વેબ ગુર્જરી

ગુજરાત, ગુજરાતી અને ગુજરાતીઓ માટેનો વિચાર-મંચ

Home

  • હું પંચ મહાભૂત-પરમેશ્વર

    ઉપનિષદોમાં શિક્ષણ વિભાવના

    દિનેશ.લ. માંકડ

    આપણે સહુ-વિશ્વ અને ભારત દેશ આજે હવે પ્રકૃત્તિ અને પર્યાવરણની સલામતી અને સાચવણી માટે ચિંતા કરતા રહ્યા છીએ.  શાળામાં પર્યાવરણ શિક્ષણ આપવું પડે છે. ‘જળ એ જ જીવન’ના સૂત્ર યાદ કરાવવાં પડે છે .પણ હજારો વર્ષ પહેલાં ઉપનિષદોના માધ્યમથી ઋષિઓએ આજ વાત આપણી સમક્ષ મુકેલી છે. ભૌતિકવાદ ,જીવનશૈલી અને ક્યાંક આવશ્યકતાના નામે આપણે એટલા તો નઠારા થઇ ગયા છીએ કે વગર વિચારે, દોડે જ જઈએ છીએ.અને પછી જાતે જ ઉભી કરેલી અને આવનારી સમસ્યાઓની ચિંતા કરીએ છીએ અને ઉકેલોની દિશામાં ફાંફાં મારીએ છીએ.,જેના ઉકેલ  હજારો વર્ષ પહેલાંથી  ઉપનિષદો અને અન્ય ભારતીય શાસ્ત્રોમાં મોજુદ છે

           . આપણે પોતે પાંચ મહાભૂત પૃથ્વી,જળ,વાયુ,આકાશ અને ધરતી તત્ત્વના જ બનેલા છીએ અને વિલીન પણ એમાં જ થવાના છીએ..તો આ પ્રકૃત્તિ તત્ત્વો  ને સાચવવાં અને શુદ્ધ રાખવાં એ આપણું-માનવજાતનું પ્રથમ કર્તવ્ય છે. એ જ રીતે આપણી આસપાસની તમામ જૈવિક સૃષ્ટિ પણ આપણી પૂરક છે.પક્ષી-પ્રાણી ,વનસ્પતિ પણ આપણા અસ્તિત્વ સાથે જોડાયેલાં છે.એટલે સમગ્ર પર્યાવરણનું જતન એ પહેલી માનવીય ફરજ બને.અને એટલે જ  આપણાં વેદ ઉપનિષદોએ તેને બ્રહ્મ સાથે જોડી દીધાં છે-પરમ તત્ત્વ સાથે જોડી દીધાં છે. પ્રકૃત્તિદેવીનું પૂજન કરવાનું ને ધરતીમાતાને ઉઠીને નત મસ્તક કરી પગે લાગવાનું સૂચવ્યું છે.

    વેદ ઉપનિષદમાં સૂર્ય,વરુણ,વાયુ,અગ્નિને દેવ માન્યા છે. જીવ-પ્રાણ કોને વહાલો ન હોય ?  પ્રશ્નોપનિષદ કહે છે, एषोऽग्निस्तपत्येष सूर्यएष पर्जन्यो मघवानेष वायुः एष पृथिवी रयिर्देवःसदसच्चामृतं च यत् ॥ ‘આ પ્રાણ અગ્નિ સ્વરૂપે તપે છે.એ જ સૂર્ય છે.એ જ મેઘ ,ઇન્દ્ર,વાયુ,પૃથ્વી પણ એ જ છે.’ માણસમાત્ર આસ્થા સાથે જોડાયેલો છે.એને પોતાના આસ્થાસ્થાનમાં શ્રદ્ધા છે.એટલે જ મુણ્ડકોપનિષદ પ્રકૃત્તિત્ત્તવોને પરમેશ્વર સાથે જોડે છે. अग्नीर्मूर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यौदिशः श्रोत्रे वाग् विवृताश्च वेदाः ।वायुः प्राणो हृदयं विश्वमस्य पद्भ्यां पृथिवी ह्येष सर्वभूतान्तरात्मा| ‘આ પરમેશ્વરનું  અગ્નિ મસ્તક છે,ચંદ્ર સૂર્ય બંને નેત્રો છે.સઘળી દિશાઓ બંને કાન છે .ને પ્રગટ વેદ વાણી છે.તથા વાયુ પ્રાણ છે.જગત હૃદય છે. બંને  પગોમાંથી પૃથ્વી ઉત્પન્ન છે .એ જ પ્રાણીમાત્રના અંતરાત્મા છે.’ અને એ હકીકત છે કે જયારે આસ્થાસ્થાન જોડાય એટલે વ્યક્તિનો પૂજનીય ભાવ જોડાય અને તેના પ્રત્યે આદરભાવ જોડાય.

    ઉપનિષદ એ પણ સમજાવે છે કે માણસના અસ્તિત્વ અને તેને ટકાવી રાખવા માટે પણ પ્રકૃત્તિ જ છે. तस्मादग्निः समिधो यस्य सूर्यःसोमात् पर्जन्य ओषधयः पृथिव्याम् । पुमान् रेतः सिञ्चति योषितायांबह्वीः प्रजाः पुरुषात् सम्प्रसूताः ॥ अतः समुद्रा गिरयश्च सर्वेऽस्मात्स्यन्दन्ते सिन्धवः सर्वरूपाः ‘એનાથી અગ્નિ પ્રગટયા જેમની સમિધા સૂર્ય છે. એ અગ્નિથી સોમ થયા.સોમથી મેઘ ,મેઘથી વરસાદ દ્વારા પૃથ્વીમાં અનેક જાતની ઔષધિઓ થઇ.તેના પોષણથી અનેક પ્રકારના જીવો નિયમ મુજબ જન્મ્યા એનાથી સમસ્ત સમુદ્રો અને પર્વતો થાય છે.એમનાથી પ્રગટ થઈને અનેક રૂપોવાળી નદીઓ વહે છે.’.

    આજે જયારે આપણે ઓઝોન પડ તૂટવાને કારણે થનારા પર્યાવરણ અસંતુલનની ચિંતા વેઠીએ છીએ ત્યારે મુણ્ડકોપનિષદ યાદ દેવરાવે છે કે ‘પરમેશ્વર દિવ્ય આકાશરૂપ બ્રહ્મલીકમાં સ્વરૂપથી સ્થિત છે..’ दिव्ये ब्रह्मपुरे ह्येष व्योम्न्यात्मा प्रतिष्ठितः ॥

    આપણે પંચમહાભૂત છીએ એના પ્રમાણ માટે ઐતરેય ઉપનિષદ તેના મૂળની વાત આ મંત્રમાં કહે છે,  अग्निर्वाग्भूत्वा मुखं प्राविशद्वायुः प्राणो भूत्वा नासिकेप्राविशदादित्यश्चक्षुर्भूत्वाऽक्षिणी प्राविशाद्दिशःश्रोत्रं भूत्वा कर्णौ प्राविशन्नोषधिवनस्पतयो लोमानि भूत्वात्वचंप्राविशंश्चन्द्रमा मनो भूत्वा हृदयं प्राविशन्मृत्युरपानोभूत्वा नाभिं प्राविशदापो रेतो भूत्वा शिश्नं प्राविशन् ॥ ‘જયારે બધા દેવતાઓ સંસાર સાગરમાં આવી ગયા ત્યારે તેમને ઈશ્વરને પૂછ્યું કે અમે ક્યાં વસીએ?  અને પછી એ બધા મનુષ્યના શરીરમાં આ રીતે વસ્યા.અગ્નિ વાંક ઇન્દ્રિય બની. મુખમાં ,વાયુ પ્રાણ થઇ નાસિકમાં ,સૂર્ય નેત્રમાં દિશાઓ કાનમાં ઔષધિ અને વનસ્પતિના દેવતા રૂંવાડાં અને ત્વચામાં ,ચંદ્ર મનમાં વાયુ નાભિમાં, જળ વીર્યમાં પ્રવેશ્યા.’

    પર્યાવરણ સાચવણી માટે જો માણસ જાગૃત રહે તો તે શું પામે છે,તે પ્રતિપાદન શ્વેતાશ્વતરોપનિષદ આપે છે .  पृथिव्यप्तेजोऽनिलखे समुत्थिते पञ्चात्मके योगगुणे प्रवृत्ते ।न तस्य रोगो न जरा न मृत्युःप्राप्तस्य योगाग्निमयं शरीरम् ॥ “ પૃથ્વી ,જળ ,તેજ,વાયુ તથા આકાશ આ પાંચ મહાભુતોનું સમ્યક રીતે ઉત્થાન થતાં તેમની સાથે સંબંધ રાખનારાં અને પાંચ પ્રકારના યોગની સિદ્ધિ થતાં યોગ અગ્નિમય શરીરને પ્રાપ્ત કરનારા સાધકને નથી રહેતો રોગ, નથી આવતું વાર્ધક્ય કે નથી થતું તેનું મૃત્યુ.’  એનાથી વધારે શી ખાતરી જોઈએ ?

    સૂર્ય છે તો જ આપણું અસ્તિત્વ છે એ વાત સર્વ સ્વીકૃત છે જ, પણ સૂર્ય એ અગનગોળો જ છે એમ નહિ પણ આપણા પ્રત્યક્ષ જોઈ શકાય તેવા દેવ જ છે. .કઠોપનિષદ કહે છે, यतश्चोदेति सूर्योऽस्तं यत्र च गच्छति ।तं देवाः सर्वेऽर्पितास्तदु नात्येति कश्चन । एतद्वै तत् ॥ ‘ જ્યાં સૂર્ય ઉગે છે અને અસ્ત પામે છે ,બધા દેવો એમાં સમર્પિત થાય છે.’  તો પ્રશ્નોપનિષદનો ઉદ્ઘોષ છે  अथादित्य उदयन्यत्प्राचीं दिशं प्रविशति तेन प्राच्यान् प्राणान्रश्मिषु सन्निधत्ते । यद्दक्षिणां यत् प्रतीचीं यदुदीचीं यदधोयदूर्ध्वं यदन्तरा दिशो यत् सर्वं प्रकाशयति तेन सर्वान् प्राणान्रश्मिषु सन्निधत्ते ॥ ‘રાત્રી પછી ઉદય પામતો સૂર્ય પ્રત્યેક દિશામાં જઈને સર્વને પ્રકાશિત કરે છે અને જગતના પ્રાણોને પોતાના કિરણોમાં ધારણ કરે છે.’

    ચોવીસે કલાક આપણે જેના આધારે રહીએ છીએ અને જે આપણો જઠરાગ્નિ તૃપ્ત કરે છે એ ધરતી પ્રત્યે આપણી કૃતજ્ઞતા છે તે આપણે ક્યારેય વિચારીએ છીએ ખરા ? એ જ રીતે જળ ,અને પ્રાણીમાત્ર માટેની આપણી નૈતિક જવાબદારી પણ કેટલી ? ઉપનિષદ સ્પષ્ટ છે.  गोकामा एव वयꣳ स्म इति । तꣳ ह तत एवप्रष्टुं दध्रे होताऽश्वलः | ગાય તણી કામના અમારે મન બ્રહ્મનિષ્ઠ. કેરળના ડો.પી.એસ શ્રીવિદ્યા ‘અનંતા ‘ નામના સંશોધનપત્રમાં તો કૌશિતકી ઉપનિષદનો સંદર્ભ ટાંકીને જણાવે છે કે અગ્નિહોત્ર દ્વારા ગાયના દૂધ પર યોગ્ય પ્રક્રિયા ( શુદ્ધિકરણ ) કર્યા બાદ જ તે વપરાતું. એટલું જ નહિ તે વખતે  અગ્નિહોત્ર દ્વારા પંચગવ્યથી  હવા-પર્યાવરણ શુદ્ધિ માટેના પ્રયોગો પણ થતા.

    બિલ્વ ઉપનિષદ અનુસાર બિલ્વ ઝાડએ માત્ર ઝાડ નહિ પણ સાક્ષાત શિવ છે.  मधु वाता ऋतायते मधुक्षरन्ति सिन्धवः । माध्वीर्नः सन्त्वोषधीः । બૃહદારણ્યક  ઉપનિષદના આ મંત્ર માટે તત્ત્વચિંતક ડો.ગુણવંત શાહ તો કહે છે, ’આપણને ખરી જરૂર સ્વચ્છ પાણી,સ્વચ્છ વાતાવરણ અને પૂરતા આહારની છે  ઉપનિષદનો આ મંત્ર મધુર પવન ( मधु वाता ऋतायते ),મધુર સરિતા જળ (मधुक्षरन्ति सिन्धवः । ) અને મધુર વનસ્પતિ ( माध्वीर्नः सन्त्वोषधीः ) નો સંદેશ એ દવામુક્ત ઇલાજના હિમાયતી ડો.હેગડેના વિચાર સાથે આબાદ વણાઈ જાય છે.’

    છાંદોગ્ય ઉપનિષદમાં નારદે પૂછેલા પ્રશ્નના ઉત્તરમાં ભગવાન સ્વયં કહે છે કે ,’અન્નની અપેક્ષાએ જળ વધુ શ્રેષ્ઠ છે કારણકે જયારે વરસાદ ઓછો પડે ત્યારે પ્રાણ વ્યથિત થાય છે પણ પુષ્કળ વરસાદ થયેથી અન્ન વધુ પાકે પ્રાણ પ્રસન્ન  થાય.आपो वावान्नाद्भूयस्तस्माद्यदा सुवृष्टिर्न भवतिव्याधीयन्ते प्राणा अन्नं कनीयो भविष्यतीत्यथयदा सुवृष्टिर्भवत्यानन्दिनः प्राणा भवन्त्यन्नं बहुभविष्यतीत्याप एवेमा मूर्ता એટલું જ નહિ પૃથ્વી,અંતરિક્ષ અને બધું જ મૂર્તિમાન જળ સ્વરૂપ જ છે એટલે જળની જ ઉપાસના કરો. एवेमा मूर्ता अप उपास्स्वेति ॥  તૈત્તરિય ઉપનિષદ અનુસાર પાણીમાં શૌચ ન કરવું ,કોગળા ન કરવા વગર કપડે સ્નાન ન કરવું તેવો આદેશ છે.

    સૂર્યની જેમ અગ્નિ પણ સાક્ષાત દેવ છે. ઋષિઓએ આપેલાં વ્રત,તહેવારોનું વિજ્ઞાનદર્શન આપણને શોધવાની ઓછી ટેવ છે.પરંપરાગત ઉજવાતી શીતળા સાતમ અને અગ્નિ પૂજા તેનાં પ્રતીક છે. त्रिणाचिकेतस्त्रिभिरेत्य सन्धिं त्रिकर्मकृत्तरति जन्ममृत्यू ।ब्रह्मजज्ञं देवमीड्यं विदित्वा निचाय्येमाँ शान्तिमत्यन्तमेति ॥ શાસ્ત્રોક્ત રીતે અગ્નિનું ત્રણવાર અનુષ્ઠાન કરનાર મનુષ્ય જન્મ મૃત્યુને ઓળંગી જાય છે. એમ  કઠોપનિષદ વિશ્વાસ અપાવે છે

    પ્રકૃત્તિ અને પર્યાવરણ માટેની ઉત્તમ મંગળ મનોકામના પણ કેવી અદભુત છે.મૂળ ઋગ્વેદ મંત્ર અને પ્રશ્નોપનિષદ, મુણ્ડકોપનિષદ જેવાં ઉપનિષદનો શાંતિમંત્ર भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।

    स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः ॥  જેવી ભાવના લઈને આવે છે. ‘ અમે અમારા કાનો વડે કલ્યાણ વચન સાંભળીએ આંખો વડે કલ્યાણ દૃશ્યો જોઈએ નિરોગી ઇન્દ્રિયો અને સ્વસ્થ દેહના માધ્યમથી આપની સ્તુતિ કરીએ.અને આપે અમારા માટે નિર્ધારિત કરેલ દીર્ઘાયુ પ્રાપ્ત કરીએ.’ પ્રત્યેક ઉપનિષદના શાંતિપાઠમાં અચૂક આવતો મંત્ર  ॐ शान्ति: शान्ति: शान्ति: ॥ માં પણ ‘શાંતિ’ શબ્દનો પ્રયોગ ચોક્કસ હેતુસર જ ત્રણ વખત કરવામાં  આવ્યો છે કારણકે આપણી બધા જ પ્રકારની એટલે કે આધિભૌતિક ,આધિદૈવિક અને આધ્યાત્મિક શાંતિ માટેની પ્રાર્થના છે

    ગર્વ અને ગૌરવ સાથે કહી શકીએ કે સમગ્ર વિશ્વમાં પ્રકૃત્તિ અને પર્યાવરણ માટેની આટલી ઉચ્ચતમ ભાવના ક્યાંય જોવા નહીં જ મળે.એટલે તો પ્રકૃત્તિને પરમ ગુરુ -પરબ્રહ્મ માનીને તેનું રક્ષણ, તેનો આદર કરીએ.એ જ આપણું સાચું કર્તવ્ય અને એ જ આપણી સાચી પૂજા.

    શ્રી દિનેશ  માંકડનું  ઈ-મેલ સંપર્ક સરનામું :-   mankaddinesh1952@gmail.com

    ,

  • સાંજ

    અનિલ જોશી

    ધણ છૂટયાની ઘંટડીઓનાં ઝાંઝર પ્હેરી વડલાની વડવાઈ ઝાલીને સાંજ હીંચકા ખાય
    ને ઊડતી ધૂળનું થાય વાદળું એવું તો ઘનઘોર કે જાણે ધણની ગાયું કણકણ થઈને ગોરજમાં વીખરાય.
    ધણ છૂટયાની ઘંટડીઓનાં ઝાંઝર પ્હેરી વડલાની વડવાઈ ઝાલીને સાંજ હીંચકા ખાય.
     
    સાવ અચાનક કાબર-ટોળું ડાળ ઉપરથી ઊડયું ને ત્યાં એક પાંદડું તૂટયું,
    વડલાનાં લીલાં પાન વચાળે લાલચટક આકાશ થઈને લાલ પાંદડું ફૂટયું.
    ધૂળની ડમરી ચડતાં એમાં ચક્કર ચક્કર ફરતાં મારા શૈશવના કણ પાદરમાં ઘૂમરાય.
    ધણ છૂટયાની ઘંટડીઓનાં ઝાંઝર પ્હેરી વડલાની વડવાઈ ઝાલીને સાંજ હીંચકા ખાય.
     
    ખડના પૂળા લઈ હાથમાં પાછા વળતા લોકવાયરે ઊડતી જાય પછેડી,
    ઘઉંનાં ખેતર વચ્ચે થઈને સીમપરીની સેંથી સરખી ગામ પૂગતી કેડી.
    ધીમે ધીમે ખળાવાડમાં કમોદની ઊડતી ફોતરીઓ વચ્ચે થઈને સાંજ ઓસરી જાય,
    ધણ છૂટયાની ઘંટડીઓનાં ઝાંઝર પ્હેરી વડલાની વડવાઈ ઝાલીને સાંજ હીંચકા ખાય.
    ,

  • ઊર્મિલ સંચારઃ પ્રકરણ – ૮. ખુશ

    શોમ અને અંજલિ અન્યોન્ય માટેના પ્રેમનો એકરાર કરી ચુક્યાં છે…..માહીના ચેકઅપનો સમય નજીક આવી રહ્યો હતો.  ….  શોમ અને અંજલિના ભવિષ્યની વાતો થવા લાગી છે
    હવે આગળ…..

    સરયૂ પરીખ

    શોમ તેના બેન-બનેવીના સૂચન પર વિચાર કરતો ઘરની અંદર ગયો હતો એ વાત ભૂલીને બગીચામાં બધા આઈસ્ક્રીમ ખાવામાં મશગૂલ થઈ ગયાં. થોડીવારમાં શોમ ઉત્સાહભર્યા પગલે બહાર આવીને કહે, “બધું ગોઠવાઈ ગયું.”

    નીના કહે, “શું ગોઠવાઈ ગયું? જલ્દી કહે.”

    “અરે, પહેલા આઈસ્ક્રીમ, પછી બીજી વાત.” બહેનને ચીડવવા શોમ જાણે ખાવામાં વ્યસ્ત થઈ ગયો.

    રાહ જોવા સિવાય છૂટકો નહોતો. શોમ છેલ્લા ટીપા સુધી વાડકી સાફ કરી, હસતા ચહેરે બોલ્યો, “મેં બે ફોન કર્યા. એક તો ગોઆમાં વૈદ ભાણજી સાથે ગુપ્ત રીતે વાત કરી લીધી અને પછી મુંબઈ વાત કરી. આ રવિવારે મુંબઈથી મોટાકાકા અને પરિવાર, દાદીએ મારે ખાતે આપેલી એક અમૂલ્ય વીંટી લઈને, ગોઆ જશે.”

    “હાં મને યાદ છે, મોટાકાકાએ કહ્યું હતું કે, માયાના કપટ પછી, શોમને યોગ્ય સાથી મળે તેવા આશિર્વાદ રૂપે, દાદીએ એક વીંટી આપી રાખી હતી. વાહ! આ તો અત્યંત રોમાંચક ગોઠવણ કરી.” નીના બોલી.

    ગોઆમાં એ રવિવારે, અંજલિના મમ્મીએ તેને એક સરસ સાડી આપીને કહ્યું, “બેટા આજે તું પ્રાર્થનામાં આ સાડી પહેરજે. મને ગમશે. પહેરીશ ને?” અંજલિને મમ્મીની વાત વિચિત્ર લાગી, પણ એટલા ગહેરા ભાવથી માંએ કહ્યું હતું તેથી ના ન પાડી શકી. પ્રાર્થના હોલમાં કંઈક દર વખત કરતા વધારે ચહલ-પહલ લાગતી હતી. આશ્ચર્ય સાથે અંજલિએ શોમના મોટાકાકાને બાબા સાથે વાત કરતા જોયા અને તે જોષી પરિવારને મળવા ત્વરાથી પહોંચી ગઈ.

    “ઓહો, તમે આવ્યા છો! નમસ્તે. આશ્રમની મુલાકાત માટે આ બહુ સરસ સમય છે. તમે અહીં આવવાનું કહેતા હતા, તેનો જલ્દી અમલ કર્યો તેથી મને આનંદ થયો.” અંજલિ ખુશ થઈને બોલી.

    વૈદ્યજીએ કહ્યું, “અંજલિ, તું ફોન પાસે બેસ. જેથી કોઈ ફોન આવતા પ્રાર્થનામાં ખલેલ ન પહોંચે.” બધા યથાસ્થાને ગોઠવાયાં ત્યાં ઘંટડી વાગી. “હલો અંજલિ, હું શોમ બોલું છું. મારે વાત…” શોમનો અવાજ સંભળાતા અંજલિ એકદમ બોલી,

    “અરે, અત્યારે પ્રાર્થનાનો સમય છે, મૂકું છું, પછી વાત કરશું.” પણ આ શું! બધા થંભી ગયા છે, અને બાબા વાત ચાલુ રાખવાનો ઇશારો કરે છે!

    “અંજલિ! મારે એક સવાલ પૂછવાનો છે!” શોમ જલ્દીથી બોલ્યો.

    “અત્યારે?”

    “હાં, મારી સાથે લગ્ન કરીશ?” શોમના સવાલથી અંજલિનો ચહેરો વ્યાકુળતાથી લાલ થઈ ગયો.

    શોમ આગળ બોલ્યો, “જો સાંભળ, મોટાકાકા એ પ્રસંગ માટે ગોઆ આવ્યા છે. તું શું કહે છે?”

    “હાં” અને તાળીઓના અવાજના જવાબમાં…હ્યુસ્ટનથી પણ તાળીઓનો અવાજ સંભળાયો. જોષી કુટુંબ સાથે સ્ટિવ, સારા, આરી વગેરે હાજર હતા. “આવકાર, મારી પ્યારી ભાભી! આ અયનની ‘આંટીમામી’ની બૂમો સંભળાય છે ને? મામી કહેતા શીખવાડ્યું તેનું પરિણામ…”

    પ્રાર્થના હોલના ગણગણાટ વચ્ચે વૈદ્યજીનો અહેવાલ શરૂ થયો…શોમના મોટાકાકા અને કાકી અંજલિ પાસે આવ્યાં અને કાકીએ અંજલિને વીંટી પહેરાવી. “અંજલિ, જોષી પરિવારમાં તારું હાર્દિક સ્વાગત છે.” મોટાકાકાનો પ્રેમાળ અવાજ સાંભળી ફોનનાં આ છેડે સ્વજનોની આંખો ભીની થઈ ગઈ. ‘પ્રણામ’ સાથે દૂરનો અવાજ બંધ થયો અને ત્યારબાદ પ્રાર્થના શરૂ થઈ. હવે અંજલિનું પતંગિયાની પાંખે ઊડતું ઊર્મિલ મન, પ્રાર્થનામાં કેમ લાગે?

    સોમવારે, હ્યુસ્ટનમાં ડોક્ટરની ઓફિસમાં, નીના તેની મમ્મી સાથે ચિંતા કરતી બેઠી હતી. પરિણામ જોયા પછી નક્કી કરવાનું હતું કે ટ્યુમરનું ઓપરેશન કરાવવું કે હજુ આયુર્વેદિક સારવાર ચાલુ રાખવી! નીના પોતાની માંના કરમાયેલા ચહેરા સામે સ્નેહાળ નજરે જોઈ રહી…

    માહીના ડોક્ટરે પોતાનો અભિપ્રાય વ્યક્ત કર્યો. “ટ્યુમરના માપમાં ફેર નથી પડ્યો. હું સર્જરી કરાવવાનું સૂચન કરું છું.” શોમની સાથે થોડી વાત કરી માહીએ સંમતિ આપી. ત્રણ સપ્તાહ પછીની તારીખ નક્કી થઈ. માહી આયુર્વેદિક દવા ચાલુ રાખે તેની પરવાનગી ડોક્ટરે આપી. હવે નીનાને કેલિફોર્નિયા પાછાં ફરવાનું બહુ આકરું લાગ્યું. શોમ અને રમેશે ઘણી બાંહેધરી આપી કે તેઓ માહીની સંભાળ રાખશે પણ નીનાનું મન કેમે કરીને માનતું ન હતું. “હું સર્જરીને સમયે હ્યુસ્ટન આવીશ.” એ નિર્ણય લીધા પછી નીના જરા શાંત થઈ.

    તે રાત્રે અંજલિ સાથે વાત કરતા શોમ નિરાશાથી અકળાઈ ગયો. “મમ્મી દવા અને ખાવામાં બરાબર ચરી પાળે છે. મને અપેક્ષા હતી કે ટ્યુમર સંકોચાયું હશે. આપણી શોધ મારી મમ્મીને સારી ન કરી શકે એ સ્વીકારવું બહુ કષ્ટદાયક છે.”

    “હજી સારવાર શરૂ થયાને બહુ દિવસો નથી થયા…થોડી ધીરજ, થોડી માનસિક ઉર્જાની મદદ મળે તો તેમની તબિયતમાં સુધારો થવાની શક્યતા મને લાગે છે.” અંજલિ વિશ્વાસપૂર્વક બોલી. “આંટીને મેં કાગળ લખ્યો છે. દરદીની આંતરિક શક્તિ વધે તો ઔષધીની અસર સારી થાય એવું બાબા હંમેશા કહે છે. આંટી પવિત્ર આત્મા છે અને તેમનું આત્મબળ ઘણું છે. તેમનું ધ્યાન એ તરફ કેન્દ્રિત થાય તેવું કરતા રહેવું, તેવું મારું સૂચન છે.”

    સર્જરી કરવાનો દિવસ નજીક આવી રહ્યો હતો. શોમ અંજલિ સાથે વાતો કરતા બોલ્યો, “મારી મોમ કહે છે કે આપણે લગ્નની તારીખ નક્કી કરીએ. તેના મગજને આનંદમય યોજનાઓમાં રોકવું છે અને આના કરતાં વધારે રસમય વિષય બીજો નથી.”

    “અરે વાહ! મારી મમ્મી પણ એમ જ કહેતી હતી. મારો આગ્રહ એ છે કે આપણે ગોઆમાં બાબા, મોટાકાકા…અને, જેની આપણા આનંદની જેમ અવધિ નથી તેવાં, આ સાગર કિનારે લગ્ન કરીએ. એ વિચાર કેવો લાગે છે? ક્યારે કરવા એ તમારે નક્કી કરવાનું.” અંજલિ સ્વપ્નોમાં ખોવાઈ ગઈ.

    “મને એ વાત ગમી. કદાચ નવેમ્બર, Thanksgivingની રજાઓમાં…હું ચોક્કસ કરીને જણાવીશ.” બન્ને પરિવારમાં ઉત્સાહનું મોજું ફરી વળ્યું.

    માહીનો ઉમંગ કોઈથી છાનો નહોતો રહેતો. પ્રફુલ્લિત મનથી દરેક કામ કરવા લાગી. એણે હોસ્પિટલ જવાની તૈયારી પણ તટસ્થ શ્રધ્ધા ભાવ સાથે કરી લીધી. નીનાને ઘણી ઈચ્છા હોવા છતાં પણ કેલિફોર્નિઆથી આવી ન શકી. આગલી સાંજે રમેશ અને શોમ, માહીને તેના હોસ્પિટલના કમરામાં મૂકીને ગયા. તરત લેબ-ટેસ્ટ થયો અને પરિણામ બે કલાકમાં મળશે તેમ કહ્યું. બીજે દિવસે અગ્યાર વાગે સર્જરી કરવાની હતી. ટ્યુમરની શસ્ત્રક્રિયા, અને તેમાં કોઈ વિટંબણા ઊભી થશે તો?…માહીને થાય કે તેના વાળ કાપશે! તો કેટલા કાપશે? એવા ડરાવના વિચારો ચાલુ હતા.

    રાતના નવ વાગે માહીના ડોક્ટર આવ્યા. “હું ઘેર જતાં પહેલાં તમને મળવા આવ્યો, કારણ કે હમણાં જ મારા હાથમાં ટ્યુમર-ટેસ્ટના પરિણામ આવ્યાં. સુખદ આશ્ચર્ય એ છે કે ટ્યુમર સંકોચાયું છે. માપ નાનું થયું છે. શુભરાત્રી, સવારે મળીએ.” માહી અવાક બનીને સાંભળી રહી.

    માહી વિચારવા લાગી, “ચાલ તરત શોમ અને રમેશને ફોન કરું.” પણ સ્થિર ભાવે વિચારતી રહી. “આ સમાચારથી મારી હિંમત વધી છે. આયુર્વેદિક દવાની અસર થઈ હશે! હવે સર્જરી કરાવું કે નહીં?” માહી માથા પર હિઝાબ બાંધી જમીન પર બંદગી કરવા બેસી ગઈ. “અલ્લા મને રાહ બતાવશે. મારો અંતરઆત્મા મને સાચા રસ્તા તરફ જવાની જ્યોત બતાવશે. જય શ્રીકૃષ્ણ.” પ્રણામ કરીને માહી શાંતચિત્તે, ગહેરી નીંદરમાં પોઢી ગઈ.

    “મમ્મી, ઊઠો. હવે બહુ વાર નથી. તમને સર્જરી માટે તૈયાર કરશે…” શોમ બોલતો રહ્યો…ને જાગીને માહી હસીને બાથરૂમ તરફ જતી રહી.

    રમેશ કહે, “અરે, તારી મમ્મીને તો કોઈ ચિંતા નથી લાગતી.”

    માહી બહાર આવી કહે, “સર્જરી નથી કરવાની.”

    બન્નેનું મોં આશ્ચર્યથી ખુલ્લું રહી ગયું, “શું વાત કરે છે?”

    “હાં. ગઈકાલે રાતના ટેસ્ટનું પરિણામ બહુ સરસ આવ્યું છે. આજે વહેલી સવારે સર્જન આવ્યા ત્યારે મેં વિનંતી કરી કે હજુ થોડો વધારે સમય મને આપે. મારે સર્જરી હમણાં નથી કરાવવી.” માહી બોલી.

    શોમે દોડીને મમ્મીને ઊંચકી લીધી અને એક ચક્કર ફેરવી. “ઓ મમ્મી, તમે અદ્ભુત છો, ઉત્તમ, અતિ ઉત્તમ.” રમેશ ખુલ્લા દિલે હસી ઉઠ્યો. જાણે ઘેરાયેલા વાદળમાંથી નીલુ આભ દેખાયું. માહીને ઘેર લઈ જવાની વ્યવસ્થા કરતા માતા-પિતાને રૂમમાં છોડી શોમ બહાર આવ્યો અને નીનાને ફોન જોડ્યો.

    “નીના! તું નહીં માને! આપણી નાજુક, ભોળી મમ્મીએ આવો મોટો નિર્ણય એકલા લઈ લીધો. સર્જરી માટે ના પાડી. હવે તેને શ્રદ્ધા છે કે આયુર્વેદિક સારવારથી તે સારી થઈ જશે.”

    નીના ખુશ થઈને બોલી, “માન્યામાં ન આવે તેવો ચમત્કાર!”

    અનંત

    મન  મંદિરે  આતુર  એકાંત, દઈ દસ્તક તું  જાણ કરી  દે.
    રીસે અંતર  રૂંધાયેલા  શ્વાસ, એક પળમાં તું પ્રાણ ભરી દે…
    અકળ પીડાને પંપાળી આજ, કૂણી કાળજીનો સ્પર્શ કરી દે.
    દૂર દેતા અતિતને  વિદાય, મારા અશ્રુમાં  આશ ભરી  દે…
    આ બાવરીને આવરીને આજ, એક વચને તું સ્મિત સજી દે.
    ને કસબીની કમનીય કળાથી, મારા જીવનમાં રંગ ભરી દે…
    વિશ્વ મારું અવસાદે અશેષ, ઋજુ આલિંગન આવ ભરી દે.
    હું ચાતક, મીટ માંડી આકાશ, એક બુંદમાં અનંત  ભરી  દે.

    ——      કમશઃ

    સુશ્રી સરયૂ પરીખનાં સંપર્ક સૂત્રો : વિજાણુ ટપાલ સરનામું: saryuparikh@gmail.com | બ્લૉગ: https://saryu.wordpress.com
    ,

  • ફિલ્મ સંગીત વાદ્યવિશેષ : (૬) – તંતુવાદ્યો (૧) – વાયોલીન (૨)

    ફિલ્મી ગીતોમાં વિવિધ વાદ્યોના પ્રદાન વિશેની શ્રેણી

    પીયૂષ પંડ્યા, બીરેન કોઠારી

    ગત કડીમાં વાયોલીનનો પ્રાથમિક પરિચય મેળવ્યા પછી તેનો સુપેરે ઉપયોગ થયો હોય તેવાં કેટલાંક ફિલ્મી ગીતો આપણે સાંભળ્યાં. આ કડીમાં કેટલાંક વધુ વાયોલીનપ્રધાન ગીતો.

    મોટા ભાગે એવું થતું હોય છે કે ગીત સાંભળતી વખતે સાથ પૂરાવી રહેલાં વાદ્યોને અલગથી ઓળખી શકાતાં નથી. તે સમજવા માટે ઉષા ખન્નાના સંગીતનિર્દેશનમાં બનેલા ૧૯૬૧ની ફિલ્મ ‘લાલ બંગલા’ના એક ગીતને તેના મૂળ ધ્વનિમુદ્રણની જગ્યાએ તેની સ્ટેજ પરથી થયેલ રજૂઆત થકી માણીએ. આ ગીતને પુનીત શર્મા નામના આયોજક દ્વારા તૈયાર કરાયેલા કાર્યક્રમમાં ગોવીંદ મીશ્રા નામના ગાયક પ્રસ્તુત કરી રહ્યા છે. ગાયકીની ગુણવત્તાને અસલ સાથે સરખાવવાની ચેષ્ટા ન કરતાં ગીતની સાથે જે તે મુકામ પર વાયોલીન્સ વગાડી રહેલા સાજીંદાઓ ઉપર ધ્યાન આપવા અનુરોધ છે. આમ કરવાથી ક્લીપ માણ્યા પછી મૂળ ગીત સાંભળતી વેળા તેમાંના વાયોલીનના અંશો બરાબર પારખી શકાશે.

    સને ૧૯૫૪ની ફિલ્મ ‘અમર’નાં નૌશાદનાં સ્વરબદ્ધ કરેલાં ગીતો ખુબ જ ગાજ્યાં હતાં. તે પૈકીના આ ગીતમાં અન્ય વાદ્યો સાથે વાયોલીનનો પણ કર્ણપ્રિય પ્રયોગ થયો છે.

    ફિલ્મ ‘ઝનક ઝનક પાયલ બાજે’(૧૯૫૫)ના પ્રસ્તુત ગીતમાંનું વાયોલીનવાદન યાદગાર બની રહ્યું છે. સંગીત વસંત દેસાઈનું છે.

     

    સન ૧૯૫૭માં પ્રદર્શિત થયેલી ફિલ્મ ‘પ્યાસા’ માટે સંગીતકાર સચીનદેવ બર્મને એકથી એક ચડીયાતી તરજો બનાવી હતી. તે પૈકીના પ્રસ્તુત ગીતમાં સાથ પૂરાવતું વાયોલીનવાદન માણીએ.

    https://www.youtube.com/watch?v=vBTcsTd2kF0
    મદનમોહનના સ્વરનિયોજનમાં બનેલું ફિલ્મ ‘અદાલત’ (૧૯૫૮)નું પ્રસ્તુત ગીત તેમની લાક્ષણિક શૈલીને ઉજાગર કરે છે.

    સંગીતકાર ઈકબાલ કુરેશીનું નામ બહુ જાણીતું નથી. પણ તેમની બનાવેલી તરજો પરનાં ગીતો સાંભળીએ ત્યારે તેમની સર્જનાત્મક કાબેલિયતનો ખ્યાલ આવે. ૧૯૬૧માં પ્રદર્શિત થયેલી ફિલ્મ ‘બીંદીયા’નું આ ગીત વાયોલીનના ખુબ જ કર્ણપ્રિય અંશો ધરાવે છે.

     

    ૧૯૬૧માં જ પ્રદર્શિત થયેલી ફિલ્મ ‘છાયા’નું સંગીત સલિલ ચૌધરીએ તૈયાર કર્યું હતું. તેમણે પાશ્ચાત્ય સંગીતની અસર હેઠળ બનાવેલું એક મશહૂર ગીત સાંભળતાં વ્હેંત તેમાં ગાયકીની સાથે સંગત કરી રહેલાં વાયોલીન્સનો ખ્યાલ આવે છે. આ ગીતનો પૂર્વાલાપ/Prelude બીથોવનની સીમ્ફની નં.૪૦ પરથી પ્રેરિત હતો.

    https://youtu.be/Q__-cYB1u18

    ફિલ્મ ‘શોર’ (૧૯૭૨)નાં લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલનાં સ્વરબદ્ધ કરેલાં ગીતો બહુ જ લોકપ્રિય થયાં હતાં. આ સંગીતકાર બેલડીએ તેમની અનેક તરજોમાં વાયોલીન્સનો કુશળતાથી ઉપયોગ કર્યો છે. તેમની બનાવેલી ધૂનનું આ ગીત એકલ વાયોલીનના ખુબ જ કર્ણપ્રિય અંશો ધરાવે છે.

    ‘રફતાર’(૧૯૭૫) ખાસ સફળ ન ગણાવી શકાય તેવી ફિલ્મ હતી. પણ સોનીક-ઓમીના નિર્દેશનમાં બનેલું એ જ ફિલ્મનું એક ગીત આજ સુધી લોકપ્રિય બની રહ્યું છે. તે એક વાયોલીનપ્રધાન ગીત છે.

    ફિલ્મ ‘બાતોં બાતોં મેં (૧૯૭૯)માં રાજેશ રોશનનું સંગીત હતું. તેનું એક હલકું ફુલકું ગીત માણીએ, જેમાં વાયોલીનના અંશો સ્પષ્ટપણે તારવી શકાય છે.

    હવે એક દક્ષીણ ભારતીય ફિલ્મ ‘દલપતિ’ના હિન્દી સંસ્કરણ (૧૯૯૪)નું સંગીતકાર ઈલૈયા રાજાની તૈયાર કરેલી તરજ પરનું ગીત સાંભળીએ. આ ગીતમાં વાયોલીન્સના સૂર હિન્દી ફિલ્મી ગીતોમાં સાંભળવા મળે તેના કરતાં સાવ અલગ છે. એ કદાચ પાશ્ચાત્ય અને કર્ણાટકી શૈલીનો સમન્વય છે.

    આમ, આ બે કડીમાં અપાયેલાં કેટલાંક નમૂનારૂપ ગીતો સાંભળતાં ખ્યાલ આવશે કે હિન્દી ફિલ્મી ગીતો માટે વાયોલીન લગભગ અનિવાર્ય કહી શકાય તેવું વાદ્ય છે. સંગીતપ્રેમી મિત્રો આના પરથી અન્ય ગીતોમાં પણ વાયોલીનનો સૂર માણી શકશે.

    આવતી કડીમાં હિન્દી ફિલ્મી ગીતોમાં વાયોલીન્સનો ભરપૂર માત્રામાં ઉપયોગ કરનાર સંગીતકાર બેલડીનાં કેટલાંક ગીતો.

     

    નોંધ :

    ૧) તસવીરો નેટ પરથી તેમ જ વાદનની અને ગીતોની લિન્ક્સ યુ ટ્યુબ પરથી તેનો વ્યવસાયિક ઉપયોગ નહીં થાય તેવી બાંહેધરી સહિત સાભાર લીધી છે.

    ૨) અહીં પસંદ કરાયેલાં ગીતોમાં રસબિંદુ માત્ર અને માત્ર ચોક્કસ વાદ્ય છે. ગીત-સંગીત-ફિલ્મ કે અન્ય કલાકારોનો ઉલ્લેખ જાણીબૂઝીને ટાળ્યો છે.

    ૩) અહીં મૂકાયેલાં ગીતોની પસંદગી લેખકોની પોતાની છે. આ યાદી સંપૂર્ણ હોવાનો દાવો પણ નથી કે તે માટેનો ઉપક્રમ પણ નથી. તેથી અમુક ગીત કેમ ન મૂક્યું કે ચોક્કસ ગીત રહી ગયાની નોંધ લેવાને બદલે આ શ્રેણીના હેતુવિશેષનો આનંદ માણવા ભાવકમિત્રોને અનુરોધ છે.

    સંપર્ક સૂત્રો :

    શ્રી પિયૂષ પંડ્યા : ઈ-મેલ: piyushmp30@yahoo.com
    શ્રી બીરેન કોઠારી : ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com

    , ,

  • ‘કોઈ’ શબ્દવાળા ગીતો – (૩) – कोई गीत गाओ

    નિરંજન મહેતા

    આ લેખમાળાના અગાઉ બે ભાગમાં ૧૯૬૬ સુધીના ગીતો મુક્યા હતા. આ ભાગમાં ૧૯૭૨ સુધીના ગીતો આવરી લેવાયા છે

    સૌ પ્રથમ ૧૯૬૭ની ફિલ્મ ‘મિલન’નુ ગીત છે જે એક ઓડીઓ છે.

    आज दिल पे कोई  जोर चलता नहीं
    मुस्कुराने लगे थे मगर रो पड़े

    નૂતન અને સુનીલ દત્ત ફિલ્મના કલાકારો છે પણ ઓદીઓને કારણે કોના પર રચાયું છે ટે જણાતું નથી. કદાચ આ પાર્શ્વગીત તરીકે હશે એમ લાગે છે. ગીતના શબ્દો છે આનંદ બક્ષીનાં અને સંગીત આપ્યું છે લક્ષ્મીકાંત પ્યારેલાલે. સ્વર છે લતાજીનો

    ૧૯૬૭ની બીજી ફિલ્મ છે ‘ઉપકાર’ જેનુ આ ગીત એક ફિલસુફીભર્યું ગીત છે.

    कोई किसी का नहीं ये जूठे
    नाते है नातो का क्या
    कसमे वादे प्यार वफ़ा सब
    बाते है बातो का क्या

    સંસારના સંબંધોનું કોઈ મહતવ નથી એવું આડકતરી રીતે આ ગીતમાં પ્રાણ કહી જાય છે. ઇન્દીવર રચિત આ ગીતના સંગીતકાર છે કલ્યાણજી આણંદજી જેને સ્વર મળ્યો છે મન્નાડેનો.

    ૧૯૬૭ની અન્ય ફિલ્મ ‘તકદીર’નુ આ ગીત એક પાર્ટી ગીત છે.

    जब जब बहार आइ और फुल मुस्कुराये
    ……….
    अपना कोई तराना मैंने नहीं बनाया
    तुमने मेरे लबो पे हर एक सुर सजाया

    ફરીદા જલાલ અને અન્ય કલાકારો પર રચાયેલ આ ગીતના શબ્દો છે આનંદ બક્ષીનાં અને સંગીત છે  લક્ષ્મીકાંત પ્યારેલાલનું. ગાયક કલાકારો ઉષા મંગેશકર, ઉષા તિમોથી અને મહેન્દ્ર કપૂર.

    ૧૯૬૭ની વધુ એક ફિલ્મ ‘રાત ઔર દિન’નુ ગીત પણ પાર્ટી ગીત  છે.

    दिल की गिरह खोल दो चुप ना बैठो कोई गीत गाओ
    मेहफिल में अब कोन है अजनबी तुम मेरे पास आओ

    આ ફિલ્મમાં નરગીસ બે વ્યક્તિત્વ ધરાવે છે. દિવસે એક અને રાતે જુદા સ્વરૂપમાં હોય છે. તેના આ બીજા સ્વરૂપને ઉજાગર કરે છે આ ગીત જેમાં સહ કલાકાર છે ફિરોઝખાન. ગીતકાર શૈલેન્દ્ર અને સંગીતકાર શંકર જયકિસન. મન્નાડે અને લતાજી આ ગીતના ગાયકો.

    ૧૯૬૮ની ફિલ્મ ‘પત્થર કે સનમ’નુ ગીત એક પ્રેમિકાની આતુરતાને ઉજાગર કરે છે.

    कोई नहीं है फिर भी है मुज़ को
    क्या जाने किस का इन्तजार

    પ્રકૃતિના સૌન્દર્ય વચ્ચે રહેલી કોઈનો ઈન્તેજાર કરતી વહીદા રહેમાન પોતાના મનના ભાવ આ ગીતમાં દર્શાવે છે. શબ્દો છે મજરૂહ સુલતાનપુરીના અને સંગીત આપ્યું છે લક્ષ્મીકાંત પ્યારેલાલે. મધુર સ્વર છે  લતાજીનો.

    ૧૯૬૮ની અન્ય ફિલ્મ ‘આદમી’નુ ગીત એક દર્દભર્યું ગીત છે

    आज पुरानी राहो से कोई मुज़े आवाज़ न दे
    दर्द में डूबे गीत न दे गम का सिसकता साज़ न दे

    સંજોગોને કારણે હતાશ દિલીપકુમાર પોતાના દર્દભર્યા ભાવો આ ગીતમાં રજુ કરે છે. ગીતકાર છે શકીલ બદાયુની અને સંગીતકાર છે નૌશાદ. ગાયક કલાકાર રફીસાહેબ.

    ૧૯૭૦ની ફિલ્મ ‘દસ્તક’નુ આ ગીત એક તડપ અનુભવતી પ્રેમિકાનું છે.

    माई री मै कासे कहू पीर अपने जिया की
    …..
    तन मन भिगो दे आके ऐसी घटा कोई
    …..
    कोई जो देखे मैया प्रीत का वासे कहू माजरा

    આમ તો આ ગીત પાર્શ્વગીત રૂપે છે પણ તે રેહાના સુલતાન પર ફિલ્માવાયું છે. ગીતના શબ્દો છે મજરૂહ સુલતાનપુરીના અને સંગીત આપ્યું છે મદનમોહને. દર્દભર્યો અવાજ છે લતાજીનો

    આ ગીત મદનમોહનના સ્વરમાં પણ છે જે એક સાંભળવા લાયક ઓડીઓ છે.

    ૧૯૭૧ની ફિલ્મ ‘મેરે અપને’નુ આ ગીત એક દર્દભર્યા ભાવો દર્શાવે છે.

    कोई होता जिस को अपना हम अपना ख लेते यारो
    पास नहीं तो दूर ही होता लेकिन कोई मेरा अपना

    પોતાના જીવનમાં કોઈ ન હોવાનું દુઃખ વિનોદ ખન્ના આ ગીતમાં વર્ણવે છે. ગુલઝારના શબ્દોને સલીલ ચૌધરીએ સંગીતબદ્ધ કર્યું છે જેમાં કિશોરકુમારે પોતાનો દર્દભર્યો અવાજ પ્રસ્તુત કર્યો છે.

    ૧૯૭૧ની ફિલ્મ ‘પૂરબ ઔર પશ્ચિમ’નુ આ ગીત પણ એક ફિલસુફીભર્યું ગીત છે.

    कोई जब तुम्हारा ह्रदय तोड़ दे
    तड़पता हुआ जब कोई छोड़ दे

    મનોજકુમાર સાયરાબાનુને ઉદ્દેશીને આ ગીત ગાય છે જેના શબ્દો છે ઇન્દીવરના અને સંગીત છે કલ્યાણજી આણંદજીનુ. ગાયક છે મહેન્દ્ર કપૂર.

    https://youtu.be/msHtTPtTmFQ

    ૧૯૭૧ની ફિલ્મ ‘કટી પતંગ’નુ આ ગીત વધુ એક દર્દભર્યું ગીત છે.

    ना कोई उमंग है ना कोई तरंग है
    मेरी जिन्दगी है क्या एक कटी पतंग है

    જીવનમાં બનેલા બનાવોને કારણે નિરાશ આશા પારેખ પોતાના હૃદયના આક્રોશને આ ગીતમાં વર્ણવે છે જેના શબ્દો છે આનદ બક્ષીના. સંગીત આપ્યું છે આર.ડી.બર્મને અને સ્વર છે લતાજીનો.

    https://youtu.be/8WzzJkuva7Q

    ૧૯૭૧ની ફિલ્મ ‘આન મિલો સજના’નુ ગીત એક છેડછાડ ગીત છે.

    फलक से तोड़कर देखो
    ……….
    कोई नजराना लेकर आया हु मै

    પાર્ટીમાં વિનોદ ખન્નાની હાજરીમાં રાજેશ ખન્ના આશા પારેખને ઉદ્દેશીને આ ગીત ગાય છે. ગીતના શબ્દો છે આનદ બક્ષીના અને સંગીત આપ્યું છે લક્ષ્મીકાંત પ્યારેલાલે. રફીસાહેબનો સ્વર.

    ૧૯૭૨ની ફિલ્મ  ‘ગોરા ઔર કાલા’નુ આ ગીત એક પ્રણયગીત છે.

    धीरे धीरे बोल कोई सुन ना ले कोई सुन ना ले

    હેમામાલીની અને રાજેન્દ્રકુમાર (ડબલ રોલ) પર આ ગીત રચાયું છે જેના શબ્દો છે આનદ બક્ષીના અને સંગીત છે લક્ષ્મીકાંત પ્યારેલાલનુ. સ્વર છે લતાજી અને મુકેશના.

    ૧૯૭૨ની અન્ય ફિલ્મ ‘અનુભવ’નુ આ ગીત જીવનની વાસ્તવિકતા પાર્શ્વગીતનાં રૂપમાં વર્ણવે છે.

    फिर कहीं कोई फूल खिला चाहत ना कहो उसको
    फिर कहीं कोई दीप जला मंजिल ना कहो उसको

    આ ગીતમાં તનુજા અને સંજીવકુમારના જીવનના એક દિવસનુ વર્ણન કરાયું છે જેના શબ્દો છે કપિલ કુમારના અને સંગીત કમલ રોયનુ. મન્નાડેનો સંવેદનશીલ સ્વર. ગીતની શરૂઆત જ માણવાલાયક છે

    ૧૯૭૨ની અન્ય ફિલ્મ ‘પાકીઝા’નું આ ગીત કોઠાના સંદર્ભમાં મુકાયું છે.

    चलते चलते चलते चलते
    यूँही कोई मिल गया था सर-ए राह चलते चलते

    અતીતની યાદમાં ખોવાયેલી મીનાકુમારી પર આ ગીત ફિલ્માવાયું છે જેના શબ્દો છે કૈફી આઝમીનાં અને સંગીત છે ગુલામ મહંમદનુ. સ્વર છે લતાજીનો.

    https://youtu.be/fH73z7rVDqs
    ૧૯૭૨ની વધુ એક ફિલ્મ ‘અપના દેશ’નુ આ નૃત્યગીત ગામવાસીઓના મહોલ્લામાં ફિલ્માવાયું છે.

    सुन चंपा सुन तारा कोई जीता कोई हारा

    રાજેશ ખન્ના અને મુમતાઝ આ નૃત્યગીતનાં કલાકારો છે. ગીતના શબ્દો છે આનદ બક્ષીના અને સંગીત છે આર.ડી.બર્મનનુ. ગાયક કલાકારો છે લતાજી અને કિશોરકુમાર.

    ૧૯૭૨ની એક ઓર ફિલ્મ ‘અમરપ્રેમ’નુ આ ગીત પણ ફિલસુફીભર્યું છે.

    चिंगारी कोई भड़के तो सावन उसे बुजाये
    सावन को आग लगाए उसे कौन बुजाये

    જીવનની વાસ્તવિકતા દર્શાવતું આ ગીત શર્મિલા ટાગોર સાથે હોડીમાં સફર કરતા રાજેશ ખન્ના ગાય છે. આનદ બક્ષીનાં શબ્દોને સંગીત આપ્યું છે આર.ડી.બર્મને. સ્વર કિશોરકુમારનો.

    https://youtu.be/gkDBmDuUmh8

    ૧૯૭૨ પછીના ગીતો હવે પછીના લેખમાં.

    Niranjan Mehta

    A/602, Ashoknagar(old),
    Vaziranaka, L.T. Road,
    Borivali(West),
    Mumbai 400091
    Tel. 28339258/9819018295
    વીજાણુ ટપાલ સંપર્ક સરનામું : nirumehta2105@gmail.com

  • નહીં…નહી ! હવે એકલી ખેતી હરગિજ નહીં !

    કૃષિ વિષયક અનુભવો

    હીરજી ભીંગરાડિયા

             પોસાણ જ નથી ભાઇ, એકલી ખેતીનું હવે પોસાણ જ નથી. ખેતીની એકનીએક આવક સામે આરોહણની ઝડપ મેળવી આગળ ધપી રહેલ એકપક્ષી મોંઘવારીના વેગને ખેતી આંબી જ શકે તેમ નથી.કારણ કે “ખેતી” એક માત્ર ધંધાને “ખોળ” અને બાકીના બીજા બધા જ ધંધાઓને “ગૉળ”- એવી વારોતારો કરનારી નીતિથી ખેતી ભાંગવાના આરે આવીને ઊભી રહી ગઈ છે.

    ખાદ્યચીજો માત્ર ખેતી વ્યવસાયમાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે, એ વાત જાણે ભૂલાઇ ગઈ હોય તેમ અનાજ હોય કે કઠોળ, શાકભાજી હોય કે ફળો, અરે ! ગાય-ભેંશનું દૂધ કેમ નથી ! આ બધાના ભાવો ગોકળગાયની ધીમી હાલ્યે આગળ વધે, જ્યારે ખેતીમાં વપરાતી જણસો- રા.ખાતરો હોય કે પાકરક્ષક દવા, બિયારણ હોય કે ખેતીમાં જરૂર પડતી હોય એવી ડીઝલ, વીજળી,લોખંડ કે સીમેંટ જેવી ચીજ, અરે ! મજૂરી સુધ્ધાંના ભાવો વધે સૂર્ય-કીરણની ઝડપથી ! ખેડુતને સાંધામેળ કરવો કઈ રીતે ?

    ખેડુતોને તેમના ઉત્પન્નના પોષણક્ષમ બજાર મળતા થાય તે માટેના આંદોલનો કિસાનસંઘની આગેવાની નીચે ખેડુત આલમે શરૂ તો કર્યા છે. પણ એ કામ ધારીએ એટલું સરળ દેખાતું નથી. કારણ કે ખેડુત સમાજ છે બહુ મોટો, અને આવડા મોટા સમાજમાં બધાની સમજદારી એક થતાં લાગે ઘણી વાર. પણ બધા જ ખેડુતોના હૈયે આ વાત વસશે ત્યારે ખરી હકીકત સમજાશે, અને દરેકનો માહ્યલો જ્યારે જાગશે –ત્યારે સૌ સંગઠિત થશે અને જેવી જરૂર છે તેવી એક સામાજિક ક્રાંતિ સર્જાશે.અને ઘીના ઠામમાં ઘી પડી રહેશે.

    વચગાળાના ઉપાયો ક્યા ? પણ એ મેજર ઓપરેશન તો થતાં થાય, એ દરમ્યાન વચગાળાના તાત્કાલિક ઉપાયમાં જેમ ટીકડાં,ડોઝ અને ઇંજેક્શન અને ગ્લુકોઝના બાટલા ચડાવી –દર્દમાં રાહત બક્ષનારા ડોક્ટરી ઉપાયો લેવાતા હોય છે, બસ, એની જેમ જ હાલ તૂરત તાત્કાલિક રાહતના કોઇ કાર્યક્રમો નહીં વિચારવા પડે ?          

    આજની ખેતીની આવકમાં ટેકો પૂરી શકાય એવી પેટા આવકના ઉમેરણ અર્થે કોઇને કોઇ ગૌણ વ્યવસાય સાથમાં શરૂ કરશું તો જ અન્ય ચીજોની વધતી જતી મોંઘવારીમાં ખેડુતો કંઇકે રાહતનો દમ ભરી શકશું એમ લાગી રહ્યું છે.

    હા,એમાં એવું જરૂર કરાય કે :   પહેલી પસંદગી આપણા ખેતી વ્યવસાયને સંલગ્ન હોય, ખેતી સંભાળતાં સંભાળતાં જ થઈ શકે અને મૂડીનું માથાભારે રોકાણ પણ ન માગતા હોય તેવા “હુંફ પૂરક” કામોને આપીએ. અને બીજી પસંદગી, પોતે નહીં તો પોતાના કોઇ સભ્યને બહાર મોકલી, અન્ય વ્યવસાય સંભાળતા કરી, એના દ્વારા થતી આવકનું ખેતીમાં થનારી ઉપજમાં ઉમેરણ કરીને પણ ખેતીમાં ટકી રહેવાય એવું ગોઠવવું પડશે.

    ખેતી સાથે શું શું થઈ શકે ?

    [1]  વ્યાપારી માનસ ધરાવતા થઈ જઈએ = આપણે ખેડુતો આપણને જોઇતી ચીજ-વસ્તુઓ રા.ખાતર, પાક રક્ષક દવાઓ, બિયારણ વગેરે બધું છૂટક રીતે ખરીદીએ છીએ અને આપણી ખેતીમાં ઉત્પન્ન થયેલ માલ આપણે જથ્થાબંધ રીતે વેચાણ કરીએ છીએ. જેથી ભાવ બાબતે બન્ને બાજુનો માર ખાવો પડે છે. છૂટક ચીજો ખરીદવી મોંઘી પડે છે, અને જથ્થાબંધ રીતે વેચાતો આપણો માલ સસ્તો જાય છે.

    તો ?  આપણે એવું ન કરી શકીએ કે આપણને જરૂરી ચીજો-ખાતર,દવા,બિયારણ, વગેરે એકલા નહીં,તો પાંચ-સાત કે પચ્ચીસ જણા ભેગા મળી, બધાની કુલ ખરીદી જથ્થાબંધ રીતે ભેગી ભેગી જ ખરીદતા થઈ જઈએ ? હા, અમે કૃષિમંડળના નેજા નીચે કેટલાક ખેડુત સભ્યોએ હજાર હજાર રૂપિયા કાઢી એક “અપના કિસાન મોલ” શરૂ કર્યો હતો, અને જરૂરી ચીજો જથ્થાબંધ રીતે ખરીદી, અંદરો અંદર વહેંચી લઇ, મોંઘા ભાવો દેવાના નુકશાનમાંથી બચવાનો જે પ્રયત્ન કર્યો હતો તેમાં સફળ રહ્યા હતા.

    અને આપણી શક્ય તેટલી પેદાશને છુટકમાં વેચાય તેવી ગોઠવણ કરીએ તો જથ્થાબંધની સરખામણીએ ભાવો ઘણા વધારે મળી રહે છે એવો અનુભવ અમને તો થયો છે.

    હા,હા ! આજે કેટલીય જગ્યાએ રોડ પર પોતાની વાડીના ફળો, શાકભાજી, મકાઇનાડોડા, આદુ,હળદર,મરચાં અને મસાલાની ઉપજો  સુંડલા-લારીઓ અને થડા રોકી કેટલાય ખેડુતો વેચાણ કરતા ભળાય છે.અને રાહદારીઓ પોતાના વાહનો રોકી, હોંશે હોંશે મોં માગ્યા ભાવો દઈને ચોખ્ખી અને તાજી ચીજો મેળવતા હોય છે. દૂરની નહીં, અમારી નજીકની જ વાત કરું. તો ગુંદાળા ગામના બે-ત્રણ ખેડુતો ગઢડા-ઢસા રોડ પર હર સીઝને પોતાની વાડીમાં તૈયાર કરેલ જામફળ, મોટાંબોર, પાકાં લીંબુ,રીંગણાં,મરચાં,ટામેટાંનું માર્કેટની હરરાજીમાં મળતા ભાવો કરતાં બમણા-ત્રમણા દરથી વેચાણ કરી સારી કિંમત ઉપજાવતા હોય છે. અરે, અમારી જ વાત કરું તો પંચવટી બાગમાં ચીકુડીનો એક ઘેરો હતો, ત્યારે ચીકુ પાકવાની વેળાએ ઢસા,ગઢડા કે બોટાદની પીઠમાં જથ્થાબંધ રીતે વેચવા મોકલવાની સરખામણીએ વાડીએથી જ 20 કીલોના પેકીંગ કરી સીધા જ ખાનાર ગ્રાહકોને છૂટક રીતે વેચી દોઢા ભાવો મેળવતા હતા.. માલપરાના જ બે-ત્રણ ખેડુતો મગફળી કે ઘઉં,બાજરો, પકાવી, વેપારી કે માર્કેટયાર્ડમાં જથ્થાબંધ વેચવાને બદલે છૂટક છૂટક ગ્રાહકોને વેચી મોં માગ્યા દામ મેળવી રહ્યા છે.

    [2] પોતાના માલને મૂલ્યવર્ધિત કરીને =  આપણે અન્યનો માલ ખરીદી, તેનું મૂલ્યવર્ધન કરવાની ફેક્ટરી ન નાખી શકીએ તો કંઇ વાંધો નહીં. પણ આપણા જ માલને પાકો બનાવી વેચાણ કરીએ તો ભાવમાં ઘણો વધારો મળી શકે .દા. ત. માલપરામાં બાબુભાઇ ભીંગરાડિયા અને અરવિંદભાઇ જાદવાણી-દર વરસે શેરડીનો વાઢ ઉગાડે,પછી શેરડી તરીકે જ વેચી દેવાને બદલે તેનો દવા વગરનો “ગોળ”બનાવી ખાનાર ગ્રાહક વર્ગને સીધું વેચાણ કરે છે. બાજુના ગામ સાજણાવદરના માલધારી ભાઇઓ પોતાની ગાયોનું દૂધ “દૂધ” તરીકે ડેરીમાં ભરી દેવાને બદલે તેનો “માવો”બનાવી વેચે છે. પીપરડીમાં છે અમારા મિત્ર-પોપટભાઇ વાઘાણી. જે દર વરસે મરચી ઉગાડે,અને પાકાં મરચાં સીધા વેચી દેવાને બદલે તેને ખાંડીને “ચટણી” બનાવી, નાનાં-મોટાં પેકીંગ કરી, ખાનાર વર્ગને તેમના ઘેર પહોંચતાં કરે છે. એવું જ રામોદ ગામના શ્રી ઉપેન્દ્રભાઈ નાઠાણી સજીવખેતી દ્વારા હળદર-મરચાં જેવા મસાલાનાં પાકો પોતાની વાડીમાં પકાવી, તેનું મૂલ્યવાર્ધન કરી અને તેના વેચાણ દ્વારા સંતોષકારક કમાણી કરી રહ્યા છે. આ બધા ખેડૂતો પોતાની ખેતીની આવક ઉપરાંતની આવી મૂલ્યવર્ધિત કરવા થકી વધારાની પૂરક આવક સારી એવી મેળવી શકે છે.

    અરે, સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારના મુખ્ય પાકો બે-મગફળી અને કપાસ. વાડીમાં પકવેલ મગફળી સીધી વેચી દેવા કરતા, તેનું તેલ કઢાવી વેચાણ કરીએ અને કપાસને લોઢાવી –કપાસિયા અને રૂ તરીકે અલગ અલગ વેચાણ કરતા થઈ જઈએ તો પણ એક મોટી પૂરક આવક મેળવી શકીએ એવી મોટી તક આપણે માટે ઝડપ્યા જેવી છે. આ માટે કંઇ તેલની મીલ કે કપાસનું જીન ખેડુતે વસાવવા ના પડે ! જે લોકો એવી મોટી મશીનરી વસાવીને બેઠા છે તે વ્યાજબી મજૂરી લઈને મગફળીમાંથી તેલ –ખોળ અને કપાસમાંથી રૂ-કપાસિયા જુદા કરી આપવાની વાટ જ જોઇ રહ્યા છે. અરે ! ઉત્તમ ઉપાય તો એ નથી લાગતો કે ખેડુતો ભેગા મળી, સહકારી ધોરણે જ આવા સાધનો ઊભા કરી, કાયમી ધોરણે આવા કાર્યો કરી શકે !

    [3] ખેતીને સંલગ્ન કોઇ પૂરક વ્યવસાય શરૂ કરાય = આપણે આપણી ખેતી છોડી દઈ, કોઇની ફૂલ ટાઇમ નોકરી કરવા જવાનું મારું કહેવાનું નથી. પણ ખેતીમાંથી કેટલોક સમય ફાજલ પાડી,ખેતીને સંલગ્ન કોઇ ધંધો, સાથે સાથે ચલાવી, એમાંથી પણ પૂરક આવક મેળવી શકાય તો પણ ખેતી માથેથી એટલો ભાર હળવો કરી શકાય. દા. ત……

    આપણે થોડી ગાયો રાખી,દૂધ પેદા કરી તેનું છૂટક વેચાણ કરી શકીએ અને એના દ્વારા આપણા ખેત કચરાનું સેંદ્રીય ખાતરમાં રૂપાંતર કરી, વાડીને ખાતરોડ બનાવવાનું કામ તો વધારાનું થઈ રહેશે ભલા ! અમારી બાજુના ગામ અણિડામાં રહેતા અમારા  મિત્ર શ્રી મહેંદ્રભાઇ ગોટી નાની ખેતીની સાથે બે દૂધાળ ગાયો રાખી, ગામના જરૂરમંદ કુટુંબોને દૂધ વેચાણ કરી, સારીએવી પૂરક કમાણી કરી લેવા ઉપરાંત જાતે દૂધમાંથી “માવો” બનાવીને, અરે ! હવે તો ગાયોના દૂધમાંથી “આઇસ્ક્રીમ” બનાવી દુકાનદારોને સપ્લાય કરતા થઈ ગયા છે, અને બન્ને બાળકોને સારું શિક્ષણ આપતી વિદ્યાપીઠમાં એન્જિનિયર બનાવી, સુખેથી અને મર્દાનગીથી, આખું કુટુંબ જીંદગી જીવી રહ્યું છે.

    વાડી પર એક અળસિયાંનો શેડ બનાવી  લઈ, ખેત-કચરામાંથી સરસ એવું વર્મી કંપોસ્ટ બનાવી શકીએ.આંબલા ગામમાં શ્રી બાબુભાઇ જાસોલિયા પોતાની ખેતીની સાથે એક નર્સરી ઊભી કરી, સારી જાતના રોપા અને કલમો બનાવી, ઉત્તમ કમાણી કરી લે છે. સમઢિયાળા[પાનબાઇ]માં શ્રી હિંમતભાઇ ભીંગરાડિયા હતા, જેમણે  આસપાસના ગામોના ખેડુતોએ ઉગાડેલ શેરડીમાંથી રસ કાઢી, દવા વગરનો ગોળ બનાવી દેવા કોલુ ચાલુ કરેલ. તો માલપરાના ઇશ્વરભાઇ અને ઉપેંદ્રભાઇ ભીંગરાડિયાએ પોતાની ખેતી સાથે ખેતી, મકાન બાંધકામ અને રોડ-રસ્તાના કઠિન કામો  ભાડેથી કરી દેવા જેસીબી મશીનો વસાવ્યા છે. ગઢડાના શ્રી સુરેશભાઇ ગોટી અને સુરેશભાઇ ગોધાણીએ ખેતીની સાથોસાથ નેટ હાઉસ ઊભા કરી –સ્પેશિયલ પાકોની ખેતી કરી, સરસ પૂરક આવક મેળવી રહ્યા છે. નસિતપરના શ્રીગોરધનભાઇ અને માલપરાના શ્રી પ્રદિપભાઇ સવાણી કપાસનું સારું બીજ તૈયાર કરવાનું કામ કરતા રહે છે.

    [4] અન્ય વ્યવસાયમાં હિસ્સેદારી કરીને = બાળકોને સારું શિક્ષણ આપવું તે વાલી તરીકેની ફરજમાં આવે છે. બાળકોને યોગ્ય શિક્ષણ આપ્યા પછી, લાંચ આપ્યા વિના –પોતાની યોગ્યતાથી, કોઇ નાની-મોટી નોકરી મળે તો જરૂરથી સ્વિકારાય અને મોટા થતા જતા કુટુંબનો ખેતી પરનો ભાર હળવો કરાય. પણ માનો કે પ્રામાણિક પ્રયત્નોથી નોકરી નજ મળે તો ઘણા બધા વ્યવસાયો છે સમાજમાં, આપણાં ખિસ્સાની પહોંચ અને બેંકની લોન દ્વારા કોઇ ઉદ્યોગ શકય બનેતો ગામડામાં અને નહીતો બાજુના કસબા-શહેરમાં જરૂર શરૂ કરી, ખેતીની આવકમાં ઉમેરણ કરી શકાય.આ વાતતો સૌરાષ્ટ્રના મોટાભાગના ગામડાંઓમાં બહુ વરસો પહેલાં સમજાઇ ગઈ છે.અને મોટાભાગના કુટુંબોમાથી કોઇને કોઇ સભ્ય શહેરોમાં હીરાઉદ્યોગ,કાપડ ઉદ્યોગ, બાંધકામ ઉદ્યોગ,તથા અન્ય ઉદ્યોગોમાં ભળી, થયેલ કમાણીમાંથી પોતાના કુટુંબની ખેતી આવકમાં આડેહો પૂરી રહ્યા છે.

    આવું કંઇક નહીં વિચારીએ તો, એકલી ખેતી પર હવે નભી શકાશે નહીં. આપણ ખેડુતોની વસ્તી ખુબ મોટી છે, અને એટલે જ સૌ સંગઠિત થવામાં ઊણા પડીએ છીએ. જો સંગઠિત થઈ શકીએ તો પોષણક્ષમ ભાવો મેળવવા ડાબા હાથનો ખેલ બની જાય એમ છે મિત્રો !

    આપણે સૌ આ બાબતે ગંભીરતાથી જેટલા વહેલા વિચારી નિર્ણય લેશું,એટલા વહેલા ખેતીને આ રાજકીય નક્સલવાદીઓની બાનમાંથી મુક્ત કરી શકશું. અને તો જ ખેતી અને ખેડુત સૌ ટકી શકશું. અને ખેતી નહીં ટકે તો ટંકે ને ટંકે લાગતી પેટની ભૂખ સંતોષવા પેટમાં નાખશું શું ? એ સારાએ સમાજ માટે એક પડકાર બની રહેવાનો છે મિત્રો !

    સંપર્ક : શ્રી હીરજી ભીંગરાડિયા , પંચવટીબાગ, માલપરા જિ.બોટાદ [મો.+91 93275 72297] ǁ ઈ-મેલઃ :krushidampati@gmail.com

    ,

  • સિરામીક ફેક્ટરીથી પટોળા બનાવવા તરફ પ્રયાણ

    વ્યાવસાયિક આરોગ્ય અને સલામતી

    જગદીશ પટેલ

    “મેં તેને શાકભાજી ખરીદવા માટે પણ જવા દીધી ન હતી,” જીજ્ઞેશભાઈએ હળવા પ્રયત્નશીલ સ્મિત સાથે કહ્યું. તેના માથા પરના ગાઢ ઘેરા કાળા વાળ એક સ્વસ્થ વ્યક્તિને છેતરતી રીતે ચમકતા હતા. પાતળું નાક તેના બેસી ગયેલા ચહેરા પર વધુ સ્પષ્ટ અને તિક્ષ્ણ દેખાતું હતું. તેની આંખોમાં ચમક હતી કારણ કે તેણે તેની ભોંય પર બેઠેલી પત્ની તરફ પ્રેમથી જોયું.

    ” જ્યારે તે બીમાર ન હતો ત્યારે તેનો બાંધો બહુ મજબુત હતો અને તે ખૂબ જ તંદુરસ્ત હતો. મારી પાસે તેના જુના ફોટા છે!” તેની પત્નીએ કહ્યું અને તે નીચું જોઇ ગઇ. જ્યારે તેણે માથું નમાવ્યું ત્યારે મેં જોયું કે આંસુનો એક પાતળો પડદો તેની વિશાળ તેજસ્વી આંખોમાં ફેલાય છે.

    એક બાળક અમારી હાજરીથી બેધ્યાન થઈને સૂઈ રહ્યું હતું. સ્કુલ ડ્રેસમાં એક નાની છોકરી રૂમમાં પ્રવેશી. તેની મોટી બહેન પણ પ્રવેશી. નાની છોકરીએ કુતૂહલથી મારી સામે જોયું. મોટી બહેનને રસ નહોતો. અમારી હાજરીની નોંધ લીધા વિના તે ડ્રોઈંગ કમ લિવિંગ રૂમની બાજુમાં આવેલા રૂમની અંદર ગઈ.

    “તમારો નામ સુ છે – તમારું નામ શું છે?”

    “વિદ્યા,” તેણે કહ્યું અને તે તેની માતાની નજીક બેઠી, લગભગ તેના ખોળામાં.

    “તમે કયા વર્ગમાં છો?” મેં હિન્દીમાં પૂછ્યું કારણ કે મારૂં ગુજરાતી બહુ નબળું.

    તેની માતાએ જવાબ આપ્યો, “તે બીજા ધોરણમાં છે.”

    “અને તેની બહેન?”

    “પાંચમીમાં,” તેણે કહ્યું અને હસી.

    “તમે? તમે સુરેંદ્રનગરના રહેવાસી છો?” મે પુછ્યુ.

    “ના, અમે મોરબીમાં રહેતા હતા. બે વર્ષ પહેલા મારી તબિયત બગડવા લાગી. મારાથી ખોરાક જ લેવાતો ન હતો. મને શ્વાસ લેવામાં બહુ તકલીફ પડતી હતી. ચાલતા ચાલતા હું થાકી જતો હતો. હું ડૉક્ટર પાસે ગયો અને મને સિલિકોસિસ હોવાનું નિદાન થયું. ડૉક્ટરે સૂચવ્યું કે મારે માત્ર નોકરી જ નહીં પરંતુ શહેર પણ છોડવું જોઈએ. તેમણે ઉલ્લેખ કર્યો કે મોરબીની આસપાસની ધૂળ મારા આરોગ્ય માટે હાનિકારક છે. મારા પોતાની માલિકીના ઘરને છોડીને અહિં આવવું પડ્યું,” જીજ્ઞેશભાઈએ કહ્યું.

    હું સાંભળતો હતો.

    “ડૉક્ટરે કહ્યું કે જો મારે જીવવું હોય તો મારે તાત્કાલિક મોરબી છોડી દેવું જોઈએ.” હું તેની સામે જોઈ રહ્યો હતો. ગળાની વચ્ચે આવેલી ગોટી ઉપસેલી હતી અને જિજ્ઞેશ જ્યારે પણ શ્વાસ લેતો ત્યારે તે ગોટીની બંને બાજુના સ્નાયુઓ જાણે અંદર ખેંચાતા હતા અને તે કારણે તેમનો બેસી ગયેલા ગાલવાળો ચહેરો વધુ ભયાનક રૂપ ધારણ કરતો હતો.

    “પેલું શું છે?” મેં જીજ્ઞેશની પત્નીને ભીંતને અઢેલીને મુકેલી ધાતુની લંબચોરસ, બે છેડે હુક જડેલા હોય તેવી એક ફ્રેમ તરફ ઈશારો કરતાં પૂછ્યું. હુક સાથે સફેદ રેશમી દોરા બાંધેલા હતા. રેશમના દોરાનો સમૂહ સુતરના દોરાઓ વડે રેશમના દોરા પર બનાવેલા કાળા નિશાનની આસપાસ બાંધવામાં આવતો હતો.

    “તે પટોળા માટે દોરા રંગવાની પ્રક્રિયાનો એક ભાગ છે,” તેણે કહ્યું. [પટોળા એક પ્રકારનું કાપડ છે જે મુખ્યત્વે ગુજરાતના પાટણ સાથે સંકળાયેલું છે. પટોળા એ ખૂબ જ જટિલ વણાટનો પ્રકાર છે જેમાં તાણા અને વાણા બંનેને એવી રીતે રંગવામાં આવે છે કે કાપડની બંને બાજુએ એકસરખી ભાત દેખાય.]

    હું શાંતિથી પ્રક્રિયા સમજવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યો હતો. ફ્રેમ પાસે કાગળ પર બનાવેલ પટોળાની પેટર્ન પડી હતી.

    “હું આ વિશે જાણતી ન હતી. તે બીમાર થયા પછી મને આ જાણ થઈ,” તેણે કહ્યું.

    “તમે પટોળાનું કાપડ વણો છો?” મે પુછ્યુ.

    “ના, હું માત્ર રંગ કરું છું. ડાઈ કર્યા પછી હું વેપારીને દોરા પાછા આપું છું. તેઓ તેને પટોળામાં વણી લે છે,” તેણે કહ્યું.

    હું સાંભળતો હતો.

    “સારું કામ થયું હોય તે દિવસે હું રૂ.૪૦૦/- કમાઇ લઉં છું,” તેણે કહ્યું અને ઉમેર્યું, “આ ઘરનું ભાડું દર મહિને રૂ.૩,૦૦૦/- છે અને મારે રૂ.૬,૦૦૦/-ના હપ્તા (EMI) પણ ચૂકવવા પડે છે.”

    “શાના હપ્તા?” મેં પુછ્યું.

    “અમે L&T ફાઇનાન્સ પાસેથી લોન લીધી છે અને અમારે હપ્તા ભરવાના હોય છે.” તેણે કહ્યું.

    “તમે કેટલા વર્ષ કારખાનામાં કામ કર્યું?” મેં જીજ્ઞેશભાઈને પૂછ્યું.

    “હું ખૂબ નાનો હતો ત્યારે મેં કામ કરવાનું શરૂ કર્યું. હવે હું ૩૭  વર્ષનો છું. મેં ૨૦ વર્ષ કારખાનામાં કામ કર્યું છે,” તેણે કહ્યું.

    “આટલા લાંબા સમય સુધી કામ કર્યા પછી પણ તમે પૈસા બચાવી શક્યા નથી?” મેં આશ્ચર્ય વ્યકત કર્યું.

    “જ્યારે હું કામ કરતો હતો ત્યારે હું મારા આખા પરિવાર અને મારા માતા-પિતાની સંભાળ રાખતો હતો. મેં પૈસાનો બગાડ નહોતો કર્યો.” તેણે કહ્યું.

    “લોન શા માટે લેવી પડી?”

    “મેં મકાન બાંધવા માટે લોન લીધી હતી. લોન મળ્યાના બે મહિના પછી મને સિલિકોસિસનું નિદાન થયું. અને તે કારણે હું પરાણે બેરોજગાર થઇ ગયો. એક બાજુ આવક સદંતર બંધ થઇ અને બીજી બાજુ તબીબી ખર્ચમાં ઘણો વધારો થયો. મેં લીધેલી લોન હોસ્પિટલોમાં જવા અને દવાઓ ખરીદવામાં વપરાઈ ગઇ.” જીજ્ઞેશે કહ્યું.

    “તમે કેટલી લોન લીધી હતી?”

    “રૂ. ૧,૭૫,000/-.” તેમણે કહ્યું. તેની પત્નીએ ઉમેર્યું, “મેં મારા સોનાના દાગીના મુથુટ પાસે રૂ. ૩૦,૦૦૦/-માં ગીરો મૂક્યા હતા. તે રકમ પણ સારવારમાં વપરાઇ ગઇ.”

    મેં સાંભળ્યું.

    “મારે મારા પરિવાર, સંબંધીઓ અને મિત્રો પાસેથી પૈસા ઉછીના લેવા પડ્યા,” જીજ્ઞેશે કહ્યું.

    તેની પત્ની મેડિકલ રિપોર્ટનો થોકડો લઈને અમને બતાવવા લાવી. જીજ્ઞેશભાઈ મોતાભાઈ પરમાર, ઉંમર ૩૭, પુરુષ, વજન ૪૧.૫ કિ.ગ્રા.૨૦ /૦૬ /૨૦૨૨ . જાન્યુઆરી ૨૦૨૩ના તાજેતરના અહેવાલમાં વજન ૩૯  કિ.ગ્રા.નો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો.

    “તેનું વજન ઘટી ગયું છે.” મેં કહ્યું.

    “હું મારા શ્રેષ્ઠ પ્રયાસો કરું છું અને તેને ભાવતી રસોઇ બનાવું છું પણ તેને કશું ભાવતું જ નથી. એક-બે કોળિયા લીધા પછી તે કહે છે કે તેને ઉલ્ટી જેવા ઉબકા ચડે છે.” જીજ્ઞેશની પત્નીએ કહ્યું અને ફરી એકવાર માથું નમાવ્યું. તેની આંખોમાં આંસુઓનું એ જ દ્રશ્ય પુનરાવર્તિત થયું.

    “તમારે ખાવું જોઈએ. તમારે મજબૂત હોવું જોઈએ” મેં જીજ્ઞેશ સામે જોઈને કહ્યું.

    “હું મજબૂત છું. હું આશાવાદી છું. હું મારાથી બને તેટલું કરવા તૈયાર છું જેથી ભવિષ્યમાં કોઈને આ રોગ ન થાય,” જીજ્ઞેશે જોરદાર સ્મિત સાથે કહ્યું.

    અમે જીજ્ઞેશના ઘરેથી નીકળવા માટે ઉભા થયા. તે પણ ઉભો થયો. તે ઊંચો હતો. તેની ઊંચાઈના પ્રમાણમાં ખૂબ પાતળી અને નાજુક દેહયષ્ટી!

    “ના, તમે ઉભા થશો નહી, આરામ કરો.” રૂમમાંથી બહાર નીકળતાં અમે કહ્યું.

    “તમને શું લાગે છે જીજ્ઞેશ ક્યાં સુધી જીવશે?” ઘરની બહાર આવ્યા પછી મારા વરિષ્ઠ સાથીદારે પૂછ્યું.

    “હું આશાવાદી છું.” મેં કહ્યું.

    “તમે જીજ્ઞેશના ગળામાં સરેક શ્વાસે થતા લબકારા જોયા?” તેમણે પૂછ્યું.

    હું બોલ્યો નહીં, પણ જીજ્ઞેશના ગળામાં થતા લબકારાનું દ્રશ્ય મારી આંખથી આઘું ખસતું ન હતું.

    રામ મનોહર વિકાસ

    અનુઃ જગદીશ પટેલ

    શ્રી જગદીશ પટેલના વિજાણુ સંપર્કનું સરનામું:  jagdish.jb@gmail.com  || M – +91 9426486855

    ,

  • વણમાગી સલાહ ઓકવાનો રોગ

    મંજૂષા

    વીનેશ અંતાણી

     

    વણમાગી સલાહ આપવાના બંધાણી લોકો સામેની વ્યક્તિની નિર્ણયશક્તિનો અસ્વીકાર કરે છે. તેઓ બીજાના વિચારો, લાગણી, સંજોગો કે સમજણને સ્વીકારવા તૈયાર હોતા નથી

     

    મને ડાયાબિટીઝ છે એવી પહેલી વાર ખબર પડી પછી થોડા દિવસે એક મિત્રની પુત્રીનાં ચિત્રોનું પ્રદર્શન યોજાયું હતું. તેના ઉદ્દઘાટન પછી આઇસ્ક્રીમ આપવામાં આવતો હતો. મેં ના પાડી. બાજુમાં બેઠેલા કવિ લાભશંકર ઠાકર બોલી ઊઠ્યા: ‘આઇસ્ક્રીમની ના પાડો છો?’ મેં કારણ જણાવ્યું. એક વડીલ તરત જ મારે ડાયાબિટીઝમાં શું કરવું અને શું ન કરવું એની ઢગલાબંધ સલાહ આપવા લાગ્યા. લાભશંકરભાઈ ગુસ્સે થઈ ગયા. પૂછ્યું:  ‘તમને ડાયાબિટીઝ છે?’ વડીલે ના પાડી. લાભશંકરે કહ્યું: ‘તો પછી શા માટે વણમાગી સલાહ આપવા બેઠા છો? એણે તમારી સલાહ માગી?’

    એ વડીલ તો મને સમભાવપૂર્વક મદદ કરવા માગતા હશે, પરંતુ ઘણા લોકોને વણમાગી સલાહ આપવાનું વ્યસન થઈ ગયું હોય છે. એમને સલાહ આપવામાં કશું અયોગ્ય લાગતું નથી. તેઓ સામેની વ્યક્તિએ એમની સલાહ માગી છે કે નહીં તેનો વિચાર કરતા નથી. અન્ય વ્યક્તિના અંગત ક્ષેત્રમાં હસ્તક્ષેપ કરી રહ્યા છે એવો વિચાર પણ એમને આવતો નથી. વણમાગી સલાહ આપવાની આદત એમના સ્વભાવનો અવિભાજ્ય હિસ્સો હોય છે. મનોવિજ્ઞાન કહે છે તેમ વણમાગી સલાહ આપવાનું વલણ એ પ્રકારના લોકોની પર્સનાલિટીનો એક ભાગ હોય છે. તેઓ પોતાને બીજાથી વધારે ડાહ્યા, અનુભવી અને સમજુ માને છે. તેઓ માને છે કે એમની સલાહ પ્રમાણે ચાલવાથી જ આ સંસાર સુનિયોજિત ઢબે ચાલશે. આવા લોકો સામેની વ્યક્તિનાં નિર્ણયશક્તિ અને ડહાપણનો અસ્વીકાર કરે છે. તેઓ બીજી વ્યક્તિના વિચારો, લાગણી, સંજોગો કે એની સમજણને સ્વીકારવા તૈયાર હોતા નથી. એમને ‘સલાહો’ ઓકવાનો રોગ હોય છે.

    ઘણા લોકો માટે વણમાગી સલાહ આપવાની પ્રવૃત્તિ ‘ટાઈમ પાસ’ હોય છે. તેઓ જાણે માને છે કે આ જગતમાં ઊભી થનારી બધી પરિસ્થિતિનો હલ એમની પાસે છે. ટ્રેનમાં, બસમાં કે લોકો ભેગા થયા હોય ત્યાં કોઈ પણ ઓળખાણ વિના આ નિષ્ણાતો સલાહ આપવા લાગે છે. એક બાળક ટ્રેનમાં તોફાન કરતું હતું ત્યારે સલાહ આપવાના આજન્મ ભેખધારી એક સજ્જન બાળકની માતાને, કોઈ પૂર્વ ઓળખાણ વગર, બાળઉછેર વિશે જાતજાતની સલાહનો વરસાદ વરસાવવા લાગ્યા. એક ભાઈ બીમાર મિત્રને મળવા હૉસ્પિટલમાં ગયા. ડૉક્ટરના ‘પ્રિસ્ક્રિપશન’થી અલગ સલાહ આપવા લાગ્યા. ત્યાંથી અટક્યા નહીં. ડૉક્ટર આવ્યા ત્યારે એમને પણ યોગ્ય ટ્રિટમેન્ટની સલાહ આપવાનું શરૂ કર્યું. સાસુ-વહુના સંબંધમાં સલાહ આપનાર ‘શુભેચ્છકો’નું ટોળું બહુ મોટું હોય છે.

    બાળકો મોટાં થાય ત્યાં સુધી સલાહો સાંભળીને થાકી જાય છે. ફિલોસોર રૂસોએ વ્યક્તિ અને સમાજના સંબંધના સંદર્ભમાં કહ્યું છે: ‘દરેક વ્યક્તિ જન્મે ત્યારે સ્વતંત્ર વ્યક્તિ હોય છે, પરંતુ ઉંમરની સાથે એ અનેક પ્રકારની સલાહની સાંકળોથી બંધાતી જાય છે.’ દરેક વ્યક્તિ પુખ્ત થયા પછી આ સાંકળના બંધનમાંથી મુક્ત થવા માગે છે, પરંતુ વણમાગી સલાહ આપનારા લોકો એમને છૂટવા દેતા નથી. સલાહકારોની પડીકી તૈયાર જ હોય છે – બાળકો માટે આ, ગૃહસ્થ જીવન માટે આ, વૃદ્ધાવસ્થા માટે આ પડીકી.

    મેં ગ્રેજ્યુએશન માટે મુખ્ય વિષય તરીકે ગુજરાતી સાહિત્ય મુખ્ય વિષય રાખ્યો. મારા દૂરના સગા અર્થશાસ્ત્રના પ્રોફેસર હતા. એમણે કહ્યું: ‘તું ગુજરાતી લઈને શું ઉકાળશે? વધારેમાં વધારે પંતુજી થઈશ.’ મારા પિતાજી આજન્મ શિક્ષક હતા. એ ગમ ખાઈ ગયા, પરંતુ મારી બાએ કહ્યું: ‘વિનુએ બહુ વિચારીને નિર્ણય લીધો હશે. અમેય એમાં માથું મારતાં નથી.’ એ મુરબ્બીએ મારા શિક્ષક પિતાજીની લાગણીનો વિચાર કર્યો નહોતો અને મારા નિર્ણય પાછળના તર્કનો વિચાર કર્યો ન હતો. એવા લોકો અજાણતાં જ સામેની વ્યક્તિનું અપમાન કરી બેસે છે.

    સાદોસીધો વણલખ્યો નિયમ છે, સલાહ માગવામાં આવી હોય અને અનિવાર્ય હોય તો જ આપવી જોઈએ. વણમાગી સલાહ આપનાર વ્યક્તિ નિકટની સંબંધી હોય તો એની સલાહનો અમલ કરવામાં આવતો નથી તે જોઈને એ હર્ટ થાય છે. અંગત પરિવારમાં, મિત્રોમાં, સંબંધોના બૃહદ વર્તુળમાં આવા પ્રકારની લાગણીથી સંબંધ વણસે છે. ઘણી વાર વણમાગી સલાહનો ભોગ બનતી વ્યક્તિ સૌજન્ય દાખવીને રક્ષણાત્મક વલણ અપનાવવાનું પસંદ કરે છે. એક બહેને કહ્યું છે: ‘કોઈ મને સલાહ આપે ત્યારે હું સ્મિત કરતી રહું છું, દાંત દબાવી માથું હલાવ્યા કરું છું અને મનોમન ભગવાનને પ્રાર્થના કરું છું કે આ વ્યક્તિ હવે બોલતી બંધ થાય તો સારું.’

    કોઈએ વણમાગી સલાહ આપતા લોકોને જણાવ્યું છે: ‘મારી જિંદગીનું ચાલકબળ હું છું, તમે તો બહારની વ્યક્તિ છો. તમે મારા વિશે કશું જાણતા નથી, અધૂરી માહિતીના આધારે અનુમાનો કરો છો. તમે મારી ચિંતા છોડી દો, તમારી ચિંતા કરો.’ સેન્સિબલ લોકો કોઈનેય બિનજરૂરી સલાહ આપવાનું ટાળે હોય છે.’ વણમાગી સલાહકારોથી કંટાળેલા એક જણે કહ્યું: ‘તમે મને સલાહ આપવા ઉત્સુક હો તો હાથ ઊંચો કરો અને પછી એ હાથથી તમારું મોઢું બંધ કરો.’

    જો કે વણમાગી સલાહ ન આપવાની સલાહ આપવી એ પણ એક જાતની વણમાગી સલાહ જ કહેવાય.

    શ્રી વીનેશ અંતાણીનો સંપર્ક vinesh_antani@hotmail.com વીજાણુ ટપાલ સરનામે થઈ શકે છે.

    ,

  • ઘન કચરાનું વ્યવસ્થાપન થતું નથી કે કરવું નથી?

    ફિર દેખો યારોં

    બીરેન કોઠારી

    માર્ચ, ૨૦૨૩માં કેરળ રાજ્યના કોચી શહેરમાં આવેલા બ્રહ્મપુરમ ઘન કચરાના પ્લાન્‍ટમાં લાગેલી આગે શહેરના જનજીવન પર અત્યંત વિપરીત અસર કરી. એકસો દસ એકરમાં પ્રસરેલા, ઘન કચરાના નિકાલ માટેના આ સ્થળે અતિશય ગરમી અને કચરાના વધુ પડતા ભરાવાને કારણે બીજી માર્ચ, ૨૦૨૩ના રોજ આગ શરૂ થઈ. જોતજોતાંમાં તે એટલી પ્રસરી કે શહેરના ઘણા વિસ્તાર પર ઝેરી ધુમાડો છવાઈ ગયો. શહેર જાણે કે ‘ગેસ ચેમ્બર’માં પલટાઈ ગયું. લોકો આંખ અને ગળામાં બળતરાની ફરિયાદ કરવા લાગ્યા અને નબળા સ્વાસ્થ્યવાળા અમુકને ગૂંગળામણ થવા લાગી. આગ લાગ્યા પછી તેને બુઝાવવાના પ્રયત્નો શરૂ થઈ ગયા, પણ આગ બેકાબુ બનતી રહી અને બાર બાર દિવસ લગી તેણે મચક આપી નહીં.

    ઝેરી ધુમાડાના આવરણ તળે કોચીનિવાસીઓના આ બાર દિવસ કેવા યાતનામય વીત્યા હશે એ કલ્પી શકાય એમ છે. પણ આ આગે અનેક સવાલ ઊભા કર્યા છે. ઘન કચરાના નિકાલ માટે કેરળ સરકારે અપનાવેલી નીતિમાં કઈ હદનાં છીંડાં છે એ હકીકત આ આગ થકી નજર સામે આવી. નિર્ધારીત ક્ષમતા કરતાં વધુ જથ્થામાં કચરો ઠલવાતો રહે ત્યારે એનું વ્યવસ્થાપન કરવું અઘરું બની રહે છે.

    કેરળ રાજ્યે ઘન કચરાના વ્યવસ્થાપનની નીતિ ૨૦૧૮માં અમલી બનાવી હતી અને ૨૦૨૬ સુધીમાં રાજ્યને કચરામુક્ત બનાવવાની ઘોષણા કરી હતી. કેરળ રાજ્ય પર્યાવરણ યોજના ૨૦૨૨ મુજબ, આ રાજ્યમાં રોજનો 11,449 ટન ઘન કચરો પેદા થાય છે, જેમાંના ૩,૪૫૨ ટન ઘન કચરો શહેરી વિસ્તારમાં અને ૭,૯૯૭ ટન ઘન કચરો ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં ઉત્પન્ન થાય છે. કેરળ સરકારે વિધાનસભાને જણાવ્યા મુજબ કચરાનો આ પ્લાન્‍ટ રોજના કેવળ ૩,૨૦૫ ટન ઘન કચરાને જ પ્રોસેસ કરી શકે છે. આમ, ઘન કચરાની આવક અને તેને પ્રોસેસ કરવાની ક્ષમતા વચ્ચે ઘણો મોટો તફાવત છે. એ ત્યારે જ દૂર થઈ શકે જો કચરાની આવક ઓછી થાય, કાં પ્લાન્‍ટની ક્ષમતામાં વૃદ્ધિ કરવામાં આવે. પહેલી શક્યતા ઓછી છે એટલે બીજી શક્યતા પર જ વિચાર કરવાનો થાય.

    કેરળ રાજ્ય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બૉર્ડના જણાવ્યા મુજબ, રાજ્ય ભરના ઘન કચરાના કુલ જથ્થા પૈકી દસ ટકા કરતાં પણ ઓછા કચરાનું વિભાજન તેના સ્રોત પર કરવામાં આવે છે. આને કારણે તેનું વ્યવસ્થાપન મુશ્કેલ બની રહે છે. સમગ્રપણે જોઈએ તો જનજાગૃતિનો અભાવ, પૂરતી માળખાકીય સવલતોનો અભાવ, નબળું વ્યવસ્થાપન છેવટે ગંભીર પરિસ્થિતિને નોંતરે છે.

    કેરળમાં ‘હરિત કર્મ સેના’ ઘેરઘેરથી કચરો એકઠો કરી, તેનું વિભાજન કરીને, સૂકા, વિઘટન ન થઈ શકે એવા કચરાને રિસાયકલિંગ માટે મોકલવાની જવાબદારી સંભાળે છે. તેની કામગીરીમાં સાતત્ય નથી એમ કહેવાય છે. આને કારણે ઠેરઠેર ઘન કચરાના અંબાર ખડકાયેલા જોવા મળે છે. આ કચરામાં આવી ભયાનક આગ લાગી એ અકારણ નથી, પણ આમ થયું ત્યારે આ સમસ્યા પ્રસાર માધ્યમોમાં ચમકી. બાર દિવસ લગી ચાલેલી આગ માંડ માંડ કાબૂમાં આવી એના થોડા દિવસ પછી ફરી આગ લાગી.

    કોચીમાં કચરાની સમસ્યા આ આગને કારણે ચર્ચાઈ. આનો અર્થ એવો નથી કે અન્ય તમામ રાજ્યોમાં બધું બરોબર છે. ઘન કચરાના સુયોગ્ય વ્યવસ્થાપન માટે કંઈ વિનાશક આગ લાગે ત્યાં સુધી રાહ જોવાની જરૂર નથી. સ્થાનિક સેવા સદન ઘેર ઘેર કચરો ઉઘરાવવાની વ્યવસ્થા ગોઠવે છે, પણ તેના સુયોગ્ય નિકાલ માટે શું કરે છે એ ઉઘાડું રહસ્ય છે. ઘણા ખરા કિસ્સામાં એમ જ લાગે કે નાગરિકો પાસેથી તગડો વેરો વસૂલી શકાય એટલા પૂરતી જ કચરો ઉઘરાવવાની વ્યવસ્થા ઊભી કરવામાં આવી છે.

    કેરળમાં આ મામલાને રાજકીય રંગ પણ અપાયો. જો કે, આ મામલે ભાગ્યે જ કોઈ રાજ્યમાં ધોરણસરની નીતિ હશે, અને એ મુજબ કામ થતું હશે. પર્વતીય વિસ્તારોમાં પરિસ્થિતિ ઓર ખરાબ છે. ત્યાં તો ઊંચાણવાળા વિસ્તારોમાંથી ઘન કચરાને સીધો નીચે ઠાલવી દેવામાં આવે એટલે વાત પૂરી. નાગરિકોના સ્તરે એ જરૂરી છે કે તેઓ સૂકા અને ભીના કચરાનું વિભાજન કરીને એ મુજબ જ તેનો નિકાલ કરે. આમ છતાં, આમાં કેવળ નાગરિકો કે એકલી સરકાર કશું કરી શકે એમ નથી. બન્ને પક્ષે યોગ્ય દિશામાં પ્રયત્ન થાય એ જરૂરી છે.

    એક હકીકતનો સ્વીકાર કરવો રહ્યો કે વર્તમાન સમયમાં ગમે એવા સભાન નાગરિક હોય તો પણ એની મરજી બહાર અનેક પ્રકારનો બિનજરૂરી કચરો ઘરમાં ઠલવાતો રહે છે. એક સાદું, બિસ્કીટનું નાનકડું પેકેટ ઘરમાં આવે તો પણ કેટલું બધું પ્લાસ્ટિક લાવે છે, જેનો બીજો કશો ઉપયોગ ન હોવાથી એને ફેંકી દીધા સિવાય કોઈ આરો નથી. હવે ટેક્નોલોજીને કારણે દરેક ચીજનું પેકેજિંગ આકર્ષક બનતું ચાલ્યું એમ કચરો પેદા થવાનાં સ્થાન વધતાં ચાલ્યાં. આનો કોઈ ઊપાય ખરો? કોઈ રાજકીય જુમલાબાજીથી કે માત્ર દંડાત્મક પગલાંથી નહીં, પણ લાંબા ગાળાની નક્કર નીતિથી એનો ઊકેલ વિચારી શકાય. ન નાગરિકોએ એકલાએ, ન ઉત્પાદકોએ એકલાએ કે ન રાજકીય નેતાગીરીએ એકલાએ આ કામ કરવાનું છે! સૌ મળીને તેની નીતિ બનાવે તો કંઈક પરિણામ મળે એવી શક્યતા ખરી. એ ક્યારે? એમ થાય એ પહેલાં તો કેટલો બધો કચરો આપણે આ પૃથ્વી પર ઠાલવી ચૂક્યા હોઈશું! કેરળની દુર્ઘટના બીજે ક્યાંય નહીં થાય એની કોઈ ખાત્રી નથી.

    આવી ચેતવણીને આપણે અવગણીએ તો એનાં ગંભીર પરિણામ આપણે કે આવનારી પેઢીએ ભોગવવાં પડશે.

    ‘ગુજરાતમિત્ર’માં લેખકની કૉલમ ‘ફિર દેખો યારોં’માં ૧૩ – ૦૪ – ૨૦૨૩ના રોજ આ લેખ પ્રકાશિત થયો હતો.

    શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
    ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
    બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી)

    ,

  • ગીત ..

    નવી કલમના આસ્વાદ

    અંજના ગોસ્વામી

    ફરતા’તા હાથમાં લઈ હાથ તને યાદ છે?.
    આપણો એ જૂનો સંગાથ તને યાદ છે?.

    આંખોમાં ઓરતાઓ શમણા થઇ સ્ફુરતા,
    મીઠા સહવાસ માટે કેટલુંય ઝુરતા,
    સપનામાં ભીડેલી બાથ તને યાદ છે?.
    આપણો એ જૂનો સંગાથ તને યાદ છે?.

    સાત સાત જન્મોના કોલ દીધા આપણે,
    સંગ સંગ જીવવાના સમ લીધા આપણે ,
    મનથી મેં માન્યો’તો નાથ તને યાદ છે?.
    આપણો એ જૂનો સંગાથ તને યાદ છે?.

    ભીના સંકેલ્યા’તા લાગણીના ખેલને ,
    પળમાં વિખેર્યા’તા સપનાના મ્હેલને,
    સંમતિથી છોડયો’તો સાથ તને યાદ છે?.
    આપણો એ જૂનો સંગાથ તને યાદ છે?.

    અંજના ગોસ્વામી ‘*અંજુમ આનંદ*

    આસ્વાદઃ 

     અનેકવિધ પ્રતિભા ધરાવતાં ભાવનગરના વતની અંજના ગોસ્વામી તેમના ગીત અને ગઝલથી નોખી ભાત પાડી રહ્યાં છે. ‘યાદ કર’ તેમનો પ્રથમ ગઝલસંગ્રહ.

    યાદોને મમળાવતું ઉપરોક્ત ગીત પણ એક રુહાની રિશ્તેદારીનો મખમલી ભાવ જગવે છે. સ્મરણોની શેરીમાં ઘૂમવું કોને ન ગમે? સ્મૃતિઓ સારી હોય કે ખોટી, ખુશીની હો કે દર્દની પણ એ ઘડીભર એક વિશેષ રોમાંચ જગવે છે.

     આ ગીતની ધ્રુવ પંક્તિમાં નાયિકા સીધા જ મીઠા સંગાથનું એક સુગંધિત અત્તર છાંટી દે છે..

    ફરતા’તા હાથમાં લઈ હાથ તને યાદ છે?.
    આપણો એ જૂનો સંગાથ તને યાદ છે?.

    અને એની મહેકથી ભાવકને ધીમે ધીમે, આખા ગીતમાં, યાદોની ગુલાબી ગલીઓમાં દોરી જાય છે.

    તાજી ઊગેલી કૂંપળ સમી આ કલમ એક મઝાનું ભાવચિત્ર દોરી, નજર સામે તાદૄશ કરી દે છે!

    આંખોમાં સપના હતાં, મિલનના ઓરતા હતાં, નિકટનો સહવાસ અને આલિંગનના શમણાંમાં હતાં. ખૂબ સિફતથી કહી દીધું છે કે આ બધું તો માત્ર સપનામાં હતું! આપણે ખરેખર તો ક્યાં મળ્યા હતાં? ન મળ્યાનો અહીં કોઈ રોષ નથી કે ફરિયાદ નથી, યથોચિત પ્રાસોની ગૂંથણીમાં યાદોની ‘બારાત’ આલેખી છે.

     બીજા અંતરામાં પણ એજ ભાવને ક્રમબદ્ધ રીતે વાળી, કવયિત્રી વળી એક ઑર ગલીમાં ખેંચી જાય છે. યૌવન સહજ લાગણીઓ એકમેકની સાથે જીવવાની અને જનમોજનમ સંગાથ રાખવાની કેવી તૈયારી કરી દે છે! પરસ્પરમાં ભીંજાવાની એ ભીની ભીની ક્ષણો કંઈ કેટલુંયે જન્માવી દે છે. પ્રિયપાત્રને ન્યોચ્છાવર થઈ જવાની તમન્નાનો એ જૂનો સંગાથ હજી સહેજે વિસરાતો નથી, વિસરાયો નથી. ‘યાદ છે?’ની પુનરોક્તિ મનોમન વાર્તાલાપ રચે છે અને લાગણીઓને વધુ ઘેરી અને ઊંડી આલેખે છે.

    ત્યાં અચાનક ત્રીજા અંતરામાં એક અણગમતી ઘટના વાસ્તવિક્તાની એક નવી કેડી પર પહોંચાડે છે. શું બન્યું, કેવી રીતે બન્યુંના કશાયે ઉલ્લેખ વગર એકધારા, એકસરખા લયમાં ગીત આગળ ગતિ કરે છે.  કારણો સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી. પણ કંઈક તો એવું  બન્યું છે કે જેને કારણે એ કહે છે કે,

     ભીના સંકેલ્યા’તા લાગણીના ખેલને ,
    પળમાં વિખેર્યા’તા સપનાના મ્હેલને,
    સંમતિથી છોડયો’તો સાથ તને યાદ છે?.
    આપણો એ જૂનો સંગાથ તને યાદ છે?.

     ખેલ અને મહેલ, સંકેલ્યાં વિખેર્યા જેવા શબ્દોનો યથોચિત ઉપયોગ છૂટા પડ્યાના ભાવને અભિપ્રેત કરે છે. ખેલ હતો, ખતમ થયો, મહેલ સપનાની જેમ ઉડી ગયો. પણ સંજોગોની આ વિષમતામાં અહીં ‘સંમતિથી’ શબ્દ પ્રયોજી કવયિત્રીએ સમજણના સાત સાત કોઠાને ખોલી આપ્યા છે. દર્દના સૂરને સુંદર રીતે અવગણી દીધો છે. સાથ છૂટ્યાનું દુઃખ કોને ન હોય? પણ…ન તો ગમને ઘૂંટ્યો છે કે ન કશા આક્ષેપો, ફરિયાદો કે વિષાદનો દરિયો વહાવ્યો છે. બસ, સંજોગોની સ્વીકૃતિ કરી લીધી છે, સમજૂતી જોડી દીધી છે.

     વાહ.. જે ભીતર છે તે તો કહ્યા વિના જ કહી દીધું છે એ  જ તો કલમની કારીગીરી છે ને? ગીતને અનુરૂપ ગતિ, લયબદ્ધતા, યોગ્ય શબ્દગૂંથણી પણ એમાં ઉમેરો કરે છે.

    મનની અનોખી મોસમ છલકાવતું આ મઝાનું  મખમલી છતાં વિરહી ગીત અંજના ગોસ્વામીના ઉપનામ ‘અંજુમ આનંદ’ જેવું  ભાવક હ્રદયમાં ટમટમે છે, ઝગમગે છે.

     અસ્તુ.

    દેવિકા ધ્રુવ

    દેવિકા ધ્રુવ :  http://devikadhruva.wordpress.com | ddhruva1948@yahoo.com

    , ,