-
રંગરેખાના કલાધરનું પુનઃ સ્મરણ.
હરેશ ધોળકિયા
ગઈ સદીના પાંચમા અને છઠ્ઠા દસકામાં અમારી પેઢી જયારે કિશોરાવસ્થા, તરુણાવસ્થા અને યુવાવસ્થામાંથી પસાર થતી હતી, ત્યારે અનેક સર્જનાત્મક વૈવિધ્યોનો આનંદ માણવા મળતો હતો. આજ કરતાં કદાચ ત્યારે, અનેક અભાવો વચ્ચે પણ, વધારે સર્જનાત્મકતા હતી. એક એકથી ઉતમ ફિલ્મો, એક એકથી ઉતમ કાર્યક્રમો, એક એકથી ઉતમ પુસ્તકો, વિવિધ કળાઓ માણવાની તક મળતી હતી. તેનાથી આંખ સૌંદર્યથી છલકાતી હતી અને મગજ સંસ્કારથી ઘડાતું હતું. એક અવૈધિક ઉતમ શિક્ષણ મળતું હતું. ત્યારે બે ચિત્રકારો તરુણ મગજનો કબજો લઈને બેઠા હતાઃ મુલગાંવકર અને કનુ દેસાઈ. ત્યારે ‘સેમસન’નાં વસ્ત્રો વખણાતાં. ભુજમાં તેની દુકાન. દર વર્ષે તે કેલેન્ડર પ્રસિધ્ધ કરે. મહાન લોકોનાં ચિત્રો. અને તેના ચિત્રકાર મુલગાંવકર. આ કેલેન્ડર મેળવવા તલપાપડ થતા. મળે તો નહીં, પણ પડોશીના ઘરમાં તે લટકે. આખું વર્ષ દરરોજ તે જોઈએ અને ખુશ થઈએ. દર વર્ષે મુલગાંવકર દીવાળીના એક વિશેષાંક કાઢે. હોય તો તે મરાઠીમાં, પણ તેમાં તેનાં પુષ્કળ રંગીન ચિત્રો હોય. પૈસાનો અભાવ છતાં તે ખરીદતા જ. મુલગાંવકર પાછળ પાગલ જ હતા.એવા જ બીજા ચિત્રકાર કનુ દેસાઈ. તેમનાં પણ સરસ આલ્બમો પ્રગટ થાય. તે પણ થોડાં ખરીદેલ એવું યાદ છે. પણ પુસ્તકોનાં પુઠાં પર તેમનાં ચિત્રો હોય. ‘કુમાર’ મેગેઝીનમાં તેમનાં ચિત્રો હોય. ફિલ્મોના તે આર્ટ ડાયરેકટર. તેમાં પણ ‘ઝનક ઝનક પાગલ બાજે’, ‘ નવરંગ’, ‘ સ્ત્રી’ કે ‘ ગીત ગાયા પથ્થરોને’ ફિલ્મો કેવળ કનુ દેસાઈની કલા માટે જ જોવા જઈએ.’ઝનક ઝનક..ં માટે કનુ દેસાઈને વર્ષ ૧૯૫૭ માટેનો ફિલ્મફેરનો શ્રેષ્ઠ આર્ટ ડાયરેક્ટરનો ઍવોર્ડ પણ મળેલ છે. ઝનક ઝનક…’ તો આજે પણ સમય મળે તો જોઈ લેવાય છે. કનુ દેસાઈ ત્યારના અદભુત ચિત્રકાર. અમારી પેઢી તેમના પાછળ ગાંડી. તેમનાં રેખાંકનો જોયા જ કરીએ.પછી તો સમય વીતતો ગયો. “મોટા ‘ થતા ગયા. “વ્યવહારુ” થતા ગયા. એટલે આવા શોખો ગૌણ થતા ગયા. કનુભાઈ સ્મૃતિ બની ગયા. મુલગાંવકરના અંકો અદશ્ય થતા ગયા.તાજેતરમાં અચાનક એક પુસ્તક હાથમાં આવ્યું. તે જોતાં જ સમગ્ર ભૂતકાળ યાદ આવી ગયો. જૂનું પાગલપણું ફરી સળવળવા લાગ્યું. કયું પુસ્તક હતું તે ? તેનું નામ છે ” રંગરેખાના કલાધર કનુ દેસાઈ.” સુરતની ‘કલાતીર્થ’ સંસ્થાએ પ્રકાશિત કર્યું છે. તેના પાયાના વ્યકિત રમણિકભાઈ ઝાપડિયા સાથે અકસ્માતે પરિચય થયેલો. પછી તો તે જે કલાનું પુસ્તક પ્રકાશિત કરે તે મોકલાવે. એક એકથી ચડિયાતાં પુસ્તકો. જોયા જ કરીએ. માણ્યા જ કરીએ. તેમાં આ પુસ્તક આવ્યું. કનુ દેસાઈના નામ માત્ર શરીર-મનમાં થનગનાટ પેદા કરી દીધો. બધું છોડી તે જોવા બેસી ગયો. ૩૪૪ પાનાંએ સમગ્ર અસ્તિત્વને ઝળહળતું, આનંદમય, સૌંદર્યમય, યુવાન કરી દીધું. આ પુસ્તકમાં કનુ દેસાઈ વિશેની બધી જ માહિતી પહેલી વાર મળે છે.
આ પુસ્તકનું સંપાદન કરેલ છે શ્રી કનુ પટેલે. ( કનુને કનુ જ ઓળખી શકે.) ‘કલાતીર્થે’ પ્રકાશિત કરેલ છે. પુસ્તકનાં ૩૪૪ પાનાંને છ અધ્યાયમાં વહેંચી નંખાયાં છે. પ્રથમ અધ્યાયમાં કનુ દેસાઈનું જીવન વૃતાંત અને કલાવૃતાંત આપેલ છે. તેમાં રવિશંકર રાવળ, ગજેન્દ્ર શાહ અને સલીલ દલાલે તેમના વિશે લખ્યું છે. બીજા અધ્યાયમાં કનુ દેસાઈના કલા વિશેના વિચારો છે. તેમાં તેમનો ઈન્ટરવ્યૂ પણ આપેલ છે. ત્રીજા અધ્યાયમાં કનુ દેસાઈનાં ચિત્રો મૂકયાં છે. ચોથા અધ્યાયમાં કનુ દેસાઈનાં સંસ્મરણો આપેલ છે જેમાં કુલ તેર વ્યકિતઓએ તેમનાં સાથેનાં સંસ્મરણો લખ્યાં છે. તેમાં લેખક રમણલાલ દેસાઈ, પત્રકાર નીરુભાઈ દેસાઈ, તંત્રી મુકુંદ શાહ જેવાનો સમાવેશ થાય છે. અધ્યાય પાંચ અને છમાં તેમનાં અન્ય ચિત્રો છે. સમગ્ર પુસ્તકમાં કનુ દેસાઈનાં કુલ ૪૩૮ ચિત્રો આપ્યાં છે. તેમણે પાડેલ ફોટા ૩૮ છે. કનુભાઈના પોતાના ર૮ ફોટા છે. તેમણે કરેલ ફિલ્મોનાં દશ્યોના ૭ ફોટા છે. તેમની પત્નીએ દોરેલ બે ચિત્રો છે. એક રવિશંકર રાવળનુ ચિત્ર છે. આમ લેખો અને ચિત્રો અને
ફોટાઓ દ્વારા કનુભાઈ આપણા સામે સમગ્ર રીતે પ્રગટ થાય છે. આ ઘટના પહેલી વાર (કદાચ છેલ્લી વાર !) બની છે જે વિરલ કહી શકાય.કનુભાઈનો જન્મ ૧૯૦૮માં ભરુચમાં થયો હતો. ગુજરાત વિદ્યાપીઠમાં ગાંધીજીના સાંનિધ્યમાં ભણ્યા. આ દરમ્યાન રવિશંકર રાવળના પરિચયમાં આવ્યા. તેમણે તેમને ઘડયા. વિદ્યાપીઠના આચાર્ય કૃપલાણીએ તેમને શાંતિનિકેતન મોકલ્યા જયાં તે અવનીન્દ્રનાથ ટાગોર અને નંદલાલ બોઝ પાસે ચિત્રમાં તૈયાર થયા. પાછા ગુજરાતમાં આવ્યા. થોડો સમય અમદાવાદમાં રહ્યા. પછી ફિલ્મોમાં આમંત્રણ મળતાં મુંબઈ ગયા. આજીવન ત્યાં જ રહ્યા. સમગ્ર જીવનમાં તેમણે ત્રીસ જેટલા ચિત્રસંપુટો, પાંચ હજાર જેટલાં ચિત્રો અને પચાસેક જેટલી ફિલ્મોમાં આર્ટ ડિરેકશન કર્યું. તેમાં પ્રકાશ ભટ્ટ અને વી. શાંતારામની ફિલ્મો મહત્વની છે. ગાંધીજી દાંડીકૂચ કરી તેનું દસ્તાવેજીકરણ માત્ર કનુ દેસાઈનાં જ ચિત્રો છે. ગાંધી શતાબ્દીમાં સરકારે ગાંધી પરિચયની બે ટ્રેનો આખા ભારતમાં ફેરવી જે કનુભાઈએ તૈયાર કરેલ. અમેરિકામાં પણ તેમનાં ચિત્રોનાં પ્રદર્શન થયાં હતાં. જર્મનીના એક મ્યુઝીયમમાં આજે પણ તેમનું ચિત્ર સથાન પામે છે. વિશ્વ વિખ્યાત ચિત્રકાર નિકોલસ રોરીક તેમના પ્રશંસક હતા. તેમના ગુરુ રવિશંકર રાવળ તો તેમના પાછળ ગાંડા જ હતા. ૧૯૮૦માં તેમણે વિદાય લીધી.કનુભાઈનાં ચિત્રો વિશે ખૂબ લખાયું છે. દરેકે તેમની ભરપૂર પ્રસંશા કરી છે. રવિશંકર રાવળ લખે છે, ‘ કનુ દેસાઈ જીવનના રંગે જતા તરંગો આલેખે છે. વાસ્તવિકતાને કવિતામાં ઝુલાવે છે.” રમણલાલ દેસાઈ લખે છે, ” કનુ દેસાઈ એક ચિત્રકાર તરીકે આમ આપણા એક સરસ રસવિધાયક છે. એક સરસ કવિ છે. એમણે ચિત્રો દ્વરા આપણને અનેક કવિતાઓ આપી છે. ચિત્રાવલીઓ દ્વારા અનેક કાવ્યગુરુઓ આપ્યા છે.” તો ફિલ્મ નિર્દેશક વી. શાંતારામ કહે છે, “કનુ દેસાઈ નખશીખ ભારતીય સંસ્કૃતિના આરાધક હતા. તેમની કલામાં તે સ્પષ્ટ દેખાઈ આવે છે. તેમના ચિત્રોમાં રેખા અને ગીતલયનું કલા સૌંદર્ય પ્રધાન સ્થાને છે.”લેખક યશવંત દોશી કહે છે, ‘ કનુ દેસાઈએ ગુજરાતી સ્ત્રીનાં સૌંદર્યતત્વો ચિત્રોમાં પ્રગટ કર્યા છે. તો બીજી બાજુ ગુજરાતી સ્ત્રીઓ પણ કનુભાઈનાં ચિત્રો જોઈને એ કક્ષાએ પહોંચવાનો પ્રયત્ન કરવા માંડી.” પત્રકાર નીરુભાઈ દેસાઈ તેમની પ્રશંસા કરતાં લખે છે, ” છાયાચિત્રો સીલકટના એ પ્રથમ નિર્માતા. રોમેન્ટિક, રંગદર્શી ચિત્રોના એ સુરેખ ઘડવૈયા, રંગોળી અને શિલ્પનાનો સમન્વય તેમણે ઉપસાવ્યો….નિકોલસ રોરીકે તેમનાં ચિત્રો જોઈને હિમગિરીની ગોદની રંગની વ્યાવર્ત લીલા સાથે તુલના કરી હતી. ‘” જયેન્દ્ર મહેતાના મતે, ” જીવનના અતિ સામાન્ય પ્રસંગોમાંથી પણ કદી કોઈને ન સ્ફૂરે એવું કંઈક નવું એમણે કરી બતાવ્યું છે. “તો કનુ દેસાઈ શું માનતા ? ગાંધીજીએ જયારે તેમનાં ચિત્રો જોયાં, ત્યારે તેમણે કહેલ, ” અદના આદમી સુધી તારી કલા ન પહોંચી શકે તો ચિત્રકળા છોડી દેવી.” આ તેમનું જીવન સૂત્ર બનેલ. એક લેખમાં તે લખે છે, ” હિન્દની કળાભાવનામાં સૌંદર્યભાવના ઉપરાંત એક પ્રકારનું ધર્મબળ છે….હિન્દની સૌંદર્યદષ્ટિ કાવ્ય, નાટક અને કલાઓમાં સાવ અનોખી છે અને જીવનના ગૂઢતમ રસાસ્વાદ અર્પનારી હોવાથી પશ્ચિમના કલાકારોને પણ અભ્યાસપાઠરુપ છે. ” એમાં જ આગળ લખે છે, ” કલાકારનો પરમ ધર્મ રહેશે કે તેણે પોતાની કલાકૃતિને, જીવનને હીન કે અધોમુખ કરનારાં તત્વોથી મુકત રાખી સમાજને સંજીવન અને નવપ્રફુલ્લતા આપે એવાં સર્જનો કરી બતાવવાં. ” (આના સંદર્ભમાં રમણલાલ દેસાઈએ લખેલ છે કે, ” કનુ દેસાઈએ ચિત્રોમાં શું આપ્યું છે એ પ્રશ્ન ઘણાએ ચર્ચ્યો છે, પણ એમણે શું નથી આપ્યું એ સહજ કહી જાઉં ? એણે બીભત્સ ગણાય એવું એકેય ચિત્ર નથી આપ્યું…એકાંત શયનગૃહમાં મૂકવાનું છૂપું મન થાય એવું એક પણ ચિત્ર નથી. સાથે શયનગૃહમાં ન મૂકી શકાય એવું એક પણ ચિત્ર નથી.”)આ અદભુત પુસ્તક વિશે તો જાણે લખ્યા જ કરીએ. કનુભાઈ વિશે પણ લખ્યા જ કરીએ એટલી વિગતો તેમાં આપી છે. પણ એમાં તો કહેવાય કે તે માટે તો આ પુસ્તક જ હાથમાં લેવું જોઈએ અને જોવું-વાંચવું-માણવું જોઈએ. એક વખત આ પુસ્તક હાથમાં લેવાશે, તો , ભલેને મગજ કદાચ ઓરંગઝેબ છાપ હશે તો પણ, તે નીચે મૂકી નહીં જ શકાય. તેમનું એક એક ચિત્ર
આપણી આંખને તેનાથી દૂર હટવા નહીં દે. તેમનાં રેખાકનો આપણા સમગ્ર અસ્તિત્વને વિવિધ રંગોથી રંગી દેશે. તેમનું વિષય વૈવિધ્ય આપણને પળેપળ ચકિત કરતું રહેશે. એક વ્યકિત કેટકેટલી કલ્પનાઓ કરી શકે તે આ ચિત્ર સંપૂટો કહે છે. જીવનનો એક પણ વિષય નથી જેને કનુભાઈએ ચિત્રિત કર્યો ન હોય. અને દરેક ચિત્ર ભલે નાનું હોય, તો પણ એ નાનકડા ચિત્રમાંની વિગતો, સૂક્ષ્મ હકીકતોનું ચિત્રણ આપણને એ ચિત્ર પાસે જ અટકાવી રાખશે. ભૂલથી જો દરેક ચિત્રનો વ્યકિતગત અભ્યાસ કરવાનો પ્રયાસ કરાશે તો આ પુસ્તક કદી પુરું કરી નહીં શકાય. તેનું આજીવન દર્શન કર્યા કરવું પડશે. ગમે તેટલી વાર આ ચિત્રો જોશું, તો પણ સંતોષ નહીં જ થાય. બસ, જોયા જ કરીએ એવી અતૃપ્તિ રહેશે.આવું પુસ્તક આપવા બદલ, કનુભાઈને પુનઃ જીવિત કરવા બદલ, તેમને નવજીવન આપવા બદલ, નવી પેઢીને તેમનો પરિચય કરાવવા બદલ પ્રકાશક રમણિકભાઈ ઝાપડિયા અને સંપાદક કનુભાઈ પટેલને જેટલા અભિનંદન આપીએ તેટલા ઓછા છે. કનુભાઈ પટેલનો કનુ દેસાઈ પ્રત્યેનો આદરભાવ તેમની મહેનતમાં દેખાય છે. પાને પાને તેમનો પૂજયભાવ છલકતો અનુભવાય છે. આ બન્નેએ આ કામ કરી ગુજરાતના કલાજગતને અને નવી પેઢીના ચિત્રકારોને શું અણમોલ ભેટ આપી છે તેની કદાચ તેમને પણ ખબર નહીં હોય. ગુજરાતનું કલાજગત હમેશ માટે તેમનું ત્રદણી રહેશે.
પુસ્તક વિશે:” રંગરેખાના કલાધર કનુ દેસાઈ : : સંપાદક-કનુ પટેલ : પ્રકાશક-રમણિક ઝાપડિયા, કલાતીર્થ, સુરત.)
સંપાદકીય પાદ નોંધઃ” રંગરેખાના કલાધર કનુ દેસાઈ ઃ : સંપાદક-કનુ પટેલ એકત્ર ફાઉન્ડેશનનાં ગ્રંથાલયમાં વાંચી શકાય છે.કેટલાક વિશે માહિતી સંદર્ભો -
વરના મિયાં રાહત ભી આદમી થે કામ કે
વાર્તાઃ અલકમલકની
ભાવાનુવાદઃ રાજુલ કૌશિક
આમ તો લોકો મને કવિ માને છે, એ એમની ભૂલ છે. હું પણ મારી જાતને કવિ માનતો હતો, એ મારી પણ ભૂલ હતી. હું જ્યાં સુધી મિયાં રાહતને મળ્યો નહોતો ત્યાં સુધી હું પણ મને કવિ માનવાની ભૂલ કરતો રહ્યો.
ભલે મિયાં રાહતની ઝાઝી નામના નથી. એમની કોઈ રચના આજ સુધી પ્રકાશિત નથી થઈ અને ક્યારેય પ્રકાશિત થશે પણ નહીં. એ ક્યારેય કોઈ મુશાયરામાં નથી જતા. એક વાર એમણે મુશાયરામાં પોતાની ગઝલ વાંચી અને એવી તો દાદ મળી કે એ પોતે ગભરાઈ ગયા. ત્યારથી મુશાયરામાં ગઝલ ન વાંચવાની કસમ ખાધી. પણ મિયાં રાહત વાસ્તવમાં સાચા અર્થમાં અનોખા કવિ છે.
ઊંચા-પહોળા ચાલીસ-પચાસની ઉંમરે પહોંચેલા ગોળમટોળ ચહેરા પર શીતળાના ડાઘ, સુરમો આંજેલી મોટી મોટી આંખો, ફાંદ સુધી પહોંચે એવી દાઢી, ચિકનનો કુરતો, જાડા કપડાંનો પહોળો પાયજામો પહેરેલા કોઈ માણસને મારા વરંડામાં બેઠેલા જુઓ તો સમજી જજો કે એ મિયાં રાહત છે.
તમે આવશો તો એ ઊભા થઈને તમને સલામ ભરશે. અદબભેર તમારું નામ પૂછશે, ખુરશી પર બેસાડીને તમારા આવ્યાની મને જાણ કરશે. પણ એથી કરીને એમને મારા નોકર સમજી લેવાની જરાય જરૂર નથી. હું પણ એમની સાથે માલિક જેવો વ્યહવાર નથી રાખતો. વયોવૃદ્ધ એવા એ મિંયા રાહત માટે મને ખૂબ માન છે.
મિયાં રાહતને હું ઘણાં સમયથી જાણતો હતો પણ એમની ખરી ઓળખ ત્રણ વર્ષ પહેલાં થઈ. અલ્હાબાદના સ્ટેનલી રોડ અને કૈનિંગ રોડના ચાર રસ્તા પર ખાખી વર્દી અને લાલ પાઘડી પહેરીને, ત્યાંથી પસાર થતાં સવારોને રસ્તો બતાવતા જોયા છે. એક્કાવાળા એમને સલામ કરતા અને એમનું ક્ષેમ-કુશળ પૂછતા. સાવ સરળ એવા મિયાં સૌને હસીને જવાબ આપતા.
હા, ક્યારેક સવારોને એમના ભાગ્યના ભરોસે છોડીને ચાર રસ્તાના એક ખૂણા પર બેઠેલા મિયાંને એમની નોટબુકમાં કંઈક ટપકાવતાય જોયા છે. પહેલાં તો એવું માની લીધું કે એ કોઈનું ચલાન ભરતા હશે. પણ લખવાની સાથે એમને ગણગણતા સાંભળ્યા ત્યારે મને એ શું લખતા હશે એ સમજાઈ ગયું.
એ દિવસે સાંજનો સમય હતો. અલ્હાબાદના શોખીન અમીરો પોતાની મોટરો લઈને ફરવા નીકળી પડ્યા હતા. હું પણ સ્ટેનલી રોડ અને કૈનિંગ રોડના એ ચાર રસ્તા પર પહોંચ્યો. જોયું તો રસ્તાની એક ધાર પર મિયાં કાગળ પર કંઈક ટપકાવતા હતા. બસ, એ સમયે ચાર રસ્તાની જમણી બાજુએથી એક કાર સડસડાટ આવતી મેં જોઈ, જે લગભગ મિંયાને પોતાની અડફટમાં લેવાની જ હતી ને મારા મ્હોંમાંથી રાડ નીકળી ગઈ, “મિયાં, ભાગો…નહીં તો જાન ગઈ સમજો.”
મિયાં ચમક્યા, “લાહૌલ વિલા કુવત” બોલીને રસ્તાની કોરાણે તો ખસ્યા. તેમ છતાં એ કારના ધક્કાથી એ રસ્તા પર પછડાયા અને એમના ઘૂંટણ અને કોણી છોલાયાં. માથા પરથી રગડી ગયેલી પાઘડી અને વર્દી પરની ધૂળ ખંખેરીને એ ઊભા થયા.
કાર આગળ જઈને ઊભી રહી. એમાંથી એક ચોવીસ-પચ્ચીસ વર્ષની એક સુંદર યુવતી ઊતરીને મિયાં પાસે આવી. જરા હસીને પૂછ્યું, “વાગ્યુ તો નથી ને?”
મિયાં એની તરફ તાકીને બોલ્યા,
“ના ખાસ નથી વાગ્યુ, પણ જરા જોઈ સંભાળીને કાર ચલાવો તો ઠીક.”
યુવતીએ પાંચ રૂપિયાની નોટ મિયાંને આપી,
“હવે ધ્યાન રાખીશ. તમારા બચવાની ખુશીમાં ખેરાત કરજો.”
હવે મિયાંએ મ્હોં ફેરવીને કહી દીધું,
“તમારી ખુશનસીબી કે અહીં હું છું, આ રૂપિયાની ખેરાત તમે જ કરી દેજો.”
યુવતી ચાલી ગઈ. મને જરા તાજુબ્બી થઈ,
“કેમ મિયાં, એનું ચલાન કેમ ના ભર્યુ?”
“શું કરું સાહેબ, દિલ ના માન્યું. આવી સૌંદર્યમૂર્તિઓની તો ઉપાસના હોય તમે ચલાન ભરવાની વાત ક્યાં કરો છો?”
કહીને મિયાં વળી પાછા પોતાની નોટ-બુક અને પેન્સિલ લઈને એક ખૂણામાં ગોઠવાઈ ગયા. મેં પણ ત્યાંથી ચાલવાની પેરવી કરી. જતાં જતાં મને બે પંક્તિઓ સંભળાઈ જે મિયાં રાહતે એ જ સમયે નોટબુકમાં લખી હશે.
“કોઈ હસીનાની મોટર નીચે દબાઈને મરવાનો,
આનંદ એ યાર, અમારા નસીબમાં નહોતો.”
એ દિવસથી મારા દિલમાં મિયાં માટે અજાણી ભાવ ઉત્પન્ન થયો. મિયાં મારા ઘરે આવતા અને કલાકો સુધી એમની કવિતા સંભળાવતા. એમની કવિતા સમજીને હું એમને દાદ પણ આપતો.
પેલી ઘટનાને ઘણો સમય પસાર થઈ ગયો હતો. સત્યાગ્રહ સંગ્રામ જોરશોરથી ચાલી રહ્યો હતો. એક સાંજે મિયાં મારા ઘરે આવ્યા. પીળો પડી ગયેલો ચહેરો, આંખોમાં પાણી, લડખડાતી ચાલ. એમને જોઈને હું ગભરાઈ ગયો.
એમની ખૈરિયત વિશે પૃચ્છા કરતાં જાણવા મળ્યું કે, એ દિવસે જેમની મોટર નીચે મરતા બચ્યા હતા એ મેમસાબ કોંગ્રેસની કાર્યકર હતી. સુશીલાદેવી એમનુ નામ. આજે એમની ધરપકડ થઈ હતી. કમનસીબે એમની ધરપકડ કરવા થાણેદારની જોડે મિયાંને જવું પડ્યું હતું. જે મિયાંને અકારું લાગ્યું હતું. મિયાંનું કહેવું હતું કે સરકારી નોકરી સાવ નકામી. થોડા રૂપિયા માટે થઈને આત્મા વેચવાના દિવસ આવે છે.
“જાણો છો સાહેબ આજે મેં મારી આત્માનો અવાજ દબાવીને બહુ મોટો ગુનો કર્યો”.
“હશે મિયાં, તમે એક નોકર છો, તમે તો માત્ર તમારી ફરજ બજાવી છે અને એના માટે તો તમને પગાર મળે છે.” આશ્વાસન આપતા મેં કહ્યું.
“મારે આવી નોકરી કે આવો પગાર નથી જોઈતો સાહેબ, આવી ગુલામીથી હું ત્રાસી ગયો છું.” મિયાં ચિત્કારી ઊઠ્યા.
“અરે ભાઈ, તમારી બીબી છે, બચ્ચાં છે. એમનું પેટ ભરવાનીય તમારી ફરજ છે. ક્યારેય એમને પૂછ્યું છે કે એમને શું જોઈએ છે?”
બીબી અને બચ્ચાંની વાત આવતા મિયાં થોડા ટાઢા પડ્યા. એક ઊંડો શ્વાસ લીધો. આંખમાંથી આંસુ સરી પડ્યાં.
બીજા દિવસે કામ પરથી પાછા આવતા રસ્તામાં મિયાંના ઘર પાસેથી પસાર થયો અને જે દૃશ્ય જોયું એ તો હું જીવનભર નહી ભૂલી શકું. મિયાં રાહત નત મસ્તકે બેઠ હતા. મિયાંની બીબી રોતા રોતા કહી રહી હતી,
“નિગોડા, કાળમુખા, નોકરી છોડીને આવ્યો. આ લે નોકરી છોડવા માટે, આ લે અમને ભૂખ્યા મારવા માટે. આ લે નોકરી છોડવાની મઝા ચખાડું તને.” અને મિયાંના માથા પર તડાતડ તડાતડ ચંપલ મારી રહી હતી. મિયાં રાહતની આંખોમાંથી ટપ-ટપ આંસુ સરતાં હતાં અને સાથે મોઢેથી શેરના સૂર નીકળતા હતા.
“ઇશ્કને હમકો નિકમ્મા કર દિયા,
વરના હમ ભી આદમી થે કામ કે.”
ભગવતીચરણ વર્મા લિખિત વાર્તા, ‘વરના મિયાં રાહત ભી આદમી થે કામ કે’ પર આધારિત ભાવાનુવાદ.
સુશ્રી રાજુલબેન કૌશિકનો સંપર્ક rajul54@yahoo.com વિજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.
-
નિરાકૃત ચહેરો : ભાગ -૧
નયના પટેલ
શાંત સ્વભાવની બેલા એના રૂમમાં બેસીને કોમપ્યુટર પર એની કંપનીનું કામ કરતી હતી.
રીના બે વર્ષ પહેલાં જ્યારે બિમલને પરણીને આવી ત્યારથી એની નણંદ બેલાને આવી શાંત જ જોઈ છે. ઘણીવાર એની નજીક જવાનો પ્રયત્ન કર્યો પરંતુ દિવાલ સાથે માથું પછાડાયા જેવું થાય છે. બેલાની પોસ્ટ આવી હતી તે આપવા માટે રીના એના રૂમમાં આવી હતી.
‘દી, આ તમારી પોસ્ટ’ કહી વાત કરવી હોય એવા ભાવે બેલાના ખાટલા પર બેઠી.
‘થેંક્સ’ કહીને બેલાએ એનું કામ કરવાનું ચાલુ રાખ્યું.
રીનાને થયું એ એની સામે જોઈ તો આજે તો એને મેરેજ બ્યુરોમાં રજિસ્ટર થવા માટે આગ્રહ કરવો જ છે.
પણ બેલાએ તો જાણે રીનાને જોઈ જ ન હોય તેમ કામ ચાલુ જ રાખ્યું.
રીના અકળાઈને બોલી, ‘ દી, થોડો આરામ લો ને! સવારના સાડા આઠ વાગ્યાથી બેઠાં છો, આ દસ થવા આવ્યા. તમને ભાવતી કોફી બનાવી આવું?’
એકદમ સંયત સ્વરે બેલાએ કહ્યું, ‘ ના, રીના, આઈ એમ ફાઈન. હમણાં તું આવી તે પહેલાં જ ઊભા થઈને થોડી કસરત કરી છે.’
પછી રીના સામે જોઈ પૂછ્યું, ‘ તને કંઈ કામ છે? અને હોય તો ય બપોરે જમતી વખતે કરજે ને! હમણા ‘વર્કિંગ ફ્રોમ હોમ’ છે એટલે ઓફિસમાં હોઈએ એ પ્રમાણે કામ કરવું જોઈએ.’ કહી ફરી કામમાં મન પરોવ્યું.
રીનાને મોટેથી બોલવાનું મન તો થઈ આવ્યું, ‘ આમને આમજ દી, તમે ૩૫ વર્ષના થવાનાં અને…’એની વિચારમાળા અટકી કારણ બેલાએ એક શાંત નજર એની તરફ નાંખી. વગર કહ્યે સમજી જવાય એટલો સ્પષ્ટ એમાં જવા માટેનો આદેશ હતો!
રીના ગઈ.
અણગમાની એક પણ રેખા બેલાના મોં પર દેખાઈ નહીં છતાં રૂમમાં ક્ષણ માટે અણગમો એક મોજું બની તટસ્થ દેખાતાં વાતાવરણમાં ભળી ગયો.
હવે તો બેલા, લોકોની બોડી લેંગ્વેજ જોઈને જ સામેની વ્યક્તિ કયા વિષય પર વાત કરવા માંગે છે એ સમજી જતી.
વાસ્તવિક જીવનમાં બેલા જેટલી સ્વસ્થ દેખાય છે એટલી જ અંદરથી એ અસ્વસ્થ છે…..ના……અસ્વસ્થ નહીં, સાવ નિષ્પ્રાણ બની બેઠી છે.
એકલતાના સમુદ્રમાં તણાતી જતી બેલાના ભૂતકાળનાં વમળમાંથી નીકળવાનાં હવાતિયાં હવે શાંત પડી ગયાં છે અને આંખો બંધ કરીને બસ તણાતી જાય છે.
નાનાભાઈ બિમલને ગળે વળગાડી સાત વર્ષની ઉંમરે બેલા અચાનક મોટી થઈ ગઈ હતી.
છૂટકો જ નહોતો.
ભૂતકાળની અમુક વાતો જે કોઈને જ ખબર નથી, માત્ર બેલાએ જ જોઈ છે, સાંભળી છે અને અમુક અંશે અનુભવી છે તે બનાવો ચામડીની જેમ એને જડબેલાસક ચોંટી રહ્યાં છે. એને ખબર છે કે શરીરની ચામડી કદાચ ઉતરડી શકાશે પણ પેલી ભૂતકાળની બિભત્સ પણે ચોંટેલી ચામડી તો ક્યારે ય નહીં ઉતરડાશે.
મમ્મી – પપ્પાના કમોત વખતે નાનો ભાઈ બિમલ માત્ર ચાર વર્ષનો હતો. મા-બાપ વગરના બન્ને બાળકોને કોઈ રાખવા તૈયાર નહોતું. કાકા-કાકીઓ, મામા-મામીઓ, માસી-માસા સૌ ચૂપ ચાપ તેરમાની વિધિ પતાવીને આસ્તે આસ્તે ખસી ગયા હતા. બેબાકળા બની ગયેલા બિમલને ગળે વળગાડી સાત વર્ષની બેલા ચૂપચાપ એક ખૂણામાં બેસી રહેતી, કોઈએ તો ખૂણો પાડવો પડે ને?
જ્યારે કોઈ બેસવા આવ્યું ન હોય ત્યારે છાને ખૂણે મમ્મીના સગા પપ્પાનો વાંક કાઢતા અને પપ્પાનાં સગા મમ્મીનો વાંક કાઢતા બેલાએ સાંભળ્યાં હતાં, એ બધો ભાર વેંઢારીને એ ઘરમાં ગુમસુમ ફર્યા કરતી.
મેનાફોઈને દયા વસી ખરી, ફોઈ થોડા દિવસ એમના ઘરે રહી અને કાકા-કાકીઓ અને મામા-મામીઓ સાથે બેઠકો કરી. આખરે બેલાને રાખવા એક મામા-મામી તૈયાર થયા પણ બિમલનાં તોફાનને જોઈને સૌએ નન્નો ભણી દીધો. આ બધી ચર્ચાઓ વખતે ચૂપચાપ એક ખૂણામાં બિમલને ગળે વળગાડી બેસી રહેલી બેલા, ખંડમાં પડેલા સન્નાટાને ખળભળાવતાં બોલી હતી, ‘ હું મારા ભાઈથી છૂટી પડવાની નથી.’
લ્યો!
હવે?
ફુઆની સખ્ખત નામરજી છતાં ય આખરે મેનાફોઈ, ‘ભાઈનાં નિરાધાર બાળકોને પોતાની પાંખમાં સમાવે નહીં તો આ કૂમળા બાળકો જશે ક્યાં?’ ના વિચારે બન્ને બાળકોને, મક્કમ નિર્ધાર સાથે પોતાને ઘરે લઈ ગયાં.
ફોઈને ત્યાં નિમાણા થઈને રહેવાની શરૂઆત સાથે બિમલના ધમપછાડાને ઓછા કરાવવામાં જ બેલાનું ધ્યાન રહેતું.
ફોઈ વડોદરા રહેતાં હતાં એટલે સારું થયું બેલાને એની જૂની સ્કુલે જવાનું નહોતું. સાત વર્ષની ઉમ્મરે મમ્મી – પપ્પાનાં મોતનાં દુઃખ કરતાં શરમ કેમ લાગે છે તે જ્યારે બેલાને સમજાવા માંડ્યું હતું ત્યારથી એના આંસુ એના મનની મરુભૂમિમાં શોષાય જવા માંડ્યા હતાં….અને છતાં ય મમ્મી ડગલેને પગલે યાદ આવતી! આવડી ટચુકડી બેલાએ મમ્મીના ઉદાસીના જગતમાં પ્રવેશવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો પણ, મમ્મીનાં કણસવાના અવાજનાં ભણકારા સિવાય એ કંઈ જ પામી શકી નહોતી.
મમ્મી પાસે વાળ હોળાવતા રડીને ધમાલ કરતી સાત વર્ષની બેલાને, મમ્મી જતાં જ જાતે વાળ હોળતાં આવડી ગયું, વાસણ લૂછીને ગોઠવતાં શીખી ગઈ, સાંજનો કચરો વાળવાની જવાબદારી ઉઠાવી લીધી. ‘ફોઈ, લાવો હું બિમલને નવડાવું?’ કહી ફોઈને બને એટલી સહાય કરવા તત્પર રહેતી બેલાની સામે જોઈને ઘણીવાર મેનાની આંખ છલકાઈ જતી.
મેનાને માત્ર એક ૧૨ વર્ષની દીકરી રીચા હતી. શરૂઆતમાં આ બન્ને મામાના બાળકો ઘરમાં કાયમ માટે અચાનક આવી પડ્યાના બનાવે એ દિગ્મૂઢ બની ગઈ હતી. કેટલેક અંશે પોતાને અસલામત માનવા માંડી હતી. વળી એ સંદર્ભે એના મમ્મી પપ્પા વચ્ચે થતાં ઘર્ષણે પણ એને મુંઝવી.
બેલા – બિમલની જવાબદારી આવ્યા પછી મેનાએ જોબ છોડી દેવી પડી, ત્યારે ઘણી વખત ફુઆ અને ફોઈ વચ્ચે થતી બોલાચાલી વખતે ઓશિયાળી બનીને, ભાઈલાને લઈને બેલા ઓટલાના એક ખૂણે સંતાઈ રહેતી. ઘરની આર્થિક પરિસ્થિતિમાં સમાધાન કરવા મેનાએ ઘરે ટ્યુશન કરવા માંડ્યા હતાં. ફોઈના આગ્રહને લીધે બેલાએ સ્કુલે જવાનું શરૂ તો કર્યું પણ એ ઉમ્મરે સ્કુલે ભણતી વખતે પણ એનું ધ્યાન ઘરે ફોઈ પાસે રહેતા બિમલની આસપાસ ઘૂમ્યાં કરતું.
ધીમે ધીમે બધું થાળે પડવા માંડ્યું.
બિમલે ફરીને હવે વડોદરામાં બાલમંદિરે જવાનું શરુ કર્યું હતું. એના બાળ હૃદયને ખબર પડી ગઈ હતી કે મમ્મી અને પપ્પા હવે ક્યારેય આવવાના નથી. એના ધમપછાડા શાંત પડવા માંડ્યા હતા. રીચાએ પણ હવે આ બન્ને બાળકોને ઘરની વ્યક્તિઓ તરીકે સ્વીકારી લીધાં હતાં – માત્ર મેનાનો પતિ દીપક, એ લોકોને સ્વીકારી શક્યો નહોતો. એનો વિરોધ ધીમે ધીમે શાંત પડી ગયો હતો અને જીંદગીને સમથળ કરવામાં મેનાને સાથ આપવા તો માંડ્યો હતો. છતાં ક્યારેક ‘કેમ મેનાએ એને પૂછ્યાં વગર આ નિર્ણય લીધો’ નો આક્રોશ એના વર્તનમાં આવી જતો.
ઘણી બધી રાતોએ બેલા અચાનક જાગી જતી, મમ્મીને ત્યાં હતી ને જાગી જતી તેમ!
પણ એ અવાજ એણે મેનાફોઈને ત્યાં ક્યારેય સાંભળ્યો નહોતો. પછી બધું બરાબર છે એમ લાગતાં એ ઘસઘસાટ સૂઈ જતી.
સમજણો થતો જતો બિમલ જ્યારે ઘરમાં કોઈ નહી હોય ત્યારે બેલાને પૂછતો, ‘ હેં, બેન આપણે આપણા ઘરે ક્યારે જઈશું?’
મોટા નિ:સાસાને અંદર સમાવી એ કહેતી, ‘તું અને હું જલ્દી ભણી લઈને એટલે અહીંથી દૂ……ર દૂર એક ઘર લઈને રહશું. પછી આપણે બન્ને ‘આટલું બધું કમાઈશું’(બે હાથ પહોળા કરીને) અને આરામથી રહીશું’
બન્ને ભાઈ બહેનનું આ એક સહિયારું સ્વપ્ન હતું.
ફોઈની દીકરી રીચાને જ્યારે જ્યારે એના પપ્પાકે મમ્મી સાથે લાડ કરતી જોતાં ત્યારે ત્યારે બન્ને બાળકો તરસી આંખ્યે જોઈ રહેતાં. મેનાફોઈનાં ક્યારેક પ્રત્યક્ષ અને ક્યારેક અપ્રત્યક્ષ વહાલે તો આ બન્ને ભાઈ-બહેનને મમ્મીનાં વહાલને વિસારવામાં મદદ કરી હતી અને જેમ જેમ મોટા થતા ગયા તેમ તેમ એ વહાલની અમૂલ્ય કિંમત સમજતા થયા હતા.
૧૨મા ધોરણમાં આવેલી બેલાએ ટ્યુશન કરીને ફોઈને આર્થિક સહાયરૂપ થવાની શરૂઆત જ્યારે કરી ત્યારે મેનાની આંખો અનાયાસે વરસી પડી હતી!
બેલા બિઝનેસ મેનેજમેંટમાં જ્યારે આખા રાજ્યમાં ફર્સ્ટ આવી ત્યારે અત્યાર સુધી અળગા રહેતા દીપકે પણ એને અંતરથી અભિનંદી હતી.
ખેર, આ જ તકની રાહ જોતી હોય તેમ બેલાએ ગુજરાત બહાર નોકરી માટે અરજીઓ કરવા માંડી હતી.
ત્રણ ત્રણ જગ્યાએથી નોકરીની ઓફર આવી ત્યારે બેલા, એનાં પલટાતાં નસીબે આપેલા પ્રથમ અક્લ્પ્ય અચંબાની મારી રડી પડી હતી…..રીચા તો નવાઈથી એને જોઈ જ રહી હતી, ‘ બેલી, આટલા આનંદના સમયે રડે છે, મૂર્ખી!’
નસીબે પાસું બદલ્યું અને એણે પૂણેની નોકરી સ્વીકારી લીધી. બિમલ પણ કોંપ્યુટિંગ પ્રોગ્રામિંગમાં ડિગ્રી કરતો હતો. આટ આટલા વર્ષો સુધી જે ફોઈએ મમ્મી અને પપ્પાની ખોટ ન સાલે એનો ભરપૂર પ્રયત્ન કર્યો હતો, જે ફુઆને એ લોકોનું આગમન ગમ્યું નહોતું તો પણ કાઢી નહોતાં મૂક્યા- રસ્તે રખડતાં નહોતા કર્યા એમનો ઉપકાર માથે ચઢાવી અને રીચા તથા ફોઈને એક મોટું ‘હગ’ આપી બન્ને ભાઈ – બહેન પડખું બદલતાં નસીબ પર સવાર થઈને ચાલી નીકળ્યાં હતાં.
પૂણે સેટલ થયા પછી બેલાએ પાછળ વળીને જોયું નથી. નોકરીમાં પ્રમોશન, ઘર અને ભાઈલો બિમલ એ જ એનું કેંદ્રબિંદુ.
કોમ્પુટર પર કામ કરતાં હાથ ક્યારે અટકી ગયાં હતાં એ પણ બેલાને ખ્યાલ ન આવ્યો.
બિમલે આવીને એને પાછળથી વહાલ કરી , ગળે હાથ વિંટાળી, જમવા બોલાવી ત્યારે એ એકદમ ચમકી ગઈ.
‘શું થયું, બેની?’ બિમલે પૂછ્યું તો ખરું પણ એને ખબર છે કે બેલા અણગમતાં, કાંટાળા ભૂતકાળમાં સરી પડી હશે!
રીના જમી પરવારીને બેલાના રૂમમાં આવી, ‘ દી, મારે તમારી સલાહ જોઈએ છે.’ કહી સમાચારપત્ર વાંચતી બેલા પાસે ખાટલામાં બેઠી.
સંમતિસૂચક નજરે એણે રીના સામે જોયું.
‘દી, મને થાય છે હું નોકરી માટે એપ્લાઈ કરું તો કેમ?’
બેલાને મલકાઈને કહ્યું, ‘ મને શું પૂછે છે? તારા વર ને પૂછને.’
બિમલ તો કહે છે કે, ‘ભણી લીધું તો હવે થોડો સમય આરામ કર પછી આખી જીંદગી નોકરી કરવાની જ છેને!’
બિમલ અને રીનાના લગ્ન વખતે રીનાનું સાયકોલોજીમાં પી.એચ.ડીના રીસર્ચનું કામ ચાલતું હતું એ પતી ગયું હતું અને રીનાને હવે ડૉક્ટરેટ મળી ગયું હતું.
રીનાની સામે ખૂબ જ ઝળહળતી કારકિર્દી પડી હતી. અને બે મહિના આરામ કરીને હવે એ પુણેની એક ખૂબ જ પ્રખ્યાત હોસ્પિટાલમાં સાઈકોલોજીસ્ટ તરીકે જોડાવા માટે ઉત્સાહિત હતી.
બેલા એની સામે વહાલથી જોઈ રહી.
‘તારું મન શું કહે છે એ કર.’
‘મારે તો બને એટલો જલ્દી જોબ શરુ કરવો છે, દી.’
‘તો શરુ કરી દે ને, બિમલે સૂચન કર્યું છે, ઓર્ડર થોડો કર્યો છે?’ કહી પેપરની ગડી વાળી બાજુ પર મુકી આળસ મરડ્યું.
‘દી, સૂઈ જવું છે?’ જે વાત કરવાનો નિર્ણય કેટલાય દિવસોથી કર્યો હતો તે બેલા સામે આવતાં જ પડી ભાંગતો.
બેલાનું વ્યક્તિવ્ય જ એવું હતું કે એની મરજી સિવાય કોઈ પણ વ્યક્તિ બેલાની નજીક જવા પ્રયત્ન કરે તો એની આસપાસ રચેલા કિલ્લાની બારી – બારણા વગરની દિવાલ સાથે અથડાઈને પાછા વળી જવું પડતું.
‘હા, થોડીવાર આડી પડી લઉં.’ કહી પથારીમાં લંબાવ્યું.
વાત કરવી કે નહીંની અવઢવમાં બેઠેલી રીના સામે જોઈ બેલાએ પ્રેમથી પૂછ્યું, ‘ શું કહેવું છે તારે, રીના?’ બોલવાની મંજુરી મળતાં જ રીના ખુશ થઈ ગઈ પણ ક્યાંથી અને કેવી રીતે વાત શરુ કરવી તેની મુંઝવણ એના ચહેરા પર લીંપાઈ ગઈ.
‘દી, છે ને તે તમે….. અમ…..’
મોઢા પર મલકાટ સાથે એ રીનાની મુંઝવણને જોઈ રહી.
‘તમે દી, મેરેજ બ્યુરોમાં…’ બોલીને રીના અટકી, બેલાના મોંના ભાવ કળવા પ્રયત્ન કર્યો.
‘કેમ રીના, હું તને ભારે પડું છું? અવાજમાં થોડી રમુજ સાથે એણે રીનાને પૂછ્યું.
‘ના, દીદી, પ્લીઝ, ડોન્ટ ટેઈક મી રોંગ. આઈ વુડ લાઈક ટુ સી યુ હેપ્પી, ધેટ્સ ઓલ.’
‘કોણે કહ્યું કે હમણાં હું ખુશ નથી? લગ્ન કરે તો જ સ્ત્રી સુખી થાય?’
ધારદાર જવાબથી રીના થોડી ઝંખવાણી પડી ગઈ.
રીના નિરાશ થઈને ઊઠવા જતી હતી એનો હાથ પ્રેમથી પકડી બેલાએ એને ફરી ખાટલા પર બેસાડી દીધી, ‘જો રીના, તારી લાગણીની હું કદર કરું છું. પણ …..’ બોલતાં અટકીને બેલા બારી બહાર તાકી રહી.સાતમા માળની બાલકનીમાંથી નીચે દેખાતાં સોસાયટીના સ્વિમિંગ પુલ પર એની નજર સ્થિર થઈ ગઈ.
પછી એક ઉદાસ નજર રીના પર ઠેરવીને બોલી, ‘ રીના, તું પાણીમાં તરવા માટે જાય અને પહેલે જ દિવસે ડૂબી જતાં જતાં બચી જાય. બીજે દિવસે હિંમત કરીને ફરી જાય, ફરી પાણીમાં કૂદે અને આગલા દિવસ કરતાં પણ ખરાબ રીતે ડૂબતાં ડૂબતાં બચી જાય, એમ વારંવાર થતું રહે તો તું ક્યાં સુધી તરવાનું ચાલુ રાખે?’
રીના, બેલાનો કહેવાનો અર્થ સમજી તો ગઈ છતાં કહ્યું, ‘ના, દી, થોડા દિવસ રહીને તરવાનું પડતું મુકું. પણ જીવનની વાત જુદી છે. પાણીમાં તરવું એ જરૂરી નથી પણ જીવન તો જીવ્યા વગર છૂટકો નથીને?’
‘તું તો સાઈકોલોજીસ્ટ છે, તને ખબર છે હું શું કહેવા માંગું છું. પાણીમાં તરવું ભલે જરૂરી ન હોય પરંતુ વારંવાર ગુંગળાવાનો અનુભવ ખૂબ વસમો છે, પછી તે પાણી હોય કે જીવન, રીના.’ કહી રીનાનો હાથ થપથપાવી ઓશીકે માથું ટેકવી સુવાની તૈયારી કરી.
જવા માટેના સંકેતને સમજીને રીના ઊઠી, ‘ દી, કોઈ દિવસ તમે મને તમારા દિલમાં ડોકીયું ન કરવા દો?’
હસીને બેલા પડખું ફેરવીને સૂઈ ગઈ.
એટલીસ્ટ ‘ગુંગળાવા’ની વાત કરી એ પણ દીદીની નજીક જવાની પગદંડી મળી હોય એટલી રીના ખુશ થઈ ગઈ.
આંખો મીંચી રીનાથી છૂટકારો તો મેળવ્યો પણ અંદરને અંદર વર્ષોથી ધરબાયેલા કંઈ કેટલાય પ્રસંગો અંતરની સપાટી પર આવવા મથતાં હતાં તેનાથી છૂટકારો ક્યારે મળશે?
મીંચેલી આંખને ગણકાર્યા વગર એક મોટ્ટો નિસાસો નીકળી ગયો.
અને બારણા બહાર પગ મૂકતી રીનાએ એ નિસાસો સાંભળ્યો. એ નિસાસાએ રીનાના નિશ્ચયને પ્રબળ બનાવ્યો – ‘દીદી, તમારા મનને ખાલી થવા દો, પછી જોજો એક નવી જ બેલા પ્રગટશે.’
એ વાતને ઘણા દિવસો – મહિનાઓ પસાર થઈ ગયા. રીનાને એની મનગમતી નોકરી મળી ગયાને ય છ મહિના થઈ ગયા.
એક દિવસ બેલાએ જોયું કે કેસ રિપોર્ટ લખતી રીના ખૂબ ગંભીર લાગતી હતી.
‘રીના, સાંજે શું ખાવું છે?’
‘તમને જે ભાવે તે બનાવો, દી’ રિપોર્ટ લખવાનું અટકાવી બેલા સામે જોઈને રીના બોલી.
‘રીના, તું રડે છે?’ રીનાની આંખો સુજેલી અને લાલ લાગી એટલે બેલાએ ચિંતિત થઈ પૂછ્યું.
‘દી, ચા બનાવશો, પ્લીઝ? પછી હિંચકે બેસી ચા પીતાં પીતાં વાત કરું. ત્યાં સુધીમાં આ થોડું લખવાનું પતાવી લઉં.’ કહી એક ઉદાસ નજર નાંખી ફરી રિપોર્ટ લખવાનું શરુ કર્યું.
રીનાને ‘ચા થઈ ગઈ છે’ ની હાક મારી, બેલાએ ચા અને ખારાં સક્કરપારાની પ્લેટ બાલકનીમાં રાખેલા ટેબલ પર મૂકી હિંચકા પર બેઠી. દૂર દૂર ખેતરોની હારમાળ હતી. લીલીછમ ધરતી આંખને ઠંડક આપતી હતી. ધૂળ ઊડાડતું ગાયોનું ધણ દૂરથી પસાર થતું હતું,
એને ‘ગોધૂલી’ શબ્દ યાદ આવ્યો. એ સાથે સારંગ યાદ આવી ગયો.
‘સારંગ’ લેખક હતો…….’હતો!’ બેલાથી એક દયામણું સ્મિત થઈ ગયું. જે પૃથ્વી પર ‘છે’ પણ એને માટે ‘હતો’ શબ્દ મનમાં આવ્યો!
બાજુમાં રીના આવીને બેઠી ત્યારે અચાનક બેલા ચમકી, ‘ ઓહ, તું આવી ગઈ? તારો રિપોર્ટ પત્યો?’ પોતાની ચમક છૂપાવવા એણે બે પ્રશ્નો સાથે પૂછ્યા એમ રીનાને લાગ્યું.
‘શું વિચારમાં પડી ગયા દી’?’
‘ખાસ કંઈ નહી. પેલું ગાયોનું ધણ દેખાય છે ને? એમના ચાલવાથી ધૂળ ઊડે છે તે જોઈને એક ખૂબ સરસ શબ્દ યાદ આવ્યો, એને ‘ગોધૂલી’ કહેવાય.
બેગ્લોરમાં જ ઉછરેલી રીના ગુજરાતી હોવાં છતાં એનું ગુજરાતી માત્ર બોલચાલ પૂરતું જ મર્યાદિત હતું.
‘વાહ, કેટલો સરસ શબ્દ છે!’
બેલાએ રીના સામે જોયું અને નોંધ્યું કે જાણે એ બોલવા માટે જ બોલી હતી. એનું ધ્યાન તો કશે બીજે જ હતું.
બેલા ઊઠી અને એક ચાનો કપ રીનાને આપ્યો, બીજો એણે લીધો અને સક્કરપારાની ડીશ વચ્ચે રાખી ફરી હિંચકે બેઠી.
રીનાને આવી શાંત ભાગ્યે જ બેલાએ જોઈ હતી.
એ રીનાને કાયમ પતંગિયા સાથે સરખાવતી. નિર્દોષ, ચંચળ અને સપ્તરંગ જેવી આનંદી!
બન્ને જણ ચૂપચાપ ચા પીતા રહ્યાં. એકદમ ફેવરિટ સક્કરપારાને રીનાએ હજી હાથ પણ નથી લગાવ્યો.
‘’બોલ, રીની, કેમ આટલી બધી ડિસ્ટર્બ દેખાય છે?’
‘હં…..દી’, હમણા જે કેસ મારી પાસે આવ્યો છે ને…..’ વાક્ય અધૂરું રાખી એ ક્ષિતિજ તરફ શૂન્ય નજરે જોતી રહી.
બેલા એના સ્વભાવ મુજબ શાંત રહી હિંચકાને ઠેસ મારતી રહી.
‘અમને કાઉંસેલિંગમાં શીખવવામાં આવ્યું હતું કે ‘તમે કાઉંસેલરો ભગવાન નથી કે ક્લાયંટનું દુઃખ દૂર કરી દો. તમે માત્ર જ્યારે જે ક્લાયંટ વિચારોનાં વમળમાં ઘેરાયેલા હોય ત્યારે તેને તેમાંથી બહાર આવવામાં મદદ કરો છો. આખરે તો ક્લાયંટે જ એમના પ્રોબ્લેમનું સોલ્યુશન શોધવાનું છે. એ લોકોની સંવેદનાથી તમારે ડિચેડ્ રહેવાનું’
થોડીવાર જમીન સામે જોઈને પછી બેલા સામે જોઈને બોલી, ‘ તમે જ કહો દી, આપણે આખરે તો માણસ છીએને?’
સંમતિસૂચક માથું હલાવી બેલા રીના સામે જોઈ રહી.
‘ગયા મહિને અમારા વિભાગમાં એક છોકરીને દાખલ કરવામાં આવી. ઊંમર છે ૧૨ વર્ષની, એનો કેસ મને સોંપ્યો. મનોવૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ સાથે મારે એને કાઉંસેલિંગ પણ કરવાનું છે. અને એ જ તો મારો જોબ છે એટલે એ કંઈ નવું નથી.’
રીના આટલું કહી ચૂપ થઈ ગઈ અને આંખો મીંચી પાછળ માથું નાંખી બેસી રહી.
સાંભળવું એ પણ એક કળા છે અને એ કળામાં બેલા પરંગત છે.
સામે દેખાતાં ખેતરો પર અંધારાના ઓળા ઉતરી આવ્યા હતાં. તમરાં અને કંસારીઓના અવાજ શાંત વાતાવરણને સંગીતમય બનાવતા હતાં.
ચૂપ વાતાવરણને ખળભળવવાનું બેલાને ગમ્યું તો નહીં પણ સાંજના ખાવાનાની ચિંતા થવાથી એણે એનો મોબાઈલ ઉઠાવ્યો અને પિઝાનો ઓર્ડર આપ્યો.
ચૂપચાપ બેઠેલી રીનાએ બેલાનો હાથ પોતાના હાથમાં લઈને પંપાળ્યા કર્યો, જાણે સ્પર્શથી કહેવાનો પ્રયત્ન કરતી ના હોય!
‘શરૂઆતમાં એ છોકરી ખાટલામાં બેસી જ રહેતી. સૂવાનું કહીયે તો અમારી સામે જોયા કરે, કોઈ જવાબ ન આપે. લગભગ એ બેઠી બેઠી જ ઊંઘે. એક વખત એને નર્સે, જ્યારે એ ભર ઊંઘમાં હતી ત્યારે આસ્તેથી ખાટલામાં સુવાડી દીધી. કેટલાય દિવસથી એ છોકરી સરખી રીતે સૂતી નહોતી એટલે ઘસઘસાટ ઊંઘતી હતી. અમારા મેંટલહેલ્થનાં પેશંટોની શારીરિક તપાસ માટે જે ડોક્ટર આવે એણે ધીમેથી એ છોકરીનાં હૃદયનાં ધબકારા સાંભળવા સ્કેથેસ્કોપ એની છાતી પર મુક્યું…….અને દીદી………..
ભાગ ૨ ૨૧ -૦૫ -૨૦૨૩ ના રોજ
સુશ્રી નયના પટેલ:નાં સંપર્ક સૂત્રો
29, Lindisfarne Road, Syston, Leicester, UK. LE7 1QJ
TEL: +44 7800548111 | E-mail: ninapatel47@hotmail.com -
મધુરેણ સમાપયેત્!
વલીભાઈ મુસા
વહેલી સવારે ‘કલ્યાણ’ બંગલાના પ્રાંગણના બગીચામાંના વિવિધરંગી ગુલાબના છોડવાઓની કોઈક કોઈક સૂકી ડાળીઓને કલ્યાણરાય કાતર વડે કાપી રહ્યા હતા. પુત્રો અને પુત્રવધૂઓ હજુ પોતપોતાના શયનખંડોમાંથી બહાર નીકળ્યાં ન હતાં. છોકરાં પણ એમના માસ્ટર બેડરૂમમાં નિદ્રાધીન હતાં. એક માત્ર નાનકી કે જે દાદીના અવસાન પછી દાદાને એકલવાયાપણું ન લાગે તે માટે એમના શયનખંડમાં જ હંમેશાં સૂઈ રહેતી હતી તે જાગી ગઈ હતી. કલ્યાણરાય બિલ્લીપગે બહાર નીકળ્યા હતા અને દરવાજો પણ હળવેથી બંધ કર્યો હતો કે જેથી એની ઊંઘમાં ખલેલ ન પડે. પરંતુ ક્યારનીય જાગી ગયેલી નાનકી શૌચાદિક્રિયા પતાવ્યા બાદ દાદા અને પોતાના માટેની ચા ટ્રેમાં લઈને બગીચામાં આવી ગઈ હતી.
બગીચાના બાંક્ડા ઉપર બેસીને દાદા-દીકરી ચાની ચૂસકી લેતાંલેતાં વાતે વળ્યાં. કલ્યાણરાય વાસ્તવમાં તો નાનકીના ‘પિતા’ હતા, પણ ઘરમાં બધાં એમને ‘દાદા’ના હૂલામણા નામે સંબોધતાં હતાં. સ્વર્ગસ્થ ‘બા’ને પણ સૌ ‘દાદી’ તરીકે જ બોલાવતાં હતાં.
‘તું આજે વહેલી જાગી ગઈ કે પછી રાત્રે બરાબર નિંદર જ આવી ન હતી?’
‘મેં સૂતાં જ સંકલ્પ કરેલો કે હું વહેલી ઊઠી જઈશ. મારે આપની સાથે થોડીક વાત શેર કરવાની છે.’ શકુંતલા બોલી.
ઘરમાં બધાં શકુંતલાને ‘નાનકી’ તરીકે સંબોધતાં પણ વાસ્તવમાં તો તે એમ. એ.માં અભ્યાસ કરતી પુખ્તવયની તરુણી બની ચૂકી હતી.
‘બોલ બેટા, શી વાત છે?’
‘આજે રવિવાર છે અને આપણી સાથેના લંચમાં મેં મારા બોયફ્રેન્ડ કપિલને નિમંત્ર્યો છે. અમારી છએક મહિનાની ડેટીંગ પછી અમે વૈવાહિક સંબંધે જોડાવાના નિર્ણય નજીક લગભગ આવી પહોંચ્યાં છીએ. ઘરમાં આપ અને સહુ વડીલો કપિલ સાથે વાતચીત કરીને આખરી મહોર મારી દો તો અમે અમારો નિર્ણય પાકો કરી લઈએ. કપિલના પક્ષે બધું સમસૂતર છે.’ શકુંતલાએ આડું જોઈને એકીશ્વાસે બોલી નાખ્યું.
‘વાહ, ધ ગ્રેટ! મારી તો સવાર સુધારી દીધી! પરિવારમાં હાલમાં તો તું એકલી જ કુંવારી છે અને તારા પરણી જવાથી મારી જવાબદારી પરિપૂર્ણ થઈ જશે. જો બેટા, સવારે સવારે તારી વાતને અનુલક્ષીને એક નાનકડું સંભાષણ ઠોકી દઉં તો મને સહી લેજે. વિશ્વભરની લોકશાહી શાસનવ્યવસ્થામાં નાગરિકોના વાણીસ્વાતંત્ર્યના અધિકારને માન્ય રાખવામાં આવ્યો છે, પરંતુ એ અધિકાર ઘણાં રૂઢિચૂસ્ત પરિવારોમાં પ્રવેશવાની હજુ તો રાહ જુએ છે. એ મોટેરાંઓ કૌટુંબિક સંસ્કારોની દુહાઈઓ આપી આપીને નાનેરાંઓને ચૂપકીદી સેવવાની ફરજ પાડતાં હોય છે. આપણું કુટુંબ આ બાબતે અપવાદ છે, તે તું સારી રીતે જાણે છે. આપણા ત્યાં આબાલવૃદ્ધ સૌ કોઈ જે તે મુદ્દે પોતપોતાના સ્વતંત્ર અભિપ્રાયો આપી શકે છે; વળી એટલું જ નહિ, પણ પુખ્ત વયે પહોંચેલાં અવિવાહિત જુવાનિયાં પોતાનાં જીવનસાથીની પસંદગી પણ જાતે જ કરી શકતાં હોય છે. જીવનસાથીની આખરી પસંદગી વખતે અમે માર્ગદર્શન ભલે આપીએ, પણ અંતિમ નિર્ણય તો તમારે લોકોએ જ લેવાનો હોય છે. આંતરજાતીય કે આંતરધર્મી, ગોઠવાયેલાં કે પ્રેમલગ્ન એવા ગમે તેવા વૈવાહિક પ્રકાર પરત્વે અમે કદીય કોઈ ભેદભાવ સમજ્યાં નથી. હા, બધાંને એટલું જરૂર કહેવામાં આવતું હોય છે કે તેમણે લીધેલા નિર્ણય પછી તેમનો સુખી કે દુ:ખી ઘરસંસાર એવું જે કંઈ પરિણામ આવે તેના માટે અમે વડીલો જવાબદાર ગણાઈશું નહિ. કોઈના નિષ્ફળ લગ્નજીવનની સમાપ્તિ કરવાનો પ્રસંગ આવે તો તે સંજોગોમાં પણ અમે લોકો તો તટસ્થ જ રહીશું એવું સ્પષ્ટપણે કહી દેવામાં આવતું હોય છે. તારા ત્રણ ભાઈઓ અને બે બહેનોએ જે રીતે કરી લગ્ન કરી બતાવ્યાં છે, તે જ રીત તને પણ લાગુ પડે છે. એ પાંચેય જણ પોતપોતાના દાંપત્યજીવનથી ખુશ છે અને મને વિશ્વાસ છે કે તું પણ સુખી જ થઈશ. લે, મારું સંભાષણ પૂરું થયું; હવે બોલ તારે શું કહેવાનું છે?’
‘આપે મારાં પાંચેય ભાઈબહેનોને પાત્રપસંદગી માટેની બધી જ જાતની છૂટ આપી હોવા છતાં એ લોકોએ આપણા સમાજમાં જ લગ્ન કર્યાં છે. એ લોકોને એમ બની શક્યું એટલા માટે કે એમણે ગોઠવેલાં લગ્ન કર્યાં હતાં, જ્યારે મારા કિસ્સામાં પરિસ્થિતિ જુદી છે.’ શકુંતલાએ સંકોચસહ કહી નાખ્યું.
‘એમાં ગાંડી, શરમાય કેમ છે? કહી નાખ ને કે તારે પ્રેમલગ્ન કરવાનાં છે અને કપિલ પરજ્ઞાતિનો છે.’
‘દાદા…દાદા!’થી આગળ ન બોલી શકતાં શકુંતલા શરમની મારી લજામણીના છોડની જેમ લચી પડી.
“‘દાદા…દાદા’થી આગળ બોલીશ કે?”
‘એ પરજ્ઞાતિનો તો ખરો, રેશનલ પણ છે!’
‘અરે વાહ, તો તો સસરા-જમાઈની જોડી જામશે ખરી! હું જાહેરમાં નહિ, પણ અંગત રીતે રેશનલ જ છું; તે તમે બધાં જાણો છો; તો પછી અમારી બેઉની જ્ઞાતિ તો એક જ થઈ ને! કપિલ હવે ક્યાં પરજ્ઞાતિનો રહ્યો? જા, મારા આશીર્વાદ છે કે બેઉ સુખી થાઓ.’
શકુંતલા ભાવવિભોર બનીને કલ્યાણરાયના ઝડપથી ચરણસ્પર્શ કરી લઈને હરખપદુડી થતાં હરણીની ઝડપે એમ બોલતી ત્યાંથી ભાગી ગઈ કે ‘ઓ, માય ધી મોસ્ટેસ્ટ ગ્રેટેસ્ટ દાદા!’. શકુંતલાનો દાદાને સંબોધન માટેનો શેક્સપિરીઅન અંગ્રેજી ઢબમાં બોલાતો આ હંમેશનો તકિયાકલામ હતો!
* * *
લંચનો સમય થયો. નાનાં બાળકોને પહેલાં ખવડાવી દીધું હતું અને એ બધાંને બગીચામાં મોકલી દેવામાં આવ્યાં હતાં. શકુંતલા સિવાયનાં બધાં મોટેરાંઓ ડાઈનીંગ ટેબલ ઉપર ગોઠવાઈ ગયાં હતાં. ટેબલની વચ્ચે મોટામોટા બાઉલમાં વાનગીઓ મૂકી દેવામાં આવી હતી. શકુંતલાએ એ બાઉલમાં વાનગીઓ ઉમેરતા રહેવાની જવાબદારી નિભાવવાની હતી. સૌએ સેલ્ફ સર્વિસથી ભોજનને ન્યાય આપવાનો હતો. કલ્યાણરાયે આગ્રહ કરીને કપિલને પોતાની પાસેની ખુરશીમાં બેસાડ્યો હતો. જમવાની સાથેસાથે હળવી મજાક મશ્કરી થયા કરતી હતી. કપિલ ફુટડો યુવાન હતો. તેનો પડછંદ બાંધો અને હસમુખો સ્વભાવ પહેલી નજરે એક્મેકનાં વિરોધાભાસી લાગે, પણ હકીકતે જોતાં એ એકબીજાને પૂરક બની રહેતાં હતાં અને તેના વ્યક્તિત્વને ઉપસાવતાં હતાં. મિકેનિકલ એન્જિનિયરીંગમાં બી. ઈ. કરી લીધા પછી એકાદ વર્ષ પહેલાં જ પોતાના કૌટુંબિક ઓઈલ એક્સ-પિલર મશિન ઉત્પાદન કરતા ઉદ્યોગમાં તે જોડાઈ ગયો હતો.
કલ્યાણરાય અને કપિલ વચ્ચે સાહજિક વાર્તાલાપ થઈ રહ્યો હતો. કુટુંબનાં અન્ય સભ્યો ભોજન આરોગવામાં પરોવાયેલાં હતાં, પણ તેઓ કાન સરવા રાખીને એ બેઉ વચ્ચેની વાતચીતને એકાગ્ર ચિત્તે સાંભળી રહ્યાં હતાં.
‘હંઅ, તો મિ. કપિલ, શકુંતલાએ જણાવ્યા મુજબ તમારાં કુટુંબીજનો આ લગ્નમાં સહમત છે જ. હવે તમે બેઉ જણ આખરી સહમતી સાધી લો તો આપણાં બેઉ પરિવાર સાંજનું ડિનર સાથે જ લઈએ.’
‘આપ વડીલોની પણ અમારા પરિવારની જેમ સહમતી અને આશીર્વાદ તો જોઈશે જ ને!’ કપિલે નિ:સંકોચ પોતાની વાત મૂકી દીધી.
‘તમારી બેઉની સંમતિમાં અમારી સંમતિ સમાયેલી જ છે. શકુંતલાએ તમને જણાવ્યું જ હશે કે અમારા કુટુંબમાં જીવનસાથીની પસંદગીમાં દરેકને સ્વતંત્રતા હોય છે. આજકાલનાં છોકરાં માબાપની ઉપરવટ જઈને પણ પોતાનું જ ધાર્યું કરતાં હોય છે, તો અમારા જેવાં વડીલોએ આગોતરી શરણાગતી સ્વીકારી લેવામાં કોઈ નાનમ ખરી?’ કલ્યાણરાયે મરક મરક હસતાં બધાંને હસાવી નાખ્યાં.
‘વડીલ, અમે તો માનીએ છીએ કે રૂપિયાથી મહોર મોટી એટલે મોટી જ હોય. અમારામાં પરિપક્વતાનો અભાવ હોય અને આપ વડીલો દીર્ઘદૃષ્ટિ ધરાવતાં હોઈ આપ સૌના નિર્ણયો ભાગ્યે જ ખોટા પડે.’
‘ચાલો દુનિયાભરના વડીલો વતી તમારા અમારા વિષેના ઊંચા ખ્યાલને અને કોમ્પ્લીમેન્ટને સ્વીકારી લઉં છું. તમે બેઉ એકબીજાની અપેક્ષા મુજબની શરતોની ચોખવટ કરી લેજો.’ કલ્યાણરાયે વ્યાવહારિક સૂચન કર્યું.
‘વડીલ, માફ કરજો જો આપની વાત કપાતી હોય તો; પણ લગ્નપૂર્વેની એવી કોઈ શરતો તો વેપારધંધાની શરતો જેવી ન બની રહે? પ્રેમ અને લાગણીના સંબંધોમાં એક્બીજા સાથેનું અનુકૂલન સાધી લેવાની તૈયારી હોય ત્યારે એમાં સઘળી શરતો કે અપેક્ષાઓનો સરવાળો થઈ જ જતો હોય છે.’
‘તમે ઓઈલ મિલની મશિનરીના ઉત્પાદક અને અમે સબમર્સિબલ પંપના ઉત્પાદક અને એક્ષપોર્ટર. તો ચાલો, આપણે આપણા વેપારધંધાવાળા ‘નિયમો અને શરતો લાગુ’ શબ્દોને હળવા બનાવીને ‘અપેક્ષા’ શબ્દ પ્રયોજીએ. તો બોલો, ભાવી જમાઈરાજ, અમારી શકુ તરફની તમારે ઓછામાં ઓછી એક અપેક્ષા તો અમને જણાવવી જ પડશે. તમે નહિ બોલો તો તમારી અગત્યની એક અપેક્ષાની મારે જ તમને યાદ અપાવવી પડશે. વચ્ચે બે બાબતે ખુલાસો કરી લઉં કે ‘તમને ભાવી જમાઈરાજ’ તરીકે એટલા માટે સંબોધ્યા છે કે હજુ સુધી આપણી વચ્ચે ‘મંજૂર’ (Done) ની ઔપચારિકતા થઈ નથી. બીજી બાબત એ કે મારા મનમાંની તમારી એ અગત્યની અપેક્ષા વિષેની વાત અમે દાદા-દીકરી જ જાણીએ છીએ, બાકીનાં બધાં અજાણ છે.’
‘દાદા, આપે તો મને ગૂંચવી નાખ્યો! એવી તો મારી કઈ અગત્યની અપેક્ષા હશે, જેની આપને અને શકુંતલાને જાણ છે અને મને નથી!’ આમ કહેતાં બાઉલમાં દૂધપાક ઉમેરવા આવેલી શકુંતલા સામે કપિલે જોઈ લીધું.
શકુંતલા દૂધપાકના પાત્રને ટેબલ ઉપર મૂકીને કિચન તરફ દોડી ગઈ અને દરવાજાની ઓથ લઈને કપિલ જુએ તે રીતે તેના એક હાથની મુઠ્ઠી ઉપર બીજા હાથની મુઠ્ઠીને ઘસી બતાવી.
કપિલ શકુંતલાના ઈશારાને પામી જતાં હાસ્યને પરાણે ખાળી રાખીને કલ્યાણરાયને કહ્યું, ‘વડીલ, આપનો સેન્સ ઑફ હ્યુમરનો માનાંક પેલી હાસ્ય સિરિયલમાં આવતા મિ. બિન કરતાંય ઘણો ઊંચો છે. હવે મને ખ્યાલ આવે છે કે આપ જે વાતનો ઈશારો કરી રહ્યા છો એને તો હું મારા જીવનની ભૂતકાલીન દુ:ખદ ઘટના ગણીને એક ‘નઠારા સ્વપ્ન’ની જેમ ભૂલી ગયો છું.’
ઘરનાં બાકીનાં બધાંના પોતપોતાના હાથમાંના ચમચીકાંટા સ્થિર થઈ ગયા અને તેઓ બધાં વિસ્ફારિત નયને એકબીજાં સામે જોઈ રહીને દાદા અને કપિલ વચ્ચે ચાલી રહેલી રહસ્યમય વાતનો તાગ મેળવવાની કોશિશ કરવા માંડ્યાં.
‘લ્યો, મારા સેન્સ ઑફ હ્યુમરના તમારા બીજા કોમ્પ્લીમેન્ટને પણ સહર્ષ સ્વીકારી લઉં છું. વળી તમારે મને મારી અવલોકનશક્તિ માટેના ત્રીજા કોમ્પ્લીમેન્ટને પણ જીભના ટેરવે લાવી રાખવો પડશે. પહેલાં તો તમે એમ કહ્યું હતું કે તમારી અગત્યની એ અપેક્ષાની તમને ખુદને જ જાણ ન હતી અને અચાનક વાતને ‘હવે મને ખ્યાલ આવે છે’ શબ્દો ઓઢાડીને એ યાદ આવી જવાનો જે અભિનય કરી બતાવ્યો છે એ મેં પકડી પાડ્યો છે. ચાલાક શકુએ કિચન તરફ ભાગી જઈને તમને ઈશારાથી સમજાવી દીધું લાગે છે; બોલો, ખરું કે નહિ?’
‘હા, ખરું. અમને આપે સાચે જ પકડી પાડ્યાં! હવે આપની તીવ્રતમ અવલોકનશક્તિ અને વિચક્ષણ બુદ્ધિ માટે આપ ત્રીજા કોમ્પ્લેમેન્ટના પણ હકદાર બની જાઓ છો.’ કપિલે અહોભાવપૂર્વક કહ્યું.
શકુંતલાના મોટાભાઈ ધવલરાયથી હવે ન રહેવાયું અને બોલી પડ્યા, ‘બાપલિયાઓ, તમે બંને જણા પહેલી બુઝાવવાનું મૂકી દઈને વાતનો ફોડ પાડશો નહિ ત્યાંસુધી અમારાથી હવે આગળ એક પણ કોળિયો ગળે નહિ ઉતારી શકાય!’
‘હવે મિ. કપિલરાય, તમારા પોતાના સ્વમુખે આપણી વચ્ચે ચાલી રહેલી પહેલીને ઊઘાડી કરી બતાવો તો એ લોકો જમવા પામશે, નહિ તો બિચારાં ભૂખ્યાં ઊઠી જશે!’ કલ્યાણરાયે ટીખળ કરી લીધું.
‘જોયું, કપિલજી? દાદાએ તમને રાયનું બિરૂદ આપી જ દીધું છે, તો હવે આ લગ્ન સંબંધે અમારી કોઈ રાયની જરૂર રહે છે ખરી? તમે હવે કપિલમાંથી કપિલરાય બની જ ગયા, અમારા પરિવારમાં ભળી ગયા!’ મોટાં ભાભી શાંતાદેવી પોતાના ઉત્સાહને ખાળી ન શક્યાં અને બોલી પડ્યાં.
‘તો લ્યો ત્યારે, કોથળામાંનું બિલાડું કાઢું છું તેને જોઈ લ્યો. દાદાએ મારી મજાક કરી છે અને મારી અપેક્ષા કે શરત જે કંઈ ગણો તેને મૂકવાની જે વાત કહી છે તે એ છે કે મારે શકુંતલા પાસેથી કબુલાત લેવાની કે તેણે મારા બુટને બ્રશ મારી આપવું પડશે!’ કપિલે આંખો ઉલાળતાં વિસ્મયભાવે કહ્યું.
બધાં ખડખડાટ હસી તો પડ્યાં, પણ વાત તેમની સમજમાં ન આવી કે આવી કોઈ વાહિયાત અપેક્ષા કે શરત તે વળી હોઈ શકે ખરી!
કલ્યાણરાયે હવે શકુંતલાની કોટમાં દડો નાખતાં કહ્યું કે, ‘નાનકી, કપિલ બિચારો બધાં આગળ એ વાત કહેતાં શરમાશે; માટે તું જ એ કહી સંભળાવ કે જેથી બધાંનો જમવાનો ઇન્ટરવલ પૂરો થઈ જાય અને સૌ દૂધપાક ઝાપટવા માંડે!’
શકુંતલાએ ખોંખારીને કહેવાનું શરૂ કર્યું, ‘તમે બધાં એ જાણીને આંચકો ન અનુભવતાં કે કપિલ બીજવર છે! આપણે સમાચારપત્રો અને વીજાણુ માધ્યમે જાણીએ છીએ કે પશ્ચિમના દેશોમાં પતિપત્ની વચ્ચે સહિષ્ણુતાના અભાવે સાવ ક્ષુલ્લક મુદ્દાઓના લીધે પણ ઘડીના છઠ્ઠા ભાગમાં લગ્નવિચ્છેદ થયા કરે છે. કોઈને સામેવાળાનાં ઊંઘતી વખતે બોલતાં નસકોરાંની ફરિયાદ હોય, કોઈ વળી પતિપત્ની વચ્ચે સૂવા ટાણે પણ પોતાની પ્રાયવસીનું બહાનું આઘું ધરીને અલગ શયનખંડમાં સૂવા માગતું હોય અને તે સામેવાળા દ્વારા નકારવામાં આવતું હોય, કોઈ વળી સામેવાળા ઉપર એવો આક્ષેપ મૂકે કે પોતાના અંગત પાળેલા ડૉગ કે કેટને યોગ્ય સન્માન આપવામાં આવતું નથી, તો વળી બેમાંથી કોઈ એકનો શ્વાસ ગંધાતો હોય, કોઈ સંતાન ન ઇચ્છતું હોય, કોઈ પોતાની અંગત આવક ઉપર કબજો જમાવી રાખવા માગતું હોય અને સામેવાળાનાં ખિસ્સાં હળવાં થતાં રહે તેમ ઇચ્છતું હોય વગેરે … વગેરે. કપિલની માંડેક દસેક દિવસના દાંપત્યજીવનની પહેલી પત્નીની કહાની પણ કંઈક આવી જ છે!’
મજલી ભાભી સુરેખા બોલી ઊઠ્યાં, ‘એ દેશોનો ચેપ આપણાં લોકોને પણ લાગવા માંડ્યો કે શું? કપિલરાય, તમારો કિસ્સો તમારા માટે દુ:ખદાયક તો જરૂર હશે અને તેથી જ આપે હમણાં કહ્યું પણ હતું કે એ ઘટનાને દુ:સ્વપ્ન ગણીને આપ ભૂલી જવા માગો છો. પરંતુ અમે અમારી દીકરીઓને સુસંસ્કાર આપવા માગતાં હોઈ એ ઘટના આપના સ્વમુખે અમને વિગતે સાંભળવા મળે એમ અમે ઇચ્છીએ છીએ.’ સુરેખાએ કપિલ આગળ પોતાની સુરેખ માગણી મૂકી દીધી.
કપિલે શરૂ કર્યું, ‘અમને પરણ્યાંને માંડ દસેક દિવસ થયા હશે અને તે દિવસે મારા બાપુજી અને મોટાભાઈ ફેક્ટરીએ જવા માટે ગાડીમાં ગોઠવાઈ ગયા હતા અને મારી જ રાહ જોવાઈ રહી હતી. મેં એને સ્વાભાવિક રીતે મારા બુટને બ્રશ કરી દેવાનું કહ્યું કે જેથી મારી એકાદ મિનિટ પણ બચે. હવે અમારી વચ્ચે સામસામી કેવી દલીલબાજી થઈ હશે તે આપ સૌ કલ્પી શકો છો, એટલે વિગતમાં જતો નથી. પરંતુ એણે કાગનો વાઘ કરી દીધો અને અમારું ઘર છોડી ગઈ. હું હજુ પણ હકારાત્મક ભાવે એમ માનું છું કે તેના દસેક દિવસના અમારા ત્યાંના વસવાટ દરમિયાન અમારા પૂરા કુટુંબના પૂર્ણતયા રેશનલ વાતાવરણમાં તે કાં તો અકળાઈ ગઈ હોય અથવા એમ પણ હોઈ શકે કે તેના મનનો માણીગર બીજો કોઈક હોય અને તેને મારી સાથે તેની ઇચ્છા જાણ્યા વગર પરણાવી દેવામાં આવી હોય! તમે લોકો પણ કબૂલ કરશો જ કે આવું નજીવું કારણ અમારા છૂટા પડવાનું નિમિત્ત બની શકે નહિ. જે હોય તે પણ અમે અમારા પક્ષે સમાધાન માટેના પૂરતા પ્રયત્નો કરી જોયા હતા, પણ તેનાં માબાપનો અમને સહકાર ન મળતાં અમારે નાછૂટકે નમતું જોખવું પડ્યું હતું અને કોર્ટકચેરીના મામલામાં ન પડતાં અમે અંગત રીતે જ પતાવટ કરી લીધી હતી. ભલે અમારું એ દસેક દિવસનું જ દાંપત્યજીવન કહેવાય, પણ શકુંતલાએ શરૂમાં જ કહ્યું તેમ હું બીજવર તો ખરો જ ને!’ કપિલે વ્યથિત સ્વરે પોતાનું કથન પૂરું કર્યું.
ગંભીર થઈ ગયેલા વાતાવરણને હળવું બનાવવાના આશયે કલ્યાણરાયે કપિલને ઉદ્દેશીને કહ્યું,’જમાઈરાજ, આપ અમારી નાનકીને બુટને બ્રશ કરી આપવાની શરતમાં બાંધો કે ન બાંધો; પણ એની વતીની એટલી ખાત્રી તો અમે જરૂર આપીશું કે તે માત્ર બ્રશ જ નહિ, પણ બુટપોલીશ પણ કરી આપશે અને તે પણ તમારા કુટુંબનાં બધાં જ સભ્યોનાં પગરખાંને!’ બધાં ખડખડાટ હસી પડ્યાં અને હળવાં ફૂલ થઈ ગયાં.
કલ્યાણરાયે વળી ઉમેર્યું, ‘હવે મુદ્દાની વાત કે સૌ આપણા ભોજનને ચૂપચાપ ન્યાય આપી દઈએ. ધવલ બેટા, પછી આપણે વેવાઈને સહકુટુંબ સાંજના ડિનર માટે ટેલિફોનિક આમંત્રણ પાઠવીએ. સમયના અભાવે આપણે એટલે દૂર રૂબરૂ નહિ જઈ શકીએ. વળી એ લોકો ઘરેથી તરત જ નીકળી જાય તો અહીં વહેલાં આવી પહોંચે અને આપણો લગ્નપ્રસંગ કઈ રીતે પાર પાડવો તેની વિગતે ચર્ચા થઈ શકે. આમ વહેલી સવારથી આપણાં બંને પરિવારો માટે શકુંતલાએ શરૂ કરાવેલો શુભ દિવસ રાત્રે ‘મધુરેણ સમાપયેત્’ થવા પામશે.’
* * *
શ્રી વલીભાઈ મુસાનાં સંપર્કસૂત્ર:
ઈ મેઈલ – musawilliam@gmail.com મોબાઈલ – +91 93279 55577નેટજગતનું સરનામુઃ
• William’s Tales (દ્વિભાષી-ગુજરાતી/અંગ્રેજી) | વલદાનો વાર્તાવૈભવ | માનવધર્મ – જીવો અને જીવવા
દો | હળવા મિજાજે -
બરસાત કી રાત (૧૯૬૦)
ટાઈટલ સોન્ગ
(આ શ્રેણીમાં હિન્દી ફિલ્મોમાં આવતાં ટાઈટલ્સ દરમિયાન વાગતાં ગીતો વિશે વાત કરવાનો ઉપક્રમ છે.)
બીરેન કોઠારી
સિત્તેરના દાયકામાં હિન્દી ફિલ્મોમાં ‘કવ્વાલી’ તરીકે જે પ્રકાર ચલણી બન્યો એ પરંપરાગત કવ્વાલીનો નહીં, પણ નાયક-ખલનાયક- ખલનાયિકા વચ્ચે થતી સંતાકૂકડી અને શાબ્દિક મુકાબલાનો તેમજ કોઈક કૃત્યને અંજામ આપતાં અગાઉ લોકોનું ધ્યાન ભટકાવવા માટેના પ્રયાસ જેવો વધુ હતો, જેમ કે, ધર્મા (ઈશારોં કો અગર સમઝો), શંકરદાદા (તૂને જલવે નહીં દેખે), શંકરશમ્ભુ (હમ લૂટને આયે હૈં), ફકીરા (હમ તો ઝુક ઝુક સલામ કરતે હૈં), કર્મયોગી (આજ ફૈસલા હો જાયેગા) અને બીજી અનેક.
અલબત્ત, કવ્વાલી એના શુદ્ધ સ્વરૂપે ‘આહેં ન ભરી, શિકવે ન કિયે‘ (ઝીનત) , ‘હમેં તો લૂટ લિયા મિલકે હુસ્નવાલોં ને‘(અલ હિલાલ), ‘તેરી મહેફિલ મેં કિસ્મત આજમાકર હમ ભી દેખેંગે‘ (મુગલ-એ-આઝમ) , ‘આજ ક્યું હમ સે પરદા હૈ‘ (સાધના) સહિત બીજી અનેક પચાસ અને સાઠના દાયકામાં ફિલ્મોમાં આવી ગઈ હતી. આ કવ્વાલીઓમાં સંગીતપ્રેમીઓ લગભગ એકમતે સંગીતકાર રોશનની કવ્વાલીઓને શ્રેષ્ઠ ગણે છે. એમાં પણ ‘બરસાત કી રાત’ની ‘ના તો કારવાં કી તલાશ હૈ‘ની વાત આવે એટલે બસ! આગળ કશી ચર્ચા જ નહીં.
(આ કવ્વાલીના મૂળ વિશેની રસપ્રદ વિગત અહીં વાંચી શકાશે.)
આ ફિલ્મમાં આ ઉપરાંત બીજી બે અદ્ભુત કવ્વાલી ‘જિ ચાહતા હૈ ચૂમ લૂં‘ અને ‘નિગાહે નાઝ કે મારોં કા હાલ ક્યા હોગા‘ પણ હતી, અને સાહિરની લખેલી ઉત્તમ નઝમ ‘જિન્દગીભર નહીં ભૂલેગી યે બરસાત કી રાત‘ અને ‘મૈંને શાયદ તુમ્હેં પહલે ભી કહીં દેખા હૈ‘ પણ ખરી. આ ઉપરાંત ‘મુઝે મિલ ગયા બહાના તેરી દીદ કા‘ જેવું રોશનની મુદ્રા ધરાવતું ગીત.
આ તમામ ઉત્તમોત્તમ રચનાઓની વચ્ચે આગવું અને અનોખું સ્થાન સુમન કલ્યાણપુર અને કમલ બારોટ દ્વારા ગવાયેલું ‘ગરજત બરસત સાવન આયો રે’ ધરાવે છે. રાગ કે શાસ્ત્રીય સંગીત વિશે ખાસ જાણકારી ન હોય એવા, મારા જેવા અનેકોને આ ગીત અદ્ભુત રસનો અનુભવ કરાવે છે. તેના આરંભે સંતૂર, સિતાર, જલતરંગ અને સારંગીના સૂર જાણે કે વરસતા વરસાદનો અનુભવ કરાવે છે. આ ગીતનું આરંભિક સંગીત વિવિધ ભારતી પર આવતા શાસ્ત્રીય સંગીતની ચર્ચા કરતા કાર્યક્રમ ‘સંગીતસરિતા’ની સિગ્નેચર ટ્યૂન તરીકે વરસો સુધી સંભળાતું રહ્યું.
(ડાબેથી: રોશન, સાહિર, મોહમ્મદ રફી અને, અહીં રોશનના સહાયકની ભૂમિકામાં, સંગીતકાર ઓમી) ‘બરસાત કી રાત’ (૧૯૬૦)ના ટાઈટલ સોન્ગ તરીકે આ જ ગીતને મૂકવામાં આવ્યું છે. આ અગાઉ, રોશને આ જ ધૂનનો ઉપયોગ પોતાના સંગીતવાળી ફિલ્મ ‘મલ્હાર’ (૧૯૫૧) ના ટાઈટલ સોન્ગ તરીકે કર્યો હતો. લતા મંગેશકરે ગાયેલા એ ગીતના શબ્દો હતા, ‘ગરજત બરસત ભીજત આઈ લો‘. શક્ય છે કે ‘બરસાત કી રાત’ માટે આ જ ધૂન અને મુખડા પર સાહિરસાહેબ પાસે ગીત લખાવાયું હોય. આ ગીતમાં કમલ બારોટનો અતિશય પાતળો સ્વર ખાસ ધ્યાન ખેંચે છે.
ગીતના શબ્દો આ મુજબ છે.
गरजत बरसत सावन आयो रे
गरजत बरसत सावन आयो रे
लायो ना संग में हमरे
बिछड़े बलमवा
सखी का करूं हाय
गरजत बरसत सावन आयो रेगरजत बरसत सावन
आयो री सावन आयो सावन आयो रे
गरजत बरसत सावन…रिमझिम रिमझिम मेहा बरसे
रिमझिम रिमझिम मेहा बरसे
बरसे मेहारिमझिम रिमझिम मेहा बरसे
तड़पे जियरवा मीन सामान
पड़ गई फीकी लाल चुनरिया
पिया नहीं आए
गरजत बरसत सावन आयो रे
गरजत बरसत सावन…पल पल छिन छिन पवन झकोरे
पल पल छिन छिन पवन झकोरेपल पल छिन छिन पाव झकोरे
लागे तन पर तीर समान
तीर समान
सखी लागे तन पर तीर समान
नैनन जल सो गीली चदरिया
अगन लगाए
गरजत बरसत सावन आयो रेलायो ना संग में हमरे बिछड़े बलमवा
सखी का करूं हाय
गरजत बरसत सावन आयोलायो ना
संग में
हमरे
बिछड़े बलमवा
सखी का करूं हाय रे हायઆ ક્લીપમાં ‘બરસાત કી રાત’નું આ અદ્ભુત ટાઈટલ સોન્ગ સાંભળી શકાશે.
(તસવીરો નેટના અને વિડીયો ક્લીપો યુ ટ્યૂબના સૌજન્યથી)
શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી) -
મહેન્દ્ર શાહનાં એપ્રિલ ૨૦૨૩નાં સર્જનો
મહેન્દ્ર શાહનાં ચિત્રકળા સર્જનો
Mahendra Shah’s drawing collection for April 2023
મહેન્દ્ર શાહનું વીજાણુ ટપાલ સંપર્ક સરનામું : mahendraaruna1@gmail.com
-
વિરોધાભાસોમાંના સર્વસામાન્ય વિષયવસ્તુઓ : સ્વ – સંદર્ભ
જ્ઞાન સાથે રસ પણ પડે એવા વિરોધાભાસો
સંકલન અને રજૂઆત: અશોક વૈષ્ણવ
સ્વ- સંદર્ભ (self-reference), અસીમ પીછેહઠ (infinite regress), ગોળગોળ પરિભાષાઓ (circular definitions) અને અમૂર્ત વિચારણાનાં (abstraction) અલગ અલગ સ્તરો વચેની ગૂંચ કે સંદિગ્ધતા એ બધાં વિરોધાભાસોનાં સર્વસામાન્ય વિષયવસ્તુઓ છે. [1]
સ્વ – સંદર્ભ
ભાષાના સંદર્ભે, સ્વ-સંદર્ભ એવાં કથન માટે થાય છે જે સંદર્ભ તરીકે પોતાનો જ કે પોતાના સંદર્ભનો ઉલ્લેખ કરતું હોય. આવાં સ્વ-સંદર્ભિય કથનનું બહુ જ ખ્યાત ઉદાહરણ ‘જૂઠ્ઠાનાં વાક્ય‘ તરીકે ઓળખાતું ‘આ વાક્ય સાચું નથી ‘ ગણી શકાય. જોકે ઘણી વાર વધારે વ્યાપક સંદર્ભમાં પણ વાપરવામાં આવે છે, જેમકે પોતાનું જ પ્રતિબિંબ ધરાવતું ચિત્ર.
જે સાહિત્યિક રચના પોતાનો જ ઉલ્લેખ કરતી હોય તે પણ સ્વ-સંદર્ભીય કહેવાય છે. જેમકે, યીટ્સનાં કાવ્ય ‘વ્હેન યુ આર ઓલ્ડ‘ની એક પંક્તિમાં તેઓ કહે છે કે “And nodding by the fire, take down this book”.
દર્શનશાસ્ત્રમાં, સ્વ- સંદર્ભ મૂળે તો ભાષાના સંદર્ભમાં જ વપરાય છે. જેમકે, The Cretan liar paradox – “ક્રેટન એપિમેનાઈડ્સ કહે છેકે ‘બધા ક્રેટ્નસ જૂઠ્ઠા હોય છે.’ પરંતુ એ પોતે પણ એક ક્રેટન જ છે, એટલે જૂઠ્ઠો તો તે પોતે પણ છે. જો એ જૂઠ્ઠો જ હોય તો એનો અર્થ એ થયો કે તેનું આ વાક્ય પણ જૂઠ્ઠું છે કેમકે તે પોતે તો સાચું જ બોલી રહ્યો છે.
સ્વ-સંદર્ભ ગણિત અને કમ્પ્યુટર વિજ્ઞાનમાં, આ વિષયોના પાયા તરીકે તો ખાસ, પોતપોતાના અંગત શોખનો વિષય પણ છે. [2]‘ઉલટું સુલટું’ બાળકોની એક બહુ જાણીતી રમત છે. રમતની શરૂઆતમાં આજનો ઉલટાં સુલટાંનો વારો છે તેમ કહેતાં પહેલાં જાહેર કરવામાં આવે કે ‘ના હોં, આજે ચોકલેટ નહીં મળે.’ એટલે એક બાળક કહે એટલે આજે તો હવે ચોકલેટ પાક્કી. એટલે રમતનું કેપ્ટન ચોખવટ કરે કે ઉલટાં સુલટાનો અર્થ જ એ કે કંઈ જ ઉલટું સુલટું નથી, એટલે જાહેરાતનાં વાક્યને ઊંધું વાક્ય નથી સમજવાનું. જવાબમાં કહેવાય કે, પણ જો ઉલટાં સુલટાંનો આજે વારો ન જ હોય તો આજે ચોકલેટ મળશે એ વાક્ય તો પછી સાચું જ ને! [3]
સ્વસંદર્ભ વિરોધાભાસનું એક બહુ પ્રખ્યાત ઉદાહરણ ‘વાળંદનો વિરોધાભાસ’/barber paradox તરીકે ઓળખાય છે જેમાં વાળંદની વ્યાખ્યા કરતાં જણાવાયું છે કે ‘ જે કોઈ પોતાના વાળ ન કાપતું હોય માત્ર તેમના, અને માત્ર તેમના જ, વાળ કાપે એ વાળંદ.’ તો શું વાળંદ પોતાના વાળ જાતે કાપી શકે? આ પ્રશ્નના જવાબમાં વિરોધાભાસઓનો પટારો ખુલી જશે !
અમુક બાબતની તરફ અચુકપણે ધ્યાન દોરવા માટે સ્વ-સંદર્ભ વિરોધાભાસના જે પ્રયોગો કરવામાં આવે છે તેનાં ઉદાહરણ તરીકે ‘કર્રીના વિરોધાભાસ’[4]નું આ જુદું સ્વરૂપ પણ રસપ્રદ છે –
આ બે વાક્ય ધ્યાનથી વાંચો:
- આ બે વાક્યોમાંથી કમસે કમ એક વાક્ય ખોટું છે.
- બધી સંખ્યાઓ ‘પ્રાઈમ સંખ્યા‘ (અવિભાજ્ય સંખ્યા) નથી હોતી.
પહેલું વાક્ય ખોટું ન હોવું જોઈએ કેમકે તે તો આ બે વાક્યો માટેની જરૂરી શરત જ જણાવે છે. જો એ વાક્ય ખોટું ન હોય તો બીજું વાક્ય તો ખોટું જ હોવું જોઇએ. એનો અર્થ એ થયો કે ‘બધી સંખ્યાઓ ‘પ્રાઈમ સંખ્યા છે.‘
અહીં એક ખાસ મજાની વાતની નોંધ લેવા જેવી છે – બીજાં વાક્ય તરીકે જે કંઈ મુકીએ તે ખરેખર સાચું છે કે ખોટું તે સિદ્ધ કર્યા સિવાય જે તેને ‘ખોટું‘ પાડી શકાય છે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો સ્વ-સંદર્ભીય કથનોમાં સચ્ચાઈ જ હશે તેવું હંમેશાં ખાત્રીપૂર્વક કહી નથી શકાતું.
અન્ય એક રસપ્રદ ઉદાહરણ આ સવાલ છે – ‘આ સવાલનો જવાબ “ના” છે?’ જો જવાબ “હા’ હોય તો આ વાક્ય સાચું ઠરે છે, એટલે કે સવાલનો જવાબ તો “ના” જ છે. જો જવાબ “ના” હોય તો પછી “હા’ તો હોઈ જ ન શકે ! Betteridge’s Law of Headlines તરીકે જાણીતો આ રૂઢપ્રયોગ ‘જે મથાળું પ્રશ્નાર્થ ચિહ્નથી પુરૂં થતું હોય જેનો જવાબ ‘ના’ જ હોય’ પણ આ સવાલનો જવાબ ‘ના’ હોઈ શકે એમ પ્રમણિત કરે છે.
વિરોધાભાસોના પટારામાં આપણાં પુરાણો પણ ઉમેરો કરે છે : બે પંક્તિઓથી રચાયેલાં તમિલ શાસ્ત્ર ‘તિરૂક્કુરલ’માં કહેવાયું છે કે ” જે જુઠ કંઈ સારાં પરિણામ માટે કહેવાયું હોય તે “જૂઠ “ન કહેવાય’ !
સ્વ-સંદર્ભનો અભ્યાસ અને વ્યાવહારિક સ્તરે ઉપયોગ mathematics, philosophy, computer programming, second-order cybernetics, અને linguistics, તેમજ humour. જેવાં અન્ય ક્ષેત્રોમાં પણ થાય છે.
આ દરેક વિષય પર માહિતીની એક કડી મેળવીએ છીએ તો જોવા મળે છે એ દરેક કડીઓમાં જ અન્ય સંદર્ભો પણ સંકળાયેલા હોય છે. એકંદરે આ બધું વાંચન ખુબ જ માહિતીપ્રદ અને રસપ્રદ જરૂર બને છે પણ આપણી આ લેખમાળાનાં ક્ષેત્ર માટે બહુ વધારે પડતી વિગતવાર ચર્ચા જેવું પરવડી શકે છે. એટલે હાલ પુરતું તો કેટલીક ચુંટેલી વિશેષ વાંચન કડીઓ અહીં મુકીને સંતોષ માનેલો છે.
- Self-Reference
- The Liar Paradox – an explanation of the paradox from 400 BCE – Jeffery Kaplan
- Self-referential humor
- Self-referential paradoxes – talk given by Noson S. Yanofsky at York University Semigroup with Algebra Seminar on February 17, 2021
- This Debate Has No Title – Solving the self-referential paradox – Philosopher and author of Reflexivity Hilary Lawson, postmodern literary critic Patricia Waugh and Cambridge mathematician Peter Cameron engage in a paradoxical debate.
- Breaking logic with self-referential sentences
- The Dangers of Self-Reference – Philip Engel
- Snake’s Tail: Modernism and the Paradox of Self-Reference – Jeffrey Scott Blevins
- Self-reference and Logic – Thomas Bolander
- Why Can the Brain (and Not a Computer) Make Sense of the Liar Paradox? – Patrick Fraser, Ricard Solé and Gemma De las Cuevas
- The Unavoidable Problem of Self-Improvement in AI – Part 1 and The Problem of Self-Referential Reasoning in Self-Improving AI – Part 2 : An Interview with Ramana Kumar
-
સમસ્યાઓને કારણે હામ ન હારીએ – દૃઢાગ્રહી ખંતનો બોધપાઠ
સ્વ-વિકાસ : વિચાર વલોણું
તન્મય વોરા
‘ઑડીટ’ જેવા રોજબરોજના અનુભવોમાંથી ક્યારે પણ શીખવાનું મળી શકે એવું તમે વિચાર્યું છે ખરૂં? જો આપણે ખરેખર કંઈ (પણ) શીખવા માંગતા હોઇએ, તો લગભગ દરેક અનુભવ કંઈને કંઈ પદાર્થ પાઠ આપી જઈ શકે છે. ફકત આપણા મનના દરવાજા ખુલ્લા રાખવા પડશે!
સમસ્યાઓ વિશેની ચર્ચા કરતી વખતે, ઘણા વર્ષોના અનુભવી એક ઓડિટ સલાહકાર કહે છે કે:
જો આપણા પરિવારનો કોઈ સભ્ય અપંગ હોય, તો આપણે હાર માન્યા વગર તેમની સુખાકારી સુનિશ્ચિત કરવા માટે આપણાથી બનતું બધું જ કરી છૂટીએ છીએ. માતાઓ તેમના બાળકોને ખૂબ ધીરજથી શીખવે છે. છતાં કેટલીકવાર, બાળક કંઈ ઊંધું કરીને મુશ્કેલ પરિસ્થિતિઓ પણ ઊભી કરી દેતું હોય છે. એ સંજોગોમાં, હાર માન્યા સિવાય જ, માતા બાળકે જે શીખવું જ જોઈએ તે અલગ અલગ રીતે શીખવાડવાના પ્રયાસ મુકી નથી દેતી.
સંસ્થામાં વરિષ્ઠ મેનેજમેન્ટ અને અગ્રણીઓની ભૂમિકા પણ આવી જ છે. સમસ્યાઓ, અવરોધો, અંધારી ગલીઓ, મુશ્કેલ મુદ્દાઓ અને નિર્ણયો તેમજ નિર્ણય આધારિત પગલાંઓ વિશે પસંદગીઓ તો અહીં ડગલેને પગલે છે. એક અગ્રણી તરીકે તમારી પાસે બે વિકલ્પ છે. પ્રયત્નો છોડી દેવા, અથવા સતત ઉકેલ શોધતા રહેવું. જો તમારી પાસે તેનો સામનો કરવા માટે ધીરજ હોય તો સમસ્યાઓ હલ કરવા માટે તમે હંમેશા કંઈક તો કરી જ શકો છો,. હા, તમારે પૂરતી કાળજી જરૂર રાખવી પડશે.
માત્ર વરિષ્ઠ મેનેજમેન્ટ માટે જ નહીં, પણ દરેક સ્તરનાં વ્યાવસાયિકો માટે પણ આ સલાહ ખુબ ઉપયોગી છે. જોકે નવાઈની વાત એ છે કે મુશ્કેલ પસંદગીઓ/પરિસ્થિતિઓનો સામનો કરતી વખતે આપણે કેટલી સહેલાઈથી હાર માની લેતાં હોઈએ છીએ, અથવા તો કોઈ ઉપરી વ્યક્તિને આપણી સમસ્યા સોંપી દેતાં હોઈએ છીએ.
અહીં કેટલાક મહત્ત્વના પ્રશ્નો મુક્યા છે તેના જવાબ ખરા દિલથી આપજો:
- એક વ્યાવસાયિક તરીકે, તમે કેટલી જલ્દી હાર માની લો છો?
- થોડો વધુ પ્રયત્ન કરવાથી તમારા વર્તમાન પડકારોમાંની કઈ સમસ્યાઓ હલ કરી શકાય તેમ છે?
- તમને વણઉકેલાયેલી સમસ્યાઓ ઉકેલવામાં મદદ કરી શકે એ રીતે તમે કોઈની અર્થપૂર્ણ મદદ માગી શકો તેમ છો?
આ શ્રેણીના લેખક શ્રી તન્મય વોરાનો સંપર્ક tanmay.vora@gmail.com વીજાણુ સરનામે થઇ શકે છે.
-
‘કોકેન હીપ્પો’નું ભારતમાં આગમન રાજીપો કરાવશે કે ચિંતા?
ફિર દેખો યારોં
બીરેન કોઠારી
દક્ષિણ અમેરિકા ખંડમાં આવેલો કોલમ્બીયા દેશ તેની નૈસર્ગિક સંપદાને બદલે ત્યાંના ડ્રગ માફિયાઓને કારણે વધુ જાણીતો છે. ડ્રગ એટલે કે નશીલી દવાઓની લેવેચના મુખ્ય કેન્દ્ર તરીકે કોલમ્બીયાની ઓળખ ઊભી કરવામાં હોલીવુડની ફિલ્મોનું પ્રદાન ઘણું છે. 1993માં જેની હત્યા થઈ એ ડ્રગ માફિયા અને નાર્કોટેરરિસ્ટ પાબ્લો એસ્કોબારને ફિલ્મો અને વેબ સિરીઝના દર્શકો જાણે છે. પાબ્લો સૌથી ધનિક અપરાધી ગણાયો હતો અને ‘મેડલીન કાર્ટેલ’ તરીકે ઓળખાવાયેલા, કોલમ્બીયાના મેડલીન શહેરમાં આવેલા સૌથી મોટા તેમજ ઘાતકી સંગઠનનો તે સ્થાપક હતો. એક ધનિક અપરાધીને છાજે એમ તેની અસંખ્ય મિલકતો હતી. આ મિલકતોમાં સૌથી નોંધપાત્ર કહી શકાય એવી મિલકત એટલે તેનું આગવું પ્રાણી સંગ્રહાલય. વિવિધ ભૂખંડમાંથી એસ્કોબારે હાથીઓ, આકર્ષક પક્ષીઓ, જિરાફ અને હીપોપોટેમસ ખરીદીને વસાવ્યાં હતાં. આ પૈકીના હીપોપોટેમસને કારણે મૃત્યુના ત્રીસ વર્ષ પછી પાબ્લો એસ્કોબાર સમાચાર માધ્યમોમાં ચમક્યો છે.
Pablo Escobar’s hippopotamus to be shipped to India (Photo – Twitter/ Pixabay) – ડી એન એ – ૦૭ – ૦૩ – ૨૦૨૩ આ આખા મામલામાં આપણો દેશ પણ સંકળાયેલો હોવાથી તેની વિગતો જાણવા જેવી છે. પાબ્લો એસ્કોબારના મૃત્યુ પછી તેની પાસેના ચારે હીપ્પોને છોડી મૂકવામાં આવ્યા અથવા તો એ હીપ્પો બહાર નીકળી ગયા. આ હીપ્પોની સંખ્યા ઉત્તરોત્તર વધતી ચાલી. તેને કાબૂમાં રાખવાના સરકારના તમામ ઊપાયો નિષ્ફળ બન્યા. આજે એ વધીને એકસો ને ત્રીસે પહોંચી છે. હીપ્પોપોટેમસના વતન આફ્રિકાની બહાર, કોલમ્બીયાના આન્તિઓકીઆ પ્રાંતમાં આવેલા આ સૌથી મોટી સંખ્યા છે. હવે આ હીપ્પો ‘કોકેન હીપ્પો’ તરીકે ઓળખાય છે.
હીપ્પોપોટેમસ વિશાળ કદનું, આક્રમક, અર્ધજલીય, છતાં શાકાહારી પ્રાણી છે. વિશાળ શરીરની સરખામણીએ નાનકડા પગ અને લાંબા મોં પર ભારે પોપચાં ધરાવતા હોવાથી તેનો દેખાવ વિચિત્ર, જાણે કે ઊંઘરેટો લાગે છે. જળચર અને ભૂચર જીવોની વચ્ચેની ‘ખૂટતી કડી’ તરીકે તેમની ગણના થતી આવી છે. આફ્રિકાના વતની એવા હીપ્પોપોટેમસ સ્વરક્ષણ માટે એ હદે આક્રમક બની શકે છે કે વિશાળકાય નાઈલ મગર મગર સુદ્ધાંને તે મારી શકે છે. કોઈ પણ અન્ય વિશાળકાય શાકાહારી કરતાં હીપ્પો માનવ માટે વધુ ભયાનક છે.
કોલમ્બીયાના સત્તાવાળાઓએ આગામી મહિનામાં આ એકસો ત્રીસ પૈકીના મોટા ભાગના હીપ્પોપોટેમસને પકડવાનું આયોજન હાથ ધર્યું છે. તેમને પકડીને તેઓ વિવિધ સ્થળે મોકલી આપશે. એમાંના સાઠ હીપ્પોને ભારતમાં, ગુજરાતમાં મોકલવાની વાત છે. દસેક હીપ્પો ઉત્તર મેક્સિકોમાં આવેલા ઓસ્ટોક અભયારણ્યમાં મોકલવામાં આવશે, જેનો ખર્ચ પાંત્રીસેક લાખ ડોલર આવવાનો અંદાજ છે.
નામીબીયાથી આયાત કરાયેલા ચિત્તા પછી આ હીપ્પો તાજેતરનું એવી પ્રજાતિનું પ્રાણી છે કે જેનું વતન ભારત નથી.
વિજ્ઞાનીઓ અને પર્યાવરણવિદો આ આખી ઘટનાને શંકાની નજરે નિહાળી રહ્યા છે. એ માટે તેમની પાસે સબળ કારણ છે. કોલમ્બીયામાં હીપ્પોપોટેમસનો નૈસર્ગિક રીતે શિકાર કરી ખાનારી કોઈ પ્રજાતિ પોષણ કડીમાં નથી. આ કારણે તેઓ વિવિધ જીવો અને પર્યાવરણ માટે ખતરારૂપ બની રહ્યા છે. ખાસ કરીને મેનાટી અને કેપીબાર જેવા જીવોના આવાસને તેનાથી ખતરો છે. સ્થાનિક જૈવપ્રણાલિ ઉપરાંત ક્યારેક માનવજાત માટે પણ તે જોખમી બની શકે છે. હીપ્પો રહેતા હોય એ જળાશયમાં પોષક દ્રવ્યો તેમજ જૈવિક દ્રવ્યોનું પ્રમાણ વધુ હોય છે. તે સાયનોબૅક્ટેરિયાની વૃદ્ધિ માટે પોષક બની રહે છે. આને કારણે પાણીનો જથ્થો ઘટી શકે છે અને માછલીઓનાં મોટા પ્રમાણમાં મૃત્યુને નોંતરી શકે છે.
આ હીપ્પોપોટેમસને મેક્સિકો અને ભારતમાં મોકલવાને બદલે તેમના વતન આફ્રિકા મોકલવામાં કેમ નથી આવતા એ સવાલ થાય એ સ્વાભાવિક છે. આન્તિઓકીઆ પ્રાંતના ગવર્નર અનિબાલ ગવીરીઆએ સી.એન.એન.ને આપેલી એક મુલાકાતમાં જણાવ્યું હતું કે એ શક્ય નથી. આ હીપ્પોને પાછા આફ્રિકા મોકલવામાં આવે તો એનાથી તેમને પોતાને તેમજ સ્થાનિક જૈવપ્રણાલિને પૂરેપૂરું જોખમ રહે છે, કેમ કે, વતનમાં તેમનાં લક્ષણોનો વિકાસ ત્યાંના વાતાવરણને અનુરૂપ થતો હોય છે.
પશુઓના હક માટે કાર્યરત એવા એક અમેરિકન જૂથે અમેરિકાની અદાલતમાં કોલમ્બીયન સરકાર સામે દાવો માંડ્યો હતો. હીપ્પોની ઝડપથી વધતી જતી વસતિને રોકવા માટે સરકાર તેમને મારી કે વંધ્યીકરણ ન કરી શકે એ માટેનો આ દાવો હતો. અમેરિકન ન્યાયપ્રણાલિએ હીપ્પોની તરફેણમાં ચૂકાદો આપ્યો, એટલું જ નહીં, હીપ્પોને તેમણે ‘પ્રાણી’ને બદલે ‘વ્યક્તિ’નો દરજ્જો આપ્યો છે. આનો સીધો અર્થ એ કે હીપ્પોને કશું પણ કરવામાં આવે તો તેને માનવ સાથે કરાયેલી હરકત ગણીને એ અનુસાર સજા કરવામાં આવે. અલબત્ત, આ ચૂકાદો અમેરિકાની અદાલતે આપ્યો છે, જેને કોલમ્બીયા સાથે કશી લેવાદેવા નથી. પોતાના દેશમાં કોલમ્બીયન સરકારે જે નિર્ણય લેવો હોય એ લઈ શકવા તે મુક્ત છે. આ આખી વાત આમ તો પહેલી નજરે હાસ્યાસ્પદ જણાય. એમાંથી એટલું તથ્ય તારવવું પૂરતું છે કે અમેરિકન ન્યાયપ્રણાલિએ હીપ્પોને માનવ સમકક્ષ ગણ્યા.
હીપ્પોના સમગ્ર કિસ્સામાં હજી સુધી ભારતનું વલણ જાણી શકાયું નથી. આ હીપ્પોને ભારતમાં વસાવવા પાછળ શું કારણ છે, શું આયોજન છે એ બાબતે સરકારનો પક્ષ જાહેર કરાયો હોય એમ જાણવા મળ્યું નથી.
આ હીપ્પો એ પાઠને વધુ એક વાર સ્પષ્ટ કરે છે કે નૈસર્ગિક ક્રમમાં માનવ દ્વારા હસ્તક્ષેપ કરવામાં આવે તો તેનું ખરાબ પરિણામ માનવજાતે ભોગવવું પડે છે. સંપત્તિ કદાચ ભલભલી ચીજો ભલે સુલભ કરી આપે, નૈસર્ગિક ક્રમમાં ચેડાં કરવાની વૃત્તિ માનવજાતે ત્યજવી રહી. ધન અને તેના થકી પ્રાપ્ત થતી સત્તાનો નશો એવો હોય છે કે તે સામાન્ય વિવેકને પણ કોરાણે મૂકાવી દે છે. આ કારણે એકનો એક પાઠ વારંવાર ભણવા છતાં તે પાકો થતો નથી, અને કોઈકની ભૂલનું પરિણામ કોઈકે, સરવાળે સમગ્ર માનવજાતે ભોગવવું જ પડે છે.
‘ગુજરાતમિત્ર’માં લેખકની કૉલમ ‘ફિર દેખો યારોં’માં ૨૭ – ૦૪ – ૨૦૨૩ના રોજ આ લેખ પ્રકાશિત થયો હતો.
શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી) -
આદર્શ નેતૃત્વ
હકારાત્મક અભિગમ
રાજુલ કૌશિક
એક અદ્ભૂત શિક્ષક, સફળ વૈજ્ઞાનિક ,મિસાઇલમેન અને ભારતના રાષ્ટ્રપતિ, અત્યંત સાલસ ઇન્સાન એવા શ્રી અબ્દુલ કલામે એમના જીવનના કેટલાક યાદગાર પ્રસંગોના ઉલ્લેખમાં એમની સફળતાનો શ્રેય એમની માતાને આપ્યો છે.
આમ જનતા સાથે મોટાભાગે એવું જ બનતું હોય છે કે કાર્યમાં સફળતા મળે તો એ સિધ્ધિની યશકલગી હોંશે હોંશે સૌ પોતાના શિરે પહેરી લે પણ નિષ્ફળતાનો ભાર તો એકદમ સહજતાથી અન્યના શિરે જ નાખી દે. જ્યારે શ્રી અબ્દુલ કલામ જ્યારે ૧૯૮૦માં ભારતના સેટ્લેલાઇટ લોન્ચ વ્હીકલના પ્રોગ્રામના પ્રોજેક્ટ ડાઇરેક્ટર બન્યા તે સમયના તેમના અનુભવ વિશે વાત કરી છે.
રોહિણી ઉપગ્રહને અંતરીક્ષમાં તરતો મુકવાના એ પ્રોજેક્ટમાં હજારો લોકો સંકળાયેલા હતા. દરેક એક વ્યક્તિનો એમાં ક્યાંક નાનો-મોટો ફાળો તો હશે જ. ૧૯૭૯માં લગભગ તૈયારી સંપૂર્ણ થઈ ચૂકી હતી. કંટ્રોલરૂમમાં ભેગા થયેલા માટે કોમ્પ્યૂટરની એ છેલ્લી ચાર મિનિટની ગણતરી અતિ મહત્વની હતી. ગણતરી શરૂ થઇ….ટીક…ટીક.. ..ટીક…પણ એક જ મિનિટમાં કોમ્પ્યૂટરે ક્યાંક કશું ખોટું હોવાનો સંકેત આપ્યો. નિષ્ણાંતોની ગણતરી પ્રમાણે તો બધુ જ બરાબર હતું એટલે રોકેટ છોડવામાં પણ આવ્યું પરંતુ ઉપગ્રહ અંતરીક્ષમાં જવાના બદલે રોકેટ સમેત બંગાળની ખાડીમાં જઈને ખાબક્યું. મિશન નાકામિયાબ રહ્યું. પ્રોજેક્ટ સદંતર નિષ્ફળ ગયો.
સ્વભાવિક પ્રેસ, જનતા સમક્ષ આ ઘટના અંગે ખુલાસો તો કરવો જ રહ્યો. ઇસરોના ચેરમેન પ્રોફેસર શ્રી સતિષ ધવને સેટેલાઇટ રેંજ શ્રી હરિકોટા પર પ્રેસ કોન્ફરન્સ બોલાવી. અહીં વિશ્વભરના પત્રકારો સમક્ષ એમણે જે વાત કરી એ જીવનભર શ્રી અબ્દુલકલામ માટે આદર્શ લીડરશીપનું દ્રષ્ટાંત બની ગયું.
સમયે પ્રોજેક્ટ ડાયરેક્ટર અબ્દુલ કલામ હતા એટલે એક રીતે જોવા જઈએ તો પ્રોજેક્ટની સફળતા-નિષ્ફળતાની જવાબદારી એમની કહેવાય પરંતુ ઇસરોના ચેરમેન હોવાના નાતે નિષ્ફળતાની જવાબદારી સ્વયં પર લેતા પ્રોફેસર સતિષ ધવને પ્રેસ સમક્ષ એવું કહ્યું કે વૈજ્ઞાનિકોની ટીમે ખુબ મહેનત કરી હતી પણ ટેકનિકલ સપોર્ટની ખામીના લીધે આ પ્રોજેક્ટ નિષ્ફળ ગયો છે.
ફરી જ્યારે ૧૯૮૨માં ઉપગ્રહ તરતો મુકવામાં સફળતા મળી ત્યારે પ્રોફેસર સતિષ ધવને એ દિવસની પ્રેસ કોન્ફરન્સ સંભાળવાની જવાબદારી અબ્દુલ કલામને સોંપી. અર્થાત નિષ્ફળતાના સમયે આગળ વધીને જવાબદારી લીધી અને સફળતાનો યશ ટીમને આપ્યો.
સીધી વાત–આગળ કહ્યું તેમ .. મોટાભાગે એવું જ બનતું હોય છે કે કાર્યમાં સફળતા મળે તો એ સિધ્ધિની યશકલગી હોંશે હોંશે સૌ પોતાના શિરે પહેરી લે પણ નિષ્ફળતાનો ભાર તો એકદમ સહજતાથી અન્યના શિરે જ નાખી દે. સારા બનવું સૌને ગમે સાચા બનવાની તૈયારી કોનામાં અને કેટલી? અબ્દુલ કલામ કહે છે કે એ દિવસે મેનેજમેન્ટનો સૌથી મહત્વનો અને ઉમદા પાઠ મને શીખવા મળ્યો. જીવનમાં ઘણીવાર એવું બને કે કોઇ પાઠશાળા કે જ્ઞાનપીઠ કરતાંય આપ અનુભવ કંઇક વધુ સચોટ અને કાયમી દ્રષ્ટાંત બની રહે.
સુશ્રી રાજુલબેન કૌશિકનો સંપર્ક rajul54@yahoo.com વિજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.
