતમાં કૌશલ્ય વિકાસની સંભાવનાઓ અમર્યાદ માત્રામાં છે એમ કહી શકાય. માત્ર તેને સુષુપ્તાવસ્થામાંથી જગાડવાની જરૂર રહે છે. આજે જેને વિકસિત દેશો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે તેઓની સફળતાનું એક મોટું કારણ તેમના દ્વારા સેવા ક્ષેત્રનો વિકાસ ગણાય છે. આજના વિકસિત દેશોમાં કુલ ઘરેલુ ઉત્પાદનમાં સેવા ક્ષેત્રનો હિસ્સો ૭૦% જેટલો જોવા મળી રહ્યો છે.
સેવાઓનાં ઉત્પાદનમાં વૃદ્ધિથી નાણાકીય આવક અને સંપત્તિઓમા પણ વધારો કરી શકાય છે. તે સિવાય સેવાઓનો બીજો, બીનનાણાકીય પણ, મહત્ત્વનો ફાયદો સેવાઓ દ્વારા એકબીજાંને મ્દદરૂપ થવા ઉપરાંત ચીજવસ્તુઓનાં ઉત્પાદન, વિતરણ કે વપરાશને પણ વધારે કાર્યક્ષમ બનાવી શકવાનો છે. અહીં પણ બચતકાર પોતાની બચતનો ઉપયોગ પોતાનાં કે અન્યનાં કૌશલ્યના વિકાસમાં કરીને પોતાની બચતનું કૌશલ્ય વૃદ્ધિ જેવાં બીનનાણાકીય ઉત્પાદક રોકાણમાં પણ કરી શકે છે.
સેવા ક્ષેત્રની વૃદ્ધિથી વ્યક્તિગત તેમજ સંગઠિત સ્વરૂપે રોજગારની તકો પણ વધે છે.
આપણી અંગત અર્થવ્યવસ્થાના માળખાંનાં વ્યાવહારિક અમલનાં મહત્ત્વનાં પાસાં સંબંધી નાણાકેન્દ્રી તેમ જ બીનનાણાકીય છ નિર્ણયો અને તેના સંબંધી રોજબરોજના વ્યવહારો પૈકી ‘રોકાણને પાછાં ઉપાડી લેવાં‘ વિશે વાત કરીશું.
શ્રી દિવ્યભાષ સી. અંજારીઆનો સંપર્ક dc@anjaria.email વીજાણુ ટપાલ સરનામે થઈ શકે છે.
-
લેનિનની મૃત્યુ શતાબ્દીએ થોડું, હિંદ બેઠે
તવારીખની તેજછાયા
પુતિન કહે છે કે સ્તાલિને રૂસી રાજ્ય ઊભું કર્યું. ઝાર અને સ્તાલિન વચ્ચે ખેંચાતા પુતિનને પરિવર્તનની રાજનીતિનો કદાચ અહેસાસ જ નથી.
પ્રકાશ ન. શાહ
૨૧મીએ વિશ્વભરમાં લેનિનની મૃત્યુ શતાબ્દી ઉજવાઈ હશે. લેનિન, આમ તો રૂસી ક્રાંતિની પિતૃપ્રતિમા કહેવાય. પણ છેલ્લા ત્રણ દાયકાના રશિયાના પ્રવાહો જોતાં, પુતિન શાસનને લેનિનની મૃત્યુ શતાબ્દી મનાવવામાં સમ ખાવા પૂરતો રસ હોય તો હોય. બજારવાદી અધિનાયકવાદી તરાહ પર રોડવનાર પુતિનને લેનિનને મુકાબલે સોવિયેતપૂર્વ ઝારશાહીમાં કદાચ વધુ રસ હશે.
Lenin’s funeral by I. Brodsky_(1925)
સ્રોતઃવિકિપિડીયાસામ્યવાદને સ્થાને બજારવાદને ગોઠવનાર પુતિનને તેમ છતાં સ્તાલિનમાં ચોક્કસ રસ હોઈ શકે- શાસનવિધાનની એની શૈલી અને ખાસ તો વિશ્વયુદ્ધમાં રશિયાને નિર્ણાયક નેતૃત્વ પૂરું પાડનાર વિજેતા તરીકે. કોમ્યુનિસ્ટ ઈન્ટરનેશનલથી છૂટા પડેલા ભારતીય ક્રાંતિકારી, નવમાનવવાદના પ્રણેતા માનવેન્દ્ર નાથ રાય (એમ. એન. રોય)નાં સંભારણાંમાં નોંધાયું છે કે બીજા વિશ્વયુદ્ધ વખતે એ યુદ્ધ-સમાચારોની સમીક્ષા કરતાં હંમેશ કહેતા કે ‘અંકલ જો’ (સ્તાલિન) છેલ્લે યશસ્વીપણે બહાર આવશે.
હમણાં સ્તાલિનનો ઉલ્લેખ કર્યો ત્યારે સાંભર્યું કે લેનિન પોતાના અનુગામી તરીકે સ્તાલિનને ઈચ્છતા નહોતા. એમની ભલામણ ત્રોત્સ્કી તરફે ઝૂકતી હતી. આ પરથી સ્વાભાવિક જ એક એવી અપેક્ષા બંધાઈ શકે કે સ્તાલિનના શાસને દુનિયાભરના ચુનંદા બૌદ્ધિકોમાં પુનર્વિચાર પ્રેર્યો અને ક્યારેક જેની દૈવી અપીલ હતી તે તો, ‘પથ્થરના દેવ’ છે- ‘ધ ગોડ ધેટ ફેઈલ્ડ’ એવી લાગણી જગવી, એનો અર્થ એ કે લેનિન અને સ્તાલિનમાં ગુણાત્મક ફરક હશે. જોકે, પાછળના ગાળામાં બહાર આવેલી અધિકૃત વિગતો પ્રમાણે શાસકીય જુલમોમાં લેનિન એટલા પાછળ નહોતા.
રહો, આ ચર્ચા હિંસા-અહિંસાની નિ:સંદર્ભ ચર્ચામાં સરી પડે તે પૂર્વે એટલું સમજીએ કે ૧૯૧૭માં વિદેશવટામાંથી લેનિનનું વતન રશિયામાં પાછું ફરવું અને ૧૯૧૫માં દક્ષિણ આફ્રિકેથી ગાંધીનું વતન ભારતમાં પાછું ફરવું એ બંને વીસમી સદીની શકવર્તી ઘટનાઓ છે. એક રાજનો કબજો બીજું રાજ લે એવી સામંતી ઘટનાથી ઉફરાટે પરિવર્તનની રાજનીતિ ચિત્રમાં આવે એવી વિરલ વાત એ હતી. વિશ્વવિશ્રુત પત્રકાર લુઈ ફિશરે તો આ બે પ્રતિભાને સાથે રાખીને એક ખાસ પુસ્તક પણ કર્યું છે. વિશ્વશાંતિના ચાહક સર્જક રોમે રોલાં, જિન ક્રિસ્તોફના લેખક, એમણે નવલકથા લેખનમાં ખંડ પાડીને લેનિન અને ગાંધી બેઉનાં ચરિત્રો આલેખ્યાં છે અને ભલે વણમળ્યે પણ બંને ઈતિહાસપુરુષો વચ્ચે સંવાદની અપેક્ષા સેવી છે.
દેશનેતાઓમાં લેનિનના સમકાલીનો કેવી રીતે વિચારતા હશે એ લક્ષમાં લેતાં તરત થઈ આવતું સ્મરણ નેહરુ પિતાપુત્રનું છે. ૧૯૨૭માં રૂસી ક્રાંતિની દશાબ્દી પ્રસંગે બંને મોસ્કો ગયા હતા. જવાહરલાલે લેનિનના વારસાનું ગૌરવ કરતાં રૂસી પ્રયોગને એક ‘નવી સભ્યતા’ તરીકે વધાવ્યો હતો અને ગાંધીનો રાહ જુદો હોવા છતાં અમારે માટે રૂસી પ્રયોગ પણ એક પ્રેરણાસ્થાન છે એ મતલબનું કહ્યું હતું. એક પા ફ્રેન્ચ ક્રાંતિ, અમેરિકી ક્રાંતિ ને રૂસી ક્રાંતિ તો બીજી પા ઈંગ્લેન્ડની ક્રમિક વિકાસરીતિ, આ બેનાં ખેંચાણ ત્યારે તરુણાઈમાં સહજ હતા.
કાર્લ માર્ક્સે જેમ ૧૮૫૭ના સંગ્રામ વિશે અને બીજા ભારતીય પ્રવાહો વિશે સતત નોંધ લીધેલી છે તેમ લેનિન પણ વિશ્વપ્રવાહો પર ચાંપતી નજર રાખતા હતા અને ૧૯૦૯માં તિલકને છ વરસની સજા સાથે મ્યાનમાર ખસેડાયા ત્યારે આકરી ટીકા કરતા કહ્યું હતું કે બ્રિટનના ઉદ્દામો અને ઉદારમતવાદીઓ આ વિશે કેમ કંઈ બોલતા નથી… બિલકુલ ચંગીઝ ખાન જેવા જણાય છે એ સૌ!
લેનિન અને ગાંધીનાં નામ કેવી રીતે સામસામે છતાં સાથે સાથે લેવાય છે એનું કૌતુક કરવા જેવું છે. ત્રિપુરામાં લાંબા સત્તા-ભોગવટા પછી માર્ક્સવાદી સરકાર ગઈ ત્યારે ‘ઉત્સાહ’માં લોકટોળાએ લેનિનની પ્રતિમાને ધ્વસ્ત કરી હતી. ભાજપના તત્કાલીન મંત્રી રામ માધવે અને રાજ્યપાલ તથાગત રોયે (પોતાની બંધારણીય ગરિમા છોડીને) આ ઘટનાને વધાવી લીધી હતી. પછી ઊહાપોહ થયો ત્યારે કોઈક છેડેથી ‘સમાધાન’નો વાવટો ફરકાવાયો હતો કે એને સ્થાને ગાંધીપ્રતિમા મૂકીશું. જે થવું જોઈતું નહોતું એનો આ બેહૂદો બચાવ હતો.
અગરતલા-ત્રિપુરાની આ ઘટનાનાં કેટલાંક વરસ પૂર્વે ઓડિશાના બાલાસોર જિલ્લામાં વળી કંઈક જુદું જ થયું હતું. સ્થાનિક સામ્યવાદી પક્ષે લેનિનની પ્રતિમા મૂકવાનું નક્કી કર્યું હતું અને કેન્દ્ર સરકાર તરફથી મંજૂરી પણ મેળવી લીધી હતી. કોલકાતાથી રૂસી કોન્સલ જનરલ એ ખુલ્લી મૂકવા આવવાના હતા. છેલ્લી ઘડીએ મામલો ઘાંચમાં પડ્યો અને સમાધાન રૂપે લેનિનની સાથોસાથ ગાંધીપ્રતિમા મૂકવાનું ઠરાવાયું- અને રૂસી કોન્સલે બેઉ પ્રતિમા ખુલ્લી મૂકી! વીસ ફૂટને અંતરે બેઉ ઊભી છે, સાથોસાથ.
વાતનો બંધ વાળતાં વળી પુતિન પાસે જઈશું જરી? પુતિન કહે છે, સ્તાલિન કુશળ પ્રબંધક હતા. પણ લેનિન? એની વાત તો ખેર છોડો- એમ તો રશિયાના એકંદર અસ્તિત્વ તળે જાણે કે બોમ્બ મેલી એને ઉરાડી મૂક્યું! સ્તાલિને રૂસી રાજ્ય (અને સામ્રાજ્ય) ઊભું કર્યું. ઝાર અને સ્તાલિન વચ્ચે ખેંચાતા પુતિનને કશુંક નવું કરવા ઈચ્છતી પ્રલયંકર પ્રતિભાનો કદાચ અહેસાસ જ નહીં હોય, બીજું શું. અલબત્ત, ઉત્તર ઝારકાલીન સુધારા, તોલ્સ્તોય સરખા પ્રતિભાપુરુષની સક્રિય ઉપસ્થિતિ, આ બધો વારસો ઘટતા નિંદામણ સાથે લઈને આવેલ કેરેન્સ્કીને ઈતિહાસે સમય આપ્યો હોત તો ક્રમિક વિકાસની શક્યતા હતી- ઈતિહાસનું એ ‘જો’ અને ‘તો’ છે. શાસન વ્યવસ્થામાં ચોક્કસ ‘ક્રીડ’ સાથે સત્તારૂઢ થઈ સર્વ સૂત્રો સાહનાર લેનિન અને છતે સ્વરાજે, છતી શક્યતાએ શાસનથી ઉફરાટે ચાલનાર ગાંધી : નેતૃત્વની આ બે મિસાલ વીસમી સદીએ એકવીસમીને આપેલી ઈતિહાસ-ખો છે.
સાભાર સ્વીકાર: ‘દિવ્ય ભાસ્કર’ની ૧૭– ૧ – ૨૦૨૪ ની પૂર્તિ ‘કળશ’માં લેખકની કોલમ ‘તવારીખની તેજછાયા’ માં પ્રકાશિત લેખ
શ્રી પ્રકાશ ન. શાહ નો સંપર્ક prakash.nireekshak@gmail.com વીજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.
-
યે વુમનિયા
પારુલ ખખ્ખર
ધારો કે કોઇ ક્વિઝ પ્રોગ્રામમાં એવો સવાલ પૂછાય કે ‘कितने प्रतिशत पुरुष ये मानते है कि….स्त्रीओ को समजना मुश्किल ही नही नामुमकीन है.?’
અને એક ક્ષણના ય વિલંબ વગર ફટાક કરતો જવાબ આવે…
૧૦૦%
वाह वाह…..सही जवाब! क्या बात.. क्या बात…! तालियां तालियां!
આવું જ બને ને? પણ આ સાંભળીને સાલ્લુ લાગી આવે કે કેમ વારુ, તમને સ્ત્રીઓને સમજવામાં જ તકલીફ પડે છે? અર્થશાસ્ત્રનાં આટાપાટા તો ઉકેલી શકો છો ! ગણિતનાં કોયડાઓ તો સોલ્વ કરી શકો છો ! વિજ્ઞાનનાં રહસ્યો તો ઉઘાડી શકો છો ! તર્કશાસ્ત્રમાં પી.એચ.ડી. તો થઇ શકો છો ! અધ્યાત્મનાં શિખરો તો સર કરી શકો છો ! અને માત્ર સ્ત્રીઓ જ નથી સમજાતી તમને !
તમે તો એમ જ માનો છો ને કે…
* સ્ત્રી એટલે પુરુષને પાંસળીમાંથી ઉત્પન્ન થયેલ મનુષ્ય પ્રાણી
* સ્ત્રી એટલે આદિપુરુષ આદમને લલચાવનાર પાત્ર.
* સ્ત્રી એટલે પુરુષનું ઉપેક્ષિત અને અપવિત્ર એવું ડાબુ અંગ.
* સ્ત્રી એટલે અબુધ-અબળા
* સ્ત્રી એટલે પઝલ
* સ્ત્રી એટલે પગની પાનીએ બુદ્ધિ ધરાવતું પાત્ર.
એન્ડ બ્લા…બ્લા..બ્લા..આ બધુ તો સાંભળ્યુ જ હશે ખરું ને? પરંતુ આ સિવાય પણ સ્ત્રી કંઇક છે જે મારી, તમારી, આપણી આસપાસ જીવે છે. જરા સમય લઇને અવલોકન તો કરો ક્યારેક!
તો, પેશ-એ-ખિદમત હૈ… હજાર હાથવાળી…હજાર સ્વરુપા સ્ત્રીનું વિશ્વરુપ દર્શન…એક સ્ત્રીની કલમે.
સ્ત્રી એકસાથે પ્રાચિન, મધ્યકાલિન અને અર્વાચિન યુગને જીવે છે. એ ૮૦ વરસનાં સાસુને , ૨૮ વરસનાં દિકરાને અને ૩ વરસનાં પૌત્રને એકસમયે ખુશ રાખી શકે છે. સવારે ‘કરાગ્રે વસતે લક્ષ્મી’ બોલીને હથેળીને નમસ્કાર કરનારી સ્ત્રી એ જ હથેળી વડે બાળકો માટે નાસ્તો તૈયાર કરે છે, સાસુમાના પૂજાનાં ફુલ ચૂંટે છે. પતિ માટે બ્રેડ પર બટર લગાવે છે અને વોટ્સએપ મેસેજનાં જવાબ આપતી જાય છે. ! અને આ બધુ કરવામાં એને મજા આવે છે, કોઇ કંટાળો નથી, કોઇ ફરિયાદ નથી કારણકે એ બચપણથી જ આ બધું જોતી , શીખતી આવી છે. તમને ખબર છે સ્ત્રીનો સૌથી મોટો ગુણ ક્યો છે? અનુકૂળ થવાનો. એ અનુકૂળ થઇ શકે છે- માણસો સાથે, સમય સાથે, સંજોગો સાથે, દેશ-કાળ સાથે અને સમગ્ર સજીવ-નિર્જીવ સૃષ્ટિ સાથે. એ અનુકૂલન સાધતી સાધતી આગળ વધતી જાય છે બિલકુલ નદીની જેમ ! એ તમામ મોરચે એકસાથે લડી શકે છે અને જીતી શકે છે. ચાલો જોઇએ..એ શું શું કરી શકે છે !
* એ પતિ બહારગામ હોય ત્યારે ગેલેરીમાં બેસી આબિદા પરવીનની ગઝલો સાંભ ળતા સાંભળતા રાતની એકલતા એન્જોય કરી શકે છે
* એ ‘કરવા ચોથ’નું વ્રત કરે છે અને એ દિવસે મિત્રો સાથે વોટ્સએપ મેસેજીસ-ક્લીપીંગ્સ શેર નથી કરતી… કારણકે એ દિવસે તેને ઉપવાસ ઉપવાસ હોય છે !
* એ વિષ્ણુ સહસ્ત્રનામની જેમ જ કડકડાટ ગાળો બોલી શકે છે.
* એ મેરેજ-ડે યાદ રાખી શકે છે અને પોતાના અત્યંત બીઝી શેડ્યુઅલ વચ્ચેથી પાંચ મિનિટનો સમય કાઢી હબ્બીને ‘એન્જોય યોર ડે’ કહીને વિશ કરી શકે છે.
* એ બ્રેસ્ટ-કેન્સરની સર્જરી પછી પણ ફેશનેબલ વસ્ત્રો પહેરી કીટી પાર્ટીઝ અને શોપીગ મોલમાં વટ્ટથી ફરી શકે છે.
* એ ફીગરની કે કરિયરની જાળવણી માટે નિઃસંતાન રહી શકે છે, એ જ રીતે બાળક દત્તક લઇ શકે છે.
*એ ન ગમતા ગર્ભનો નાશ પણ કરી શકે છે એ જ રીતે પિતાનું નામ આપ્યા વગર જ સંતાનને ઉછેરી પણ શકે છે.
* એ વિશ્વસુંદરી જેવી સુંદર હોવા છતાં પ્રેગનન્સીમાં ઢમઢોલ કાયા સાથે ફોટોશૂટ કરાવી શકે છે.
*એ પોતાના બાળકનાં ઉછેર માટે કારકીર્દીનાં સુવર્ણકાળ સમા વર્ષો ‘બગાડી’ શકે છે.
* એ પોતાના સંતાનના ભરણ-પોષણ માટે ક્યારેક સરોગેટ મધર બની શકે છે, તો ક્યારેક દેહનો વેપાર પણ કરી શકે છે..
* એ અનેક અધૂરપથી, અભાવોથી પીડાતી હોવા છતાં હસતા મોઢે જીવતી રહે છે…અને ક્યારેક એકાદ ખભ્ભો રડવા માટે શોધી લે છે.
* એ ‘દિલ ચાહતા હૈ’ ની ડીમ્પલની જેમ, ‘ચીનીકમ’ની તબ્બુની જેમ, ‘નિઃશબ્દ’ની જીયાખાનની જેમ ઉંમરના ઉખાણા ઉકેલ્યા વગર પ્રેમમાં પડી શકે છે.
* એ રાતે દારુડિયા ધણીનો માર ખાઇને સવારે મોઢામાં ગુટખા દબાવતી…ઘરઘરનાં વાસણ- કપડા કરવા નીકળી પડે છે.
* એ નાત-જાત-ધર્મ-આવક જોયા વગર ભાગીને લગ્ન કરી શકે છે અને એ જ પાત્ર બેવફાઇ કરે ત્યારે એનાં નામ પર ચોકડી મૂકીને સન્માનભેર એકલી જીવી શકે છે.
* એ મા-બાપના શબને ખભ્ભો આપી શકે છે, અગ્નિદાહ આપી શકે છે, તર્પણ કરી શકે છે અને એ જ રીતે પિતાની મિલ્કતમાં હિસ્સો લેવા ભાઇઓ સામે કોર્ટકેસ પણ કરી શકે છે.
* એ નખની જાળવણી માટે ઘરકામ જાતે નથી કરતી પણ ‘વોટ’ આપ્યા પછી એ કાળો ડાઘ ગર્વથી અને મુગ્ધતાથી મહિનાઓ સુધી ચાહી શકે છે.
* એ કોઇપણ ઉંમરે છૂટાછેડા લઇને કુતરા-બિલાડા પાળીને એકલી રહી શકે છે.
* એ અવકાશમા જાય છે અને હરિદ્વાર પણ જાય છે
* એ ડીપ્રેશનમાંથી સાજી થવા સાળિંગપુર હનુમાન પણ જાય છે અને મનોચિકિત્સક પાસે પણ જાય છે.
* એ કુંડળીમાં કે હસ્તરેખાઓમાં માનતી નથી પણ સંતાન પરીક્ષા આપવા જાય ત્યારે ગાયત્રીમંત્રની માળા કરે છે.
* એ જે નજાકતથી સ્માર્ટફોન હેન્ડલ કરે છે એ જ નજાકતથી નવજાત શિશુને માલિશ કરી શકે છે.
* એ સતિસાવિત્રી જેવો દેખાવ રચીને છિનાળા પણ કરી શકે છે અને એથી વિરુદ્ધ અનેક પુરુષો વચ્ચે રહીને પોતાની જાતને અણિશુદ્ધ પણ રાખી શકે છે.
* એ ‘હાઇ-વે’ની આલિયા ભટ્ટની જેમ પોતાના કીડનેપરનાં પ્રેમમાં પડી શકે છે અને એ જ રીતે ‘મીર્ચમસાલા’ની નાયિકાની જેમ બળજબરી કરનાર પુરુષનો સામનો પણ કરી શકે છે
* એ ‘ક્વીન’ની કંગના રનૌતની જેમ તૂટી ગયેલા સંબંધ પર આંસૂ સારવાને બદલે ફોરીન ટ્રીપ પર જઇ શકે છે એ જ રીતે ‘હેલ્લારો’ની નાયિકાની જેમ રિવાજોને તોડીને આઝાદ પણ થઈ શકે છે.
* એ સાટાપદ્ધતિથી પરણાવાય છે ત્યારે સાસરેથી મા-બાપને ફોન કરી શકે છે કે ‘મારી ભાભીને સાચવજો, તો જ હું સુખી રહી શકીશ’
* એને લંચ-બોક્ષ, ટીફીન-બોક્ષનાં સમય સાચવવાનાં હોય છે, એને આર્ટીકલની ડેડલાઇનને પહોંચી વળવાનું હોય છે, એને પણ પોતાના ક્ષેત્રમાં હરિફાઇનો સામનો કરવાનો હોય છે અને સાહેબ…તેથી જ એને પણ સ્ટ્રેસ હોઇ શકે છે. પણ કમનસીબે તેને કોઇ પત્ની કે પટાવાળો નથી હોતો. તેથી જ જગતભરનાં તમામ ઘરોનાં ટોઇલેટો એ ઘરની સ્ત્રીનાં આંસૂનાં સાક્ષી હોય છે.
* એ શું શું નથી કરી શકતી? તરણસ્પર્ધાઓ જીતી શકે છે, પર્વતારોહક બની શકે છે, પુરાતત્વવિદ બની શકે છે, બસ-રીક્ષા-ટ્રક ચલાવી શકે છે, ચંબલની ખીણો ધ્રુજાવી શકે છે, અંધારી આલમને રમાડી શકે છે, વડાપ્રધાન બની શકે છે, વડાપ્રધાન બન્યા વગર પણ દેશ ચલાવી શકે છે.મિત્રો..આ બધી સ્ત્રીઓ કંઇ કાલ્પનિક વાર્તાની નાયિકાઓ નથી. પણ આ જ પ્રુથ્વી ગ્રહની રહેવાસી છે. આપણી આસપાસ જ રહેતી સ્ત્રીઓની વાત છે. સ્ત્રીઓ માટે જો પ્રેમ હોય, સન્માન હોય તો એને વિશાળ હ્રદયે મૂલવવાની કોશીશ કરજો.
એક વાત કહું ? તમે માનો છો એટલી અઘરી નથી હોતી સ્ત્રીઓ.! મનથી બાળક જેવી, જરાક બુદ્ધુ ,વધુ પડતી લાગણીશીલ, ઉતાવળી, ગર્વિષ્ટ અને જીદ્દી હોવાથી ઉખાણા જેવી લાગે. પણ હકીકતે એ કાચના વાસણ જેવી છે જરાક સંભાળથી સાચવો તો તો એ તમારા પર વારી-ઓવારી જાય!
સ્ત્રીઓને કાયમ એ વાતનું આશ્ચર્ય રહ્યા કરે કે મોટામોટા બીઝનેસ એમ્પાયર સંભાળનારો, તર્ક-બુદ્ધિ-જ્ઞાનથી હરિફોને હંફાવનારો, આંખના પલકારે માણસને ઢાળી દેતો, જગત જમાદાર બની વિશ્વને મુઠ્ઠીમાં રાખનારો પુરુષ કેમ એક સ્ત્રીને નહી સમજી શકતો હોય ભલા?
પુરુષોને મારી નમ્ર વિનંતી કે સ્ત્રીઓ નથી સમજાતી એમ બોલીને બેસી રહેવા કરતા એને સમજવાની કોશીશ કરજો.
મિત્રો…સ્ત્રીને સમજવી એ બહુ સહેલું કામ છે… સાચ્ચેક…! કર કે તો દેખો અચ્છા લગેગા… આઇ પ્રોમિસ!
સુશ્રી પારુલ ખખ્ખરનો સંપર્ક parul.khakhar@gmail.com વિજાણુ ટપાલ સરનામે થઈ શકે છે.
