-
કલંક
વાર્તાઃ અલકમલકની
ભાવાનુવાદઃ રાજુલ કૌશિક
હમણાં જ એ પોલિસ હેડ ક્વાર્ટરથી પાછા આવીને કપડાં બદલવા અંદર ગયા.. ઑર્ડર્લી ચા બનાવીને લાવે ત્યાં સુધીમાં નાસ્તાની પ્લેટ ટેબલ પર મૂકી ને એટલામાં અંદરથી તેજ, તીખો અવાજ આવ્યો.
“આ કેરીની પેટી કોણ લાવ્યું?”
કદાચ આટલી મોંઘી કેરીઓ લેવાની અમારી ક્ષમતા નહોતી એટલે એમને નવાઈ લાગી હશે, પણ હું ખુશ હતી.
“સબ ઈન્સ્પેક્ટર વિનોદ આવ્યા હતા.”
“અરે, પણ એને તો ખબર હતી કે હું એક કેસના કામથી બહાર ગયો હતો તો અત્યારે આવવાની શી જરૂર?”
“ના, એને ખબર નહોતી, પણ આવ્યો પછી ઠાલો પાછો થોડો જાય! એ તો વળી એવું કહીને ગયો કે, સાહેબ તો એમની પાસે ફરકવા દેતા નથી. સેવા કરવાનો એક મોકો નથી આપતા. અમારા માટે તો સાહેબ કે તમારામાં કોઈ ફરક નથી. અમારા માટે તો તમે બંને માબાપ છો, તો તમારા માટે આટલું કરવાનું મન થાય ને?”
“એણે કીધું ને તેં માની લીધું? મારી સામે તો જી સાહેબથી વધુ એક શબ્દ નથી નીકળતો અને અહીં આવીને ચાપલૂસી કરી ગયો. એ તો એક નંબરનો ચાલાક અને ધૂર્ત છે, પણ તું આટલી નાદાન ક્યાંથી બની રહી?”
“અરે, તમે રહ્યા સાવ ભોળા. કોઈ આટલા પ્રેમથી પોતાના અધિકારીને ઘેર આવીને ભેટ આપી જાય એમાં ખોટું શુ? તમે તો એવી ધાક બેસાડી દીધી છે સૌ તમારાથી ડરે છે..”
“હું ડરાવું છું? જો ખરેખર તો એમના મનમાં કોઈ ખોટ ન હોય તો મારાથી ડરવાની જરૂર નથી. અને રહી સેવાની વાત તો, ઑફિસના કામમાં ઢીલ કર્યા વગર કામ કરે એને સેવા કહેવાય. એક કેસની તપાસ કરવા મોકલ્યો હતો તો ગામના મોટા માણસ સાથે દારૂ પીવા બેસી ગયો અને અપરાધીના બદલે કોઈ રાંક જેવા માણસને પકડી લાવ્યો હતો. એણે આવીને ખોટી ખુશામત કરી અને તું માની ગઈ.”
ઑફિસમાં તમારી સાથે કેવો સંબંધ છે એની મને નથી ખબર પણ, મને તો એ સારો માણસ લાગ્યો અને દીદી દીદી કહીને કેટલું માન આપ્યું?”
“હવે એ તને બહેન બનાવે કે અમ્મા, એવો કોઈ સંબંધ મને મંજૂર નથી સમજી, અને હવે આગળ બીજી કોઈ વાત કે ચર્ચા કર્યા વગર કેરીની પેટી પાછી મોકલી દે.”
“અરે, પણ એમાંથી કેટલી કેરીઓ તો ખવાઈ ગઈ. હવે શું પાછું મોકલું?”
“તારી સાથે ચર્ચા કરવી વ્યર્થ છે. આટલા વર્ષો થયા તું મને ઓળખતી નથી કે મારા આદર્શની આબરુ ન રાખી? મારા આદર્શ કે સિદ્ધાંત જાળવવામાં તારો ટેકો હોવો જોઈએ, બસ.” કહીને એમણે વાત પર પૂર્ણવિરામ મૂકી દીધું પણ એમના અવાજમાં નિરાશાનો ઘેરો સૂર હતો.
એ સમયેતો વાતનો અંત આવ્યો પણ મારા વિચારોએ તંત ન છોડ્યો. મને લાગ્યું કે કોઈ પ્રેમથી કંઈ આપી જાય તો એમાં ખોટું શું છે. કેટલાય લોકો તો માંગીને ઘર ભરે છે. કેટલાયની પત્નીઓ રોજના શાકભાજીથી માંડીને સૂકા મેવા અને આખા વર્ષની કંઈ કેટલીય વસ્તુઓથી ઘર ભરી લે છે.
મને એવું લાગ્યું કે એમના કરતા હું વધારે બુદ્ધિમાન છું, પણ આજે લાગે છે કે એ દિવસે એમની વાત હું સમજી શકી હોત કે માની લીધી હોત આજે આ દિવસ ન આવત.ઈન્સપેક્ટર વિનોદે મને દીદી બનાવી તો કોઈએ ભાભી, દીકરી કહીને નવા સંબંધો કેળવવા માંડ્યા. તો વળી કોઈએ દેવી કહીને પૂજવાનું જ બાકી રાખ્યું. મારી કૃપાદૃષ્ટિથી એ ભવસાગર તરી જશે એવા કેફમાં હું રાચવા માંડી.
“તમે કહેશો તો સાહેબ માની જશે. તમારી વાત સાહેબ નકારી જ ન શકે.” જેવા ખુશામતભર્યા શબ્દોથી હું ગર્વ અનુભવતી રહી. મારી વિચારશક્તિ જાણે ખતમ થઈ ગઈ. ઘર અનેકવિધ ચીજ-વસ્તુઓથી ભરાતું રહ્યું..
ક્યારેક તો એમના દોસ્તોય કહેતા કે અસલી પોલિસ અધિકારી હું જ છું, એ તો નામના જ સાહેબ છે. આવું બધું જાણીને તો હું વધારે ને વધારે બહેકતી ચાલી અને સાચે જ મારી જાતને ખુરશીની અધિકારી માની બેઠી. આજ સુધી ઓર્ડલી કે અન્ય સેવકો સાથે અમારા બંનેનો વ્યહવાર માનભર્યો અને અતિ સંયમિત હતો. એમનો તો વ્યહવાર એવો જ રહ્યો પણ હવે હું કામ વગરના ઓર્ડરો આપતી. રોફથી એમને લડવા, ધમકાવવા જેવી હરકતો કરવા માંડી.
એક વાર શહેરમાં ભયંકર તોફાનો થયા ત્યારે કુનેહપૂર્વક કામ લેવા છતાં એ ઘવાયા. બચી ગયા. ત્યારે એક વયસ્ક હવાલદારે કહ્યું કે. “ બાઈજી, તમારા સુહાગના પ્રતાપે સાહેબ આજે બચી ગયા.” સાહસ, સમજદારી અને ધીરજથી એમણે પાર પાડેલા કાર્યનો જશ લઈને હું વધુ અભિમાની બની. એમની તમામ ઉપલબદ્ધિ, તમામ સફળતાનો શ્રેય મારી જાતને આપતી રહી.
છોકરાઓ પણ હવે અભ્યાસ તરફ બેપરવા અને વધુ ઉદ્દંડ બનવા માંડ્યાં. એમની અણછાજતી માંગણી વધતી ગઈ. જાતને સર્વેસર્વા માનતી હું એમને સાચી સલાહ આપવાના બદલે એમની ગેરવ્યાજબી વાતોને પણ પ્રાધાન્ય આપવા માંડી.
એ પછી તો વાત ઘણી આગળ વધતી ચાલી. મારું મોઢું મોટું થતું ચાલ્યું. એટલે હદ સુધી કે એમના તાબા હેઠળના એક અધિકારીની બદલી સુદ્ધાં રોકવાનો પ્રયાસ કર્યો. એની સામે છોકરાંઓની માંગ મુજબ રંગીન ટી.વી પણ આવા જ સંબંધોથી ઘરની શોભામાં અભિવૃદ્ધિ કરતું ગોઠવાઈ ગયું.
અંતે એમના રોષે માઝા મૂકી. આવો અને આટલો ગુસ્સો તો ક્યારેય જોયો નહોતો. એ મને રોકવા માંગતા હતા અને હું સમજવા કે સ્વીકારવા તૈયાર નહોતી.
એમનું કહેવું હતું કે, મનમાની કરીને સાથે છોકરાઓને પણ મેં બગાડી મૂક્યા છે. કોઈ પોતાનાં ધનનો સંચય છોકરાઓનાં ઉજ્જ્વળ ભવિષ્ય માટે કરે જ્યારે અહીં તો મારી બેહૂદા હરકતોથી બધુ નષ્ટ જ થવા બેઠું છે.
કાશ, એમની વાત હું સમજી શકી હોત. છેલ્લા દોઢ વર્ષથી જાણે એક જાતનું પાગલપન મારા પર સવાર થયું હતું. એમની કોઈ વાતોની સચ્ચાઈ મારી નજરે આવતી નહોતી. મારી હરકતોથી તો એમના સિદ્ધાંતો,આદર્શ અને આબરુના ધજાગરા થયા હતા. એ કહેતા કે એક સફળ પુરુષની પાછળ સ્ત્રી હોય છે, પણ અહીં તો હું એમના માટે અસફળતાની કેડી કંડારી રહી હતી. છેલ્લે તો રીતસરનો આદેશ જ આપ્યો કે હવે એ જે ખુરશીના અધિકારી છે એ ખુરશીનો દુરઉપયોગ મારે બંધ કરી દેવો.
અંતે જે થવાનું હતું એ થયું. એમની બદલી થઈ અથવા એમણે જાતે જ બદલી માંગી લીધી. સૌએ સાથે જવું એવો એમનો નિર્ણય હતો. પણ એમના રોષથી બચવા છોકરાઓની સ્કૂલ પૂરી થવાના બહાના હેઠળ રોકાઈ ગઈ.
એમના જવાની સાથે મને સમજાઈ ગયું કે, ખરેખરા અધિકારી તો એ જ હતા. મને એવો ઘમંડ હતો કે બધા મારા એક ઈશારે જાન બિછાવશે પણ, એમના ગયા પછી એક બુઢ્ઢા ઑર્ડર્લી સિવાય બીજા બધા ઑર્ડર્લી, કર્મચારીઓ નવા સાહેબની તહેનાતમાં લાગી ગયા. મારાં બાળકોને પણ મા કરતા પિતાની છાયા અથવા એમના લીધે મળતી સુખ-સગવડ વધુ પસંદ હતી એ પણ મેં જોઈ લીધું.
હવે તો ફોન પણ રહ્યો નહોતો કે કોઈ ઈંસ્પેક્ટર કે સબઈંસ્પેક્ટરને બોલાવીને કામ ચીંધું. મને સમજાયું કે મને જે માન-સન્માન મળ્યું એ માત્ર એમના લીધે જ હતું.
કદાચ એક સાચા, ઈમાનદાર ઑફિસરની પત્ની બનીને રહી હોત તો સમાજમાં મારું માન જળવાયુ હોત. પણ હવે ઢોળાયેલા દૂધ પર અફસોસ કરવો નકામો હતો. મારા લીધે એમની આબરુ ખરડાઈ હતી. સૌ એમ માનવા લાગ્યા હતા કે, સાહેબનો તો બહારથી સાફ દેખાવાનો દંભ માત્ર હતો. એ લે કે આડા હાથે મેમસાબ લે વાત તો એક જ થઈ.
કેટલાના મોં બંધ કરું? મારા લીધે વર્ષોની એમની તપસ્યા ભંગ થઈ, નામ ખરાબ થયું.
એ કહેતા કે, “અમે અપરાધીઓને પકડીએ, એમને જેલ થાય. એક વાર જેલની સજા ભોગવ્યા પછી સારા નાગરિક તરીકે જીવન જીવવાની એમને તક મળે છે. જ્યારે સરકારી ઑફિસરનું નામ એક વાર ખરડાયું એ જીવનભર એની વર્દી પર લાગેલા ‘બૅજ’ની જેમ એની સાથે જ રહે છે. અમારી એક વારની ભૂલ હંમેશ માટે અમારા નામ પર કલંક બનીને રહી જાય છે. અમારી દરેક બદલી પહેલાં એ અપકીર્તિ અમારી પહેલાં ત્યાં પહોંચી જાય છે. દુનિયા ક્યારેય એ કલંક ભૂલતી નથી.
મારી નાદાનીથી જીવનભર એક કલંક એમના ‘બૅજ’ની સાથે જોડાઈ ગયું.
મંગલા રામચંદ્રન લિખિત વાર્તા -દાગ- પર આધારિત ભાવાનુવાદ –‘કલંક’
સુશ્રી રાજુલબેન કૌશિકનો સંપર્ક rajul54@yahoo.com વિજાણુ સરનામે થઈ શકે છે
-
વાદ્યવિશેષ : (૧૦) – તંતુવાદ્યો (૫) – સારંગી
ફિલ્મી ગીતોમાં વિવિધ વાદ્યોના પ્રદાન વિશેની શ્રેણી
પીયૂષ પંડ્યા, બીરેન કોઠારી
માનવીય ગાયકીની વિશિષ્ટતાઓ જેવી કે હરકત અને શ્રુતિ સાથે બરાબરીમાં ઉતરે એવું જો કોઈ વાદ્ય હોય તો તે સારંગી છે. આ કારણથી તેનો ઉપયોગ શુદ્ધ શાસ્ત્રીય ગાયન તેમ જ ઠુમરી જેવાં ઉપશાસ્ત્રીય ગાયન સાથે સંગત કરવામાં થતો આવ્યો છે. એક-દોઢ સૈકા પહેલાં એક દોર એવો આવેલો જ્યારે તવાયફો રઈસજાદાઓ સામે ઉચ્ચ કક્ષાનું ગાયન નૃત્ય સાથે રજૂ કરતી હતી. એ ગાયકી સાથે સંગતમાં સારંગી અનિવાર્યપણે ફાળો આપતી. સમય જતાં મનોરંજનના સાધન તરીકે ઉપસી આવેલી ફિલ્મોમાં પણ તવાયફની ગાયકીનો પ્રસંગ મૂકવામાં આવે ત્યારે ગાયિકા સાથેના વાદ્યવૃંદમાં સારંગીવાદક અચૂક જોવા મળતા. આમ થતાં સામાન્ય લોકમાનસમાં જાણેઅજાણે એવી છાપ પડી ગઈ કે સારંગી તો તવાયફોના કોઠાનું વાદ્ય છે. હકીકતે સારંગી એક સંપૂર્ણ વાદ્ય હોવાને કારણે મહારથી શાસ્ત્રીય ગાયકોએ પણ પોતાની ગાયકીની રજૂઆત વખતે સાથે સારંગીની સંગત રાખવાનું પસંદ કર્યું છે. પંડીત રામનારાયણ જેવા વાદકે તો આ વાદ્યને પ્રતિષ્ઠાના એ પડાવ ઉપર પહોંચાડ્યું કે તેમના એકલ શાસ્ત્રીયવાદનના કાર્યક્રમો દેશ-વિદેશમાં યોજાયા છે.
તસવીરમાં જોઈ શકાય છે તેમ સારંગી નાના તુંબડા સાથે જોડાયેલી ટૂંકી ગ્રીવાનું બનેલું વાદ્ય છે. મોટા ભાગે એક જ કાષ્ટના ટૂકડામાંથી તેનું સર્જન કરવામાં આવે છે. તેમાં ત્રણ મુખ્ય તાર અને ચૌદથી લઈને અઢાર ઉપતાર હોય છે. તેને વગાડવા માટે ગજનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. વાયોલીનની જેમ જ અહીં પણ સ્વરનિયંત્રણ માટે પરદા/ Frets નથી હોતા. વાદક પોતાની સૂઝ, તાલિમ અને કૌશલ્ય વડે એક હાથે જે તે તારને ગજ વડે ઝંકૃત કરી, તે તારને ગ્રીવા ઉપર યોગ્ય સ્થાને બીજા હાથે નિયંત્રીત કરીને ધાર્યા સ્વર અને અસર નીપજાવે છે. પ્રસ્તુત ક્લીપમાં સુખ્યાત વાદક સુલતાનખાન હીર તરીકે જાણીતી પંજાબી ધૂન વગાડી રહ્યા છે તે માણીએ. આ ટૂંકી રજૂઆત થકી સારંગીના સ્વર અને તેના વાદનની બારીકીઓનો થોડો ખ્યાલ આવશે.
હવે માણીએ કેટલાંક ચુનંદાં ફિલ્મી ગીતો, જેના વાદ્યવૃંદમાં સારંગીનું મહત્વનું સ્થાન છે.
શરૂઆતમાં સાંભળીએ ફિલ્મ ‘દેવદાસ’નું ગીત – ‘વોહ ન આયેંગે પલટ કર‘, – જેના પૂર્વાલાપમાં અને પછી સમગ્ર ગીત દરમિયાન રોચક સારંગીવાદન સાંભળવા મળે છે. સંગીત સચીનદેવ બર્મનનું છે.
૧૯૫૬માં પ્રદર્શિત થયેલી ફિલ્મ ‘સી.આઈ.ડી.’નાં ઓ પી નૈયરનાં સ્વરબદ્ધ કરેલાં ગીતો આજે પણ લોકપ્રિય બની રહ્યાં છે. તેમાંનાં બે સારંગીપ્રધાન ગીતો- ‘આંખોં હી આંખોંમેં ઈશારા હો ગયા’ અને ‘કહીં પે નિગાહેં કહીં પે નીશાના’ – એક પછી એક સાંભળીએ. બન્નેના વાદ્યવૃંદમાં સારંગી આગળપડતો ભાગ ભજવે છે. અન્ય શાસ્ત્રીય ગીતોમાં સાંભળવા મળતા સારંગીના સૂર કરતાં અહીં તેનો અલગ જ મિજાજ કાને પડે છે.
પોતાની કારકીર્દિમાં મહદઅંશે સહાયક સંગીતકાર તરીકે કાર્યરત રહેનારા દત્તારામે સ્વતંત્ર સંગીત આપવાની તક મળી ત્યારે અવિસ્મરણીય ગીતો આપ્યાં છે. ઉદાહરણ તરીકે ફિલ્મ ‘પરવરીશ’ (૧૯૫૮)નાં ગીતો ગણાવી શકાય. તે ફિલ્મના ગીત- ‘આંસુભરી હૈ યેહ જીવન કી રાહેં’ – ના કરુણરસને ઉપસાવવામાં તેની સાથેનું સારંગીવાદન મહત્વનો ફાળો આપે છે. નોંધનીય છે કે પરદા ઉપર નાયક રાજ કપૂર ગીત ગાવાની સાથે સારંગી વગાડતા જોઈ શકાય છે.
https://www.youtube.com/watch?v=EUVsSz_D5xY
એ જ વર્ષે પરદે આવેલી ફિલ્મ ‘કાલા પાની’નું ગીત- ‘નજર લાગી રાજા તોરે બંગલે પર’ – સાંભળીએ, જેના વાદ્યવૃંદમાં સારંગી આગવો ભાગ ભજવે છે. સ્વરાંકન સચીનદેવ બર્મનનું છે.૧૯૬૦ની ફિલ્મ ‘કલ્પના’માં ઓ પી નૈયરનું સંગીત હતું. તેનું પ્રસ્તુત ગીત- ‘બેકસી હદ સે જબ ગુજર જાયે’ – સાંભળતાં ખ્યાલ આવે છે કે ગાયકીની આગળ, પાછળ તેમ જ સમાંતરે સારંગીવાદન સતત ચાલતું જ રહે છે.
ફિલ્મ ‘ગંગા જમના’ (૧૯૬૧)ની સફળતામાં તેનાં નૌશાદે તૈયાર કરેલાં ગીત-સંગીતનો મોટો ફાળો હતો. તે ફિલ્મના એક કરુણરસથી ભરેલા ગીત- ‘દો હંસો કા જોડા બીછડ ગયો રે’ – માં સારંગી તે ભાવને બરાબર ઉપસાવી આપે છે.
૧૯૬૪માં પ્રદર્શિત થયેલી ફિલ્મ ‘ગઝલ’ના પ્રસ્તુત ગીત- ‘રંગ ઔર નૂર કી બારાત કીસે પેશ કરું’ – સાથે સારંગીવાદન સતત કાને પડતું રહે છે.
જાણેઅજાણે એક એવી ઉભી થઈ ગયેલી જણાય કે ગંભીર અથવા કરુણ ગીતો સાથે જ સારંગીવાદન બંધ બેસે. સંગીતકાર ઓ પી નૈયરે ફિલ્મ ‘કાશ્મીર કી કલી’ (૧૯૬૪)ના એક હળવાશભર્યા અને સહેજ તોફાની મૂડમાં પરદા ઉપર રજૂ થયેલા ગીત – ‘દીવાના હુઆ બાદલ’ – ના વાદ્યવૃંદમાં સારંગીને પ્રાધાન્ય આપીને એક નવતર પ્રયોગ કર્યો, જે આ ગીત સાંભળીએ ત્યારે સફળ થયો હોવાનો ખ્યાલ આવે છે.
https://youtu.be/O0I61W2pMss?si=OGVHSar8CldiD9Xu
ફિલ્મ ‘પાકીઝા’ (૧૯૭૧) પ્રદર્શિત થઈ ત્યારે તેને માટે ગીત-સંગીત તૈયાર કરનાર ગુલામ મહમદ આ દુનિયા છોડી ચૂક્યા હતા. પણ ફિલ્મનાં ગીતો એ હદે લોકપ્રિય થયાં, જાણે ગુલામ મહમદ પુનર્જીવીત થયા હોય! તે પૈકીનું એક ગીત – ‘થાડે રહીયો ઓ બાંકે યાર’ – પ્રસ્તુત છે, જેમાં સારંગીના સૂર ગાયકીની મીઠાશમાં ઉમેરો કરે છે.
૧૯૮૧માં પરદે આવેલી ‘ઉમરાવજાન’ એક તવાયફની જીવની ઉપર આધારિત ફિલ્મ હતી. સ્વાભાવિક રીતે જ તેમાં મહેફીલમાં યોજાતાં નાચ-ગાન જોવા મળે. સારંગી આવી મહેફીલોનું એક અનિવાર્ય અંગ બની રહેતી. આવું જ એક ગીત- ‘દિલ ચીજ ક્યા હૈ આપ મેરી જાન લીજીયે’ – સાંભળીએ. સંગીત ખય્યામનું છે.
અન્ય એક ફિલ્મ ‘મંડી(૧૯૮૩)માં પણ તવાયફોની વાત હતી. તેનું ગીત- ‘ચૂભતી હૈ યે તો નીગોડી’ – યાદગાર સારંગીવાદન ધરાવે છે. આ ફિલ્મનું સંગીત વનરાજ ભાટીયાએ તૈયાર કર્યું હતું.
૧૯૯૬માં વધુ એક તવાયફવિષયક ફિલ્મ ‘સરદારી બેગમ’ પ્રદર્શિત થઈ. તેનું ગીત- ‘ચાહે માર ડાલો રાજા’ – સારંગીના સહારે જ ચાલતું હોય એ હદે તેના વાદ્યવૃંદમાં આ વાદ્યનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. સ્વરનિયોજન વનરાજ ભાટીયાનું છે.
અંતમાં એક ચોખવટ કરવા જેવી લાગે છે. રેડીઓ અને ટી વી જેવાં પ્રસારણ માધ્યમો કોઈ મોટા નેતાનું અવસાન થાય ત્યારે સતત સારંગી પર છેડાયેલ શોકમય સંગીત રજૂ કરતાં રહેતાં હોય છે. આથી આ વાદ્યની ઓળખાણ ઉદાસીમાં વગાડાતા વાદ્ય તરીકેની પડી ગઈ છે. હકીકતે આ કડીનાં ગીતો માણ્યા પછી સમજી શકાય છે કે સારંગી આનંદ અને ઉલ્લાસમાં પણ પોતાના સૂર સારી રીતે ફેલાવી શકે છે.
નોંધ :
૧) તસવીર નેટ પરથી તેમ જ વાદનની અને ગીતોની લિન્ક્સ યુ ટ્યુબ પરથી તેનો વ્યવસાયિક ઉપયોગ નહીં થાય તેવી બાંહેધરી સહિત સાભાર લીધી છે.
૨) અહીં પસંદ કરાયેલાં ગીતોમાં રસબિંદુ માત્ર અને માત્ર ચોક્કસ વાદ્ય છે.
૩) અહીં મૂકાયેલાં ગીતોની પસંદગી લેખકોની પોતાની છે. આ યાદી સંપૂર્ણ હોવાનો દાવો પણ નથી કે તે માટેનો ઉપક્રમ પણ નથી. તેથી અમુક ગીત કેમ ન મૂક્યું કે ચોક્કસ ગીત રહી ગયાની નોંધ લેવાને બદલે આ શ્રેણીના હેતુવિશેષનો આનંદ માણવા ભાવકમિત્રોને અનુરોધ છે.
સંપર્ક સૂત્રો :
શ્રી પિયૂષ પંડ્યા : ઈ-મેલ: piyushmp30@yahoo.com
શ્રી બીરેન કોઠારી : ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com -
ફિલ્મી ગઝલો – ૨૯ . ગુલઝાર
ફિલ્મી ગઝલોનું નાનકડું પણ અનોખું વિશ્વ
ભગવાન થાવરાણી
ગુલઝાર અને જાવેદ અખ્તર બન્ને એવા શાયર છે જે અડધી સદી જેટલા સમયથી નિરંતર સક્રિય છે અને જેમણે બજાર અને જનતાની માગ અનુસાર પોતાની રચનાઓને તદનુસાર ઢાળી હોવા છતાં ક્યારેય સ્તરહીનતાની સરહદો ઓળંગી નથી.
આજે ગુલઝાર એટલે કે સંપૂર્ણસિંહ કાલરાની વાત કરીએ. સૌ જાણે છે કે એમને માત્ર કવિ તો કહેવાય નહીં. અનેક ગુણવત્તાપૂર્ણ અને સફળ ફિલ્મોના એ સર્જક છે. આજે પણ પૂર્ણત: સક્રિય દાદાસાહેબ ફાળકે પુરસ્કાર વિજેતા એક પરિપૂર્ણ કલાકાર. એમની ફિલ્મી ગઝલો અનેક અને બધી એક એક સે બઢ કર.અહીં પસંદ કરેલી પહેલી ગઝલ અંગે થોડીક ચર્ચા જરૂરી છે. આ ગઝલ પહેલી વાર બંગાળી ફિલ્મ ‘ લાલ પાથોર ‘ ( ૧૯૬૪ ) માં લેવાયેલી એક મુજરા ગીત તરીકે. ( એ ફિલ્મ પરથી હિંદી ફિલ્મ ‘ લાલ પથ્થર ‘ ૧૯૭૧ માં બની ) સંગીત સલીલ ચોધરીનું અને સ્વર મુબારક બેગમનો. બાર વર્ષ બાદ ૧૯૭૬ માં ગુલઝારની પોતાની જ ફિલ્મ ‘ મૌસમ ‘ માં આ જ ગઝલ મદન મોહનના સંગીતમાં અને લતા મંગેશકરના સ્વરમાં દોહરાવવામાં આવી. શબ્દોમાં મામૂલી ફેરફાર પરંતુ ધુન અને મૂડ ધરમૂળથી અલગ. પહેલાં નવી ગઝલ અને પછી જૂની ‘ લાલ પાથોર ‘ વાળી રચના જોઈએ :
રુકે રુકે સે કદમ રુક કે બાર બાર ચલે
કરાર લે કે તેરે દર સે બેકરાર ચલેસુબહ ન આઈ કઈ બાર નીંદ સે જાગે
થી એક રાત કી યે ઝિંદગી ગુઝાર ચલેઉઠાએ ફિરતે થે અહેસાન દિલ કા સીને પર
લે તેરે કદમોં મેં યે કર્ઝ ભી ઉતાર ચલે ..https://youtu.be/qBo5YKhp20g?si=pq8kLMHbCo7M8bTO
રુકે રુકે સે કદમ રુક કે બાર બાર ચલે
કરાર લે કે તેરે દર સે બેકરાર ચલેસહર ન આઈ કઈ બાર આફતાબ આયા
હમ ઈંતઝાર કી યે રાત ભી ગુઝાર ચલેશમા સે સીખી હૈ યે રસ્મે આશિકી હમને
ગુનાહ હાથ પે લેકર ગુનાહગાર ચલેઉઠાએ ફિરતે થે એહસાન દિલ કા સીને પર
તુમ્હારે કદમોં મેં યે કર્ઝ ભી ઉતાર ચલે ..આ જ બહર, આ જ અંદાઝ અને આ જ કાફિયા – રદીફને ગુલઝારે વધુ એક વાર ફિલ્મ ‘ મમ્મો ‘ માં ઇસ્તેમાલ કર્યા. અહીં મત્લા ગેરહાજર છે :
યે ફાસલે તેરી ગલિયોં કે હમ સે તય ન હુએ
હઝાર બાર રુકે હમ હઝાર બાર ચલેન જાને કૌન સી મટ્ટી વતન કી મટ્ટી થી
નઝર મેં ધૂલ, જિગર મેં લિયે ગુબાર ચલેયે કૈસી સરહદેં ઉલઝી હુઈ હૈં પૈરોં મેં
હમ અપને ઘર કી તરફ ઉઠ કે બાર બાર ચલેન રાસ્તા કહીં ઠહરા ન મંઝિલેં ઠહરીં
યે ઉમ્ર ઉઠતી હુઈ ગર્દ મેં ગુઝાર ચલે ..– ફિલ્મ : મમ્મો ૧૯૯૫
– જગજીત સિંહ
– વનરાજ ભાટિયા
શ્રી ભગવાન થાવરાણીનો સંપર્ક bhagwan.thavrani@gmail.com વીજાણુ ટપાલ સરનામે કરી શકાય છે.
-
ગાઈડ (૧૯૬૫)
ટાઈટલ સોન્ગ
(આ શ્રેણીમાં હિન્દી ફિલ્મોમાં આવતાં ટાઈટલ્સ દરમિયાન વાગતાં ગીતો વિશે વાત કરવાનો ઉપક્રમ છે.)
બીરેન કોઠારી
‘ગાઈડ’ ફિલ્મ વિશે સાંભળ્યું એથીય પહેલાં તેનાં ગીતો મોંએ ચડી ગયેલા એનું કારણ વિવિધભારતીનું શ્રવણ. જો કે, ઉર્વીશે અને મેં અમારા પોતાના ખર્ચે જે પહેલવહેલી બે કેસેટ વસાવેલી, એમાંની એક તે ‘અલબેલા’ અને ‘રતન’ (આગળપાછળ) અને બીજી બર્મનદાદાએ ગાયેલાં ગીતોની. અઢાર કે વીસ રૂપિયાની ટી સિરીઝની એ કેસેટના કવર પર બર્મનદાદાનું રેખાચિત્ર હતું, અને ‘The inimitable’ (જેની નકલ ન કરી શકાય એ) જેવો શબ્દ તેમના સ્વર માટે લખાયેલો. પહેલવહેલી વાર આ શબ્દનો અર્થ જાણ્યો ત્યારે ખબર પડી કે એસ.ડી.બર્મનના સ્વર માટે આનાથી વધુ યોગ્ય શબ્દ હોઈ જ ન શકે. આ કેસેટમાં ‘સુજાતા’ (સુન મેરે બંધુ રે), ‘બંદિની’ (ઓ રે માઝી), ‘અમર પ્રેમ’ (ડોલી મેં બિઠાઈ કે કહાર), ‘પ્રેમપૂજારી’ (પ્રેમ કે પૂજારી હમ હૈ) અને ‘ગાઈડ’ (વહાં કૌન હૈ તેરા) જેવાં અતિ જાણીતાં અને મનગમતાં ગીતો હતાં, સાથે સાથે ‘તલાશ’ (મેરી દુનિયા હૈ માં તેરે આંચલ મેં), ‘જિંદગી જિંદગી’ (જિંદગી એ જિંદગી, તેરે હૈ દો રૂપ તેમજ પિયા તૂને ક્યા કિયા) જેવાં એ સમયે પહેલવહેલી વાર કાને પડેલાં ગીતો પણ હતાં. આ કેસેટ સાંભળી સાંભળીને અમે બરાબર ઘસી કાઢી હતી. ખરી મઝા એ હતી કે અત્યાર સુધી રેડિયો પર ક્યારેક જ આવતાં તેમનાં ગીતોમાં શબ્દો બરાબર ઉકલતા ન હતા એ હવે અમે ઉકેલવાનો પ્રયત્ન કરવા લાગ્યા. દાદા બર્મનના ઉચ્ચારોને કારણે એ બહુ મુશ્કેલ પડતું. જેમ કે, ‘ડોલી મેં બિઠાઈ કે…’ પછી ‘કહાર’ બોલે છે કે ‘કહાં’ એ જાણવા અમે કેસેટને વારે વારે રિવાઈન્ડ કરતા. ‘આરાધના’ના ‘કાહે કો રોયે’ ગીતમાં શરૂઆતની પંક્તિનો પહેલો જ શબ્દ ‘બનેગી આશા ઈક દિન તેરી યે નિરાશા’માં ‘બનેગી’ શબ્દને પકડતાં કેટલાય દિવસો લાગી ગયેલા. એની એક જુદી મઝા હતી.
(સચીનદેવ બર્મન, છેક ડાબે રાહુલ દેવ બર્મન) બર્મનદાદાનાં ગીતોની એ કેસેટ મારી અને ઉર્વીશની જેમ મારા કેટલાક મિત્રો મયુર પટેલ, વિપુલ રાવલ અને વિજય પટેલને પણ બહુ પસંદ આવી ગયેલી. પણ એમાંના વિજય પટેલની વાત જ જુદી. (કોડાઈકેનાલના પ્રવાસમાં મારી સાથે હતો એ) એક તો એ મૂળભૂત રીતે દેવસા’બનો પ્રેમી અને એમાં એને બર્મનદાદાનાં ગીતો ચડવા લાગ્યાં. એટલે પૂછવું જ શું? એ જાણે કે એ યુગમાં જ જીવતો હોય એવી રીતે વાતો કરવા લાગ્યો. મારે ઘેર આવે એટલે સીધો મારા પપ્પા સાથે જ વાત શરૂ કરી દે અને કહે, ‘કાકા, શું આપણા જમાનાના ગીતો, હેં? આહાહા!’ એનો આ લગાવ એટલો તીવ્ર બની ગયેલો કે અમુક વ્યક્તિ એને ‘કેમ છે, વિજય?’ કહીને બોલાવે, અને વિજયને ખબર હોય કે પેલો જૂનાં ગીતોનો ઔરંગઝેબ છે, તો એ મોં પર જ કહે, ‘હવે તારી જોડે હું શું વાત કરું, બોલ!’ ‘ગાઈડ’ ફિલ્મ એણે કેટલીય વાર જોઈ હશે, કોને ખબર! અમે તો એ જોઈ નહોતી, પણ બર્મનદાદાના નાતે એ અમારી સાથે વાત કરતો. મહેમદાવાદમાં એક વાર ‘ગાઈડ’ ફિલ્મ રજૂ થઈ ત્યારે મને તેનું પોસ્ટર જોઈને બહુ નવાઈ લાગેલી. ઊભેલાં વહીદા રહેમાનના પગમાં દેવઆનંદ બેસીને ઘૂંઘરુ પહેરાવી રહ્યા હોય એવી એ તસવીર હતી. મહેમદાવાદની આશા ટોકિઝમાં અમે એ ફિલ્મ જોવા તો ગયા, પણ આશા ટોકિઝની ‘સાઉન્ડ સિસ્ટમ’ સાવ તકલાદી હોવાથી ફિલ્મ અમે બિલકુલ માણી ન શક્યા. એ પછી વિજયે તેની સ્ટોરી સમજાવેલી.
‘ગાઈડ’નાં એકે એક ગીતોમાં એસ.ડી.બર્મનની મુદ્રા હતી, શબ્દોમાં શૈલેન્દ્રની ઓળખ અને ફિલ્માંકનમાં વિજય આનંદ ‘ગોલ્ડી’ની કમાલ. ‘તેરે મેરે સપને અબ એક રંગ હૈ’, ‘કાંટોં સે ખીંચ કે યે આંચલ’, ‘દિન ઢલ જાયે’, ‘ગાતા રહે મેરા દિલ’, ‘પિયા તોસે નૈના લાગે રે’, ‘ક્યા સે ક્યા હો ગયા’, ‘મોસે છલ કિયે જાય’, ‘અલ્લા મેઘ દે’, હે રામ હમારે રામચંદ્ર’ અને ‘વહાં કૌન હૈ તેરા મુસાફિર જાયેગા કહાં’ જેવાં ‘ગાઈડ’નાં ગીતો અજરામર રહેવા સર્જાયાં છે.
ફિલ્મનો આરંભ જેલમાંથી મુક્ત થતા રાજુ ગાઈડના દૃશ્યથી થાય છે. એક તરફ શહેર પોતાનું શહેર અને તેની સ્મૃતિઓ છે. ચારેક મિનીટના ફ્લેશબેક દૃશ્ય પછી વર્તમાનમાં આવી ગયેલો રાજુ ગાઈડ પોતાના શહેરના માર્ગે આગળ વધે છે અને તેને ‘એક બાર ફિર સે સોચ લે, રાજુ’ જેવા વિચારો ઘેરી વળે છે. ‘બસા સકતા હૈ તો કહીં ઓર જા કે બસા લે અપની દુનિયા’ના અંતરાત્માના અવાજ સાથે એ બીજા રસ્તે ફંટાય છે. ‘અંજાનપુર 685 માઈલ’ લખેલા પાટિયાની દિશામાં એ જવાનું શરૂ કરે છે, જે સૂચવે છે કે એ કોઈક દૂરના, અજાણ્યા સ્થળ તરફ જાય છે. એ સાથે જ પશ્ચાદભૂનું સંગીત અને બર્મનદાદાના ઘેઘૂર સ્વરમાં ગીત શરૂ થાય છે ‘વહાં કૌન હૈ તેરા મુસાફિર જાયેગા કહાં’.
આ ગીતમાં શૈલેન્દ્રે રાજુની વ્યથાકથા અને તેના પૂર્વાશ્રમનો આખો સાર આલેખી દીધો છે. ગીતનું મુખડું ટૂંકું છે, અને એ જ ટૂંકા મીટરમાં શૈલેન્દ્રે નાયકના પૂર્વાશ્રમની કથા કમાલની રીતે કરી છે.
‘ગાઈડ’ના આ શિર્ષક ગીતના શબ્દો આ મુજબ છે. ગીતમાં ફ્લુટ અને શરણાઈનો અસરકારક ઉપયોગ કરાયો છે.
वहाँ कौन है तेरा, मुसाफ़िर,
जायेगा कहाँ
दम ले ले घड़ी भर,
ये छैयां, पायेगा कहाँ
वहाँ कौन है तेरा, मुसाफ़िर,
जायेगा कहाँ,
वहां कौन है तेरा …बीत गये दिन,
प्यार के पलछिन
सपना बनी वो रातें
भूल गये वो,
तू भी भुला दे
प्यार की वो मुलाक़ातें – २
सब दूर अन्धेरा,
मुसाफ़िर जायेगा कहाँ …
दम ले ले घड़ी भर,
ये छैयां, पायेगा कहाँ
वहां कौन है तेरा …कोइ भी तेरी,
राह न देखे
नैन बिछाये ना कोई
दर्द से तेरे,
कोई न तड़पा
आँख किसी की ना रोयी – २
कहे किसको तू मेरा,
मुसाफ़िर जायेगा कहाँ …
दम ले ले घड़ी भर,
ये छैयां, पायेगा कहाँ
वहां कौन है तेरा …कहते हैं ज्ञानी,
दुनिया है फ़ानी
पानी पे लिखी लिखायी
है सबकी देखी,
है सबकी जानी
हाथ किसीके न आयी – २
कुछ तेरा ना मेरा,
मुसाफ़िर जायेगा कहाँ …
दम ले ले घड़ी भर,
ये छैयां, पायेगा कहाँ
वहां कौन है तेरा …આ ઉપરાંત આટલો અંતરો ફિલ્મમાં અન્યત્ર વાગે છે.
तूने तो सबको राह बताई
तू अपनी मंज़िल क्यों भूला
सुलझाके राजा
औरों की उलझन
क्यों कच्चे धागों में झूला
क्यों नाचे सपेरा मुसाफ़िर, जाएगा कहाँઆ ટાઈટલ સોન્ગ અહીં સાંભળી શકાશે.
(તસવીરો નેટના અને વિડીયો ક્લીપો યુ ટ્યૂબના સૌજન્યથી)
શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી) -
“શુભ” vs “અશુભ” ની ખેંચતાણ
કૃષિ વિષયક અનુભવો
હીરજી ભીંગરાડિયા
[કૃષિવિકાસ મંડળ માંહેનો એક ચર્ચિત વિષય ]
[દર મહીનાના છેલ્લા બુધવારે મળતી મંડળની બેઠક ઉગામેડી ગામના શ્રી દેવરાજભાઇ ગઢિયાની વાડીએ મળી હતી. વિષય નિષ્ણાત તરીકે સુરતથી ડાયમંડ એસોસીએશનના માજી ચેરમેન અને પ્રતિષ્ઠિત સામાજિક કાર્યકર શ્રી રામજીભાઇ ઇંટાળિયાનું આજે સાંનિધ્ય સાંપડ્યું હતું. વીસેક ગામમાંથી પધારેલા સોએક ખેડૂતોના આવી ગયા પછી સભાના આરંભે મેં સૌને આવકાર્યા]
“મિત્રો ! કૃષિવિકાસ મંડળની આપણી આજની મીટીંગમાં આપણા આમંત્રણને માન આપી, પોતાના અગણિત રોકાણોમાંથી ખાસ સમય ફાળવી આપણને માર્ગદર્શન પૂરું પાડવા આ.શ્રી રામજીભાઇ ઇંટાળિયા આપણી વચ્ચે પધારી આપણને સૌને ઉપકારી બનાવ્યા છે. મિત્રો ! સચ્ચાઇ અને ખંત જેમનાં હાડેહાડમાં વણાએલાં છે એવા શ્રીરામજીભાઇ અંધશ્રધ્ધા, કુરિવાજો, જ્યોતીષ અને કર્મકાંડો વગેરેના સખત વિરોધી છે. ભાંગ્યાના ભેરુ એવા તેમણે કરેલાં કામો ગણાવું તો ગારિયાધારની માંદી પડેલી બી.બી હોસ્પિટાલને કામ કરતી બનાવી હતી. બીજું, રાજસ્થાન-પાવાપૂરીની જૈનોની અતિ વિશાળ ગૌશાળાને સંભાળી લઈ જીવંતતા બક્ષી દીધી હતી. અરે, કચ્છના ગોજારા ધરતીકંપે ભાંગી પડેલ ગામડાંઓને બેઠા કરવાની પીડાએ રામજીભાઇના હૈયાને હલબલાવી નાખ્યું. અને પ્રશ્ન હાથમાં લઈ પોતાના આંતરસૂઝ અને કાર્યનિષ્ઠાના બળે એને નિપટાવ્યો હતો.. મહેનતકશ પટેલોમાંના સેવાભાવી યુવાનોને આઇ.એ.એસ. અને આઇ.પી.એસ. કેડરના પ્રામાણિક અધિકારીઓ રૂપે તૈયાર કરવા માટે આખી શિક્ષણ વ્યવસ્થા ઊભી કરવા નોંધપાત્ર કાર્ય કરી રહ્યા છે. અને એવાં બીજાં સમાજ ઉપયોગી અગણિત કાર્યો તેમના દ્વારા થઈ રહ્યાં છે. તેઓનુ ભાવભીનું સ્વાગત કરું છું અને સમાજમાં જે શુભ-અશુભ, શુકન-અપશુકન જેવા પ્રસરી રહેલા ખ્યાલો વિશે આપણા સવાલો પર સાચું માર્ગદર્શન આપે એવી વિનંતી કરું છું.”
રામજીભાઈએ સૌને સત્કારી પોતાની ખુશી વ્યક્ત કરી મૂળ વિષયને ઉપાડ્યો. ”તો ભાઇઓ, પૂછો, શું પૂછવું છે ?”
મંડળના સભ્ય શ્રી મહેંદ્રભાઇ ગોટીએ પ્રશ્ન કર્યો, “રામજીભાઈ ! મેં થોડા દિવસો પહેલાં ફૂલછાબમાં શ્રી કૌશિકભાઇ મહેતાના લખાણમાં 13 નો અંક અશુભ છે એ વિશે લોકોમાં પ્રસરી રહેલી ગલત માન્યતા અંગે વાંચેલું. આપના મતે 13 ના અંક વિશે શું કહેવું છે ?”. ““જુઓ ભાઈ ! એકડાથી શરુ કરી ૧૦૦ સુધીના કોઇ અંકમાં શુભ કે અશુભ જેવું કંઇ હોતું નથી. આ બધા અંકોમાંથી કોઇ અંકને વહાલો કે દવલો આપણે જ કલ્પી લીધેલ છે. ઇશુખ્રિસ્તને વધસ્થંભ પર ચડાવવામાં તેનો 13મો શિષ્ય કારણભૂત હતો. તેથી 13 ના આંકડાનું અશુભપણું એ ક્રિશ્ચયનોની ભેટ છે. તમે જુઓ, તેથી જ કેટલાક બહુમાળી મકાનોમાં 13 નંબરનો માળ જ નથી રાખતા. 12 પછી સીધો 14 મો માળ જ આવે. અરે, માળની અંદરની ઓફીસો કે દુકાનોમાં 13 નંબર આપવાનો જ નહીં ! પૂછીએ તો કહેતા હોય છે કે 13 નંબર રાખીએ તો લોકો એને ખરીદવામાં અચકાતા હોય છે, અને માનોકે કોઇ ગ્રાહક ખરીદવા તૈયાર થાય તો ઓછી કીમતે માગતા હોય છે. હવે હું તમને પૂછું કે 13 નો અંક બીજે ક્યાં ક્યાં અશુભ ગણવામાં આવે છે, કોઇ કહેશો ?” રામજીભાઇએ 13 ની અશુભતાના વધુ ઉદાહરણ માગ્યા.
“રમતગમત રમનારા ખેલાડીઓમાં કોઇ 13 નંબરની જર્સી પહેરવા તૈયાર હોતા નથી.” પોપટ્ભાઇએ પોતાની જાણકારી બતાવી.
“ અરે પોપટભાઈ આપણી ભારતીય ટીમનો ખેલાડી મહોમ્મદ સિરાજ 13 નંબરની જર્સી સામેથી માગીને પહેરે છે અને તેનાથી કોઇ ગેરફાયદો તેને થયો જણાયો નથી. એટલે 13 નો અંક અશુભ છે એ માત્ર કેટલાક લોકોનો ભ્રમ છે. બોલો, હવે બીજું કાંઇ ?”
“ અમારા ગામમાં એક હિરાવાળાના દીકરાએ એની બુલેટ મોટરસાયકલ માટે રુ.૫,૦૦૦ ખર્ચીને એને પસંદ એવો નંબર લીધો. આવું કરવા પાછળ એનો કેવો હેતુ હશે ?” ઠાકરશીભાઇએ પોતાના ગામની હકિકત કીધી.
“ઠાકરશીભાઈ ! વધુકુ નાણું ખરચી પોતાને પસંદ એવો નંબર લેવો એ એકજાતની પૈસાની ખુવારી અને પોતાની ગાંડાઇ જ ગણાય. વાહનનો નંબર આર.ટી.ઓ. તરફથી એ વાહનની ઓળખ માટે અપાતો રજીસ્ટેશન નંબર ગણાય. અને એવા નંબરો તો લાખો વાહનોને દેવાતા હોય. એમાં શુભ-અશુભ જેવું કંઇ હોય નહીં. પણ આપણા સમાજમાં ભાત ભાતનું વહેમી માનસ ધરાવતા લોકો છે. તમારી વાતમાં હુંયે સૂર પૂરાવું કે મારી જાણમાં એક જુવાનડો છે કે જે પોતાના અને કુટુંબના સભ્યોના ટુ વ્હીલ અને ફોર વ્હીલ બધાને ચાર અંકોમાંથી પાછલા બે અંકો 97 આવે એવું કરવા આર.ટી.ઓમાં થોડો ખર્ચ કરીને પણ ગોઠવ્યા કરે છે. તમારી વાત સાચી છે. બોલો હવે 13 ની જેમ બીજા કોઇ અંક વિશે આવું છે ?”
“13 ની જેમ 3 નેપણ કેટલાક અશુભ માને છે. એટલે તો સારાકામે બહાર જતા હોઇએ ત્યારે ત્રેખડ-એટલે કે 3 જણે નહીં જવાનું.”
“મનુભાઇની જેમ મારે પણ એમ જ કહેવાનું છે કે અમ ખેડૂતોમાં 3 બળદવાળો અને બે બૈરાવાળો ખેડૂત દુ;ખિયો ગણાય. અરે વા-વંટોળિયાને ગોળચકરડી ફરતો ભાળી જાય તો કહેતા હોય છે કે “જાજે બે બૈરાવાળને ત્યાં”.મનુભાઇની જેમ વાલેરાભાઇએ પણ કહ્યુ.
“સાંભળો મનુભાઇ અને વાલેરાભાઈ ! બળદ ભલે 3 હોય. પણ સાંતીએ કે ગાડે તો એક સાથે બે ને જ જોડવાના હોય ને ? ત્રીજાની
પળોજણ તો વધારાની ખરી. પણ 3 બળદ રાખવામાં ફાયદોયે છે. માનો કે તમારે કોઇ કામ ખૂબ ઉતાવળથી વગર અટક્યે પાર પાડવું છે, તો બપોર વચાળે પોરો દેવાનું બંધ રાખી ત્રણેને વારાફરતી- બે જૂતેલા અને એક ચારો અને પોરો ખાઈ લે- અને કામ ચાલુ જ રહે છે ભાઈ ! ત્રણ બળદનું ત્રેખડ એક બાજુ કપાણ્યવાળું અને બીજી બાજુ લાભદાયી પણ છે. અને બીજી વાત કરી કે બે બૈરાવાળો જણ પણ દુ:ખી દુ:ખી હોય ! એને ઘેર રોજે રોજ કંઇ ને કંઇ કંકાસ રહેતો હોય ! પણ એમાંયે સ્વભાવે સ્વભાવે ફેર હોવાનો. મારી જાણમાં જ છે આ હીરજીભાઇના જૂના ગામ ચોસલામાં પોપટભાઇ ડોબરિયા અને કલ્યાણ ભગત બન્નેને બે બે બૈરાં હતાં પણ તેઓ કાયમ સુખેથી જીંદગી જીવતાં હતાં. બોલો, હવે છે કોઇને પ્રશ્ન?” રામજીભાઇને પણ નતનવા પ્રશ્નોમાં રસ પડ્યે જતો હતો.
“એવું કેમ હશે કે કોઇના લગ્નપ્રસંગમાં ચાંદલો કે હાથગરણું લખાવતી વખતે ૧૦ -૫૦ -૧૦૦ – ૫૦૦ કે ૧૦૦૦ લખાવવાને બદલે ૧૧ -૫૧ -૧૦૧ – ૫૦૧ કે ૧૦૦૧જેવો આંકડો લખાવતા હોય છે?” બાબુભાઇએ સવાલ કર્યો.
“ જુઓ બાબુભાઈ ! એવું કરવા પાછળ એવી માન્યતા રહેલી છે કે છેલ્લે 0 [મીંડું] આવે એ આંકડો શુકનવંતો ન ગણાય, માટે એમાં ૧ નો ઉમેરો કરતા હોય છે. પણ મારી દ્રષ્ટિએ 0 [મીંડું] તો અતિ કીમતી છે. જે અંકની પછવાડે મીંડું મૂકીએ એ અંકની કીમત દસગણી વધી જાય છે. દા.ત. ૧ ની પાછળ 0 મૂકીએ એટલે ૧ ની કીમત ૧0 થઈ જાય. અને ૧00 ની પાછળ 0 મૂકીએ એટલે ૧000 થઈ જાય. આ 0 અંકને અશુભ કેમ ગણવો, તમે કહેશો કોઇ ?” રામજીભાઇએ સૌને વિચારતા કર્યા.
“રામજીભાઈ ! ચાલુ લગ્નની સીઝનમાં અમારા કુટુંબમાં દીકરીના લગ્નનું મુહૂર્ત જોવરાવ્યું તો વદ-૧૨ [બારશ} નું આવ્યું. અને કંકોત્રી છપાવી તો અંકોમાં ‘૧2’ અને અક્ષરોમાં ‘સાડી અગિયારશ’ એમ છપાવ્યું. આવું કરવું જરૂરી ?” ધીરુભાઇએ પ્રશ્ન કર્યો.
“જૂઓ ધીરુભાઇ ! સામાન્યરીતે બારશના અંકને મુહૂર્ત જોનારા બ્રાહ્મણો વગેરે ઓછો લાભદાયી ગણતા હોય છે. એટલે જેમ કોઇને “સાપ કરડી ગયો” એમ કહીએ એટલે એને સાપનું નામ સાંભળતાં જ ધ્રાસકો પડી જાય, એવું ન થાય માટે “જીવડું અડી ગયું” એમ કહીએ છીએ. જેથી થોડી હળવાશ રહે. એમ “બારશ” બોલ્યા ભેળું બહુ ગમે નહીં-માટે બારશને બદલે “સાડી અગિયારશ” બોલે છે. પણ એથી કોઇ ફેર પડે નહીં, એવું મારું માનવું છે. અને એવી બાબતોમાં તો આપણે બધા બ્રાહ્મણો કહે તેમ જ કરનારા છીએને ? બાકી શુભ કે અશુભ જેવું જેઓ મનના ઢીલા હોય, તેમને જ નડવા કરે. અને શંકાનું કોઇ ઓહડ નથી. એ શંકાનું નિવારણ કરવા ભૂવા અને ભરાડી પાસે જાય,અને વધુ ખુવાર થાય. આ કોઇ સમજણા માણસનું કામ નથી.”
“હું અમારી જ વાત કરું, અમે તો દીકરા દીકરીના લગ્નમાં મુહૂર્ત જોવરાવતા નથી, ચોઘડિયામાંયે માનતા નથી. તમે માનશો ? દીવાળી અને બેસતાવર્ષ વચ્ચે કોઇ કોઇ વરસ એક ઓફ અશુભ દીવસ ધોકાનો આવતો હોય છે. એ ધોકાના દીવસે કોઇ લગ્નનું મુહૂર્ત માગે ? આ તમારી સાથે જે હીરજીભાઇ છે ને તેમના સંયુક્ત કુટુંબમાં એક દીકરાના લગ્ન ધોકાના દીવસે જ ગોઠવ્યા હતા એવી મને જાણ છે. જેથી મંડપમાળણ-રસોયા- લગ્ન માટે સમાજન વાડી વગેરે બધું જ ખાલી હોઇ બધી જ બાબતે ખુબજ અનુકૂળતા રહી હતી. આ બધા તો મનના વહેમ છે, જે એ વહેમને તાબે થાય એને એ નડશે. બાકી નડતાં હોય છે આપણાં અપલખણ જો કોઇ હોય તો !”
“જો ડાબી હથેળીમાં ખજવાળ આવે તો નાણું મળવાની આગાહી અને જમણીમાં આવે તો નાણું ગુમાવવાની આગાહીના એંધાણ ગણાય, એ તો ખરું ને ?“ વહેમ શામજીભાઇનો કેડો છોડતો નહોતો.
“જુઓ શામજીભાઇ ! હથેળીમાં જ નહીં, આપણાં બધાં અંગોમાં ખજવાળ આવતી હોય છે. નાણાની લેવડ-દેવડને અને હાથની ખજવાળને કોઇ લેવા દેવા નથી.”
“ જો ડાબી આંખ ફરકે તો કંઇક સારું બનવાનું અને જમણી ફરકે તો નઠારું બનવાના એંધાણ છે, એવુંયે કહે છે,”
‘તમારું નામ વીરજીભાઇ ને ? તો વીરજીભાઈ ! આપની કઈ આંખ ફૂટે તો સારું અને કઈ આંખ ફૂટે તો નબળું ? ભલા બન્ને આંખો આપણે માટે એટલી જ મહત્વની છે. એમાં કંઇક અંદર સ્નાયુ કે નસમાં હલન ચલન થવા પામી હોય તો આંખ જરા ફરકે અને ઘડીક ફરકીને બંધ થઈ જાય તો સ્વાભાવિક કહેવાય, પણ એકધારી જો ફરક્યા કરે તો તે આંખની કોઇ બીમારી ગણાય. એવું હોય તો તરત જ આંખના ડૉક્ટરની સારવાર લઈ લેવી પડે.”
“રામજીભાઈ ! કોઇનું અવસાન થયું હોય તો ખરખરે જવામાં પણ રવિવાર, મંગળવાર કે બુધવાર-આ ત્રણ વારે નહીં જવાનું. શનિ-સોમ અને ગુરુ-શુક્ર ચાર વાર જ યોગ્ય ગણાય, તે કેમ વારમાં કંઇ વહાલા-દવલું હોય ?’?’કરશનભાઇએ ખરખરાને સંભાર્યો.
“જુઓ કરશનભાઇ ! આમ તો “આઠેયવાર અલ્લાના” છે, દિવસો બધા જ સરખા પણ વારના નામ આપણે પાડ્યા છે છતાં આ વ્યવ્સ્થા આપણા ગલઢેરાઓએ બહુ સમજી વિચારીને ગોઠવી હશે એવું લાગે છે. કારણ કે સાતેય વારે લોકો ખરખરે આવ્યા જ કરે તો જેને ઘેર મૃત્યુ થયું હોય તેમણે પોતાના કૌટુંબીક કાર્યો કેવીરીતે કરવા ? એટલે સાતમાંથી ત્રણ વાર બહારથી ખરખરે આવનારાને રજા રાખવા માટે આ વ્યવસ્થા ગોઠવાઈ હશે એવું લાગે છે. પછી એમાં પહેલેથી રવિ.મંગળ અને બુધ બંધ રખાયા હશે. એટલે હાલ પણ એ પ્રથા ચાલુ રહી છે. જો કે હવે શહેરોમાં ઘણા સુધારા આવ્યા છે . માત્ર એક દિવસ જ બેસણું રાખી સોગકાર્ય પૂર્ણ કરાય છે.
“પણ પાછું સનાનમાં ગયા હોય એમણે ઘેર આવી ફરજિયાત નહાવું પડે. અને એમ ન કર્યું હોય તો બૂરી બલા વળગે, અને એ ન વળગે એટલા માટે બારણે લીંબુ-મરચાં લટકાવવા પડે એવું કહે છે. એ વાતમાં કેટલું તથ્ય ગણાય ?” મોહનભાઇએ પ્રશ્ન કર્યો.
“જો ભાઈ ! આપણે અંતિમસંસ્કારમાં ગયા હોઇએ, વળી સ્મશાનમાં બીજાએ રોગી-નિરોગી મૈયત અગ્નિસંસ્કાર માટે આવતા હોય, એટલે તે સ્થળનું વાતાવરણ જ એટલું દુષિત હોય કે જો પરત ફરી સારી રીતે સ્નાન કરી લઈએ તો કોઇ નુકશાન કારક બેક્ટેરિયા કે રોગકારક વાયરસ આપણને લાગવાના ભયમાંથી મુક્ત થઈ જવાય. આ તો સારી વાત ગણાય. બાકી મરચાં-લીંબુ ની આખી ગાંહડી લટકાવી દઈએ તો પણ મનમાં ઘૂસી ગયેલ બૂરી બલા જાય નહીં હો મોહનભાઈ !”
“હજુ મને એવી શુભ-અશુભ ઘટનાની એક વાત યાદ આવે છે કહું ?” કેશુભાઇથીયે પૂછ્યા વિના ન રહેવાયું.
“અરે કહોને ભાઈ ! તમારા મનમાં ઊભા થયેલ સવાલનો ઉકેલ શા માટે બાકી રાખવો ? કહો !”
“અમારા દાદીમા વાત કરતા કે ભૂલમાંયે જો દૂધ ઢોળાઇ જાય તો એ અપશુકનની એંધાણી ગણાય. વાંકા વળી એને આંગળી વડે ચાખી લેવું પડે. અને જો કોઇ કારણસર અરિસો હાથમાંથી પડી જઈ ફૂટી જાય તો એ પણ અપશુકન, પણ કાચનું કોઇ વાસણ-કપ-રકાબી જેવું ફૂટે તો કહે કંઇ વાંધો નહીં, આ તો શુકન થયા ગણાય, એવું કહે. આનો અર્થ શું કરવો ?”
“અરિસો થોડો કીમતી હોય, એ ફૂટે એટલે નુકશાન થાય. અને નુકશાન કરનારી ઘટના તો અશુભ જ ગણાય ને ? જ્યારે કપ-રકાબી-ગ્લાસ જેવા તો ચાલુ વપરાશના વાસણ ગણાય. બહેન-દીકરી કે વહુવારુથી કામ કરતા કરતા ફૂટ્યા કરતા હોય, એ ઘટનાને ગંભીરતાથી લેવાય તો કામ કરનારને રીંહ ચડી જાય. એટલે એ ઘટનાને વડીલો જરા હળવાશથી લેતા હોય છે. વાંધો નહી, શુકન થયા-એ વાસણ આમેય જૂનું થઈ ગયું હતું, હવે નવું લાવશું. મનને આશ્વાસન આપવાની વાત છે ભૈલા ! અને દૂધ તો આપણી ખોરાકી ચીજોમાં અમૃત સમાન ગણાય, એટલે એને માન આપવાના હેતુ સર ચાખી લેવાનું વડીલોએ ગોઠવ્યું હશે.
તો ભાઇઓ ! અન્ધશ્રદ્ધાભર્યા વ્યવહારો વિશે વાતો કરવાની ખુબ મજા આવી તમારી સાથે. આપ સૌએ શાંતિથી મેં કર્યા એવા ખુલાસા માન્ય રાખ્યા એથી વળી ઓર આનંદ આવ્યો. તમારા સૌની વચ્ચે મને આવવાનો મોકો ઊભો કરનાર આયોજકોનો ઋણી થયો છું. આભાર.”
રામજીભાઇએ વકતવ્ય પૂર્ણ કર્યું. અને મંડળના સભ્ય શ્રી દેસુરભાઇએ રામજીભાઇનો આભાર માન્યો અને શ્રી દેવરાજભાઇએ સૌને બપોરા કરવા માટે સાદ કર્યો અને સૌ રોંઢો કરવા ઊભા થયા.
સંપર્ક : શ્રી હીરજી ભીંગરાડિયા , પંચવટીબાગ, માલપરા જિ.બોટાદ [મો.+91 93275 72297] ǁ ઈ-મેલઃ : krushidampati@gmail.com
-
‘વિજ્ઞાન વિચાર’ : પ્રકરણ ૧લું – વિજ્ઞાન એટલે શું’? – વિજ્ઞાનની પધ્ધતિ – તથ્ય
આજથી લગભગ ૧૦૦ વર્ષ પહેલાં વિજ્ઞાન પર લખાયેલ એક પુસ્તકને દર મહિને એક એક પ્રકરણના હિસાબે વેબ ગુર્જરીના વાચકો સમક્ષ રજુ કરવાનો આ એક પ્રયોગ છે.
આજથી ૧૦૦ વર્ષ પહેલાં વિજ્ઞાન જેવા વિષય પર ગુજરાતી ભાષામાં શું લખાયું હતું અને કેવી શૈલીનો પ્રયોગ થયો હતો તે જાણવા ઉપરાંત વિજ્ઞાનની ઘણી મૂળભુત બાબત વિશે પણ માહિતી મેળવવાનો આ પ્રયોગનો ઉદ્દેશ્ય છે. અહીં મૂળ પુસ્તકનાં લખાણને તેનાં મૂળ સ્વરૂપે જ મુકવાનો પ્રયાસ કરેલ છે.
સંપાદન મડળ – વેબ ગુર્જરી
પોપટલાલ ગોવિંદલાલ શાહ
ગયા અંશ [૩] માં આપણે જોયું હતું કે નિરીક્ષણ અને પ્રયોગથી સિદ્ધ કરવા એ વિજ્ઞાનની જે પધ્ધતિના ચાર વિભાગ કરી શકાય છે.
આજના મણકામાં આપણે આ ચાર વિભાગ પૈકી પહેલા વિભાગ ‘તથ્ય’ની વાત કરીશું.
તથ્ય
વિજ્ઞાનનો મુખ્ય હેતુ સૃષ્ટિની મુખ્ય ઘટનાઓ સમજીને તેમના પૂર્વાનુપૂર્વી સંબંધો શોધવાનો છે એ આપણે જોઈ ગયા.. પરંતુ આ કામ થઈ શકે તે પહેલાં ખરી હકીકતો મેળવવાની, અને મજબૂત પાયો રચવાની જરૂર રહે છે. સાધારણ દૃષ્ટિથી ખરી હકીકતો તપાસ કરતાં ખોટી માલૂમ પડે છે, તેથી મૂળ પાયામાંથી જ ખરી બાતમી મેળવવી અને ખોટી બાતમીને દૂર રાખવી એ પ્રથમ કાર્ય ઘણું મહત્ત્વનું છે. ખરી બાતમી – ખરી હકીકત – સિદ્ધ થયેલી હકીકતને અંગ્રેજીમાં ‘ફેક્ટ’ કહે છે. તેને માટે આપણે ગુજરાતીમાં “તથ્ય” શબ્દ પ્રયોજીશું. “તથ્ય” એટલે વાસ્તવિક અને ખરી હકીકત; જાદુ, હાથચાલાકી, ઇંદ્રજાળ વગેરે બાહ્ય દર્શંનથી છેતરાયા વિના પ્રાપ્ત કરેવામાં આવેલું ઘટનાનું વાસ્તવિક રૂપ એ તથ્ય. ચાલતી આગગાડીમાંથી આપણને ઝાડ અને ખેતરો દોડતાં લાગે છે, તેવી જ રીતે સૂર્ય પૃથ્વીનું પરિક્રમણ કરે છે એમ લાગે છે.એ પ્રત્યક્ષ નજરોથી દેખાતી હકીકતો ખરી છે કે ખોટી, અને ખરું તથ્ય શું છે તે શોધી કાઢવાનું કામ કઠિન અને અગત્યનું છે.
વૈજ્ઞાનિક તથ્યનાં બે સ્વરૂપ બહુ જ ધ્યાનથી યાદ રાખવાનાં છેઃ
(૧) ખરી બનેલી, અને ચોકસાઈથી વર્ણવેલી હકીકતને જ, અને,
(૨) અન્ય નિરીક્ષકોથી અનુભવી શકાય, અને તેમનાથી પણ ખાત્રી કરી શકાય એવાં રૂપમાં મૂકેલી હકીકતને જ,
“તથ્ય”નું નામ આપી શકાય.
આ પ્રમાણે યોજના રાખવાથી અન્વેષકોના મનના તરંગો અને અપૂર્ણતાઓ દૂર રાખી શકાય છે, અને ખોટી માન્યતાઓ અને ખોટા પાયાઓ પરથી ખોટા સિદ્ધાંતો રચાતા અટકે છે. આ કામ બહારથી દેખાય છે એટલું સહેલું નથી
માન્યતા અને તથ્ય
પ્રત્યક્ષ નિરીક્ષણ અને પ્રયોગાત્મક પદ્ધતિ અર્વાચીન સમયમાં બે-ત્રણ શતકથી જ પ્રચલિત થઇ છે. પ્રાચીન દેશોમાં, ખાસ કરીને પ્રાચીન હિંદમાં, આ પદ્ધતિ અમુક અ’શે પ્રચલિત હતી, પરંતુ એકવાર તે લુપ્ત થયા પછી મધ્યકાલીન સમયમાં, અને તે પછીના કાળમાં, પ્રયોગથી પ્રત્યક્ષ નિરીક્ષણ કરવાની પદ્ધતિ તદ્દન ભુલાઇ ગઇ હતી. યુરોપમાં લિયોનાર્ડો દ વીન્સી, રોજર બૅકન, અને લૉર્ડ બૅકન વગેરેના પ્રયાસોથી આ પદ્ધતિનાં બીજ રોપાયાં હતાં; અને આ પદ્ધતિ પ્રમાણે તપાસ કરવાને અંતે સત્યશોધનને માટે ઈંગ્લંડમાં રોયલ સોસાઇટીની સ્થાપના સન ૧૬૬૧માં થઇ હતી. આ સોસાઈટીનો મુખ્ય ઉદેશ સમસ્ત પ્રકૃતિતી ધટનાનાં કારણોની શોધ કરવાનો અને પ્રયોગાત્મક પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરવાનો હતો. તે સમયમાં સાધારણ માન્યતાઓ અને ખરી હકીકતો-તથ્યનો ભેદ સમજવાનું કામ અપરિચિત હતું. અભિપ્રાયોને પ્રમાણ માનવાને બદલે પ્રત્યક્ષ. નિરીક્ષણ અને પ્રયોગથી સિદ્ધ કરવાના પ્રશ્નોની યાદીમાં નીચેના પ્રશ્નો હતા :
“લોહચુંબક હાથમાં રાખવાથી સંધિવા દૂર ચાય છે.”
“હીરો એ કઠણ પદાર્થ છે અને હીરાકણી સિવાય બીજા કશાથી કાપી શકાતો નથી, છતાં બકરાના લોહીથી તે નરમ થઇ જાય છે.”
“તુલસીથી વીંછી ઉત્પન્ન થાય છે અને તેનાં પાંદડાં સુંઘવાથી માણસના મનમાં વીંછી ઉત્પન્ન થાય છે.”
“હાથીના શરીરમાં સાંધા હોતા નથી, તેથી જમીન ઉપર સૂઈ શકતો નથી અને ઝાડને અઢુલીને સૂએ છે. તેથી આ ઝાડ પડી જાય તો હાથી પણ મરી જાય છે.”
ઉપરનાં દૃષ્ટાંતો ઉપરથી દેખાશે કે તે સમયમાં વિજ્ઞાનના પ્રાથમિક તથ્યો વિષે કેટલું અજ્ઞાન હતું. તેમ છતાં આ અજ્ઞાન દૂર કરનારાઓને તે સમયમાં લોકો ઘણું પજવતા, અને ગોલ્ડસ્મીથ અને ગુલીવર જેવા લેખકો પણ આ વૈજ્ઞાનિકોની મજાક કરવાનું છોડતા નહિ.
ગોલ્ડસ્મીથે લખેલું કે અમુક જાતના પતંગિયાં શું ખોરાક ખાય છે તે જાણવાથી જગત ડાહ્યું થવાનું કે સુધરવાનું નથી; અતે ગુલીવરે કાકડીમાંથી સૂર્ય કિરણો કાઢવાનો આઠ વર્ષ સુધી પ્રયોગ કરનાર વૈજ્ઞાનિકનું વર્ણન આપ્યું છે! પરંતુ સાહિત્યકોનો આ વિરોધ થોડો જ સમય રહ્યો. વિજ્ઞાનની પ્રતિષ્ઠા અને વિજ્ઞાનની પદ્ધતિ હવે સુસ્થાપિત થઈ છે. તે છતાં સાધારણ માન્યતા અને વૈજ્ઞાનિક તથ્યનો ભેદ સમજતાં ધણાં મનુષ્યો ડગલે પગલે ભૂલો કરે છે. આવી ખોટી ઠરેલી અર્વાચીન માન્યતાના થોડાં દૃષ્ટાંત બસ થશેઃ-
“પૃર્ણિમાને દિવસે વાદળાં ઓછાં થાય છે”[1]
“ચંદ્રની વધધટની સાથે હવામાનમાં ફેર થાય છે”[2]
“ગ્રહો અને તારાની ગતિથી હવામાનમાં ફેરફાર ચાય છે.”[3]
“તોપોના ભડાકા થવાથી વરસાદ બહુ થાય છે. ”[4]
“વીજળીના કડાકાની સાથે વજ્ર પૃથ્વી પર્ પડે છે.”
“દેડકા પથ્થરનાં પોલાણમાં અસંખ્ય વર્ષો સુધી જીવે છે.”
સમયના અભાવને લીધે, અને વિષયાંતર થવાના ભયને લીધે ઉપરની દરેક માન્યતા ખોટી છે એ અત્રે સિદ્ધ કરી શકાય તેમ નથી, પરંતુ તે દરેક વિષે ટુંકાણમાં ટિપ્પણથી સમજાવવામાં આવ્યું છે તે ઉપરથી દેખાશે કે આવી માન્યતાઓ અને વૈજ્ઞાનિક તથ્યની વચ્ચે કેટલો ભેદ છે, અને વૈજ્ઞાનિક તથ્યની પ્રાપ્તિ કેટલી કઠિન છે.
ક્રમશઃ
હવે પછીના અંશમાં “તથ્ય પ્રાપ્તિ” અને “તથ્યની વ્યવસ્થા” વિશે વાત કરીશું.
[1] પંદર વર્ષ સુધી નિરીક્ષણ કરનાર એક પાદરી વૈજ્ઞાનિકે સિદ્ધ કર્યું હતું કે વાદળા પૂનમને દિવસે ઓછા થતા નથી. ઘણું કરીને વાદળાં સવારમાં વધારે હાય છે અને સાંજરે ઓછાં યાય જ તેથી પૂર્ણચંદ્ર ઊગતી વખતે વાદળા ઓછા હોવાનો ભાસ થાય છે.
[2] ચંદ્રને લીધે હવામાં દરિયાની પેઠે ભરતીઓટ આવે છે પરતુ તેનાથી એક ઇંચના પચાસમા ભાગ કરતાં વધારે ફેર પડત્તો નથી. તેથી નબળા મનના માણસ ઉપર કંઈક અસર થાચ પણ તેથી કોઈ વરસાદ કે તોફાનનો સંબંધ સિદ્ધ થતો નથી.
[3] આ માન્યતા જ્યોતિષની ઉત્પત્તિના સમચથી ચાલતી આવે છે. પરતુ આ ગ્રહો અને તારા પૃથ્વીથી એટલા બધા દૂર છે કે તેમની કોઈ પણ્ અસર પૃથ્વીના હવામાન ઉપર થઈ શકતી નથી. આખા તારામંડળમાંથી દેખાતો બધો પ્રકાશ એકઠો કરવામા આવે તો છત્રીસ ફૂટ જેટલે છેટે મૂકેલી એક મીણબત્તી જેટલો થાય. આટલી ઉષ્ણતાથી હવામાન શી રીતે ફરી શકે? તારા અને ગ્રહ્ોમાંથી કોઈ અજ્ઞાત પ્રકારના કિરણ આવીને આ હવામાનમાં ફેરફાર કરતા હોય તો તે અસભવિત ન ગણાય, પરતુ તારા અને ગ્રહોની ગતિની સાથેનો હવામાનનો સંબંધ હજી સુધી સિધ્ધ થયો નથી.
[4] આ સંબંધી એટલુ અજ્ઞાન છે કે ૧૯૧૧ માં પાર્લમેન્ટના એક સભાસદે અમુક ગામમાં બહુ વરસાદ થતો હોવાથી ત્યાથી દૂર જઈને વહાણોને દારૂગોળાની પ્રેક્ટીસ કરવાને વિનંતિ કરી હતી.
-
ભાષા ભલે બચાવે કે મરાવે, પણ ભાષા ખુદ મરવા પડે ત્યારે?
ફિર દેખો યારોં
બીરેન કોઠારી
માનવની ઉત્ક્રાંતિ થતી ગઈ તેમ તેને વ્યવહાર માટે ભાષાની જરૂર પડતી ગઈ. આગળ જતાં સંસ્કૃતિના વિકાસની સાથોસાથ ભાષાનો પણ વિકાસ થતો ચાલ્યો. ભાષા અને બોલી અલગ ગણાયાં. ભાષાશાસ્ત્રના નિયમો બનતા ગયા. વિવિધ ભાષામાં વિભિન્ન પ્રકારનું સાહિત્ય રચાતું ગયું. સંસ્કૃતિનો વિકાસ તેની ચરમસીમાએ પહોંચે એ પછી શું? સંસ્કૃતિવિકાસની ગતિ ચક્ર જેવી રહી છે. એક સમયે જે ભાષાઓ નવી ગણાતી હતી, વિકસતી જતી હતી એ પૈકીની કેટલીક ભાષાઓ લુપ્ત થવા લાગી. કેમ કે, એ ભાષા બોલનાર વર્ગ ઘટવા લાગ્યો. આ રીતે લુપ્ત થઈ રહેલી ભાષાને બચાવવાની ઝુંબેશ આરંભાઈ. આ બધાની વચ્ચે ભાષાગૌરવ પણ પ્રસ્થાપિત થતું ગયું. આ સંદર્ભે યુનાઈટેડ કિંગ્ડમ ઑફ ગ્રેટ બ્રિટનના વેલ્સમાં બોલાતી વેલ્શ ભાષાની વાત રસપ્રદ કહી શકાય એવી છે. ઈન્ગ્લેન્ડ, સ્કૉટલેન્ડ, વેલ્સ અને ઉત્તર આયર્લેન્ડ- એમ ચાર દેશનો સંયુક્ત સમૂહ યુ.કે. અથવા ગ્રેટ બ્રિટન તરીકે ઓળખાય છે. નાનકડા હોવા છતાં આ ચારે પ્રાંતની આગવી સાંસ્કૃતિક વિશેષતા તેમજ આગવી ભાષા છે.
૧૦ એપ્રિલ ૨૦૧૪ થી વપરાતો S4C ચેનલનો લોગો ૧૯૫૦ અને ૧૯૬૦ના દાયકામાં વેલ્શ ભાષા મૃત:પ્રાય અવસ્થામાં આવી ગઈ હતી. આજે એકવીસમી સદીના ત્રીજા દાયકાના આરંભે આ ભાષાનો ઉપયોગ કરનારની સંખ્યા વધી છે. વેલ્શની સરકાર ૨૦૫૦ સુધીમાં વેલ્શ બોલનારાની સંખ્યા દસેક લાખે પહોંચવાનો અંદાજ બાંધે છે. એવું જરાય નથી કે વચગાળાનાં સીત્તેર-એંસી વરસોમાં કશો ચમત્કાર થયો છે અને વેલ્શ બોલનારની સંખ્યામાં વધારો થતો રહ્યો છે. વચ્ચે વચ્ચે તેમાં ઘટાડો પણ નોંધાતો રહ્યો છે. છતાં, છેલ્લા ચારેક દાયકાથી તેમાં વૃદ્ધિ થતી રહી છે. તેના માટે વિવિધ પરિબળો અને આયોજનો જવાબદાર છે. એ પૈકીનું મુખ્ય એટલે ૧૯૮૪માં આરંભાયેલી, વેલ્શ ભાષાની ‘એસ.ફોર.સી.’ ( વેલ્શ ભાષામાં Sianel Pedwar Cymru, એટલે કે ચેનલ ચાર વેલ્શ) નામની નિ:શુલ્ક ટી.વી.ચેનલ. કહેવાય છે કે વેલ્શ ભાષાને નવજીવન આપવામાં અને વેલ્સમાં આવી રહેલાં પરિવર્તન સાથે સુસંગતતા કેળવવામાં આ ચેનલનું પ્રદાન અતિ મહત્ત્વનું બની રહ્યું. એ સમય વિવિધ ટી.વી.ચેનલનો હતો અને લોકો તે જોવાનું પસંદ કરતા. હવે લોકો ઝડપથી ‘ઓ.ટી.ટી.’ (ઓવર ધ ટૉપ)તરીકે ઓળખાતાં વિવિધ સ્ટ્રીમિંગ પ્લેટફોર્મ તરફ વળી રહ્યાં છે. સ્વાભાવિકપણે જ તેની વિપરીત અસર ‘એસ.ફોર.સી.’ પર થયા વિના રહે નહીં. એક અહેવાલ અનુસાર આ ચેનલના પ્રેક્ષકોની સંખ્યામાં ઘટાડો નોંધાવા લાગ્યો છે. વિવિધ સંગઠનો અને લોકોની બનેલી સમિતિના જણાવ્યા અનુસાર આ પ્રકારનાં વૈશ્વિક માધ્યમોના પ્રભાવને કારણે વેલ્શ ભાષામાં થતું પ્રસારણ હાંસિયામાં ધકેલાઈ જશે. વૈશ્વિક પ્રભાવ ધરાવતાં માધ્યમોની અસર વિધેયાત્મક તેમજ નકારાત્મક એમ બન્ને હોઈ શકે છે. જેમ કે, વિશ્વપ્રસિદ્ધ ઓ.ટી.ટી. પ્લેટફોર્મ પર દર્શાવાયેલા એક ટી.વી.શો ‘ધ વીચર’માં બતાવાયેલા એક રહસ્યમય ટાપુના લોકોને એક ગુપ્ત ભાષા બોલતા બતાવાયા હતા. આ ગુપ્ત ભાષા વેલ્શ હતી. એ રીતે તેમાં વેલ્શ ભાષાને સાવ અજાણી, ગૂઢ અને મર્યાદિત લોકો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી બતાવાઈ હતી. બીજી તરફ ‘દલ અ મેલ્ત’ નામની વેલ્શ ભાષામાં બનેલી ધારાવાહિકને આ જ માધ્યમ પર દર્શાવાઈ રહી છે. એટલે કે હવે તે માત્ર વેલ્શ પૂરતી મર્યાદિત ન રહેતાં વેલ્શ ભાષા ન જાણતા વિશાળ વર્ગ સુધી પહોંચી શકી છે. આવો ફાયદો હોવા છતાં આ પ્રકારનાં માધ્યમોની સ્થાનિક ભાષાની સામગ્રી પર વિપરીત અસર ચોક્કસ થાય છે.
વેલ્શ યુરોપની પ્રાચીનતમ ભાષાઓ પૈકીની એક છે. તેને ટકાવવા માટે રાજકીય આધારની પણ મહત્ત્વની ભૂમિકા રહી છે. ૧૯૯૦ના દાયકાના આરંભે અહીંના હાઉસ ઑફ કૉમન્સના ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓએ
એ બાબતને ફરજિયાત બનાવી હતી કે વેલ્શમાં તમામ જાહેર સેવાઓ વેલ્શ ભાષામાં ઉપલબ્ધ હોવી જોઈએ. એકવીસમી સદીના આરંભથી વેલ્શ માધ્યમની શાળાઓમાં વધારો થવા લાગ્યો તેમજ રાજકારણ અને પ્રસાર માધ્યમોમાં વેલ્શ અને અંગ્રેજી એમ દ્વિભાષી જાણકારો માટે રોજગારની તકો વધવા લાગી. આને કારણે વેલ્શ ભાષાનો વ્યાપ પ્રસરતો ચાલ્યો. જો કે, છેલ્લા દાયકામાં તેમાં ઘટાડો થઈ રહ્યું હોવાનું નોંધાયું છે. દર દસ વર્ષે થતી વસતિ ગણતરીના ૨૦૨૨ના અહેવાલ અનુસાર છેલ્લા દાયકામાં વેલ્શ બોલનારાની સંખ્યા ઘટીને 5,38,300 થઈ છે, જે ૨૦૧૦ના દાયકામાં ૫,૬૨,૦૦૦ હતી. બીજી તરફ વાર્ષિક વસતિ સર્વેક્ષણ ૨૦૨૨ અનુસાર વેલ્શ બોલનારની સંખ્યા ૯,૦૦,૬૦૦ છે. આમ, બન્ને પ્રકારની ‘વેલ્શ ભાષા બોલનારા’ની વ્યાખ્યામાં થોડી સંદિગ્ધતાને કારણે એમ બન્યું છે, કેમ કે, કેટલા પ્રમાણમાં એ ભાષાનો ઉપયોગ કરે તો એ વ્યક્તિને એ ભાષા બોલનાર ગણાય? આમ છતાં, વિવિધ પરિબળોને ધ્યાનમાં લઈને વેલ્શની સરકારે ઈ.સ.૨૦૫૦ સુધી વેલ્શ ભાષા બોલનારની સંખ્યા દસ લાખે પહોંચાડવાનું લક્ષ્ય બનાવ્યું છે.
ભાષાપ્રેમ અને ભાષાગૌરવ બન્ને અલગ બાબતો છે. ભાષાગૌરવ લેવામાં ખાસ કશું કરવાપણું હોતું નથી, કેમ કે, આ કિસ્સામાં ગૌરવ અને મિથ્યાગૌરવ બન્ને એકસમાન છે. ભાષાપ્રેમમાં વિવિધ સ્તર અને તીવ્રતા હોઈ શકે છે, છતાં તેમાં ભાષાના ઉપયોગનું માહાત્મ્ય છે.
વેલ્શ ભાષાને જાળવવા માટે થઈ રહેલા આ પ્રયત્નોની સરખામણીએ ઘરઆંગણે ગુજરાતી ભાષાની અવદશા જોઈએ તો એમ થાય કે સરકાર, પ્રસાર માધ્યમો, શાળા એમ તમામ સ્તરે સૌ કોઈ આ ભાષાને મરણતોલ બનાવવાના નિષ્ઠાવાન પ્રયત્નો કરી રહ્યા છે. આ કથનમાં અતિશયોક્તિ લાગતી હોય તો તેની સાથે સંકળાયેલું કોઈ પણ પ્રકાશન જોઈ લેવું. બીજી તરફ લખનારાનો એક મોટો વર્ગ પોતાની માતૃભાષા ગુજરાતી પર ગર્વ અનુભવીને તેની ‘સેવા’ કરવા મથી રહ્યો છે. કેમ જાણે, જન્મ લીધા પછી પોતે પસંદગીથી માતૃભાષા તરીકે ગુજરાતી પર કળશ ન ઢોળ્યો હોય! અન્ય એક વર્ગ પોતાનું સંતાન ગુજરાતીમાં બોલે તો શરમ અનુભવે છે, તો બીજો વર્ગ પોતાનું સંતાન ગુજરાતી હોવા છતાં તેને ગુજરાતી ન આવડવા બદલ ગર્વ મહેસૂસ કરે છે.
આ માહોલમાં ગુજરાતી ભાષાની જે હાલત થવી જોઈએ એ જ થઈ છે. કદાચ દરેક સમયમાં ભાષાની દશા એટલી જ સારી કે ખરાબ થતી હશે, જેટલા લાયક તેના નાગરિકો હોય.
‘ગુજરાતમિત્ર’માં લેખકની કૉલમ ‘ફિર દેખો યારોં’માં ૦૭ – ૧૨ – ૨૦૨૩ના રોજ આ લેખ પ્રકાશિત થયો હતો.
શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી) -
કોઈનો લાડકવાયો (૩૭) : દિલ્હીના શહીદોઃ ૧૯૧૨
દીપક ધોળકિયા
બંગભંગનો નિર્ણય અંગ્રેજ સરકારે પાછો ખેંચી લીધો તે પછી પણ બંગાળમાં રાજકીય વાતાવરણમાંથી ઊગ્રતા ઓગળી નહોતી. બ્રિટનની સરકારને લાગવા માંડ્યું હતું કે કલકત્તામાં પાટનગર રાખવાથી અશાંતિનો સતત સામનો કરતા રહેવું પડશે. આથી પાટનગર દિલ્હી લઈ જવાનો નિર્ણય લેવાયો. ૧૯૧૨ની ૨૩મી ડિસેમ્બરે હાર્ડિંગે ભવ્ય શોભાયાત્રામાં દિલ્હીમાં પ્રવેશ કર્યો. હાર્ડિંગ અને એની પત્ની હાથી પર બેઠાં હતાં. ફૂલેકું વાજતેગાજતે ચાંદની ચોક પહોંચ્યું ત્યારે પંજાબ નેશનલ બૅંકની બિલ્ડિંગમાંથી એના પર બૉમ્બ ફેંકાયો. પહેલાં તો અંબાડી પર કંઈક અફળાયું એવું લાગ્યું, પણ લૅડી હાર્ડિંગનું ધ્યાન ગયું કે એની પાછળ બેસીને ચામર ઢોળનારો ખાસદાર હાથી પર ઊંધો લટકી ગયો હતો અને હાર્ડિંગના ખભામાંથી લોહી નીકળતું હતું. હાર્ડિંગને પોતાને એનો ખ્યાલ નહોતો આવ્યો. પણ તે પછી શોભાયાત્રા રોકી દેવાઈ અને હાર્ડિંગને સારવાર માટે લઈ જવાયો.
પછી બૉમ્બ ફેંકનાર કોણ, તેની ખોજમાં આખું પોલીસ તંત્ર લાગી ગયું. પોલીસને લાગ્યું કે આની પાછળ બંગાળના ક્રાંતિકારીઓનો હાથ હોવો જોઈએ કારણ કે બૉમ્બ ફેંકવાની યોજના બંગાળી ક્રાન્તિકારીઓની યાદ આપતી હતી. રાસ બિહારી બોઝ બંગાળ અને પંજાબના ક્રાન્તિકારીઓ વચ્ચે કડીરૂપ હતા. રાસ બિહારી બોઝ અરવિંદ ઘોષે સ્થાપેલી યુગાંતર સંસ્થાઓ સાથે જોડાયેલા હતા. પોલીસ એમને પકડી શકે તે પહેલાં એ દિલ્હીથી ભાગી છૂટ્યા અને પછી જાપાન પહોંચી ગયા. ત્યાં એમણે આઝાદ હિન્દ ફોજ બનાવી.(સુભાષબાબુએ આ જ આઝાદ હિન્દ ફોજને પુનઃ સજીવન કરી. એ રાસ બિહારી બોઝના આમંત્રણથી જ જાપાન ગયા હતા). ૧૯૧૪ના ફેબ્રુઆરીમાં હાર્ડિંગ પર હુમલો કરનારા ક્રાન્તિકારીઓ પકડાઈ ગયા.
આ ઘટના ‘પહેલા લાહોર કાવતરા કેસ’ અથવા ‘દિલ્હી-લાહોર કાવતરા કેસ’તરીકે ઇતિહાસમાં નોંધાયેલી છે. એમાં દિલ્હીની એક શાળાના શિક્ષક માસ્ટર અમીર ચંદ, ભાઈ બાલમુકુંદ, અવધબિહારી, બસંત કુમાર બિશ્વાસ, ગણેશીલાલ ખસ્તા, વિષ્ણુ ગણેશ પિંગલે, ચરન દાસ, લક્ષ્મી નારાયણ શર્મા અને લાલા હનવંત સાહીને સજા થઈ. કેસ પૂરો થયા પછી લક્ષ્મી નારાયણ શર્મા અને ગણેશીલાલને વારાણસી લઈ જવાયા. એમને આજીવન કારાવાસની સજા મળી હતી.
૧૯૧૫ના મે મહિનાની આઠમી તારીખે દિલ્હીમાં માસ્ટર અમીરચંદ, ભાઈ બાલમુકુંદ અને અવધબિહારીને દિલ્હીમાં ફાંસી આપી દેવાઈ. . એમને ફાંસી આપવામાં આવી તે ફાંસીઘર હવે દિલ્હીની મૌલાના મૅડિકલ કૉલેજના પ્રાંગણમાં સમાઈ ગયું છે. દર વર્ષે શહીદોને અંજલિ આપવાનો કાર્યક્રમ યોજાતો હોય છે.
બીજા દિવસે અંબાલા જેલમાં બસંત કુમાર બિશ્વાસને પણ ફાંસી આપી દેવાઈ. પોલીસે સાબીત કર્યું હતું કે બોમ્બ ફેંકવાનું કૃત્ય બસંત કુમારે કર્યું હતું.
અમીર ચંદનો જન્મ ૧૮૬૯માં થયો હતો. પિતાની જેમ એ પણ શિક્ષક હતા અને સ્વદેશી આંદોલન તેમ જ બીજાં સામાજિક સુધારા કાર્યોમાં પણ સક્રિય હતા. લાલા હરદયાલને મળ્યા પછી ગદર આંદોલનમાં પણ સક્રિય બન્યા અને ઉત્તર ભારતમાં ક્રાન્તિકારી કાર્યોના માર્ગદર્શનમાં મહત્ત્વનો ભાગ ભજવતા હતા. ભાઈ બાલમુકુંદનો જન્મ ૧૮૮૯માં ઝેલમ (હવે પાકિસ્તાન)માં ઔરંગઝેબ સામેના વિદ્રોહમાં શીખ ગુરુ તેગબહાદુરજીના એક અનન્ય સાથી અને શહીદ વીર ભાઈ મતીદાસના કુળમાં થયો હતો. અવધ બિહારી અમીર ચંદના વિદ્યાર્થી હતા. બસંત કુમાર બિશ્વાસ બંગાળના હતા.અને એમને ફાંસી અપાઈ ત્યારે એમણે ૨૦ વર્ષ પણ પૂરાં નહોતાં કર્યાં. ચારેય શહીદોને પ્રણામ કરીએ.
000
સંદર્ભઃ
https://mygoldenbengal.wordpress.com/2015/08/06/partition-of-bengal-1905-and-its-annulment-in-1911/
(૨) https://wallsofignorance.wordpress.com/2015/05/30/this-month-of-may-dedicated-to-freedom-fighters/
દીપક ધોળકિયા
વિજાણુ સંપર્ક ટપાલ સરનામુંઃ: dipak.dholakia@gmail.com
બ્લૉગ સરનામું: મારી બારી
-
” ભગવાન પરશુરામ ” : આર્ય સંસ્કૃતિના સ્થાપનની કથા
દર્શના ધોળકિયા
ઇતિહાસ અને પુરાણને ચિત્રાત્મક તેમજ લયબદ્ધ રીતે રજૂ કરનાર ગુજરાતી સાહિત્યના ઊંચા ગજાના સર્જકોમાં કનૈયાલાલ મુનશીનું નામ પ્રથમ પંક્તિની હરોળમાં લેવામાં આવે છે. કનૈયાલાલ મુનશી આર્ય સંસ્કૃતિના અનન્ય ચાહક અને ઉપાસક છે. આથી સહેજે તેમને પરશુરામનું ખેંચાણ છે એટલા માટે જ પ્રસ્તાવનામાં મુનશીએ નોંધ્યું છે કે, ‘આ કૃતિ મારી ઉલ્લાસમય તપશ્ચર્યાનો અંત છે. ‘
જ્યારે આર્ય ભૂમિનો પ્રાતઃકાળ હતો અને આ ભૂમિમાં જે સત્તા ભોગવતો હતો તે સહસ્ત્રાર્જુન પરશુરામ અને પછીથી તેની થનાર પત્ની લોમાને પકડીને દ્વારકા મૂકે છે અને ત્યારથી કથાનો પ્રારંભ થાય છે અને સહસ્ત્રાર્જુનના અંતથી આ કથા પૂરી થાય છે. આ બંને બિંદુઓની વચ્ચે કૃતિ સહૃદયને રસતરબોળ બનાવી દે છે.
પરશુરામ રામના પણ સમકાલીન છે અને કૃષ્ણના પણ સમકાલીન છે. આ બધાના સમયમાં પરશુરામ શ્વસ્યા છે. આ ભાર્ગવ રામમાં વશિષ્ઠ રોપાયા છે, વિશ્વામિત્ર રોપાયા છે, દંડનાથ જેવો અઘોરી પણ રોપાયો છે. માત્ર 30 વર્ષની ઉંમરમાં તેઓ રામમાંથી પરશુરામ બને છે અને પછીથી ભગવાન પરશુરામમાં રૂપાંતરિત થાય છે પૌરુષત્વ નો પર્યાય જાણે મુનશીએ પરશુરામ દ્વારા આપી દીધો છે. ભગવાન પરશુરામનું આલેખન એવું થયું છે કે બધા જ કથા પ્રસંગો વચ્ચે તેઓ તુંગ શિખરની જેમ ઊપસી આવે છે અને બીજાં બધાં જ પાત્રો તેમની સામે ઝાંખા પડી જાય છે – તેમના પિતા અને ગુરુઓ સુદ્ધાં.
ઇતિહાસ સાક્ષી રહ્યો છે તે પ્રમાણે સંક્રાંતિ કાળની કોઈપણ વ્યક્તિને હળાહળ તકલીફો જ સહન કરવી પડતી હોય છે. જ્યારે વેદકાળ પૂરો થતો હતો અને બ્રાહ્મણકાળની શરૂઆત થતી હતી એ વચ્ચેના સંક્રાંતિકાળનું પાત્ર છે આ પરશુરામ. બંને યુગની વચ્ચે સમન્વય સાધવાનું કામ તેમના ફાળે આવ્યું છે. અને આખી કૃતિમાં જો એમનું મહત્વનું લક્ષણ હોય તો તે અભય અને સત્વસંશુદ્ધિ છે. પરશુરામ ઉત્તમ પતિ છે, સાચા સમાજસુધારક, જાગૃત નેતા, સંસ્થાપક તેમજ વિવેકી રાજનીતિજ્ઞ પણ છે. પરશુરામ ના પગમાં ચક્ર છે જે તેને વણથંભ ચલાવે છે. ધીમે ધીમે આખી નવલકથામાંથી પસાર થતાં મુનશી આપણે બતાવતા જાય છે કે પરશુરામ એ પાત્ર નથી પણ ચરિત્ર છે. તેનો વ્યાપ કૃષ્ણની જેમ વિરાટ રૂપ ધારણ કરે છે. આ મહાનાયક દ્વારા મુનશી એ પણ સ્થાપવા માગે છે કે અભય અને સત્વસંશુદ્ધિ એ આ મહાનાયક ના બે મૂળ પાયા છે.
આ કથા ત્રણ ભાગમાં વહેંચાયેલી છે : પહેલા ખંડમાં રામની દ્વારકા થી જૂનાગઢ સુધીની યાત્રા છે, બીજામાં એ નર્મદાકાંઠે દંડનાથ અઘોરી પાસે વિદ્યા શીખે છે તેની વાત છે અને અંત ભાગમા યાદવોને, શૌર્યતોને એકજૂથ કરે છે ત્યારે ઘોર સંગ્રામ થાય છે અને અંતે સહસ્ત્રાર્જુનનો વધ થાય છે તેની કથા છે.
પરશુરામનો જન્મ જ આર્યત્વની સ્થાપના માટે થયો છે. એ જન્મથી જ ગુરુ છે. વારંવાર આ વાતને તેઓ ઘૂંટે છે કે હું ગુરુ છું અને ગુરુ જ રહીશ. જોવાની ખૂબી એ છે કે પરશુરામ માં એટલી સત્વસંશુદ્ધિ છે કે આ કહેતાં પણ તેમનાં પાત્ર દ્વારા અભિમાનની અનુભૂતિ નથી થતી. ભીષ્મ અને કર્ણ જેવા તેના શિષ્યો છે, જેને નિયતિનો ભોગ બનવું પડ્યું છે પણ તેમને હરાવવા અશક્ય છે, કારણકે તેઓ મહાગુરુ પરશુરામના શિષ્યો છે.
પરશુરામના જીવનમાં ઘણા પ્રસંગો બન્યા છે કે જેમાં તેમના સિદ્ધાંતો કેન્દ્રમાં રહ્યા છે. ફરતા ફરતા તેઓ પિતા પાસે પહોંચે છે ત્યારે તેમના પિતા પરશુરામની માતા રેણુકા ભ્રષ્ટ થયેલી છે એવી વાત કરે છે ત્યારે પરશુરામનું લોહી ઉકળી જાય છે અને પિતાના આદેશ મુજબ માતાનું ડોકું કાપી નાખવા માટે તેઓ તૈયાર થઈ જાય છે. માતાને શોધતા એ ગાંધર્વ ઋષિના આશ્રમમાં પહોંચે છે ત્યારે સામેનું ચિત્ર જોતાં અવાક્ થઇ જાય છે. ઋષિ ગાંધર્વ અને નગરવાસીઓને જે રોગનો ભોગ બન્યા છે તેની સેવાચાકરીમાં માતા રેણુકા મગ્ન હોય છે. આ જોતાં પરશુરામ પિતાની ગેરસમજને દૂર કરવા માતાને પિતા પાસે લઈ આવે છે અને પિતાની ગેરસમજણનું આકરા શબ્દોમાં સમાધાન લાવી આપે છે. મુનશીએ પરશુરામના ચરિત્રના આલેખન દ્વારા એ પણ સૂચવ્યું છે કે જ્યાં સિદ્ધાંત આવે ત્યાં સગા પિતાને પણ છોડી દેવા પડે. આ પૌરુષત્વની નિશાની છે. આવું પૌરુષત્વ એક ગુણ છે, એક તત્ત્વ છે. વ્યક્તિના સિદ્ધાંતો જ તેની મૂડી હોય છે. આખું જીવન પરશુરામ લડયા છે – પોતાના પિતાની સાથે પણ. અનંતરાય રાવળે નોંધ્યું છે કે, ‘એ જ પરશુરામની પૃથ્વીને નક્ષત્રિય કરવાની વાત છે. ‘ વિચારોનાં, રૂઢિનાં, ગેરસમજણોનાં જાળાં પરશુરામ એક પછી એક દૂર કરતા ગયા છે.
મુનશીની આ નવલકથાનાં સ્ત્રી પાત્રો પણ હંમેશા જાજરમાન અને સંકુલ રહ્યાં છે. પરશુરામના જીવનની આસપાસ પણ અનેક સ્ત્રી પાત્રો છે, જેના કારણે સતત પરશુરામની પરીક્ષા થતી રહી છે. કલ્વિણી કુક્ષી ઋષિની પત્ની છે. તે પ્રથમવાર રામને જોતાં જ તેના પ્રેમમાં પડે છે અને તેના પૌરુષત્વ પર મોહી પડે છે. એક વખત કલ્વિણી પરશુરામને પોતાને ઘેર નિમંત્રે છે. અને યુવાન રામ કલ્વિણીનો નિર્વસ્ત્ર દેહ જુએ છે. પરંતુ રામ સામાન્ય પુરુષ નથી કે કામતત્ત્વમાં તણાઈ જાય. એ પરશુરામ છે, જિતેન્દ્રિય પુરુષ છે. એ ક્ષણે તેઓ કલ્વિણીને સોટો વિંઝી દે છે. જે ક્ષણ ચારિત્ર્ય સરકી જવાની ક્ષણ હતી તે ક્ષણને પરશુરામ સાચવી શક્યા છે અને માટે જ તેઓ આર્યત્વનું સ્થાપન કરવામાં સફળ રહ્યા છે.
બીજું સ્ત્રીપાત્ર મૃગાનું છે. એ ખૂબ નાની હતી ત્યારથી જ એ માતા પિતા વિહોણી છે અને સહસ્ત્રાર્જુને જેને પોતા પાસે આશ્રય આપ્યો છે તેવી એ જે સહસ્ત્રાર્જુનની ઉપપત્ની અને ગણિકા સ્ત્રી છે. મૃગા ખુબ જ સુંદર અને કામુક છે. સહસ્ત્રાર્જુન જેવો આસુરી પુરુષ પણ તેના વિના રહી શકતો નથી. ગણિકા હોવા છતાં તેણે સહસ્ત્રાર્જુન સિવાય કોઈ બીજા પુરૂષનો વિચાર સુધ્ધાં કર્યો નથી. વાતવાતમાં એ પરશુરામને પૂછી બેસે છે કે, તમે મારું શું કરો? કલ્વિણીને તો તમે સાઠકાથી મારી હતી. એ ક્ષણે ત્યારે અત્યંત માર્મિક વિધાન પરશુરામના મુખમાં મૂકીને મુનશી સ્ત્રીહૃદયને જીતી શક્યા છે. પરશુરામ જવાબ આપે છે કે, ‘ તમારે માટે હું એવું નહીં કરી શકું કારણકે તમે સહસ્ત્રાર્જુનને પરણ્યાં ન હોવા છતાં, ઉત્તમ ચારિત્ર્ય ન ધરાવતાં હોવા છતાં આખું જીવન એક જ વ્યક્તિને તમે પ્રેમ કર્યો છે. એટલે મારા મતે તમે ચારિત્ર્યવાન પ્રમાણિત થયાં છો. માટે હું તમને મારી મોટી બહેન માનું છું. ‘ આમ કહીને પરશુરામે મૃગા જેવી સ્ત્રીને ભાર્ગવીનું પદ આપી દીધું છે. માર્મિકતાની આ અંતિમ સીમા મુનશીને ઉત્કૃષ્ટ નવલકથાકાર ઠેરવે છે.
ત્રીજું, પરંતુ સૌથી મહત્ત્વનું એવું પાત્ર લોમાનું છે. નાનપણથી જ લોમા પરશુરામની સાથે છે. સ્ત્રી-પુરુષનો ભેદ ન કરી શકાય એવો મૈત્રીસંબંધ લોમા અને પરશુરામની વચ્ચે છે. મુનશી રંગદર્શિતાના લેખક છે. વચ્ચે વચ્ચે રંગદર્શિતા દર્શાવતા અનેક પ્રસંગો આવે છે પરંતુ બંને આ લાગણી પ્રત્યે અજાણ છે. કલ્વિણીને નિર્વસ્ત્ર જોઈ પરત ફરેલા પરશુરામ જ્યારે લોમા તરફ દૃષ્ટિ કરે છે ત્યારે તેમને પ્રથમવાર અનુભવાય છે કે આ પ્રેમ કરી શકવા જેવી સ્ત્રી છે અને તેથી તેઓ લોમા પાસે લગ્ન માટે પ્રસ્તાવ મૂકે છે. ક્યાં ઝુકી જવું અને ક્યાં તટસ્થ રહેવું એની કલામાં પરશુરામનો જોટો નથી.
એક તરફ આર્ય સંસ્કૃતિનું સ્થાપન કરતા પરશુરામ છે અને બીજી તરફ પોતાના માનસિક સંચલોને જોઈ શકતા અને બદલતા જતાં પરશુરામ છે. આ બંને પરશુરામનાં પરિવર્તન પામતાં જતાં રૂપ આ નવલકથામાં સમાંતરે ચાલ્યાં છે. પરશુરામના હિંસા અને અહિંસા પ્રત્યેના ખ્યાલો પણ તદ્દન જુદા છે. પરશુરામ માને છે કે દ્વેષ જીવનમાં ક્યારેય ન હોવો જોઈએ. એ આર્યત્વનું પ્રમાણ છે. પણ કોઈ વ્યક્તિ અંત સમય સુધી ન જ માને તો તેને હિંસા પૂર્વક મારી નાખવી એ દ્વેષ નથી પરંતુ દુર્જનોને દૂર કરતી એક પ્રકારની અહિંસા છે.
પરશુરામ ચરિત્ર પુરાણમાંથી લેવામાં આવેલું છે એટલે તેમાં અદભૂત રસ પણ છે. નર્મદાતટનો અઘોરી દંડનાથ પાણી પર ચાલી શકે છે, પાલતુ પશુઓ ની જેમ તેણે હિંસક મગરમચ્છને પાળ્યા છે. એ ઘડીકમાં પશુનું રૂપ લઇ શકે છે તો ઘડીકમાં મૃદુ સ્ત્રીનું રૂપ લઇ શકે છે. પ્રથમ નજરે જોતાં દંડનાથ જુગુપ્સાયુક્ત, ક્રૂર લાગે. પરંતુ બહુ જ સંયમપૂર્વક પરશુરામ આ બધી જ વિદ્યાઓ તેમની પાસેથી ગ્રહણ કરે છે. અને બદલામાં અઘોરીઓના આખા સમાજ જીવનને સુધારવાનું અદભૂત કાર્ય કરે છે. મહાદંતી જેવી અઘોરી સ્ત્રીનું સત્ત્વ પણ પરશુરામે પોતાનામાં સમાવ્યું છે અને પરિણામે પરશુરામનું તેજ દ્વિગુણિત બનતું ગયું છે. પરશુરામ ગર્વથી કહી શક્યા છે કે, અઘોરીએ મને દીકરો બનાવ્યો છે. વ્યંજનાઓનો એવો ભરપૂર ધોધ મુનશીએ આ કથામાં વહેડાવ્યો છે કે સમસંવેદનયુક્ત વાચક બે ઘડી માટે મુનશીની માયાજાળમાં ઓગળી જાય.
પરશુરામમાં જાણે નવું જ મિશ્રણ જોવા મળે છે – જેમાં વશિષ્ઠ ની સૌમ્યતા છે, વિશ્વામિત્રની પ્રખરતા છે, દંડનાથની આવડત છે, મહાદંતીના ચમત્કારો છે, માતાની કોમળતા છે અને પિતા જમદગ્નિનું આર્યત્વ છે.
પરશુરામને કારણે સહસ્ત્રાર્જુન રાત્રે ઊંઘી નથી શકતો એવી પરિસ્થિતિ છે. ભય અને અભયનો, સદ અને અસદનો ભેદ આ કથામાં કેન્દ્રમાં છે. પરશુરામનું હોવું જ અસદ તત્ત્વોને પીડે છે. રામથી આરંભાતી આ કથા સહસ્ત્રાર્જુનનો અંત આણતા અને ભગવાન પ્રમાણિત થતા પરશુરામ દ્વારા પૂર્ણ થાય છે. આમ, એક પછી એક પગથિયાં મુનશી સહૃદયને ચડાવતા ગયા છે. તેમને સ્થાપિત એ કરવું છે કે સહસ્ત્રાર્જુન જેવો આર્ય કર્મોને લીધે અઘોરી થઈ ગયો અને દંડનાથ જેવો અઘોરી આર્ય થઈ ગયો. સદ-અસદનો આ ભેદ નવલકથામાં સતત અનુભવાતો રહે છે.
મુનશીએ વિષય પસંદ કર્યો છે પૌરાણિક વસ્તુનો પરંતુ એમનો અભિગમ તદ્દન આધુનિક છે. મૃગા જેવી ગણિકા સ્ત્રીને મુનશી ‘પતિવ્રતા’ કહી શક્યા છે. અને પુરુષ સર્જક હોવા છતાં સ્ત્રીનાં નાજુક સંવેદનોને સમજી શક્યા છે એ ઘટના નોંધપાત્ર બને છે. માતાનું મસ્તક ઉડાડી નાખવાની ઘટનાને નવો વળાંક આપી પિતાને પણ સચોટ જવાબ પરખાવી દેતા પરશુરામ અહીં તદ્દન આધુનિક માનવ સાબિત થયા છે.
આ કથા લખતાં મુનશીને ૨૩ વર્ષ લાગ્યાં છે. પુરાણ અને આધુનિકતાનાં મિલનની તપશ્ચર્યા સભર આ કૃતિને અંતિમ અંજલિ આપતા અનંતરાય રાવળ નોંધ્યું છે કે, ‘ભગવાન પરશુરામ મુનશીના વાઙમય યજ્ઞનું શ્રીફળ છે. ‘
સૌજન્ય: ‘કચ્છમિત્ર’માં દર બુધવારે પ્રકાશિત થતી કોલમ ‘વાચનથાળ’
ડૉ. દર્શના ધોળકિયાનો સંપર્ક darshnadholakia@gmail.com વીજાણુ ટપાલ સરનામે થઈ શકે છે.
-
છઠ્ઠી ડિસેમ્બરે ચંદ મિનિટ સીતા સંગાથે
તવારીખની તેજછાયા
એક પા, ‘મારા રામ તમે સીતાની તોલે ન આવો’ તો બીજી પા ‘જય સિયારામ’ને રુખસદ અને ‘જય શ્રીરામ’નો જયજયનાદ: ક્રાન્તિની નિયતિ સીતા જેવી છે, શું પહેલાં કે શું પછી, એને લલાટે વનવાસ નક્કી.
પ્રકાશ ન. શાહ
કેમ કે છઠ્ઠી ડિસેમ્બર સારુ તેજછાયામાં રમી રહ્યો છું, રામ જન્મભૂમિ પ્રકરણનું સ્મરણ થઈ આવે છે, લગરીક જુદે છેડેથી, સીતાને છેડેથી.સીતા ક્યાં ખોવાઈ ગયાં, કેમ ખોવાઈ ગયાં, એવી એક અભિજાત અંતરખોજને ધક્કે આ લખી રહ્યો છું. અવધ પંથકનું જે સર્વસાધારણ લોક, એનો પરસ્પર અભિવાદનનો સહજોદ્્ગાર ‘જય સિયારામ’ રહ્યો છે. હમણેનાં વરસોમાં એ અખિલ હિંદ ફલક પર ખાસ કાકુ સાથે સહસા ‘જય શ્રીરામ’માં તબદલી થઈ ગયો છે (અ લા દારાસિંહ?) શું કહેવું એને વિશે, વિમાસું છું. અને હા, લખતે લખતે એ પણ સાંભરે છે કે ૧૯૯૨ની છઠ્ઠી ડિસેમ્બરે જે બધું ધ્વસ્ત થઈ ગયું એમાં ‘સીતા કી રસોઈ’નું સ્થાનક પણ હતું.
કેમ કે સીતાની વાત ચાલી છે, ચિત્ત થોડા દાયકા પાછળ જવા કરે છે. ૧૯૭૦માં ‘સાહેબ’ (જયન્તિ દલાલ) ગયા તે પછી વરસોવરસ રંજનબહેનનાં નિમંત્ર્યાં સૌ જ. દ. સ્મૃતિ દિવસે એમના નિવાસસ્થાને, શરૂનાં વરસોમાં સાંકડી શેરી, જીવણ પોળમાં અને પછી નદીપાર ‘જીવભાઈ’માં મળતાં અને ભજનસંધ્યામાં ભળતાં. એમાં જ્યારે રતિકુમાર વ્યાસ આવી ચઢે ત્યારે રંજનબહેનની આરતે ભીંજી આગ્રહી ફરમાયશ હોય – અને રતિકુમારને કંઠે ‘મારા રામ તમે સીતાની તોલે ન આવો’ અચૂક સરી આવે.
એકોતરી ઊતરે એ પહેલાં, ૧૯૯૬-૧૯૮૦નાં વરસોમાં ચિત્તનો કબજો એ મતલબની બે મરાઠી કાવ્યપંક્તિઓએ લીધો હતો કે ક્રાન્તિની નિયતિ સીતા જેવી હોય છે, વનવાસમાં રામની સાથે અને રામના રાજ્યારોહણ પછી જ્યારે જ્યારે એક જેપી બટુક તરીકે પાછા પડ્યાની લાગણી જાગતી ત્યારે એ પંક્તિઓ આળસ મરડી બેઠી થઈ જતી, શલ્યાની અહલ્યા જાણે. સીતા આસપાસ જે પણ વાંચવા વાગોળવાનું બન્યું હશે એમાં મને સવિશેષ અપીલ કરી ગયેલી કિતાબ ગાંધીજીના પૌત્ર અને રાજાજીના હૌહિત્ર રામચંદ્ર ગાંધીની ‘સીતા’ઝ કિચન’ છે. એની પહેલી આવૃત્તિ ૧૯૯૨ પહેલાંની છે. વારુ રસોઈ કે રસોડું કહેતાં ઊઠતો ને ઠરી રહેતો ભાવ એક તરેહની અંતરંગ આત્મીયતા ને પવિત્રતાનો છે. માત્ર બેઠકખાનાનો નાતો નહીં પણ દિલી નાતો. વળી, રામુ ગાંધી ઉમેરશે, રસોડું આવ્યું અને વનપક ફળ ને ઝરણાંનાં જળ ઉપરાંત (અગર એને સ્થાને) પક્વ અન્નનો ખયાલ પણ લેતું આવ્યું. અહીં વિવિધ રસ છતાં એકરસ-સમરસ, એવો ઘાટ છે. આ રસોડું તે કુદરત સાથેના મનુષ્યના મુકાબલાની બલકે અર્થપૂર્ણ આપલેની મહદ્ ઘટના છે. કુદરતમાં જીવતો મનુષ્ય નગર બાંધતો, સમાજ ઘડતો ને વિકસાવતો બન્યો. એક મેલ્ટિંગ પોટ જ કહો ને.
ભારતીય પરંપરામાં, જેમ કે, ઈસ્લામ થકી સૂફી મત પ્રવેશ્યો તે આવા એક સંવાદી મિલન મુકાબલાની અને તેથી કરીને સીતાને રસોડે નવ્ય વ્યંજનની ઈતિહાસ શક્યતા હતી અને છે. સીતા તો ધરતીની પુત્રી. સમાઈ પણ ધરતીમાં. ધાત્રીધરિત્રી બધું એકાકાર. અણુરેણુમાં વ્યાપ્ત જે ચૈતન્ય એનો જ એક આવિષ્કાર નિસર્ગકૃપાએ મહોરેલ વનસંપદા એમાં વિકસેલી ને વસેલી પ્રાણીસૃષ્ટિ બલકે પર્યાવરણ સમસ્ત આ ચૈતન્યનો સ્તો સાક્ષાત્કાર છે. આ અભિગમપૂર્વક રામુ ગાંધી રામાયણની સૃષ્ટિમાં પ્રવેશ્યા હતા. (એટલે, પછીથી, એમને મન સીતા કી રસોઈ સમેત પરિસર સમગ્રનો ધ્વંસ ભારતીય પરંપરાનો ધ્વંસ જ બની રહે ને?) કૌંચ યુગલની પ્રણયસમાધિન, હિંસ્ર ભંગે કરીને વ્યથાવ્યાકુલ વાલ્મીકિએ રચના કરી. એમાં જો ધર્મ અવિરુદ્ધ કામનો સહજ સમાદર છે તો મનુષ્યજાતિ તેમ પશુપંખી સર્વે યોનિઓ ને વનસંપદા સૌનોયે છે. પર્યાવરણના, પ્રાણીમાત્રના પાવિત્ર્યની આ રામાયણ પરંપરા છે. (કોઈ ઉચ્ચવર્ણી વર્ગ વિશેષ, સંપ્રદાય વિશેષ, કોમ વિશેષની પ્રતિષ્ઠાની નહીં પણ) લોકપરંપરા ભણીની એની ગતિ છે. નિષાદ, શબર, વાનર સૌને એમાં સ્થાન છે. રામુ ગાંધીએ જોકે ખાસ સંભારેલો પ્રસંગ તો ગુહે રામ-સીતા-લક્ષ્મણને નદી પાર કરાવી તે છે. આદિમ કહો, આદિ જાતિ કહો, એની કને એવું કોઈ ગુહ્ય જ્ઞાન હતું કે તે અયોધ્યાની નગર સંસ્કૃતિના ઉત્તમોત્તમ પ્રતિનિધિની નૈયા પાર કરાવી શકે. નહીં કે સીતા પરત્વે કોઈ સાત્ત્વિક ફરિયાદને અવકાશ નથી. સીતાએ મૃગને માટે હઠ લીધી હતી.
કંચન-કામિની સંલક્ષણ (સિન્ડ્રોમ)થી હટીને રામુ ગાંધીએ કરેલો ફરિયાદ મુદ્દો એ છે કે મૃગના પ્રાણ હરવાની પેરવી વાસ્તવમાં પ્રાકૃતિક સમતુલા સામે કારનામાનો કિસ્સો છે. ક્ષમયા ધરિત્રી એ ખયાલને ધરતી-માતા-પુત્રીની ઓળખ લેખે જોતાં હોઈએ તો આ મૃગઘટના વાસ્તવમાં ધરતીએ ધરતીપણું ખોયાની ને ધરતીબાળ એવા મનુષ્યે મનુષ્યપણું ખોયાની નિશાની છે. એટલે સીતા લંકાવાસ વેઠે, પ્રાકૃતિક સમતુલાને જોખમાવવા સબબ કંઈક યંત્રણામાંથી પસાર થાય એમાં લેખક કવિન્યાય જુએ છે, અને એમાંથી તત્ત્વબોધ પામે ને પમાડે છે. ગમે તેમ પણ, જેમણે તહસનહસ કીધું એમને ઓસાણ સરખાં પણ ક્યાંથી હોય કે આપણે આ એક સાર્થક સંવાદતક ખોઈ રહ્યા છીએ. રામુ ગાંધીનું આ વેદનાદર્શન વાંચીએ છીએ ત્યારે સિતાંશુ સાંભરે છે: વેદના, તું નેત્ર દે. શરૂમાં મેં ‘જય સિયારામ’થી ‘જય શ્રીરામ’ એ સંક્રાન્તિની જિકર કરી અને સીતા ક્યાં ગયાંનું કૌતુક કીધું, પણ એની સામે શાસ્ત્રસમ્મત સમજૂત અલબત્ત આપી શકાય કે શ્રી કહેતાં લક્ષ્મી, એનો અવતાર તે સીતા, માટે સ્તો શ્રીરામ. વાત સાચી પણ રણઘોષ વચ્ચે આવી કોઈ સભાનતાને ભાગ્યે જ અવકાશ હોય. આટલો વિચાર વિહાર – નકરો વિહાર નહીં – તે સાંકડી સમજથી ઊંચે ઊઠી સભ્યતાના વ્યાપક ફલક પર સહિયારી ખોજમથામણ વાસ્તે.
સાભાર સ્વીકાર: ‘દિવ્ય ભાસ્કર’ની ૦૬ – ૧૨ – ૨૦૨૩ ની પૂર્તિ ‘કળશ’માં લેખકની કોલમ ‘તવારીખની તેજછાયા’ માં પ્રકાશિત લેખ
શ્રી પ્રકાશ ન. શાહ નો સંપર્ક prakash.nireekshak@gmail.com વીજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.
