-
ફિલ્મી ગઝલો – ૧૮. કૈફી આઝમી
ફિલ્મી ગઝલોનું નાનકડું પણ અનોખું વિશ્વ
ભગવાન થાવરાણી
આજે કૈફી આઝમી. આપણે ઉલ્લેખી ગયા એવા અન્ય કેટલાક કવિઓની જેમ એ પણ ફિલ્મોમાં આવ્યા એ પહેલાં ખાસ્સી ખ્યાતિ પ્રાપ્ત કરી ચૂક્યા હતા. આપણામાંના ઘણા એમને શબાના આઝમીના પિતા કે જાવેદ અખ્તરના સસરા તરીકે ઓળખતા હશે પણ એમને એ રીતે ઓળખવા એ તો સરાસર અન્યાય ! એમના પત્ની શૌકત આઝમી પણ વિદુષી મહિલા અને તખ્તાના ઉચ્ચ દરજ્જાના કલાકાર.
બીજા લોકપ્રિય ગીતકારો જેટલી નહીં તો પણ ઘણી ફિલ્મો કરી પણ ગીતો બહુ ઓછા. જે લખ્યું તે બેશકીમતી ! એમનું લખેલું ‘ હકીકત ‘ ફિલ્મનું રફીએ ગાયેલું ‘ મૈં યે સોચકર ઉસકે દર સે ઊઠા થા‘ આજે પણ સાંભળીએ તો રોમ ઝંકૃત થઈ ઊઠે ! અને લોકપ્રિય ગીતોમાં ‘ જીત હી લેંગે બાઝી હમતુમ ખેલ અધૂરા છૂટે ના ‘ કા જવાબ નહીં ! સંગીતકાર મદનમોહનની મૌસિકીમાં એમણે કેટલીક ચિરસ્મરણીય બંદિશો આપી. ( હકીકત, નૌનિહાલ, મહારાજા, પરવાના, હંસતે ઝખ્મ, હિંદુસ્તાનકી કસમ, હીર રાંઝા, આપકી પરછાઇયાં )એક અભિનેતા તરીકે ફિલ્મ ‘ નસીમ ‘ માં એમણે યાદગાર ભૂમિકા ભજવેલી. ‘ હીર રાંઝા ‘ ( ૧૯૭૦ ) ના બધા સંવાદો એમણે પદ્યમાં લખેલા જે કદાચ આવા સંવાદો ધરાવતી પહેલી અને છેલ્લી હિંદી ફિલ્મ !
ગઝલો પણ અનેક લખી. એમની ફિલ્મ ‘ શમા ‘ ( ૧૯૬૧ ) – સંગીત ગુલામ મોહમ્મદ – માં કુલ ૧૧ ગીતો હતા જેમાંની નવ ગઝલ હતી. એક – એકથી ચડિયાતી ! ત્રણ – ત્રણ ગઝલ રફી, સુરૈયા અને સુમન કલ્યાણપૂરે વહેંચી લીધેલી. આજે એમાંની બે ઓછી જાણીતી જોઈએ / સાંભળીએ :
યાસ* કે દર પે ઝુકા જાતા હૈ સર આજ કી રાત
નીંદ ક્યા મૌત ન આએગી ઈધર આજ કી રાત
ઈશ્ક કી ગોદ મેં હૈ હુસ્ન કા સર આજ કી રાત
ચાંદ સે કહ દો કે દેખે ન ઈધર આજ કી રાત
બામો-દર** જૈસે સિમટતે સે નઝર આતે હૈ
કબ્ર સે તંગ હુઆ જાતા હૈ ઘર આજ કી રાત
તુમ જબ આએ હો તો આયા હૈ બહારોં કા પયામ
રશ્કે – ઝન્નત*** નઝર આને લગા ઘર આજ કી રાત
કિતની વીરાન હૈ સુનસાન હૈ દુનિયા મેરી
દિલ કી ધડકન સે ભી લગને લગા ડર આજ કી રાત
દિલે – બેતાબ મચલતા હૈ મચલ જાને દે
આજ કી રાત હમારી હૈ – ન ડર આજ કી રાત
દિલે – નાકામ યે આલમ તેરી માયુસી કા
ફેર લી જૈસે ખુદા ને ભી નઝર આજ કી રાત..
( *નિરાશા, ઉદાસી, ભય
**ઘર, ઘરનો ખૂણેખૂણો
***સ્વર્ગ માટે પણ ગૌરવસમ )
– ફિલ્મ : શમા – ૧૯૬૧
– રફી – સુમન કલ્યાણપૂર
– ગુલામ મોહમ્મદ
( સમગ્ર ગઝલના સાત શેરમાં વારાફરતી આશા – નિરાશાની વાત સ્ત્રી – પુરુષ અવાજમાં છે. )
વો સાદગી કહેં ઈસે દીવાનગી કહેં
ઉનકા બઢા જો હાથ યહાં દિલ લુટા દિયા
પહલે- પહલ કે દર્દ કી લઝ્ઝત ન પૂછીયે
ઉઠ્ઠી જો દિલ મેં હૂક તો મૈં મુસ્કુરા દિયા
યે કૌન સોચતા હૈ કે સજદા કુબૂલ હો
યે કૌન દેખતા હૈ કહાં સર ઝુકા દિયા
આંચલ કી ઓટ હો કે ન હો અબ નસીબ મેં
મૈને ચરાગ આજ હવા મેં જલા દિયા ..
( ગઝલમાં પરંપરાગત જે મત્લો હોવો જોઈએ તે નથી. )
– ફિલ્મ : શમા – ૧૯૬૧
– રફી
– ગુલામ મોહમ્મદ
શ્રી ભગવાન થાવરાણીનો સંપર્ક bhagwan.thavrani@gmail.com વીજાણુ ટપાલ સરનામે કરી શકાય છે.
-
શિક્ષણ ” આપવું” એટલે શું?
હરેશ ધોળકિયા
માનવ જીવનમાં સૌથી બે મહત્વના મુદા હોય તો તે છે શિક્ષણ અને આરોગ્ય. આરોગ્ય વ્યકિતને શારીરિક રીતે સ્વસ્થ રાખે છે. તો શિક્ષણ વ્યકિતના સમગ્ર વ્યકિતત્વને સ્વસ્થ બનાવે છે. એટલે વ્યકિતગત જીવનમાં તથા સામુહિક રીતે પણ સૌથી વધુ વિચાર અને અમલીકરણ આ બન્ને બાબતે થતું રહેવું જોઈએ. સતત ! જો તેમાં જરા પણ ચૂકાય, તો તે સમાજ માંદો અને પછાત રહે છે. ઘણી વાર એવું જોવા મળે છે કે આકડાની દષ્ટિએ આ બન્ને પર ઉતમ કામ થતું દેખાય, પણ ગુણાત્મક રીતે બન્ને નબળાં રહી જતાં દેખાય છે. સમાજ પર બન્ને પરની સ્થિતિ તે દર્શાવે છે. એટલે આ બન્ને પણ સતત મંથન થતું રહે છે. થતું રહેવું જોઈએ. આ પળે આપણે શિક્ષણ બાબતે ચિંતન કરવાનો પ્રયાસ કરીએ.શિક્ષણ એટલે શું ? શિક્ષણ ‘ આપવું’ એટલે શું ? શિક્ષણ આપી શકાય ? કોણ આપી શકે ? એટલે કે શિક્ષક કેવા હોય ?આ બાબતે પણ સતત મંથન થતું રહ્યું છે અને આજે પણ થાય છે. આપણે ત્યાં પણ ઉપનિષદથી લઈ આજે યશપાલ સમિતિ સુધી આ બાબતનું ચિંતન થતું રહ્યું છે. આ બધાએ શિક્ષણની વિવિધ વ્યાખ્યાઓ આપી છે. બધી વ્યાખ્યાઓ ઉતમ રહી છે, પણ તે વાંચીને એ વિચાર ચોકકસ આવે કે આ બધામાં શિક્ષણને ઉતમ રીતે સમજાવતી વ્યાખ્યા કઈ હોઈ શકે ?સદભાગ્યે એ ક્ષેત્રમાં જ કામ કરવાની તક મળી હતી. એ સમય પણ એવો હતો કે સ્વતંત્રતાથી વિચારી પણ શકાતું હતું. સરકાર તેમાં માથું મારતી ન હતી. શિક્ષણ સિવાય અન્ય કામો નહીંવત હતાં. એટલે તેનું ચિંતન થઈ શકતું હતું અને અન્ય વિચારોને સમજવાનો સમય પણ મળતો હતો. આ સંદર્ભમાં શિક્ષણની અનેક વ્યાખ્યાઓનો અભ્યાસ કરવાની તક મળી હતી.તો કઈ વ્યાખ્યા ઉતમ લાગી ?આમ તો બધી જ ઉતમ રહી છે. દરેક વ્યાખ્યા શિક્ષણનાં અમુક પાસાંને સમજાવે છે. પણ ઊંડાણથી તપાસતાં ખ્યાલ આવે કે બધી વ્યાખ્યાઓ શિક્ષણનાં બાહ્ય પાસાંઓને જ સમજાવે છે. દા.ત ગાંધીજી કહે છે કે ” શિક્ષણ એટલે હાથ, હૈયું અને મગજની કેળવણી. ” ઉતમ વ્યાખ્યા છે, પણ વાત તો બાહ્ય જ કરે છે.એટલે બધી જ વ્યાખ્યાઓ તપાસ્યા પછી એક વ્યાખ્યા એવી મળે છે જે શિક્ષણ ” આપવા શું કરવું ” તે સાચી રીતે સમજાવે છે. શિક્ષકે જે પાયાનું કામ કરવાનું છે તે સમજાવે છે. અને આ કામ કર્યા પછી શું પરિણામ આવે છે, આવવું જોઈએ, તે પણ કહે છે.એ વ્યાખ્યા આપી છે સ્વામી વિવેકાનંદે. સ્વામીજી માત્ર ભારતમાં જ નહીં, વિશ્વમાં ફર્યા હતા. તે માત્ર શિક્ષિત કે ધનવાનો સાથે જ નહીં, રંક અને અભણો સાથે પણ રહ્યા હતા. ભારત સહિત વિશ્વના હજારો લોકોનું નિરીક્ષણ કર્યું હતું. પૂર્વ-પશ્ચિમ બન્નેનો અભ્યાસ કર્યો હતો. ઉપનિષદથી લઈ કાન્ટ-હેગલનો અભ્યાસ કર્યો હતો. સંસારી-સન્યાસી બન્ને સાથે રહ્યા હતા. એટલે તેમના પાસે એક સર્વાંગી દર્શન હતું. એટલે તેમની શિક્ષણની વ્યાખ્યામાં પણ સર્વાંગી દર્શન થાય છે.શું કહ્યું સ્વામી વિવેકાનંદે ?તેમણે વ્યાખ્યા આપી છે કે ” શિક્ષણ એટલે મનુષ્યમાં રહેલી પૂર્ણતાની અભિવ્યકિત.” આ વ્યાખ્યાનો એકેએક શબ્દ ઝીણવટથી તપાસવા જેવો છે. તેને વાગોળવાનો છે. તો જ સમજાશે.અહીં સ્વામીજી બે બાબતની સમજ આપે છે. પહેલાં માણસની વ્યાખ્યા આપે છે. માણસ કેવો છે તે કહે છે. સદીઓથી પૂર્વ-પશ્ચિમ બન્નેમાં માણસને અધૂરો અને મર્યાદિત વ્યકિતત્વવાળો બતાવ્યો છે. એટલે જ ” પાપ ” અને ‘ પુણ્ય’ કે ”’સ્વર્ગ” કે ‘ નરક”ના ખ્યાલ આપવા પડયા છે. ‘ સારા” લોકો ” પુણ્ય” કરે છે, માટે સ્વર્ગમાં જાય છે. ” ખરાબ ” લોકો ” પાપ” કરે છે, માટે ” નરક”માં જાય છે.પણ આ બધું એક જ વાત કહે છે કે માણસ અધૂરો છે. તેણે પૂર્ણ ‘ થવાનું ” છે.વિવેકાનંદ આ બધા ખ્યાલોને એક ધડાકે ઊડાવી દે છે. તે કહે છે કે માણસ તો પૂર્ણ જ છે. જન્મથી જ પૂર્ણ છે. એટલે જ તે “રહેલી” શબ્દનો ઉપયોગ કરે છે. ” મનુષ્યમાં રહેલી પૂર્ણતા” કહે છે. વ્યકિતએ મોટા થતાં પૂર્ણ થવાનું નથી. તે તો જન્મથી જ પૂર્ણ છે.આ જો સમજાયું તો એક પળમાં પાપ-પુણ્ય કે સ્વર્ગ-નરક રહેતાં જ નથી. એ બધી અજ્ઞાનીઓની કલ્પના છે. ધાર્મિકો અને પુરોહિતો કે કર્મકાંડીઓનો પ્રભાવ એક પળમાં અદશ્ય થઈ જાય છે. ” સારા” કે ‘ પુણ્યશાળી” બનવાની સાધના પણ ઊડી જાય છે. તે તો વ્યકિત જન્મથી જ છે ! તે માટે શિક્ષણ લેવાની પણ જરુર નથી.તો શિક્ષણે શું કરવાનું છે ?શિક્ષણે આ પૂર્ણતાને પ્રગટ કરવાની છે. તેની અભિવ્યકિત કરવાની છે.પૂર્ણતા હોય તો પછી તેને અભિવ્યકત કરવાની શા માટે જરુર છે ?કારણ કે આ પૂર્ણતા સુષુપ્ત છે, અપ્રગટ છે. અવ્યકત છે. છે તો જન્મથી જ, પણ છે સુષુપ્ત-ઢંકાયેલી. તેને પ્રગટ કરવાની છે. બહાર કાઢવાની છે. વ્યકત કરવાની છે.બસ ! શિક્ષકનું આ એક જ કામ છે- બાળકની પૂર્ણતાને અભિવ્યકત કરવાનું. તે ગમે તે વિષય ભણાવે, પણ તે દરમ્યાન સતત તેણે બાળકમાંની આ પૂર્ણતાની અભિવ્યકિત થતી રહે તે ધ્યાન રાખવાનું છે.એ કામ તે કેમ કરી શકે ?તે જયારે પણ વર્ગમાં પ્રવેશે, ત્યારે વિષય ભણાવવા પહેલાં બાળકોને કહેવાનું છે-” તમે પૂર્ણ છો.” એટલે કે ” તમારામાં ઈચ્છો તે કરવાની શકિત છે.” એટલે કે ” તમે બધું જ કરી શકો છો.” માની લો કે બાળક ગણિત કે ભાષા કે વિજ્ઞાન કે કોઈ અન્ય વિષયમાં નબળું છે. તો તેને ઠપકો આપવા બદલે કહેવાનું છે બેટા કે બેટી, તું ઈચ્છીશ તો આ વિષયમાં માસ્ટરી મેળવી શકીશ.” એટલે કે નબળાઈ તરફ ધ્યાન ન આપ, પણ તારામાં “રહેલી પૂર્ણતાનો વિચાર કર.” બાળકને જો સતત તેની ક્ષમતાની યાદ અપાશે, તો બાળકનું ઘ્યાન તેના તરફ સ્થિર થશે. તે પોતાની ક્ષમતા પર તેને ફોકસ કરશે. તો તે વિષય તેને સરળ લાગવો શરુ થશે.પણ આ તો તાત્કાલીક પરિણામ આવે છે. મુદો એ નથી. મુદો છે તેની પૂર્ણતાને- અદભુત ક્ષમતાને- પ્રગટાવવાનો.બાળકને સતત યાદ અપાવતા રહેવાનું છે કે તે અદભુત વ્યકિતત્વ છે. તેનામાં કલ્પનાતીત ક્ષમતા છે. તે ધારે તે કરી શકે છે. તે ઈચ્છે તે વિષય શીખી શકે છે એટલું જ નહીં, તેમાં નિષ્ણાત પણ થઈ શકે છે. ક્ષમતાનું સ્મરણ થયું કે કહેવાતો અઘરો વિષય પણ સરળ બનવો શરુ થઈ જાય છે.આ સ્મરણનું બીજું શું પરિણામ આવે છે?એક વખત બાળકને પોતાની ક્ષમતાનું ભાન થાય કે તરત તેનામાં આત્મવિશ્વાસ આવવો-વધવો-શરુ થાય છે. સદીઓથી સમગ્ર જગત ધીમે ધીમે પ્રગતિ કરે છે તેનું એક માત્ર કારણ વ્યકિતમાં રહેલી ” લઘુતાર્ગ્રાથિ”’ છે. લઘુતાગ્રંથિના પરિણામે જ તેનામાં આત્મવિશ્વાસ નથી આવતો. માટે તેને કોઈ વિષય કે કામ કે જવાબદારી અઘરાં લાગે છે. તે શરુ કરતાં ખચકાય છે. પણ એક વાર તેને સ્મરણ થાય કે પોતે તો પૂર્ણ છે, તો તરત લઘુતાર્ગ્રાથિમાં ગાબડાં પડવાં શરુ થઈ જશે અને આત્મવિશ્વાસ વધવો શરુ થઈ જશે. હવે તેને ગમે તે વિષય ભણાવાય, ગમે તે કામ કે જવાબદારી સોંપાય, તો તે કરવા તે તૈયાર થઈ જશે. માત્ર તૈયાર જ નહીં થાય, તે સફળતાપૂર્વક કરશે.આવાં શિક્ષણને સ્વામીજી ‘ મનુષ્ય સર્જતું” ( મેન મેકીંગ) શિક્ષણ કહે છે. એટલે કે જયારે આત્મવિશ્વાસ વધે, પોતાની આત્મછબી પ્રબળ બને, પછી જ મનુષ્ય બનાય છે. માત્ર શરીર છે માટે માણસ નથી હોતો, આત્મવિશ્વાસ જન્મે પછી જ ” સાચો” માનવ જન્મે છે. આવા માણસ પાસે જ તેનું સાચું ચારિત્ર્ય” હોય છે. ચારિત્ય એટલે જગતના કોઈ પણ આકર્ષણમાં ન ફસાવું. જગતના બધા જ ભોગો ભોગવવાના છે, મળે તો, પણ તેના એક પળ પણ ગુલામ નથી બનવાનું. બધાં જ આકર્ષણ વચ્ચે પરમ સ્વતંત્ર રહેવાનું છે. જગતમાં કશું સારું નથી કે કશું ખરાબ નથી. બધું જ તેની જગ્યાએ બરાબર છે. માત્ર તેની ગુલામી ખરાબ છે. મળે તો ભોગવવાનું પણ છે અને જરુર પડે તો એક પળમાં ફેંકી દેવાની તાકાત પણ હોવી જોઈએ. આ કરી શકે તે જ
” માણસ” છે. બાકી માણસ હોવાનો કેવળ ” વહેમ.” આવા લોકોને કોઈ ભ્રષ્ટ ન કરી શકે. કોઈ લલચાવી ન શકે. ફસાવી ન શકે. ગુલામ પણ ન બનાવી શકે. આવી વ્યકિત સમગ્ર જગતની મિત્ર હશે, છતાં સ્વતંત્ર હશે. તેનામાં ક્ષણિક પણ આસક્તિ કે રાગ કે લોભ નહીં હોય. આ હોય તો તે ‘ માણસ.” બાકી જીવડા.કેવળ પૂર્ણત્વની સ્મૃતિ જ પોતામાં રહેલ મનુષ્યત્વને જન્માવી શકે. તે જ ચારિત્ર્ય સર્જી શકે. આવી વ્યકિત જ શિક્ષિત છે. આવી વ્યકિતનાં જ હાથ, હેયું અને મગજ કેળવાશે. આવો જ માણસ સમાજને ઉપયોગી બનશે. તે જ સમાજને ઉત્કર્ષ તરફ દોરી જશે. તે જ સાચો નેતા બની શકશે.તો, આ જ શિક્ષણનું કામ છે. પૂર્ણત્વ પ્રગટાવવાનું. ચારિત્ર્ય પ્રગટાવવાનું. પૂર્ણ સ્વસ્થ બનાવવાનું. બાકી બધું ગૌણ છે.આ પૂર્ણત્વ જ માણસને મુકત રાખશે. એટલે જ શાસ્ત્ર કહે છે કે ‘ સા વિદ્યા યા વિમુકતયે.” મુકત કરે તે વિદ્યા. વિષયો ભણાવાય છે તેને ” અવિદ્યા” કહે છે. અવિદ્યા એટલે ખરાબ નહીં, પણ બાહ્ય વિષયોનું શિક્ષણ. વ્યવહારિક જગત માટે તે જરુરી છે, પણ પૂર્ણતા વિના તે નકામી ઠરશે. પ્રથમ વિદ્યા, પછી અવિદ્યા. મુકત થયા પછી ગમે તે કરાય, કોઈ દોષ નહીં લાગે. ગુલામ જે કરશે,
તે અધૂરું અને વ્યર્થ ઠરશે.શિક્ષકે આ એક જ કામ કરવાનું છે – બાળકને તેની ક્ષમતાની યાદ અપાવવાનું.અને હા, શિક્ષક પણ તે કરે તે પહેલાં તેણે પણ પોતાની પૂર્ણતાનો સ્પર્શ કરી લેવાનો છે. અપૂર્ણ વ્યકિત કોઈને પૂર્ણતા સમજાવી ન શકે. એ તો આંધળો આંધળાને દોરે જેવું થાય. બન્ને અજ્ઞાનના કૂવામાં પડી જાય !
શ્રી હરેશ ધોળકિયાનાં સંપર્ક સૂત્રો
નિવાસસ્થાન – ન્યુ મિન્ટ રોડ , ભુજ (ક્ચ્છ) , ગુજરાત, ૩૭૦૦૦૧
ફોન +૯૧૨૮૨૨૨૭૯૪૬ | ઈ-મેલ : dholakiahc@gmail.com
-
બાળ ગગન વિહાર – મણકો – ૨૮ – વાત અમારી સાઝિયાની !!
શૈલા મુન્શા
માનવીનું મન પણ કેવું અજાયબ છે. કોઈ એક વાતનુ અનુસંધાન ક્યાંથી ક્યાં જોડાઈ જાય છે!!અમેરિકામાં જેમ સમયના પટ્ટા, તેમ ઉત્તર અને દક્ષિણમાં શાળાકિય વર્ષ પણ અલગ. અમારા ટેક્ષ્સાસમાં મે મહિનાના અંતભાગમાં સ્કૂલ બંધ થાય અને જુન મહિનામાં સમર સ્કૂલ હોય. અહીંના બાળકો માટે NCLB (No child left behind) ની પધ્ધતિ પ્રમાણે જે બાળકો વાર્ષિક પરીક્ષામાં નાપાસ થાય એટલે કે ઉપલા ધોરણમાં ના જઈ શકે એમને એક મહિનો ફરી ભણાવવામાં આવે અને ફરી પરીક્ષા આપવાની એક તક આપવામાં આવે.આ તો થઈ સામાન્ય બાળકોની વાત, પણ અમારા સ્પેસીઅલ નીડના બાળકો પણ બે અઢી મહિના ઘરે રહે તો પાછું એકડે એકથી શરૂઆત કરવી પડે. જે બાળકોનો વિકાસ ધીમો હોય એમને ખાસ એક મહિનો વધારે સ્કૂલમાં આવવાની સગવડ મળે.એ વર્ષે અમારા નાના બાળકો અને બાજુના ક્લાસના મોટા બાળકો મોટાભાગના બીજી સ્કૂલમાંથી આવ્યા હતા. મોટા બાળકોમાં દસ વર્ષની આફ્રિકન છોકરી તાહિની પણ હતી. દરરોજ સ્કૂલ બસમાં આવતી આજે બસમાં નહોતી. તાહિનીની મમ્મી તે દિવસે એને મૂકવા આવી હતી. તાહિનીનો માસિક પીરિયડ ચાલુ થઈ ગયો હતો.તે દિવસે તાહિનીની મમ્મી સાથે વાત કરતાં જ મને અમારી સાઝિયા યાદ આવી ગઈ. થોડાં વર્ષો પહેલાં જ્યારે હું મોટા બાળકો સાથે કામ કરતી હતી ત્યારે સાઝિયા મારા ક્લાસમાં હતી. પાકિસ્તાની છોકરી, રંગ ઘંઉવર્ણો પણ ચહેરો ખૂબ નમણો ને બોલકી આંખો. થોડું થોડું બોલે, પણ આખો દિવસ હસતી જ હોય. એ જ વર્ષે મારા ક્લાસમાં બીજી પણ પાકિસ્તાની છોકરી અને એક મીડલઈસ્ટનો છોકરો હતાં. પહેલી નજરે તમને આ બાળકો એકદમ બીજા સામાન્ય બાળકો જેવા જ લાગે. કોઈ ખામી દેખાય નહી, અને માતા પિતાની કાળજી પણ દેખાઈ આવે. સુઘડ યુનિફોર્મ અને વ્યવસ્થિત ઓળેલા વાળ.સાઝિયા જ્યારે પાંચમા ધોરણમાં આવી અને એનામાં ફેરફાર દેખાવા માંડ્યો. નાની હતી ત્યારે પણ એને છોકરીઓ કરતાં છોકરાઓ સાથે વધુ ફાવતું. ક્લાસમાં મરિયમ કે લીસા સાથે બેસવાને બદલે, હકીમ કે હોસેની બાજુમાં બેસવાનુ પસંદ કરતી. ધીરેધીરે એના હાવભાવ અને ચાળા ચિંતાજનક બનવા માંડ્યા હતાં.દિવસમાં એક કલાક આ બાળકોને સંગીત, ડ્રોઈંગ, કસરત વગેરે એમની ઉંમરના બીજા સામાન્ય બાળકોના ક્લાસમાં લઈ જતાં જેથી આ દિવ્યાંગ બાળકોની social skill વધે, અજાણ્યા બાળકો સાથે વાતચીત કરવાની તક મળે, થોડો ડર કે સંકોચ દુર થાય, કારણ કોઈપણ માનસિક દિવ્યાંગ બાળકને એના કોચલામાંથી બહાર કાઢવો એ ભગીરથ કાર્ય છે.કુદરત પણ કમાલ છે. પેટની ભૂખ કે શરીરની ભૂખ, એ જ્ઞાન વિકસિત કે માનસિક રીતે અવિકસિત, સહુને સહજ જ સ્ફુરે છે. ઘડિયાળમાં જેમ એલાર્મ ગોઠવેલું હોય અને સમય થયે બીપ બીપ થાય તેમ ભલે માનસિક વિકલાંગતા હોય તોય કુદરત, કુદરતનું કામ કરે જ જાય છે.સાઝિયાને જ્યારે પણ ઈતર પ્રવૃતિના ક્લાસમાં લઈ જતાં, એ કોઈને કોઈ છોકરાની બાજુમાં બેસીને હસ્યાં જ કરતી. અજાણપણે એના ચહેરાના હાવભાવ બદલાવા માંડતાં. દસ વર્ષની સાઝિયામાં, બીજી કોઈ સમજણ તો વિકસિત નહોતી થઈ પણ આ હાવભાવે અમને સહુને વધુ જાગૃત કરી દીધાં! પરિસ્થિતિ એવી થવા માંડી કે સાઝિયા બાજુમાં બેઠેલા છોકરાનો હાથ પકડવા પ્રયત્ન કરતીં, એકધારૂં એની સામે જોઈ હસ્યા કરતીં, રમતના મેદાનમાં એની પાછળ પાછળ જ ફર્યાં કરતીં.દસ વર્ષના છોકરાંઓ સાઝિયાની આ રીતભાત સમજી નહોતા શકતા અને થોડા ડરના માર્યા સાઝિયાને જોઈ આઘાપાછાં થઈ જતા પણ સાઝિયા એમનો પીછો ના છોડતી.અંતે એ દિવસ આવી ગયો, સાઝિયાની મમ્મી સાઝિયાને લઈ સ્કૂલે આવી. સોમવાર હતો અને સાઝિયા બે દિવસ પહેલાં પહેલી વાર માસિક ધર્મમાં આવી હતી. મમ્મી ગભરાયેલી, સાઝિયા થોડી સહેમી, સહેમી!માનસિક રીતે વિકલાંગ બાળકીઓ માટે અને ખાસ કરી એમની મમ્મી માટે આ પરિસ્થિતિ કેવી રીતે સંભાળવી એ મોટી સમસ્યા હતી. અમેરિકામાં એ માટે ખાસ કાઉન્સિલરોની વ્યવસ્થા દરેક સ્કૂલમાં હોય અને વખતોવખત આ મમ્મીઓ માટે વિશેષ જાણકારી આપવા ખાસ સભાનુ આયોજન થાતું રહે અને એમને યોગ્ય માર્ગદર્શન મળતું રહે.
માનસિક રીતે દિવ્યાંગ બાળકીઓ શરીર ધર્મથી અણજાણ પણ, શારીરિક આકર્ષણથી નહિ, એ પરિસ્થિતિમાં કોઈ એમનો ગેરલાભ ન લે અને કોઈ એમને હાનિ ન પહોંચાડે એની તકેદારી રાખવી એ સહુની ફરજ બને છે. ખાસ કરીને આ બાળકીઓ જ્યાં સુધી અમારી દેખરેખમાં સ્કૂલમાં હોય ત્યારે અમારી સતત કાળજી હુંફ અને પ્રેમ ફકત આ બાળકીઓને જ નહિ પણ એમના કુટુંબીજનને પણ રાહત અપાવે છે.
દિવસે દિવસે એક તરફ માનવીની નરાધમતા હદ વતાવી રહીછે તો બીજી તરફ સ્ત્રીઓમાં એ માટેની જાગૃતિ વધી રહી છે. નાનપણથી બાળકીઓને ઘરમાંથી જ good touch and bad touch વિશે સભાન કરવામાં આવે છે.
મારા શાળાકિય જીવન દરમ્યાન આવા પ્રસંગોએ મને મારી જવાબદારીનું સતત ભાન કરાવ્યું છે, ખાસ કરી જ્યારે એ બાળકી એશિયન કે મેક્સિકન પરિવારની હોય ત્યારે એના માતા પિતાનો સહારો ખાસ તો ભાવનાત્મક રીતે બની એક પ્રેમ અને વિશ્વાસનો સેતુ હંમેશાં બાંધ્યો છે.
આજે પણ સાઝિયા જેવી બીજી અનેક બાળકીઓ જ્યારે યાદ આવે છે તો દિલથી એક જ પ્રાર્થનાનું રટણ થાય છે કે ઈશ્વર હમેશ એમનુ રક્ષણ કરજો અને એમની નિર્દોષતા કાયમ બરકરાર રાખજો.
સુશ્રી શૈલાબેન મુન્શાનાં સંપર્ક સૂત્રો::
ઈ-મેલ: smunshaw22@yahoo.co.in
બ્લૉગ: www.smunshaw.wordpress.com -
કોઈનો લાડકવાયો (૩૨) – ઝાંસી પર હુમલો
દીપક ધોળકિયા
૧૭મી ડિસેમ્બર ૧૮૫૭ના રોજ હ્યૂ રોઝે આખી ફોજનો અધિકાર પોતાના હાથમાં લઈ લીધો અને ૧૮૫૮ની ૬ઠ્ઠી જાન્યુઆરીએ હૅમિલ્ટનને મોટી ફોજ સાથે સિહોર તરફ મોકલ્યો. રસ્તામાં ભોપાલની બેગમના આઠસો સિપાઈઓ પણ હૅમિલ્ટનની ફોજમાં જોડાયા. આ રીતે રોઝે રહેટગઢમાં ચાર દિવસની લડાઈ પછી પઠાણોના હાથમાંથી એમનો કિલ્લો કબજે કરી લીધો અને ત્યાંથી બાનપુર, સાગર, ગઢાકોટા કબજે કરી લીધાં હવે એ બુંદેલખંડ તરફ વળ્યો. હ્યૂ રોઝ અને કૉલિન કૅમ્પબેલ જાણતા હતા કે ઉત્તર હિન્દુસ્તાનમાં બળવાને કચડી નાખવો હોય તો ઝાંસી પર કબજો કરવાનું જરૂરી છે.
મદનપુર પાસેની લડાઈમાં રોઝને પોતાને ગોળી વાગી અને એનો ઘોડો માર્યો ગયો. આગળ વધતાં શાહગઢનો રાજા ભાગી છૂટ્યો. બાનપુરમાં મદન સિંહ પણ લડ્યા વગર જ ભાગી છૂટ્યો. ૧૪મી માર્ચે ફોજ ઝાંસીથી માત્ર ૧૯ માઇલ દૂર હતી અને કોઇ પણ ઘડીએ ઝાંસી પર હુમલો થવાનો હતો પણ ત્યાં એમને ગવર્નર જનરલનો હુકમ મળ્યો કે ઝાંસીની વાત પછી, હમણાં ચરખારી તરફ જાઓ. એનો રાજા અંગ્રેજોનો મિત્ર હતો અને તાંત્યા ટોપેએ એના પર હુમલો કર્યો હતો., એટલે તાંત્યાને હરાવવાનો હતો. પણ હેમિલ્ટને કહ્યું કે ચરખારી ૮૦ માઇલ દૂર છે એટલે ઝાંસી પર પહેલાં કબજો કરી લેવો જોઈએ. ૨૦મી માર્ચે ફોજ ઝાંસીની તદ્દન નજીક આવી ગઈ.ઝાંસીનો કિલ્લો ઊંચાઈ પર બન્યો હતો અને બહુ મજબૂત હતો. એની દીવાલ એટલી પહોળી હતી કે આખી તોપ એના પરથી લઈ જઈ શકાતી. કિલ્લાની ફરતે ખાઈ હતી એટલે હુમલાખોર માટે કિલ્લામાં ઘૂસવું સહેલું નહોતું. રાણી પાસે ૫૧ તોપો હતી જેમાંથી કડકબિજલી, ઘનગરજત અને ભવાનીશંકર નામની તોપોને તો લોકકવિઓએ અમર બનાવી દીધી છે. કિલ્લા પર મોરચાબંધી કરવાનું અને દારૂગોળો લાવવા-લઈ જવાનું કામ સ્ત્રીઓ કરતી હતી!
૨૧મી માર્ચે હ્યૂ રોઝે કિલ્લાને ચારે બાજુથી ઘેરી લીધો અને ક્યાંયથી પણ મદદ કિલ્લામાં ન પહોંચે તે માટે બધા રસ્તા બંધ કરી દીધા. કિલ્લાની અંદરની હીલચાલ જોવા માટે એક ઊંચી ટેકરી પર દૂરબીન પણ ગોઠવી દીધું. એક તારઘર પણ ઊભું કર્યું. એ જ સવારે બ્રિગેડિયર સ્ટૂઅર્ટ પણ પોતાની સેના લઈને આવી મળ્યો.૨૩મી માર્ચે અંગ્રેજી ફોજે હુમલો શરૂ કર્યો પણ રાણીની ફોજે જડબાતોડ જવાબ આપ્યો તેમાં અંગ્રેજોના હોશકોશ ઊડી ગયા. બીજા દિવસની પરોઢે અંગ્રેજી ફોજે ૩૦૦ તોપો કિલ્લાની ફરતે ગોઠવી પણ ઉપરથી ઘનગરજતના ગોળાઓ પડતાં અંગ્રેજી ફોજના પગ ઊખડી ગયા. ૨૪મી માર્ચે અંગ્રેજોએ ભારે હુમલો કર્યો તેમાં ઝાંસીના તોપચીઓ માર્યા ગયા અને તોપો ગરજતી બંધ થઈ. કિલ્લાની રક્ષણ વ્યવસ્થા પશ્ચિમ બાજુથી નબળી હતી. કોઈ જાણભેદુએ અંગ્રેજી ફોજને પશ્ચિમ બાજુએથી હુમલો કરવાની સલાહ આપી.
રાણીના રણકૌશલને કારણે ૩૧મી માર્ચ સુધી તો અંગ્રેજી ફોજ જીતનું સપનું જોઈ શકે એમ નહોતી. બીજી બાજુથી તાંત્યા ટોપે પણ વીસ હજારની સેના લઈને રાણીની મદદે આવી પહોંચ્યો. હ્યૂ રોઝ પાસે બન્ને સામે લડવા જેટલી તાકાત નહોતી. પરંતુ ચરખારી પર જીત મેળવ્યા પછી તાંત્યાની સેના બેદરકાર બની ગઈ હતી અને એનો પરાજય થયો. તાંત્યાના દોઢ હજાર માણસો માર્યા ગયા અને એને તોપો જેવો ભારે સરંજામ છોડીને કાલપી ભાગવું પડ્યું.
લડાઈના અગિયારમાં દિવસે રાણીએ પોતાના સરદારોને ઇનામો આપીને બહુ પોરસાવ્યા. બીજી બાજુ કિલ્લાની અંદર મહેલો અને મંદિરોને ભારે નુકસાન થયું હતું. અંતે પાયદળ સેનાને કિલ્લાની અંદર ઘૂસવામાં સફળતા મળી. હાથોહાથની લડાઈ થઈ તેમાં બન્ને પક્ષે ભારે જાનહાનિ થઈ.
હવે રાણી માટે ખરાખરીનો ખેલ હતો. એણે ખુલ્લી તલવાર હાથમાં લીધી અને પોતાના પંદરસો પઠાણ સૈનિકોની આગેવાની લઈને દક્ષિણના દરવાજેથી હુમલો કર્યો પણ અંતે એ પાછી ચાલી આવી. આ બાજુ શહેરમાં અંગ્રેજી ફોજે પાંચ વર્ષના બાળકથી માંડીને એંસી વર્ષના વૃદ્ધ, જે સામે મળ્યા તેમને ઝાટકે દીધા. એમણે ભારે લૂંટ મચાવી અને રાણીના મહેલમાંથી બધું લૂંટી લીધું.
હવે રાણી પાસે કોઈ ઉપાય નહોતો. એણે બધા સરદારોને બોલાવીને કહ્યું કે પોતે આત્મહત્યા કરશે અને બાકીના સૌ પોતાના બચાવની વ્યવસ્થા કરી લે. પણ સૌની સલાહથી એ પુરુષ વેશમાં, દામોદર રાવને પીઠ પાછળ બાંધીને કાલપી તરફ નીકળી ગઈ. રાણી સાથે સૈનિકોની એક નાની ટુકડી પણ હતી. બીજા દિવસે પાંચમી ઍપ્રિલની સવારે અંગ્રેજ ફોજ કિલ્લામાં આવી ત્યારે એનો સામનો કરનાર કોઈ નહોતું.
કાલપી પહોંચતાં માર્ગમાં એ થાક ઉતારવા અને પુત્રને ખવડાવવા રોકાઈ ત્યાં વૉકર એનો પીછો કરતો આવ્યો. રાણી તરત ભાગી પણ વૉકર છેક રાણીની લગોલગ પહોંચી ગયો. રાણીએ એ તલવારના એક ઘા સાથે એને જખમી કરી દીધો, એ ઘોડા પરથી નીચે પડ્યો અને રાણી આગળ નીકળી ગઈ. રાતે બાર વાગ્યે લક્ષ્મીબાઈનો ઘોડો કાલપી પહોંચ્યો.
કાલપીની લડાઈ
૧૮૫૭ના જૂનમાં બળવો શરૂ થયો ત્યારે ઝાંસી અને કાનપુરના વિદ્રોહીઓ કાલપી આવી ગયા હતા. ત્યાંના એક ડેપ્યુટી કલેક્ટરને મારીને એમણે કાલપીમાંથી અંગ્રેજ રાજનો અંત આણી દીધો હતો. અહીં નાનાસાહેબના નાના ભાઈ રાવ સાહેબનો મુકામ હતો. આથી રાણીને આ સ્થાન ફાવે તેમ હતું. આશ્ચર્ય એ વાતનું છે કે અંગ્રેજોએ ઝાંસીને ઘેરો ઘાલ્યો ત્યારે રાવસાહેબે કેમ મદદ ન કરી.
હ્યૂ રોઝ પણ કિલ્લાઓ જીતતો કાલપી ભણી આવતો હતો. કાલપીમાં કર્નલ મૅક્સવેલ એક શીખ પલટન સાથે એને મળવાનો હતો. કાલપીની લડાઈમાં લક્ષ્મીબાઈ ઘોડાની લગામ મોઢામાં અને બે હાથે તલવાર વીંઝતી દુશ્મનની તોપો સુધી લડતી પહોંચી ગઈ. એના અદમ્ય સાહસથી બીજા સરદારોને પણ જોશ ચડ્યું. પરંતુ પેશવાની સેના જલદી હિંમત હારી બેઠી અને અંગ્રેજ ફોજ બમણા જુસ્સાથી હુમલા કરવા લાગી.૨૪મી એપ્રિલે અંગ્રેજી ફોજે કાલપી સર કરી લીધું. કિલ્લામાં તાંત્યાટોપેની મહેનતથી લડાઈનો ભારે સરંજામ એકઠો થયો હતો તે બધો અંગ્રેજી ફોજના હાથમાં આવી ગયો.
ગ્વાલિયરની લડાઈ
કાલપીનું પતન થતાં લક્ષ્મીબાઈ અને રાવ સાહેબ ગ્વાલિયર તરફ નીકળી ગયાં અને રસ્તામાં ગોપાલપુર ગામે રોકાયાં. તાંત્યા પણ એમને ત્યાં જ મળ્યો. પેશવાનો મિત્ર અને વિદ્રોહી બાંદા નવાબ પણ ત્યાં જ આવી ગયો. .આગળ શું કરવું એ સમજાતું નહોતું પણ રાણી લક્ષ્મીબાઈએ સલાહ આપી કે કિલ્લો હાથમાં ન હોય તો લડી ન શકાય. એટલે બધા ગ્વાલિયર તરફ રવાના થયા. ગ્વાલિયરના જિયાજીરાવ સિંધિયા અને કંપની વચ્ચે સારા સંબંધ હતા. કંપની રાજમાં ગ્વાલિયર એક અગત્યની કડી જેવું હતું. પરંતુ ગ્વાલિયરમાં ગોઠવાયેલી ફોજના હિન્દી સિપાઈઓ અને ખુદ સિંધિયાની દસ હજારની ફોજમાં અંગ્રેજો સામે ઊકળાટ હતો અને વિદ્રોહની આગ અહીં સુધી પહૉંચી હતી. એમાં સિંધિયાએ અંગ્રેજ કુટુંબોને સહી સલામત આગરા પહોંચાડી દીધાં હતાં.
બળવાખોરો સિંધિયાનું મન કળી નહોતા શકતા એટલે એમણે ત્રણસોની એક ટૂકડી બનાવીને જિયાજી રાવને જાણ કરી કે તેઓ આગરા પર હુમલો કરવા માગે છે. સિંધિયાએ એમાં મદદ કરવાની ના પાડી દેતાં એની અંગ્રેજ તરફી નીતિ જાહેર થઈ ગઈ.
આ બાજુ રાવસાહેબ અને રાણી લક્ષ્મીબાઈએ સિંધિયાને મિત્રભાવે લખ્યું અને દક્ષિણ તરફ જવામાં એની મદદ માગી, બીજી બાજૂથી તાંત્યાએ એના લશ્કરમાં ઘૂસીને વિદ્રોહ માટે સિપાઈઓને તૈયાર કર્યા. સિંધિયાએ વિદ્રોહીઓ સામે લડવાની તૈયારી કરી લીધી.
જૂનની પહેલી તારીખે સિંધિયાએ પોતે જ ફોજનું સુકાન સંભાળ્યું અને તાંત્યાની ફોજ પર તોપમારો કર્યો. રાવસાહેબની ફોજ એમ માનતી હતી કે તોપગોળા તો એમના સ્વાગત માટે ફેંક્યા છે. પરંતુ રાણી લક્ષ્મીબાઈને સ્થિતિ સમજાઈ ગઈ અને એમણે ગ્વાલિયરના સૈન્ય પર જોરદાર હુમલો કર્યો. સિંધિયાની મોટા ભાગની સેના તો સિંધિયાને છોડી ગઈ પણ જિયાજી રાવે પોતે થોડા અંગરક્ષકોની મદદથી લડાઈ ચાલુ રાખી. બન્ને પક્ષો વચ્ચે ભારે તલવારબાજી થઈ, અંતે જિયાજી રાવે પીછેહઠ કરી અને અંગ્રેજોની આગરાની ગૅરિસનને આશરે પહોંચી ગયા. વિદ્રોહીઓએ ગ્વાલિયરમાં પ્રવેશ કર્યો. ફોજ તો પહેલાં જ મનથી વિદ્રોહીઓ ભેગી થઈ ગઈ હતી. તાંત્યાની ફોજી ટૂકડી કિલ્લા પાસે પહોંચી ત્યારે સિંધિયાના સરદારોએ જાતે જ દરવાજા ખોલી દીધા.
હ્યૂ રોઝ ઝાંસી અને કાલપીના વિજયને માણી શકે તે પહેલાં એને ગ્વાલિયરના પતનના સમાચાર મળ્યા. એણે તરત ગ્વાલિયર પર હુમલાની તૈયારી કરી દીધી. એની ફોજ ગ્વાલિયરની નજીક પહોંચી આવી ત્યાં સુધી રાવસાહેબ કે તાંત્યા ટોપેને એની ખબર પણ ન
પડી. ૧૬મી જૂને હ્યૂ રોઝના ઓચિંતા હુમલા સામે વિદ્રોહીઓની ફોજ વેરણછેરણ થઈ ગઈ. હવે રાણી લક્ષ્મીબાઈએ સુકાન સંભાળી લીધું અને ફરી બધાને લડવા માટે તૈયાર કર્યા.
રાણીનો અંત
૧૭મી જૂને અંગ્રેજોની સેના આગળ વધી કે તરત જ રાણીએ તોપમારો શરૂ કરી દીધો. અંગ્રેજોને પીછેહઠ કરવી પડી. પરંતુ એ તો માત્ર થોડા વખત માટે જ. એમણે ફરી સજ્જ થઈને હુમલો કર્યો. આ વખતે રાણીની ફોજના પગ ડગમગવા લાગ્યા. બીજા દિવસે પણ ભારે લડાઈ ચાલી. ત્રીજા દિવસે ૧૯મી તારીખે રાણી અને એની એક દાસી પુરુષ વેશમાં યુદ્ધના મેદાનમાં ઊતરી પડ્યાં. એમણે ઘણાને કાપી નાખ્યા પણ એક તલવારનો ઘા એના માથાના જમણા ભાગ પર પડ્યો. રાણીની આંખ બહાર નીકળી આવી પણ એ તે પછી પણ ઘોડો દોડાવતાં કોટે કી સરાય ગામે પહોંચી ગયાં.
૧૯મી જૂન ૧૮૫૮ના દિવસે આ વીરાંગના મૃત્યુની ગોદમાં વિલય પામી. ખરું જોતાં એ માત્ર રાણીનો નહીં. ૧૮૫૭ના વિદ્રોહનો પણ અંત હતો.
સંદર્ભઃ
૧. Rani Lakshmibai of Jhansi, Shyam Narayan Sinha, Chugh Publications, Allahabad, 1980 (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)
૨. झांसी की रानी (ऐतिहासिक उपन्यास) वृंदावन लाल वर्मा, मयूर प्रकाशन, झांसी/दिल्ली. छठ्ठा संस्करण,1956 (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)
૩. झांसी की रानी लक्ष्मीबाई, दत्तात्रेय बलवंत पारसनीस (मराठी से हिंदी में अनुवाद) गांधी हिन्दी पुस्तक भंडार, साहित्य भवन जान्स्टनगंज, प्रयाग. दूसरा संस्करण,1925. (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)
૪. કરજો યાદ કોઈ ઘડી…શહીદોના પત્રો. (મૂળ હિન્દી ‘યાદ કર લેના કભી…શહીદોં કે ખત’નો અનુવાદઃ દીપક ધોળકિયા) પ્રકાશન વિભાગ, ભારત સરકાર, ૧૯૯૭.
દીપક ધોળકિયા
વિજાણુ સંપર્ક ટપાલ સરનામુંઃ: dipak.dholakia@gmail.com
બ્લૉગ સરનામું: મારી બારી
-
શ્યામવર્ણી હીમસુંદરી અને શ્યામ મૂળની મત્સ્યકન્યા
ફિર દેખો યારોં
બીરેન કોઠારી
“હે દેવ! મને એવી સુંદર દીકરી આપો કે જેની ત્વચા હીમ જેવી શ્વેત, હોઠ રક્ત જેવા લાલ અને વાળ અબનૂસ જેવા કાળા હોય.” આ વાક્ય પરથી જ ખ્યાલ આવી જાય કે વાત ‘સ્નોવ્હાઈટ’ની થઈ રહી છે.
અસલમાં જર્મનીની આ પરીકથા ઓગણીસમી સદીમાં ‘સ્નોવ્હાઈટ એન્ડ સેવન ડ્વાર્ફ્સ’ લખાઈને પ્રકાશિત થઈ હતી. પણ તેને કદાચ વિશ્વવ્યાપી ખ્યાતિ મળી ૧૯૩૭માં રજૂઆત પામેલી વૉલ્ટ ડિઝનીની એનિમેશન ફિલ્મ દ્વારા. આ વાર્તા પાઠાંતરે અનેક દેશોમાં પ્રચલિત છે. આજકાલ આ વાર્તા ફરી એક વાર સમાચારમાં ચમકી છે. તેનું કારણ ઝટ માન્યામાં ન આવે એવું, સાવ જુદું જ છે.
વૉલ્ટ ડિઝની કંપની નવેસરથી ‘સ્નોવ્હાઈટ એન્ડ સેવન ડ્વાર્ફ્સ’ ફિલ્મનું નિર્માણ કરી રહી છે, પણ તે એનિમેશન ફિલ્મ નથી, બલ્કે વિવિધ કલાકારોને લઈને બનાવાઈ રહી છે. અહેવાલ અનુસાર સ્નોવ્હાઈટની મૂળ કથામાં પણ સમયાનુસાર અને સમયોચિત ફેરફાર કરવામાં આવ્યા છે. આ ફિલ્મમાં સ્નોવ્હાઈટને દુ:ખિયારી રાજકુંવરી તરીકે નથી ચિતરાઈ કે જે રાજકુંવરની રાહ જોઈ રહી હોય.
ફિલ્મમાં સ્નોવ્હાઈટનું પાત્ર રેચલ ઝેગ્લર નામની દક્ષિણ અમેરિકન અભિનેત્રી ભજવી રહી છે. અને આખો વિવાદ આ અભિનેત્રીની પસંદગીનો જ છે. રેચલ દક્ષિણ અમેરિકન હોવાને કારણે સામાજિક પ્રસારનાં માધ્યમો પર વંશીય ટીપ્પણીઓનો ભોગ તેમણે બનવું પડ્યું છે. તેમને ટ્રોલ કરવામાં આવી રહ્યાં છે. સાવ સીધીસાદી, મનોરંજક અને કંઈક અંશે બોધદાયક એવી આ વાર્તા પરથી અત્યંત સફળ ફિલ્મ બની ચૂકી છે. હવે ફરી વખત તે બનાવવામાં આવે અને તેણે કેટલાક લોકોના રોષનો ભોગ બનવું પડે એ વર્તમાન સમયની તાસીર છે. સ્નોવ્હાઈટ જેવી હીમસુંદરીની ભૂમિકામાં કોઈ દક્ષિણ અમેરિકન અભિનેત્રીને લેવામાં આવે એ બાબત જ કેટલાક લોકો જીરવી શકતા નથી.
રેચલ ઝેગ્લર = સ્નોવ્હાઈટ તસવીર – નેટ પરથી આ અગાઉ પણ એક પરીકથા પરથી બની રહેલી ફિલ્મે આવા વિવાદનો સામનો કરવાનો આવ્યો હતો. હાન્સ ક્રિશ્ચિઅન એન્ડરસનની ખ્યાતનામ વાર્તા ‘ધ લીટલ મરમેઈડ’ પરથી ડિઝનીએ એ જ નામની એનિમેશન ફિલ્મ બનાવી હતી. આ વાર્તા પર આધારિત લાઈવ એક્શન ફિલ્મ મે, ૨૦૨૩માં રજૂઆત પામી. પણ તેના મુખ્ય કલાકારોની ઘોષણા અગાઉ 2019માં કરવામાં આવી હતી. તેમાં મત્સ્યકન્યા એરિઅલના મુખ્ય પાત્ર માટે આફ્રિકન મૂળની અમેરિકન અભિનેત્રી હાલી બેલીની પસંદગી કરવામાં આવી હતી. આ ઘોષણાને પગલે પણ કેટલાક લોકોએ કકળાટ મચાવ્યો હતો.
ગોરી ત્વચા સર્વોત્તમ અને સર્વોચ્ચ હોવાની માનસિકતા આ પ્રકારના વિવાદ અને વિરોધ પાછળ કારણભૂત હતી. શ્યામરંગી ત્વચા પ્રત્યેનો અભાવ લગભગ સાર્વત્રિક હોય એમ જણાય છે, જે વખતોવખત એક યા બીજી રીતે છતો થતો રહેતો હોય છે. સંબંધિત પાત્ર માટે કલાકારની પસંદગી તેની યોગ્યતાના બળે કરવામાં આવે છે, નહીં કે તેના વંશીય મૂળના આધારે. આ ઉપરાંત ફિલ્મનિર્માતાઓ માટે ફિલ્મનું નિર્માણ એક વ્યવસાય છે, જેમાં અઢળક નાણાંનું રોકાણ થતું હોય છે. આથી માત્ર ને માત્ર વિવાદ ઊભો કરવા માટે આ પ્રકારે પસંદગી કરાતી હોય એ ગળે ઊતરે એવી વાત નથી.
થોડા મહિના અગાઉ ‘નેટફ્લિક્સ’ પર ચાર ભાગમાં મૂકાયેલી દસ્તાવેજી શ્રેણી ‘ક્વિન ક્લિઓપેટ્રા’માં ઈજિપ્તની કુંવરી ક્લિઓપેટ્રાની ભૂમિકા કરતી અભિનેત્રીની પસંદગીનો પણ વિરોધ થયો હતો. શ્યામવંશીય મૂળની બ્રિટિશ અભિનેત્રી અડેલ જેમ્સના ભાગે એ ભૂમિકા ફાળવવામાં આવી હતી. ઈજિપ્તવાસીઓને આ બાબતે ગંભીર વાંધો પડ્યો હતો.
સ્નોવ્હાઈટની આ ફિલ્મમાં નિર્માતાઓ દેખાવ અને તેને લગતી બીબાંઢાળ માન્યતાઓ તોડવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યા હતા. વાર્તામાં મહત્ત્વનાં પાત્ર એવા સાત વેંતિયાઓને બદલે સામાન્ય કદકાઠીના કલાકારોને લેવાનો નિર્ણય લીધો. અલબત્ત, આ નિર્ણયે કુદરતી રીતે ઠીંગણા હોય એવા કલાકારોના સમુદાયમાં અસંતોષ પેદા કર્યો અને તેમને લાગ્યું કે એમ કરવાથી તેમના સમુદાયની રોજગારીને જે મર્યાદિત તકો છે એ પણ છીનવાઈ રહી છે.
આ પ્રકારના સમાચાર જાણવામાં આવે ત્યારે એ બાબતનું વારેવારે ભાન થતું રહે છે કે માનવ ભલે ને ગમે એટલી વૈજ્ઞાનિક પ્રગતિ કરે, ભેદભાવના મૂળિયાં એટલાં ઊંડે સુધી ઊતરેલાં છે કે તે એ માટેનું કોઈ પણ કારણ શોધી કાઢશે.
આપણો દેશ ભેદભાવ બાબતે અનેકગણો આગળ છે. અહીં ન્યાતજાતના ભેદભાવથી લઈને ધર્મ આધારિત ભેદભાવ વચ્ચેની વ્યાપક શ્રેણી અમલમાં છે. આ ભેદભાવનું પણ જાણે કે રાષ્ટ્રીયકરણ કરાયેલું છે. એક સમયે કોંગ્રેસનું શાસન હતું ત્યારે લઘુમતિ કોમ એટલે કે મુસ્લિમો તરફનો તેનો પક્ષપાત જાણીતો હતો. તેની પ્રતિક્રિયારૂપે તેના વિરોધ પક્ષ એવા ભા.જ.પે. મુસ્લિમદ્વેષને વ્યાપક બનાવ્યો. આમ, શાસક બદલાયા, પરિસ્થિતિ બદલાઈ, પણ તેનો લાભ શાસકોને જ થયો, અને નાગરિકો નુકસાનમાં જ રહ્યા. વર્તમાન સમયમાં વિવિધ સમુદાય વચ્ચેના ભેદભાવ વધુ ને વધુ પ્રગટ બની રહ્યા છે, અને તે ચિંતાનો નહીં, ગૌરવનો વિષય ગણાય છે.
અમેરિકામાં વંશીય ભેદભાવ સાવ નથી એમ કહી ન શકાય, પણ ફિલ્મમાં કલાકારોની પસંદગી જેવી બાબતે કેટલાક લોકો દ્વારા કરાતો વિરોધ દર્શાવે છે કે લોકોના માનસમાં તે ઊંડે સુધી જડ ઘાલી ગયેલો છે. ભલે આવો વિરોધ કરનારાઓની સંખ્યા ઓછી હોય, પણ એ વર્ગ બોલકો હોય છે. તેમને પોતાની આવી માન્યતા બદલ શરમ નહીં, ગૌરવ હોય છે. માનવ એક માત્ર એવું પ્રાણી છે કે જે સમાનતાની વાતો કરે છે, પણ સમાનતા તેને ગમતી નથી. તેને કોઈ પોતાની ઉપર જોઈએ, કાં પોતાની નીચે. સમાનતાનો મહિમા કરતા વિવિધ વાદનું અસ્તિત્વ આ જ કારણે છે.
‘ગુજરાતમિત્ર’માં લેખકની કૉલમ ‘ફિર દેખો યારોં’માં ૨૧ – ૦૯ – ૨૦૨૩ના રોજ આ લેખ પ્રકાશિત થયો હતો.
શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી) -
કલમના કસબી : કનૈયાલાલ મુનશી – આત્મકથા: સ્વપનસિદ્ધિની શોધમાં – ૨
પુસ્તક પરિચય
રીટા જાની
સ્વપ્ન એ માનવીની મનોભૂમિના પ્રદેશમાં અંકુરિત થતું વૃક્ષ છે. જ્યારે માનવીની દૃષ્ટિ ક્ષિતિજને આંબે છે ત્યારે સ્વપ્ન પ્રદેશ શરૂ થાય છે. સ્વપ્ન એ વર્તમાનની કંઇક વિશેષ છે. અને તેથી જ માનવી સ્વપ્નસિદ્ધિની શોધમાં નીકળી પડતો હોય છે. સ્વપ્નસિદ્ધિ એ આકાંક્ષા અને વાસ્તવનું મિલનબિંદુ છે. ગત અંકમાં આપણે વાત શરૂ કરી હતી મુનશીની આત્મકથા “સ્વપ્નસિદ્ધિ શોધમાં” પુસ્તકની. ત્યારે આપણા મનમાં જે અનેક પ્રશ્નો ઉદભવ્યા તેના જવાબો એક પછી એક જોઈએ.
અખો કહે છે એમ હસવું ને લોટ ફાકવો એ બે સાથે ન બને. પ્રેમમાં પણ એવું જ છે. પ્રેમમાં લોકલાજનો ભય ન હોય અને લોકનિંદાની શરમ ન હોય. ઉત્કટતા અને તીવ્રતા વગર પ્રેમ શક્ય નથી. પ્રણયના અનુભવે સ્વૈરવિહારી મુનશીના જીવનમાં મેઘધનુષના રંગ લાવી દીધા હતા. યુરોપનો મોહ તો હતો જ, ત્યાંના સાહિત્યસ્વામીઓએ મુનશીની કલ્પના અને કલાદૃષ્ટી સમૃદ્ધ કર્યા હતા. મુનશી, તેમના પત્ની લક્ષ્મી અને પ્રિયતમા લીલાવતી સાથે સ્ટીમરમાં બેસી યુરોપના પ્રવાસે નીકળ્યા. લીલાએ પોતાની નોંધમાં લખ્યું. “થોડા મહિના માટે સંવાદી આત્મા સાથે સહજીવન. આવું સુખ થોડા દિવસ મળે તોય બધું હોમી દીધેલું સાર્થક”. મુનશીની સૌંદર્ય અનુભવવાની શક્તિ – રસવૃત્તિ- સુક્ષ્મ બની ગઈ હતી. જગત ક્ષણે ક્ષણે નવીનતા પ્રાપ્ત કરતું હતું. ચારે તરફ સમુદ્ર અને વ્યોમ એક થયેલા દેખાય, એ પર કૌમુદી મીઠી અસ્પૃશ્ય મોહકતા પ્રસારે, એ મોહકતામાં સૂર્યાસ્તના સૌંદર્યનો અનુભવ- ભૂમધ્ય સમુદ્રના ઉછાળામાં પણ અદ્ભુત આનંદ હતો. ત્યાં વાયુ મદમત્ત થઈ વાતો, ત્યાં ફીણના પ્રવાહમાં રંગનાં મેઘધનુષ્ય દેખાતા, ત્યાં સ્વર્ગનું વાતાવરણ પ્રસરતું ને અવર્ણનીય આહ્લાદ રગરગમાં પ્રસરતો. સમુદ્રના તરંગોમાં મુનશીને કલ્પનાતરંગોના પડઘા સંભળાતાં. સ્થૂળ દેહે મુનશી, લક્ષ્મી અને લીલાવતી – ત્રણે જણ સવારસાંજ ફરતાં, વાતો કરતાં, ખાતાં, પીતાં ને મોજ કરતાં. ને મુનશીનો સુક્ષ્મ દેહ ઉલ્લાસની પાંખે સ્વૈરવિહાર કરતો. યુરોપની મુસાફરીમાં રૂપાળી લક્ષ્મીના શ્વેત રંગમાં મોહક લાલાશ આવી હતી.યુરોપ પાસે કુદરતી સૌન્દર્ય છે, સમૃદ્ધ સાહિત્ય અને કલાનો વારસો છે, ધાર્મિક અને ઐતિહાસિક સ્મારકો ને મહાલયો છે, જગવિખ્યાત ચિત્રો, સ્થાપત્યો અને ઓપેરા પણ છે. પ્રવાસ માટેનું એક મોહક અને આકર્ષક સ્થાન. મેં અને તમે પણ યુરોપ જોયું હોય, પણ મુનશીની દૃષ્ટિએ યુરોપ જોવું ને તેમના શબ્દો દ્વારા તેને માણવું એ એક લ્હાવો છે. એડન, બાબેલમાંડળની સામુદ્રધુની, વિશ્વકર્માને ટપી જવાનો ઉત્સાહ દેખાડતી સુએઝ કેનાલ, બ્રિંડીસી, ગ્રીક ને રોમન શિલ્પકૃતિઓનો અદ્ભુત કલા ઇતિહાસ ધરાવતું યુરોપનું રમણીયતમ નગર નેપલ્સ, જ્વાળામુખી વિસુવિયસ અને લાવારસમાં દટાયેલા પોંપીઆઈની મુલાકાત બાદ તેઓ રોમ પહોંચ્યા. સનાતન રોમ વિશે તેમણે ઇતિહાસ ને નવલકથામાં જે વાંચ્યું હતું તે જોઈ મુનશીની ઐતિહાસિક કલ્પનાના ઘોડા ચારે પગે ઉછળતા ચાલ્યા. પીટરના દેવાલયનું સ્થાપત્ય જોઈ સૌન્દર્ય અને ભવ્યતા વચ્ચેનો ભેદ સમજાયો. વેટિકનમાં સૈકાઓના કલાસ્વામીઓના ચિત્રો, શિલ્પકૃતિઓ ધરાઈને જોઈ સાથે નામદાર પોપનાં દર્શન પણ કર્યા.
રોમથી તેઓ પહોંચ્યા ફ્લોરેન્સ, જે મુનશીને મન પ્રણયનું પાટનગર હતું. રોમિયો ને જુલીયટની ભૂમિ, મહાકવિ દાંતે રસગુરુ ગોએથે, જગદગુરુ માઈકલ એન્જેલો ને સર્વગ્રાહી સ્વામી લિયોનાર્ડો દ વિન્ચીની ભૂમિ. બહુ જોયું, બહુ ફર્યા ને આખરે નોંધ્યું : “દેવાલયોનો અભરખો ને અપચો. કલાદૃષ્ટીની એકદેશીયતા. ખ્રિસ્તની મૂર્તિના એકધારાપણાથી આવેલો કંટાળો.” ત્યાંથી વેનિસ, મિલાન અને કોમો ગયા. મુસાફરીનો પ્રથમ ઉત્સાહ જતો રહ્યો હતો. નવા નવા દ્રશ્યોની મોહિની પણ ઓછી થઈ હતી. સાહચર્યમાંથી ઘણીવાર નિરાશાના કરુણ સૂર સંભળાતાં ગયા. કોમોનું રમણીય સરોવર, લ્યુગાનોના નાના શ્રુંગોના રંગની રમણીયતા માણતા, આત્માના સંગીત અને અવાજના સંગીતની તુલના કરતાં તેઓ લ્યુસર્ન આવ્યા, જેને તેઓ તેમની યાત્રાનું પરમધામ માનતા હતાં.
…. અને સ્વપ્નસિદ્ધિની શોધમાં નીકળેલ મુનશીની સહયાત્રામાં આપણને પણ પ્રશ્ન થાય કે શું ઇતિહાસનીઅટારી એ સ્વપ્નપ્રદેશનો અંત છે? ઇટાલીની ઇતિહાસયાત્રાના અંતમાં સ્વપ્નની પૂર્ણતા મળી શકે? સ્વપ્ન એ ક્ષિતિજ છે, જ્યાં માનવી ઝંખે છે પૂર્ણતા…પણ પૂર્ણવિરામ હંમેશા અનેક અલ્પવિરામનો સરવાળો હોય છે અને તેથી જ મુનશીની સાથે આપણે પણ એક અલ્પવિરામ પર છીએ …પણ મંઝિલ છે સ્વપ્નની પૂર્ણતા તરફ, સ્વપ્નસિદ્ધિ તરફ…
આવતા અંકે એક નવા પ્રદેશ તરફ…
સુશ્રી રીટાબેન જાનીનું વીજાણુ ટપાલ સંપર્ક સરનામું: janirita@gmail.com
-
મંઝિલ વગરની સફર
પુસ્તક પરિચય
આઝાદી સમયની જીવનશૈલી અને માનવીય સંબંધોની ગૂંથણીનો હળવાશભર્યો દસ્તાવેજ પરેશ પ્રજાપતિ
સામાન્ય સમજણ અનુસાર કોઇ ઉચ્ચતમ સિદ્ધિ મેળવી હોય એ પોતાનાં જીવન વિશે કશું લખે, જેથી અન્યોને પ્રેરણા મળી રહે! વ્યક્તિના જીવનમાં સંઘર્ષો અથવા અણધાર્યા વળાંકો હોય તો એ લખવા માટેની દાવેદારી પાકી મનાય. જો કે પુસ્તક ‘મંઝિલ વગરની સફર’ના આલેખક ડૉ. યોગેશ પુરોહિત જીવનના સ્વાભાવિક ક્રમમાં બાળકમાંથી કિશોર અને યુવાન થયા. શિક્ષણના સ્વાભાવિક ક્રમમાં તેમણે ઉચ્ચ શિક્ષણ પ્રાપ્ત કર્યું અને નોકરી મેળવી; લગ્ન કર્યું અને સંસાર માંડ્યો. નથી તેમના જીવનમાં કોઈ મોટા સંઘર્ષો કે નથી ચોક્કસ ધ્યેય હાંસલ કરવાની ધખના. બલકે, યોગેશભાઇની જીવનસફર ‘જો મિલ ગયા ઉસી કો મુકદ્દર સમઝ લીયા’ની ફિલસુફી પર આગળ ધપતી જણાય છે. જેમ કે, તેમનો ઝુકાવ ભાષા તરફ પણ નોકરી ઝડપથી મેળવવાના હેતુથી ભણ્યા અર્થશાસ્ત્ર અને આંકડાશાસ્ત્ર. પોસ્ટ ગ્રેજ્યુએશનમાં તો ઇતિહાસ ભણ્યા! પીએચ.ડી. કરવાની ઇચ્છા હતી મોનેટરી ઇકોનોમિકસમાં, પણ કર્યું લેબર ઇકોનોમિક્સમાં! નોકરીઓ પણ અલગ અલગ કરી. આમ, તેમની સફર અનિશ્ચિતતાના પથ પર આગળ ધપતી રહી. તેથી જ યોગેશભાઇએ તેને ‘મંઝિલ વગરની’ કહી છે. જો કે, યોગેશભાઇનો જન્મ(૧૯૪૧) આઝાદી પહેલાંના રાજપીપળા સંસ્થાનમાં થયો હોવાથી તેમની સ્મરણકથામાં એ સમયનું પ્રતિબિંબ ઝિલાયું છે.
૧૬૨ પાનમાં આલેખાયેલી યોગેશભાઇની જીવનસફરના આલેખમાં તત્કાલિન રાજપીપળાનું, ચોક્કસ ખૂબીઓ ધરાવતી નગરની વિશિષ્ટ વ્યક્તિઓનું તેમજ પરસ્પર સંબંધોની ગૂંથણીનું વર્ણન વાંચવા મળે છે. ‘રાઇ, મેથી જેવી વસ્તુઓ દિવાસળીની પેટીઓમાં અને ચા- ખાંડ સિગારેટના ડબ્બામાં રહેતા.’ એ પરથી ઘરની પાતળી આર્થિક સ્થિતી વિશે ઠીક તાગ મળે છે. જો કે, જીવનના વિવિધ તબક્કે પિતાએ ઉભી કરેલી શાખ ઘણી ઉપયોગી નીવડ્યાના કિસ્સા તેમણે લાક્ષણિક શૈલીમાં આલેખ્યા છે.
પુસ્તકમાં કેટલાંક અભાવો સાથે જીવાતા ગ્રામ્યજીવનમાં ‘વન મેન આર્મી’ જેવા મકાનના પ્લાનિંગથી માંડી ઇન્ટીરીયર ડિઝાઈન સુધીનાં તમામ કામ સંભાળતા દલસુખ મિસ્ત્રી કે બાળકની જન્મકુંડળી બનાવવાથી માંડી તેનાં લગ્ન અને ભવિષ્યની બાબતો વિશે સેવા આપતા શિવપ્રસાદ જોષી જેવી વ્યક્તિઓનાં રસાળ પાત્રાલેખનો વાંચવા મળે છે. એ ઉપરાંત પુસ્તકમાં તે સમયની શિક્ષણ પ્રણાલી વિશે માર્મિક ચિતાર આપતાં તેમણે લખ્યું છે,- ‘છોકરો ભણે નહીં તો મારજો’ અને તોફાન કરે તો મારજો’ આ બે વાક્યોમાં મા- બાપની જવાબદારી પૂરી થઇ જતી અને શિક્ષકની જવાબદારી શરૂ થતી. એ સાથે શાળામાં સાહજિક રીતે પીરસાતા સામાન્ય જ્ઞાન તથા વિદ્યાર્થીની વ્યક્તિગત ધોરણે અપાતી જીવનોપયોગી ટિપ્પણીઓ પણ તેમણે નોંધી છે. પહેલી વખત શાળાએ જતી વખતે બાળકને મળતાં માનપાન અને બીજા દિવસે થતા વાસ્તવિકતાનો અહેસાસ, બેચલર લાઇફના પ્રસંગો તથા જમવાનું બનાવવાનાં વિવિધ પ્રયોગો સહિત અનેક મજેદાર આલેખનો વાંચવા મળે છે.
પૉલીસની કટિબદ્ધતાના એક કિસ્સામાં તેમણે નોંધ્યું છે કે પોતાની સાયકલ યોગ્ય સ્થળે પાર્કિંગ નહીં કરવા બદલ પોલીસે તેમને મેમો પકડાવ્યો હતો. એટલું જ નહીં, તેનો દંડ ન ભરતાં પોલીસ ઘેર આવીને વસૂલી ગઇ હતી! અમદાવાદી ખાસિયતનો પરિયચ આપતાં તેમણે લખ્યું છે કે ક્યાંય અકસ્માત વખતે લોકટોળું જામે એટલે પોલીસ લાયસન્સ ચેક કરવાનું શરૂ કરી દે. આ અવલોકનો જે- તે સમયની વાસ્તવિકતા ઉજાગર કરે છે.
યોગેશભાઇએ ભરૂચનો એક કિસ્સો નોંધ્યો છે કે તેમનાં ઇન્ટર્વ્યુની આગલી રાત્રે તે ભરુચ પહોંચ્યા ત્યારે રાત ક્યાં કાઢવી તે પ્રશ્ન ઊભો થયો. કોઈ સુવિધા ન હોવાથી તે સમયે પાંચબત્તી વિસ્તારની બંધ થવાની તૈયારી કરતી ‘ગાર્ડન રેસ્ટોરન્ટ’ પર તેમણે બળાપો કાઢ્યો ત્યારે એ માલિકે ચા- બિસ્કીટ ખવડાવ્યાં, બે ટેબલ ભેગાં કરી પથારી કરી આપી અને સવારે ગરમ પાણીથી નહાવાની સુવિધા પણ આપી. બદલામાં તેણે એટલું કહ્યું કે ભરૂચને વગોવશો નહી. આ કિસ્સો છે પોતાના નગર પ્રત્યે માન, વ્હાલ અને ઉજળી છાપનો!
તે સમયે પરસ્પર વિશ્વાસ અને એકબીજાને મદદ કરવાની ક્રિયા કેટલી સહજ હશે તે વિશે પુસ્તકમાં કેટલાક કિસ્સા છે. પુસ્તકમાં એક ઘટના વર્ણવાઇ છે કે જેમાં યોગેશભાઇ રાતની ટ્રેનમાં સફર કરતાં ડૉક્ટર દંપતીને પોતાને ત્યાં તેડી લાવે છે. યોગેશભાઇ અને તેમના મિત્રોનો પ્રેમ અને સહકાર જોઇ એ દંપતિ વધુ એક દિવસ રોકાવાનો નિર્ણય કરે છે. આ સંબંધે ગાઢ મૈત્રીનું સ્વરૂપ પકડ્યું અને આગળ જતાં યોગેશભાઇની એક વિદ્યાર્થીનીને દાક્તરી સારવારની તાત્કાલિક જરૂર ઊભી થઇ ત્યારે એ દંપતીએ ખડે પગે હાજર રહી મોંઘીદાટ સારવાર અને દવાઓ વિના મૂલ્યે પૂરી પાડી તેનો ઉપચાર કર્યો હતો! આ કિસ્સો અણમોલ મૈત્રીસંબંધનો હોવા ઉપરાંત ડૉ. યોગેશ પુરોહિતની મિત્રાચારી કેળવવાની આવડતનો પણ છે, કે જેનો બીરેન કોઠારીએ લખેલા પુસ્તકના આવકાર લેખ ‘ભેટમાં મળેલા મિત્ર અને તેમની મૈત્રી’માં પણ દિશાનિર્દેશ કર્યો છે.
પહેલી નજરે ‘ખાધું, પીધું ને રાજ કર્યું’ જેવી જણાતી તેમની આ સફરકથા અંગે ડો. યોગેશ પુરોહિતે નોંધ્યું છે કે, ‘‘કોલંબસની સફરની જેમ છેવટે મંઝિલ તો પ્રાપ્ત થઇ, ભલે નિયત સ્થળે નહીં, પણ અન્ય સ્થળે! મૂળ વાત તો સફરના આનંદની છે…’
આ સફર સાથે આઝાદી પહેલાંનો અને તરત પછીનો કાળખંડ અભિન્નપણે જોડાયેલો હોવાથી એ સમયગાળાનું જીવન,સમાજમાં જોવા મળતાં પરસ્પર હૂંફ અને પ્રેમ તથા નિસ્વાર્થભાવે મદદ કરવાની તત્પરતા વગેરે જેવાં ઉદાત્ત માનવીય ગુણોથી પણ વાચક અવગત થતો રહે છે.
પુસ્તકનું સુંદર આવરણ ચિત્ર યોગેશભાઇના પુત્ર પર્વ પુરોહિતે બનાવ્યું છે.
*** * ***
પુસ્તક અંગેની માહિતી:
મંઝિલ વગરની સફર:ડૉ. યોગેશ પુરોહિત
પૃષ્ઠસંખ્યા : 162 + 16
કિંમત : ₹ 300પ્રકાશક: ગીતા પ્રકાશન
પ્રાપ્તિસ્થાન: ડૉ. યોગેશ પુરોહિત, 59 સૌંદર્ય બંગલોઝ, સંત કબીર સ્કૂલ પાસે, વાસણા રોડ, વડોદરા – 390007
સંપર્કઃ +91 98981 28241
પુસ્તક પરિચય શ્રેણીના સંપાદક શ્રી પરેશ પ્રજાપતિનું વીજાણુ ટપાલ સંપર્ક સરનામું : pkprajapati42@gmail.com
-
અનોખા સમાજ સુધારક : નારાયણ ગુરુ
નિસબત
ચંદુ મહેરિયા
દેશનું સૌથી વધુ સાક્ષર રાજ્ય કેરળ વિકાસ અને માનવવિકાસમાં પણ અગ્રીમ છે. કેરળમાં જ સ્વતંત્ર ભારતની સૌ પ્રથમ સામ્યવાદી સરકાર ઈ.એમ. એસ. નાંબુદ્રીપાદના નેતૃત્વમાં રચાઈ હતી. પણ હાલનું પ્રગતિશીલ અને આધુનિક કેરળ ઓગણીસમી સદીમાં દેશના બીજા કોઈપણ રાજ્ય જેવું જ પછાત,અંધશ્રધ્ધાળુ, કુરીતિઓમાં ડૂબેલું અને ભેદભાવનું ભારખાનું હતું. તેમાં કથિત શૂદ્રો અને અતિશૂદ્રોની હાલત ભારે કફોડી હતી. વર્તમાનમાં અનુસૂચિત જાતિ કે દલિતો તરીકે ઓળખાતા પંચમવર્ણી અસ્પૃશ્યો પ્રત્યે અડવાની જ નહીં જોવાની પણ આભડછેટ પળાતી હતી. ગામના સાર્વજનિક સ્થળોએ તેમને પ્રવેશ મળતો નહોતો. મંદિરોમાં તો તે જઈ શકતા નહોતા પણ તેમના અલગ મંદિરો નાના અને ઘાસપાનના બનાવવા પડતા હતા. તેમાં હિંદુ દેવી-દેવતાઓની મૂર્તિ રાખી શકાતી નહોતી. આ અમાનવીય સ્થિતિથી ક્ષુબ્ધ થઈને જ સ્વામી વિવેકાનંદે તેમના ભારતભ્રમણ દરમિયાન આ પ્રદેશ જેવું અસ્પ્રુશ્યતાના આચરણનું પાગલપન બીજે ક્યાંય નહીં જોયાનું નોંધ્યું હતુ. .
તસવીર – નેટ પરથી ઓગણીસમી સદીમાં જન્મેલા નારાયણ ગુરુ (૧૮૫૬- ૧૯૨૮) જ આજના આધુનિક કેરળના પાયોનિયર છે. એજવા નામક શૂદ્ર ગણાતી જ્ઞાતિમાં જન્મેલા આ અનોખા સમાજસુધારક, ફિલસૂફ અને આધ્યાત્મિક ગુરુએ સમાજમાં પ્રવર્તતા જ્ઞાતિગત ભેદભાવો અને ધાર્મિક સંકીર્ણતાઓને પડકારી કેરળને આધુનિકતા તરફ દોર્યું હતું. ૨૦ ઓગસ્ટ ૧૮૫૬માં શિક્ષક પિતાને ત્યાં કેરળના નાનકડા ગામમાં નારાયણ ગુરુનો જન્મ. બાળસહજ જિજ્ઞાસા અને શરારત તેમનામાં હતી. અસ્પૃશ્યનો સ્પર્શ કરવાથી અપવિત્ર થવાય અને સ્નાન કરવું પડે તેવું માનનારાઓ સ્પૃશ્યોને અસ્પૃશ્યને અડીને પછી અડી આવે એવું એમનું શરારતી વર્તન એમના ભવિષ્યના યુગકાર્યનું ધ્યોતક હતું. વિચિત્ર પોષાકધારી સાધુને ચીડવતા અને પથ્થરો મારતા સાથી નિશાળિયાઓને અટકાવી ના શકતો આ બાળ નાણુ રડવા માંડે છે ત્યારે ભાવિમાં તેની કરુણા અને સહાનુભૂતિ કોના તરફ રહેશે તે પણ જણાઈ આવે છે. માતૃભાષા મલયાલમ ઉપરાંત સંસ્ક્રુત, તેલુગૂ અને તમિળમાં તેમણે મહારત હાંસલ કરી હતી. પણ અંગ્રેજીથી દૂર રહ્યા હતા.
એકાંતમાં ધ્યાન, સાધના અને તપસ્યા, ઉપનિષદો સહિત તમામ ધર્મના પુસ્તકોનો અભ્યાસ અને ભ્રમણ તેમણે કર્યા હતા. પરંતુ તે ધર્મ-આધ્યાત્મ કરતાં વધુ તો લોકોને પીડી રહેલી સમસ્યાઓનું સમાધાન શોધવા માટેના હતાં..સમગ્ર કેરળ ઉપરાંત દેશ આખાના ભ્રમણ દરમિયાન તેઓ અછૂતો, પછાતો, પીડિતો અને દીન- દુખિયાની વચ્ચે સવિશેષ રહ્યા. ત્યારે અને અત્યારે કેરળની વસ્તીમાં જેમનો મોટો હિસ્સો છે તે ખ્રિસ્તીઓ અને મુસ્લિમો સાથે પણ રહ્યા હતા.ઈ.સ. ૧૯૦૪માં વરકલાની એક પહાડી પર પોતાની તમામ પ્રવૃતિઓનું મુખ્ય મથક બનાવ્યું જેને શિવગિરી નામ આપ્યું હતું. તેમણે ઘણા મંદિરોનું નિર્માણ કર્યું પણ તેની સાથે જ શાળા, લાઈબ્રેરી, બગીચો, સભાગૃહ અને રોજગાર માટે કાંતણ-વણાટ કેન્દ્ર હોય તે અનિવાર્ય હતું. જેથી આ પરિસરો નાણાકીય, સાંસ્કૃતિક અને શૈક્ષણિક પ્રવૃતિઓ કરતાં સામાજિક ઉત્થાનના ધામ બની રહે. શિવગિરીનું મંદિર બાંધકામમાં જ નહીં પૂજા-વિધિમાં પણ સાવ જૂદું હતું.. અષ્ટ્કોણીય શારદા મંદિરમાં હવા-ઉજાસ માટે બારીઓ રાખી હતી. ફૂલો સિવાય મંદિરમાં કશું જ ચઢાવી શકાતું નહોતું..તેના સઘળા પૂજારી ધાર્મિક મંત્રોના પોપટપાઠ કરતા પૂજારીને બદલે ધર્મના સાચા જ્ઞાતા અસ્પૃશ્યો હતા.
નારાયણ ગુરુ નિર્મિત મંદિરો દલિતો સહિત તમામ માટે ખૂલ્લા રહેતા. તેમની સ્કૂલ્સ અને હોસ્ટેલ્સમાં દલિત વિધ્યાર્થી ભણતા અને રહેતા હતા. અસ્પૃશ્યો માટે કથિત ઉચ્ચ વર્ણના દેવની પૂજા વર્જિત હતી ત્યારે તેમણે સમય-સંજોગોને આધીન રહીને દલિતો માટે અલગ મંદિરો પણ બાંધ્યા હતા. જોકે દલિતોના મંદિરોમાં તેમના માટે પ્રતિબંધિત ઉચ્ચ વર્ણના દેવોને પ્રતિષ્ઠિત કરીને નવો પડકાર ઉભો કર્યો હતો. ૧૯૧૭માં તેમણે મંદિરોને બદલે નિશાળો બાંધવા હાકલ કરી. શાળા જ ખરું મંદિર છે એમ જણાવી તેમણે મંદિરો પાછળ નાણાં ખર્ચવાને બદલે શિક્ષણ પાછળ ખર્ચવા અનુરોધ કર્યો હતો. મંદિરોને કારણે જ્ઞાતિના બંધનો ઢીલા થવાની પોતાની માન્યતા ખોટી ઠરી છે તેમ સ્વીકારીને ગુરુએ લોકો જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે અને શિક્ષિત બને તે માટે શાળાઓ બાંધવા પર સવિશેષ લક્ષ્ય આપ્યું હતું.
જાતભાઈઓ એજવા અને દલિતોના વિકાસ માટે તેમણે શિક્ષણ અને રોજગારને પ્રાધાન્ય આપ્યું હતું. કન્યા શિક્ષણ અને અંગ્રેજી શિક્ષણમાં સમાજના આગેકદમ માટે હંમેશા પ્રયાસરત રહ્યા. કેરળમાં નારિયેળ અને રેસા પ્રચુર માત્રામાં પેદા થાય છે, જેની નિકાસ કરવામાં આવે છે. તેમાંથી બનેલી વસ્તુઓ ઉંચા ભાવે આયાતથી ખરીદાય છે. તેનું કારણ ઉત્પાદનના જ્ઞાનનો અભાવ હતું. એટલે ગુરુએ તે જ્ઞાન મેળવવા અને કેરળમાં જ તેનું ઉત્પાદન કરવા જણાવ્યું હતું. શિક્ષણ અંગેના જાગ્રતિના તેમના પ્રયાસોને લીધે જ આજે ગુરુની સવિશેષ અસરવાળા દક્ષિણ કેરળમાં ભાગ્યે જ કોઈ એજવા યુવક-યુવતી એવા હશે જેમણે અનુસ્નાતક કક્ષા સુધીનું શિક્ષણ ના મેળવ્યું હોય !.
એક દેશ, એક ધર્મ, એક જ્ઞાતિ અને એક ઈશ્વરનો સંદેશ નારાયણ ગુરુએ આપ્યો હતો. તેઓ તમામ વિવિધતા છતાં જેમ એક દેશ શક્ય છે તેમ એક માત્ર ધર્મ, જ્ઞાતિ અને ઈશ્વર એટલે માનવ એવો ઉપદેશ આપ્યો હતો.ગુરુ નિર્મિત અરુવીપુરમના મંદિરના શિલાલેખમાં તેમની કવિતા કોતરાઈ છે. જેમાં લખ્યું છે : આ એક આદર્શ નિવાસ/ જ્યાં રહે છે માનવી ભાઈભાઈની જેમ/ ધાર્મિક દ્વેષભાવ અને જ્ઞાતિગત સંકીર્ણતાઓથી મુક્ત થઈને. જ્ઞાતિમીમાંસા નામક કવિતામાં તેમણે ઈતિહાસ, તર્ક અને વાસ્તવના આધારે માનવીની એક જ જ્ઞાતિ હોવાનું દર્શાવ્યું છે. વર્ણ વ્યવસ્થાના વિરોધી નારાયણ ગુરુએ આંતરજ્ઞાતિય ભોજન અને લગ્નોને જ્ઞાતિનિર્મૂલનના ઉપાય બતાવ્યા છે.
૪૩ પધ્ય અને ૨ ગધ્ય સાથે નારાયણ ગુરુ ૪૫ પુસ્તકોના રચયિતા છે. મલયાલમ, તમિલ, તેલુગુ અને સંસ્કૃત ભાષામાંમાં તેમની રચનાઓ છે. ત્રણ અનુવાદના પુસ્તકો પણ છે. જોકે સૌથી વધુ પુસ્તકો તેમણે સંસ્કૃતમાં લખ્યા છે. આ રચનાઓ કવિતા, ભજન, નિબંધ અને સંશોધનની છે. કેરળમાં લાખો અનુયાયીઓ ધરાવતા ગુરુની વિદ્વતા એ કક્ષાની હતી કે રવીન્દ્રનાથ ટાગોર, ગાંધીજી, રાજગોપાલાચારી, રામાસામી નાયકર, વિનોબા ભાવે , સ્વામી શ્રધ્ધાનંદ વગેરેએ પણ તેમની મુલાકાત લીધી હતી. ૧૯૨૫માં ગાંધીજીએ લીધેલી તેમની મુલાકાત અને સંવાદ બહુ જ મહત્વના ગણાય છે.
આજથી પંચાણુ વર્ષ પહેલાં બોંતેર વર્ષની વયે, ૨૦મી સપ્ટેમ્બર ૧૯૨૮ના રોજ, નારાયણ ગુરુનું અવસાન થયું હતું. દેશમાં રાજનીતિના ક્ષેત્રે એક દેશ, એક ચૂંટણીનો મુદ્દો આજકાલ ચર્ચામાં છે ત્યારે આધુનિક કેરળના આ સર્જકના એક ધર્મ, એક જ્ઞાતિ અને એક ઈશ્વરનો મંત્ર યાદ રાખવાનો છે.
શ્રી ચંદુભાઈ મહેરિયાનો સંપર્ક maheriyachandu@gmail.com વિજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.
-
આપણા રોજબરોજનાં જીવનનાં સુખની ખોજનું અર્થશાસ્ત્ર : પ્રકરણ # ૪ . ૨ # અંશ ૨
જીવનની અર્થવ્યવસ્થાનો
વ્યાવહારિક અમલ
૪.૨ ખર્ચ
અંશ ૧ થી આગળ
દિવ્યભાષ સી. અંજારીઆ
વધતી રહેતી જરૂરિયાતો પુરી કરવા વધતા જતા ખર્ચાઓ
આપણા બધામાં એક માનવ સહજ નબળાઇ, ભલે ઓછા વત્તા પ્રમાણમાં, પણ હોય અચુક છે: આપણી પ્રાથમિક જરૂરિયાતો પુરી થાય, એટલે પછી ખરીદ શક્તિ ગમે એટલી હોય, પણ આપણી જરૂરિયાતો અને આવશ્યકતાઓનાં અરમાનો વધ્યે જ જાય છે.
જોકે, આમ તો ક્યારે, કેટલું અને કેમ ખર્ચ કરવું એ વિશેનો નિર્ણય તો દરેક વ્યક્તિ જાતે લઈ લેતી હોય છે. આવક અને ખર્ચના છેડા ભેગા કરવા માટે આપણે દરેક તબક્કે આપણે જરૂરિયાતો અને આવશ્યકતાઓની પ્રાથમિકતા નક્કી કરીને ખર્ચ કરી લઈએ છીએ, આવકની એક સીમા પછી ખર્ચ પર થોડી લગામ પણ લગાવી લઈએ છીએ અને આપણી જરૂરિયાતોના સંદર્ભમાં અમુક કક્ષાની આવક પર્યાપ્ત છે તેમ સ્વીકારી પણ લેતાં હોઈએ છીએ.
જોકે આપણે કેટલું કમાઈ છીએ, કે કમાઈ શકીએ છીએ, કે પછી કેટલું ખર્ચ કરવું જોઈએ અને ખર્ચ કરતાં આવકમાં જે તૂટ પડી તે કેમ પુરી કરવી અને કેટલી આવક પર્યાપ્ત ગણવી એ વ્યક્તિગત આર્થિક વ્યવસ્થાનો સદાબહાર કૂટપ્રશ્ન રહ્યો છે. આ તબક્કે જ માનવસહજ લોભનાં અંકુર પણ વિકસવા લાગે છે. આવક વધે એ પહેલાં જ જરૂરિયાતો તેના કરતાં વધી જ ગઈ હોય. આમ આપણી સદા વધતી જરૂરિયાતોને સંપૂર્ણપણે પુરી કરી શકાય એટલી આવક તો ક્યારે જ થતી જ નથી હોતી. ખર્ચની આપણી અપેક્ષાઓ અને ઈચ્છાઓ અને ખરીદ શક્તિને ક્યારેક બે આંગળી તો ક્યારેક હાથવેંત છેટું જ પડતું રહે છે.
એટલે, આપણી કમાણી આપણી ખર્ચની જરૂરિયાતોને પુરી ન પડી શકવાનું એક મુખ્ય કારણ એ છે કે, આપણને એવું લાગે છે, કે ઘણી વાર તો એમ માનીએ પણ છીએ, કે આપણી કમાણી પર્યાપ્ત નથી.
આવક અને ખર્ચના છેડા ભેગા કરવા – જરૂરિયાતો ઘટે તો ખર્ચ ઘટે
આપણાં પુરાણો, ઋષિમુનિઓ, અઢી હજાર વર્ષ પૂર્વે ભગવાન બુદ્ધ, વીસમી સદીમાં મહાત્મા ગાંધીજીથી માંડીને વૈશ્વિક ઉષ્મનના દૈત્યને નાથવા માટે મથી રહેલા આજના પર્યાવરણવિદો સહિત દરેકનું કહેવું રહ્યું છે કે આપણાં દુઃખોનું મૂળ જ આપણી બેલગામ અપેક્ષાઓ અને આકાંક્ષાઓ છે. સીધો હિસાબ છે કે જરૂરિયાતો ઓછી હશે તો આવક પણ ઓછી જોઈશે. પરંતુ માનવ ઇતિહાસમાં ક્યારે પણ, કોઇ પણ સમાજને, આ આદર્શ ગળે ઉતર્યો હોય એવું બન્યું નથી. માનવ સભ્યતાએ દરેક સદીમાં વિકાસનાં નવાં સોપાન સિદ્ધ કર્યાં, પણ સાથે નવી નવી અપેક્ષાઓ અને આકાંક્ષાઓ પણ વધતી જ ગઈ છે. વિકાસની સાથે આપણી આવકો પણ વધી, પણ જરૂરિયાતો તેનાથી પણ ઘણી વધારે વધી. પરિણામે, આવક અને ખર્ચનો ખાડો પણ વધતો જ રહ્યો છે.
ખ્રિસ્તી, હિંદુ, મુસ્લિમ, બૌદ્ધ, જૈન કે અન્ય કોઈ પણ ધર્મ કે સંપ્રદાયના સન્યાસીઓએ કે ઉપદેશકો એ જરૂરિયાતો ઓછી કરવાનું સતત સમજાવતા રહ્યા છે. તેમણે પોતાના જીવનમાં એ કરી પણ બતાવેલ છે. પણ તેમના અનુયાયીઓ તેમનો આ ઉપદેશ પાળી નથી શકતા. એમ કરવામાં તેમને તેમનો ‘ગૃહસ્થ ધર્મ’ આડો આવે છે ! અનુયાયીઓ એમ માને છે કે સંન્યાસીઓ તો સંસારનો ત્યાગ કરી ચુક્યા છે. એટલે કુટુમ્બ અને ઘરની વર્તમાન અને ભવિષ્યની જવાબદારીઓ, આસપાસના સમાજના પ્રવાહોના સંદર્ભમાં કુટુમ્બના સભ્યોની અંગત અપેક્ષાઓ વગેરેને પુરી કરવી એ ગૃહસ્થ તરીકે તેમનાં કર્તવ્યની જવાબદારી હવે એ સન્યાસીઓ પર રહી નથી. એટલે એ લોકો જે કહે છે તેને વ્યવહારમાં અમલ ન કરી શકાય. પરિણામે સમાજની વિશાળ બહુમતીની અપેક્ષાઓ, જરૂરિયાતો અને આવશ્યકતાઓ વધતી જ રહે છે. તેમાં વળી, વર્તમાન સમયના અર્થશાસ્ત્રીઓ એવું માને છે કે અર્થતંત્રની લાંબા ગાળાની તંદુરસ્તી માટે ગ્રાહકો દ્વારા થતાં ખર્ચ અમુક ચોક્કસ દરે વધતાં જ રહેવાં જોઈએ. તેમની આ માન્યતાને બીજાં વિશ્વયુદ્ધ પછીની મહા મંદીએ ‘ગ્રાહકવાદ’ના સિદ્ધાંતનું સ્વરૂપ આપ્યું. તેનાં પરિણામે આજે હવે સામુહિક અર્થવ્યવસ્થાએ રચેલાં માળખાંનાં આસપાસનાં બાહ્ય પરિબળો પણ વ્યક્તિગત ખર્ચ વધતાં રહે તેવું વાતાવરણ સર્જે છે.
આવક અને ખર્ચના છેડા મેળવવા – શોષણની સમસ્યા
નાણકીય અર્થવ્યવસ્થામાં આપણી આવક ક્યાં તો આપણને કામે રાખનારને, કે ગ્રાહકને, આપણાં યોગદાનની જે ‘વ્યાજબી’ કિંમત લાગે તેના પર આધારિત છે. જો સમાજ ‘આદર્શ’ હોત તો તો કામે રાખનાર કે ગ્રાહક ‘ઉચિત’ મુલ્યની ગણતરીમાં આપણી આવડત અને અનુભવને આપણાં યોગદાન સરખુ જ વજન આપત. પણ વાસ્તવિક ‘બજાર’માં આવું થતું નથી. અહીં તો આપણને આપણાં યોગદાનનું મૂલ્ય નક્કી કરવાં આપણે આપણાં યોગદાનની કેટલી મહત્તમ કિંમત ઉભી કરી શકીએ છીએ કે પછી કામે રાખનાર કે ગ્રાહક કેટલી ઓછામાં ઓછી કિંમત ચુકવવામાં સફળ રહે છે તે નક્કી કરવામાં મહત્વનો ફાળો બન્ને પક્ષોની વાટાઘાટો કરી શકવાની કુનેહનો પણ છે. જેની કુનેહ વધારે, એ ફાયદામાં રહે. આપણે ફાયદામાં રહીએ તો ક્ષમતા કરતાં વધારે આવક પેદા કરી શકીએ, અને જો કામે રાખનાર કે ગ્રાહક ફાયદામાં રહે તો તે આપણને ક્ષમતા કરતાં ઓછી કિંમત – એટલે કે. આપણા હાથમાં ઓછી આવક – ચુકવે. આપણી આવક અને ખર્ચના છેડા ક્યારેય મળતા નથી તેનું આ બીજું કારણ છે.
અહીં પણ સામાજિક અને આર્થિક સુધારકોએ આ પ્રકારનાં આર્થિક શોષણને દૂર કરવાના, કે કમસે કમ શક્ય તેટલું ઓછું કરવાના, પ્રયાસો જરૂર કર્યા છે. જોકે તેમને ભલે દરેક વખતે સફળતા ન મળી હોય તો પણ જેટલે અંશે પણ સફળતા મળી છે તેનાથી આ દિશામાં નોંધપાત્ર કામ થયું છે. આજના સમયની સરકારો કામે રાખનારાઓ પર સમયે સમયે આવશ્યક નિયમનો લાગુ કરીને આ ઉદ્દેશ્ય સિધ્ધ કરવા પ્રયત્નશીલ રહે છે. સામાજિક સુધારકોએ ઉત્પાદનો અને સેવાઓના ગ્રાહકોને સંગઠિત કરવા ગ્રાહક સંગઠનો ઊભાં કર્યાં છે. જોકે ઉદ્યોગ અને વ્યાપાર સંસ્થાઓએ પણ પોતાનાં હિતોની રક્ષા કરવા માટે પોતપોતાના સંગઠનો ઊભાં કર્યાં છે. અંતે તો હવે એટલું જ સ્પષ્ટપણે કહી શકાય, કે સામાજિક અને આર્થિક જગતની સત્તાની આ સાઠમારીનાં વાતાવરણમાં, દરેક વ્યક્તિએ જ પોતાની જાતનું શોષણ ન થવા દેવાના રસ્તા ખોળવા પડશે.
આપણું શોષણ થવા માટે મહદ અંશે આપણી જાગરૂકતાનો અભાવ, કે પછી આપણે જેટલું મેળવવા માટે હકદાર છીએ તે માગવાની આપણી અક્ષમતા, કે કદાચ અણગમો, કારણભૂત ગણી શકાય. જોકે, પોતાની જરૂરિયાતોના સંદર્ભમાં જેમ બધાં એક સરખાં નથી હોતાં તેમ, પોતાનાં ઉત્પાદન, સેવા કે યોગદાનોનું વધારે વળતર માગવામાં પણ બધાં સરખાં નથી હોતાં. આપણામાંના ઘણા બીજાંને મળે તેના કરતાં પોતાનાં ઉત્પાદન, સેવા કે યોગદાનોનું વધારે વળતર મેળવી શકવાની ક્ષમતા ધરાવતાં હોય છે. મોટી માછલી નાની માછલીને ગળે એવા મત્સ્ય ન્યાય અનુસાર આ સાઠમારીમાં જે કાચો પડે તેનું શોષણ થાય છે. આપણી આવક અને આપણી ક્ષમતા કે જરૂરિયાતોનાં પલડાં ક્યારે પણ સમતોલ નથી થઈ શકતાં તેની ત્રીજું કારણ આ છે.
આર્થિક જેલની, તેમજ આપણી આસપાસના સમાજની, મર્યાદાઓ જાણવી જરૂરી છે
પર્યાપ્ત આવક મેળવવાના આપણા બધા માર્ગોમાં નાણાકેન્દ્રી અર્થવ્યવસ્થાની જેલનો વિકલ્પ સૌથી સારો ગણી શકાય. અહીં બધા વ્યવહારો બધાંને સમજાય એવાં માધ્યમ, નાણા,ના સ્વરૂપે થતા હોવાથી આપણા યોગદાનનું વળતર પુરતું છે કે કેમ તે સ્વતંત્ર રીતે, તેમ જ અન્યોની સરખામણીમાં, મુલવવાનું સરળ બની શકે છે. જોકે, અહીં પણ આવક અને ખર્ચાના છેડા મેળવવામાં નડતર રૂપ જે ત્રણ કારણોનો આગળ ઉપર ઉલ્લેખ કર્યો તે તો લાગુ પડે જ છે.
એટલે હવે સવાલ તો એ જ રહ્યો કે, ખર્ચાઓની આપણી જરૂરિયાતો અને આવકના છેડા મેળવવા શી રીતે?અર્થવ્યવસ્થાના માળખાંનાં વ્યાવહારિક અમલનાં એક ઘટક તરીકે ‘ખર્ચ’ને લગતાં મહત્ત્વના પાસાંઓની ચર્ચાની સમાપ્તિમાં હવે પછીના મણકામાં ખર્ચ અને આવકના અંકોડા કેમ મેળવવા, લોભથી સંતોષ – જીવનની નવી અર્થવ્યવસ્થા, ખર્ચશક્તિનું અર્થતંત્ર, ‘એકબીજા માટે લાગણી રાખવી અને વહેંચીને ખાવું’ પર આધારિત સમાજની રચનાની વાત કરીશું.
શ્રી દિવ્યભાષ સી. અંજારીઆનો સંપર્ક dc@anjaria.email વીજાણુ ટપાલ સરનામે થઈ શકે છે.
-
ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન – ઋગ્વેદ ૦૧
ચિરાગ પટેલ
ઋગ્વેદ પ્રથમ મંડળના પ્રથમ સૂક્તના ઋષિ મધુચ્છન્દા વૈશ્વામિત્ર, દેવતા અગ્નિ અને છંદ ગાયત્રી છે.
બીજી ઋચામાં પૂર્વકાલીન ઋષિઓ અંગે નિર્દેશ છે. એટલે, વૈદિક પરંપરા ઋગ્વેદની રચના અને ઋષિ મધુચ્છન્દા વૈશ્વામિત્રના જન્મથી પુરાતન છે.
ત્રીજી ઋચામાં અગ્નિને कविक्रतु: કહ્યાં છે, જેનો અર્થ જ્ઞાન અને કર્મના પ્રેરક એવો થાય છે. અગ્નિ જ મૂળ દેવતા અને પરમ તત્વ કે સત્યના દ્યોતક છે એવું ઋષિ કહે છે.
સાતમી ઋચામાં भरन्त શબ્દનો અર્થ છે – ધારણ કરીએ છીએ. એટલે કે, સર્વે જન અગ્નિને ધારણ કરે છે એમ ઋષિ કહે છે. અગ્નિનો અર્થ એ રીતે આંતરિક ઊર્જા કે જીવ પણ કરી શકાય.
ઋગ્વેદ દ્વિતીય મંડળના દ્વિતીય સૂક્તના ઋષિ મધુચ્છન્દા વૈશ્વામિત્ર અને છંદ ગાયત્રી છે. ત્રણ ઋચાઓના દેવ વાયુ, અન્ય ત્રણના દેવતા ઇન્દ્ર-વાયુ અને છેલ્લી ત્રણનાં દેવતા મિત્રાવરુણ છે.
ત્રીજી ઋચામાં ઋષિ કહે છે કે, સોમપાન કરનારને પ્રભાવ કે વેદરૂપ વાણી પ્રાપ્ત થાય છે. સોમનો એક અર્થ સૂર્ય પ્રકાશ કે ફોટોન થાય છે જે આપણે ભવિષ્યમાં જોઈશું. અર્થાત, સૂર્ય પ્રકાશની કે ફોટોનની ઊર્જા ઉત્તમ વાણીની પ્રેરક છે.
આઠમી ઋચામાં ऋतेन અને ऋतावृधा શબ્દો છે, જેનો અર્થ સત્ય કે બ્રહ્મ અને સત્ય કે બ્રહ્મ વર્ધક કરી શકાય. ઋષિ કહે છે કે, મિત્રાવરુણ એટલે કે સૂર્ય અને વાયુ સત્ય કે બ્રહ્મના વર્ધક છે. નવમી ઋચામાં સૂર્ય અને વાયુને ઋષિ ક્ષમતા અને કાર્યોની પુષ્ટિ માટે પ્રાર્થે છે. મનુષ્ય જીવનના સર્વે ભૌતિક કે આધિભૌતિક વ્યાપાર માટે સૂર્ય અને વાયુ જ મુખ્ય કારણભૂત છે.
શ્રી ચિરાગ પટેલનું ઈ-મેલ સંપર્ક સરનામું :- chipmap@gmail.com
