વ્યાવસાયિક આરોગ્ય અને સલામતી

જગદીશ પટેલ

તામીલનાડુના વીરુદનગર જીલ્લાનું શીવાકાશી ફટાકડાના ઉત્પાદન માટે જાણીતું છે. આ સ્થળે ઔદ્યોગિક એકમો અઢી લાખ લોકોને રોજગારી આપવા સાથે ૨૦૦ કરોડનો ઉથલો મારે છે. અહીં ૪૫૦ જેટલા ફટાકડાના કારખાના, ૫૨૦ પ્રીંટીંગ પ્રેસ, ૫૩ માચીસના કારખાના, ૩૨ કેમીકલ કારખાના છે. ૨૦૨૨માં ગાંધી જયંતીને દિવસે એટલે કે ૨ ઓક્ટોબરને દિવસે થયેલા અકસ્માતમાં બે કામદારો ગંભીરપણે દાઝી ગયા. એ અગાઉ ૨૦૨૨ના જાન્યુઆરીમાં થયેલા અકસ્માતમાં ૪ના મોત થયા હતા અને ૨ દાઝી ગયા હતા.

તસવીર સૌજન્ય : સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૨માં બ્લેસી મેથ્યુ પ્રસાદના “ધ સીટીઝન ” માં પ્રકાશિત લેખ

તે 12 વર્ષ પહેલાંની એ દુર્ભાગી સવાર તેને હજુ પણ બરાબર યાદ છે જાણે હજુ એ બનાવ ગઈકાલે જ બન્યો હોય. કરુપ્પુસામી (૪૨) એક રંગારા તરીકે કામ કરે છે. તે કામ માટે થોડા દિવસો માટે શહેરની બહાર હતો અને તેની પત્ની થિલાગવતી (૩૭) અને બાળકોને મળવા ઘરે પરત ફરી રહ્યો હતો. થિલાગવતી ફટાકડા ફેકટરીમાં કામ કરતી હતી અને તે ઉપરાંત ઘરે પણ ફટાકડા બનાવતી હતી. તે પોતાના પરિવાર માટે એ રીતે થોડું વધારે કમાવવાનો પ્રયાસ કરતી હતી. એના બે બાળકો તે દિવસે ઘરે જ હતા. તે દિવસે વીજ પુરવઠો નહોતો. અંધારામાં,  તે સમયે જેની ઉંમર હજુ આઠ વર્ષ હતી તે અરવિંદે મીણબત્તી પ્રગટાવી. થોડીવાર પછી મીણબત્તી ગનપાઉડરના ઢગલા પર પડી. તરત જ એક જોરદાર વિસ્ફોટ થયો અને ઘર આગની લપેટમાં આવી ગયું. અરવિંદની નાની બહેન ગાયત્રી, માત્ર પાંચ વર્ષની અને એક પાડોશી મદદ કરવા દોડી આવ્યા. અરવિંદને હોસ્પિટલ લઈ જવામાં આવ્યો, પરંતુ ત્યાં સુધી ઘણું મોડું થઈ ગયું હતું. ઇજાને કારણે બાળકનું મોત નીપજ્યું હતું. કરુપ્પુસામીને આ ભયાનક ઘટનાની જાણ થઈ અને તેઓ ભાંગી પડ્યા. તેની પત્નીએ પોતાને દોષ આપવાનું હજુ બંધ કર્યું નથી. જો કે તેણે ફટાકડા બનાવવાનું કામ કરવાનું ચાલુ રાખ્યું છે, કારણકે તેને અન્ય કોઈ કામ આવડતું નથી અને પરિવારને ટકી રહેવા માટે પૈસાની જરૂર છે.

અકસ્માત બાદ પોલીસે કરુપ્પુસામીની પત્ની વિરુદ્ધ બેદરકારીનો કેસ દાખલ કર્યો હતો. ત્રણ વર્ષ પછી કેસ જો કે બંધ કરવામાં આવ્યો. પરિવારને કોઈ વળતર મળ્યું નથી. જ્યારે દુર્ઘટનાએ તેણીને બદલી નાખી અને પરિવારનું જીવન કાયમ માટે બદલાઈ ગયું. ત્યારે કરુપ્પુસામીની પત્ની ‘હોમ યુનિટ’માં કામ કરતી હતી. આ અસંગઠિત ફટાકડાની ફેક્ટરીઓ છે જે લાઇસન્સ વિના કાર્યરત છે. આ એકમોમાં કામ કરતા લોકો તેની સાથે આવતા જોખમો જાણે છે, પરંતુ તેઓ કહે છે કે તેમની પાસે આજીવિકા મેળવવા માટે બીજો કોઈ વિકલ્પ નથી. 2013માં, મદ્રાસ હાઈકોર્ટે શીવાકાશી જે જીલ્લામાં આવેલું છે તે વિરુધુનગર જિલ્લાના કલેક્ટરને કોઈપણ વિલંબ વિના તમામ લાઇસન્સ વિનાના એકમોને બંધ કરવા નિર્દેશ આપ્યો હતો. જો કે આ વિસ્તારમાં કામ કરતા કાર્યકરો કહે છે કે આજે પણ ઘરના એકમો કાર્યરત છે. માત્ર એટલું જ બદલાયું છે કે આ ગેરકાયદેસર એકમો  લપાઇ છુપાઇને કરે છે. આ ઘરના એકમોમાં, પરિવારો અને પડોશીઓ સામાન્ય રીતે ભેગા થાય છે અને ફટાકડા બનાવે છે. ત્યાં સલામતીના કોઈ ધોરણ સચવાતા નથી. સામાન્ય રીતે ફટાકડાની ફેક્ટરીમાં દરેક કામદાર રોજના લગભગ રૂ.૪૦૦ કમાય છે. તેમનું જીવન ચલાવવા માટે આટલું વેતન ભાગ્યે જ પૂરતું છે અને ઘણાને વધુ પૈસા કમાવવા માટે તેમના ‘હોમ યુનિટ્સ’માં વધારાના કલાકો કામ કરવાની ફરજ પડે છે. આ રીતે તેઓ વધારાના બીજા 300 રૂપિયા કમાય છે. જો કે ત્યાં પણ તેમનું શોષણ થાય છે કારણ કે મોટાભાગનું કામ જે ઘરે આપવામાં આવે છે તે એજન્ટો દ્વારા આપવામાં આવે છે. આ એજન્ટો હંમેશા મસમોટું કમિશન લે છે. શીવાકાશીને ભારતની ફટાકડાની રાજધાની તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. દેશભરમાં પૂરા પાડવામાં આવતા લગભગ 90 ટકા ફટાકડા અહીં બનાવવામાં આવે છે. અહીં લગભગ ૨,૨૦૦ નાની મોટી ફેક્ટરીઓ છે. ઓછામાં ઓછા નવ લાખ લોકો આ ઉદ્યોગમાં પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ રીતે આજીવિકા મેળવે છે. ઓછા વરસાદ અને શુષ્ક હવામાનને કારણે શીવાકાશી શહેરમાં ફટાકડા ઉત્પાદન એકમો માટે કુદરતી લાભ છે. અહીંની પરિસ્થિતિઓ આખું વર્ષ ફટાકડાના ઉત્પાદન ચક્ર માટે તેને અનુકૂળ બનાવે છે. સામાન્ય રીતે  દિવાળી દરમિયાન ત્રણથી ચાર દિવસ ઉપયોગમાં લેવાતા ફટાકડાને બનાવવામાં લગભગ 300 દિવસનો સમય લાગે છે. મોટાભાગના મજૂરો માંગને પહોંચી વળવા ઓવરટાઇમ કરે છે. કેટલાક અહેવાલો અનુસાર, શીવાકાશીમાં ફટાકડા ઉદ્યોગનું વાર્ષિક ટર્નઓવર રૂ. 4,800 કરોડથી વધુ હોવાનો અંદાજ છે. શીવાકાશી ફટાકડાના કારખાનાઓ ઉપરાંત સશસ્ત્ર દળો માટે પ્રશિક્ષણ શસ્ત્રોના ઉત્પાદન માટે પણ જાણીતું છે. આ તાલીમ શસ્ત્રોનો મોટાભાગે સશસ્ત્ર દળો દ્વારા નવા નિયુક્ત અધિકારીઓને તાલીમ આપવા માટે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. જો કે શીવાકાશી મોટાભાગે ખોટા કારણોસર સમાચારોમાં રહે છે. દર વર્ષે, શીવાકાશીમાં  ઓછામાં ઓછા ૧૦ થી ૨૦ અકસ્માતો થાય છે. મોટાભાગે અસંગઠિત ક્ષેત્રોમાં સલામતીના યોગ્ય પગલાં લેવામાં આવતા નથી અથવા કામદારોને જોખમી રસાયણો સાથે યોગ્ય રીતે કામ કરવા માટે પુરતી તાલીમ આપવામાં આવતી નથી તે કારણે અકસ્માતો થાય છે. ૨૦૧૨માં શીવાકાશી ઓમ શક્તિ ફટાકડા ફેક્ટરીમાં થયેલો વિસ્ફોટ કદાચ સૌથી ભયંકર હતો. તે વિસ્ફોટોમાં ૪૦ થી વધુ લોકો માર્યા ગયા અને અન્ય ૭૦  લોકો ગંભીર રીતે ઘાયલ થયા. સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૨માં ફટાકડાના કારખાનામાં આ ઘટના બની હતી. દિવાળીના તહેવારને માંડ અઠવાડિયા બાકી હતા અને કામદારો પર વધુ ફટાકડા બનાવવાનું ભારે દબાણ હતું. ફટાકડાની ફેક્ટરી પાસે માન્ય લાઇસન્સ નહોતું. આ પહેલા અને પછી આવી ઘણી ઘટનાઓ બની છે  પરંતુ અહીંના લોકો પર તેની કોઇ અસર જણાતી નથી. તેઓ જોખમી પરિસ્થિતિઓમાં કામ કરવાનું ચાલુ રાખે છે કારણ કે તેમની પાસે આજીવિકા કમાવાનો કોઈ વૈકલ્પિક સ્ત્રોત નથી. ફટાકડાના કામદારોના સશક્તિકરણ માટે ઘણા વર્ષોથી કામ કરી રહેલા સામાજિક કાર્યકર્તા રાજગોપાલને હવે જણાવ્યું હતું કે, “સેંકડો લોકો દહાડિયા મજૂર તરીકે કામ કરે છે. ફેક્ટરીઓમાં હંગામી મજૂરો અને કાયમી કામદારો હોય છે.” કાયદા અનુસાર, કાયમી કરાયેલા કામદારોને લઘુત્તમ વેતન, ઇ.એસ.આઇ.(આરોગ્ય વીમો) વગેરે જેવા તમામ લાભો આપવાના હોય છે. પરંતુ ફેક્ટરીના માલિકો આના પર પૈસા ખર્ચવા માંગતા નથી. તેથી ચોક્કસ એકમના 100 કે તેથી વધુ કામદારોમાંથી, તેઓ ફક્ત 20 જેટલા કર્મચારીઓને કાયમી કરી આ લાભ આપે છે અને બાકીના 80 કામદારોને દૈનિક વેતન આપવામાં આવે છે. “આ મજૂરો અન્ય એકમોમાં પણ કામ કરી શકે છે. તેઓને રોજના લગભગ ૪૦૦ રૂપિયાનું નજીવું વેતન આપવામાં આવે છે, પછી ભલે તેઓ એક દિવસમાં ગમે તેટલા ફટાકડા બનાવે. તેમાંના કેટલાક એવા પણ હોય છે જેમણે માલિકો પાસેથી એડવાન્સ લીધું હોય, અને પછી લાંબા સમય સુધી પગાર વધારા વિના કામ કરવું પડે છે. તેમાંથી ઘણા આખા વર્ષ દરમિયાન ઓવરટાઇમ કામ કરે છે.”

સલામતીના પગલાં વિશે બોલતા તેમણે કહ્યું, “માલિકો દાવો કરે છે કે કામ સલામત છે અને સલામતીના તમામ પગલાં લેવામાં આવી રહ્યા છે, પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે કામ અત્યંત જોખમી છે. આ ફટાકડા બનાવવા માટે જે રસાયણોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે તે જરૂરી છે. દસ મિનિટમાં મોલ્ડમાં ભરવામાં ન આવે તો તે આગ પકડી શકે છે.” આના કારણે ઘણા અકસ્માતો થાય છે. ગયા અઠવાડિયે જ બે મોત થયા હતા. સમસ્યા એ છે કે સલામતીના ધોરણોનું યોગ્ય રીતે પાલન થતું નથી. લગભગ દસ જિલ્લાઓ માટે માત્ર એક જ ફાયર એન્ડ સેફ્ટી ઓફિસર છે. તે કેવી રીતે દરેક વસ્તુ પર નજર રાખી શકશે? વધુ માનવબળ હોવું જરૂરી છે.

“મોટાભાગના મજૂરોને તાલીમ આપવામાં આવતી નથી. તેઓ બધા યુવાનવયે કામ કરવાનું શરૂ કરે છે, શરૂઆતમાં તેઓ કામ કરે છે ત્યારે તેમના માતાપિતાને મદદ કરતા હોય છે અને વખત જતાં પોતે પણ તે જ વ્યવસાય અપનાવે છે. મેનેજર સ્તર સુધીના કર્મચારીઓને સલામતી અંગે યોગ્ય તાલીમ અપાઇ હોતી નથી. તેઓ માત્ર તેમના માતા-પિતાને કામ કરતાં જોઈને જ મોટા થયા છે તેને અનુસરતા હોય છે.

ફટાકડા ઉદ્યોગમાં કામ કરવાથી તેમના માથે ઘણી બીમારીઓનું જોખમ રહેલું હોય છે. અસ્થમા અને ફેફસાં સંબંધિત અન્ય બીમારીઓનું ઊંચું જોખમ થઈ શકે છે. ઉપરાંત, આ એકમોમાં અતિશય ગરમીને કારણે, ઘણા કામદારો – ખાસ કરીને સ્ત્રીઓ – એનિમિયાથી પીડાય છે. “અન્ય ઘણા એવા છે જેઓ ચામડીના રોગો અને ડિહાઇડ્રેશનની સમસ્યાનો સામનો કરી રહ્યા છે. જોકે એવા નિયમો છે કે તમામ કારખાનાઓમાં ગ્લોવ્સ, માસ્ક અને અન્ય સુરક્ષા સુવિધાઓ ફરજિયાત હોવા જોઈએ પણ ભાગ્યે જ કોઈ આ નિયમોનું પાલન કરે છે. માત્ર ખૂબ મોટી ફેક્ટરીઓ નિયમોનું પાલન કરે છે.” અહીંની મહિલા કામદારો ખાસ કરીને પ્રભાવિત છે. તેમને પુરૂષો જેટલો પગાર આપવામાં આવતો નથી. તેમાંથી કેટલાકને તેમના બાળકોને કારખાનામાં સાથે લઈ જવાની ફરજ પડે છે. “વર્ષોથી મોટી ફેક્ટરીઓમાં બાળ મજૂરીના કેસોની સંખ્યામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો હોવા છતાં, હજુ પણ અસંગઠિત ક્ષેત્રોમાં બાળકો કામ કરે છે. ફેક્ટરીના માલિકો ૧૪ વર્ષથી વધુ ઉંમરના કિશોરોને પણ રોજગારી આપે છે કારણ કે તેઓને બિન-જોખમી ક્ષેત્રોમાં કામ કરવા દેવાની કાયદો મંજૂરી આપે છે. હકીકત એ છે કે આ કિશોરો જ્યાં કામ કરતા હોય છે ત્યાં પરિસ્થિતિઓ ખૂબ જ જોખમી હોય છે.” મંજુલા દેવી (૩૬) ફટાકડા ઉદ્યોગમાં ૧૭ વર્ષથી કામ કરે છે. તેણે શરૂઆત કરી ત્યારે તે માત્ર ૧૯ વર્ષની હતી. તેણીને ક્યારેય તાલીમ આપવામાં આવી ન હતી. તે અન્ય લોકોને કામ કરતા જોઈને જ શીખી હતી. “જ્યારે મેં શરૂઆતમાં કામ કરવાનું શરૂ કર્યું ત્યારે તે ખૂબ જ બોજા રૂપ હતું. અમે દરરોજ વધારાના કલાકો, વધારાના કોઇ વેતન વિના કામ કરતા. દિવસના અંતે અમારા હાથ પર ઘસરકા પડી જતા.” વર્ષો વીતતાં મારા કામનું ભારણ ઘટ્યું છે ખરું, પરંતુ તે એટલા માટે કારણ કે હવે હું એક મોટી ફેક્ટરીમાં કામ કરું છું અને તેઓ તમામ નિયમોનું પાલન કરે છે. પણ બીજા કારખાનાઓમાં એવું હોતું નથી. જો કે, હજુ પણ અમને અમારા પગારથી સંતોષ કે આનંદ નથી. વર્ષોથી એવું જ છે. મારા પતિ અને હું સાથે મળીને કામ કરીએ છીએ અને રોજના લગભગ 800 રૂપિયા કમાઈએ છીએ,” તેણેએ કહ્યું.

તેણે વર્ષો પહેલા જોયેલા એક અકસ્માતને પણ યાદ કર્યો. “હું એક ઘર પાસેથી પસાર થઇ રહી હતી, જ્યાં લોકો ફટાકડા બનાવતા હતા અને અચાનક ઘરમાં આગ લાગી અને ઘર સળગી ગયું, આસપાસ બધે ઇંટો અને કાટમાળ વીખેરાઇ ગયો. ઘરની અંદર રહેલા તમામ લોકોના ઘટનાસ્થળે જ મોત થયા હતા.” તે દ્રશ્યની મારા પર ભારે અસર થઇ. આજે પણ પીડિતોના પરિવારો જીવન જીવવા માટે સંઘર્ષ કરી રહ્યા છે. સરકારે કેટલાકને વળતરનું વચન આપ્યું હતું, પરંતુ દરેકને તે આપવામાં આવ્યું ન હતું.”

ઓછું વેતન, મદ્યપાન, જાતીય સતામણી

આ ફેક્ટરીઓમાં મહિલાઓને જે સમસ્યાઓનો સામનો કરવો પડે છે તે વિશે બોલતા તેણે કહ્યું, “અમારી પાસે બાથરૂમની સુવિધા નથી. તે એક મોટી સમસ્યા છે. અમે અહીં સવારથી સાંજ સુધી કામ કરીએ છીએ અને મહિલાઓ માટે તે ખરેખર મુશ્કેલ બની જાય છે. અમારી પાસે પાણીની સુવિધા પણ નથી. અમે અત્યંત ગરમ સ્થિતિમાં કામ કરીએ છીએ, પરંતુ અમને પાણી પણ પૂરું પાડવામાં આવતું નથી. અહીંની ઘણી બધી સ્ત્રીઓ વારંવાર ડિહાઇડ્રેટ થઈ જાય છે.” ફેક્ટરીઓમાં મહિલાઓને જે અન્ય સમસ્યાનો સામનો કરવો પડે છે તે છે જાતીય સતામણી. “મદ્યપાન અહીં એક મોટી સમસ્યા છે. કાયદો ચોક્કસ સમય સુધી જ દારૂના વેચાણની મંજૂરી આપે છે. તેમ છતાં, કોઈ પણ નિયમોનું પાલન કરતું નથી. “પુરુષો વહેલી સવારે પીવાનું શરૂ કરે છે, અને તેમાંથી ઘણા નશામાં કામ પર જાય છે. મહિલાઓ નિયમિતપણે કાર્યસ્થળો પર નશામાં ધૂત પુરુષો દ્વારા ઉત્પીડનની ફરિયાદ કરે છે. એકવાર તેઓ લાંબા, તણાવપૂર્ણ કામના કલાકો પછી ઘરે જાય છે, ત્યારે તેમના પતિ નશામાં ઘરે આવે છે અને તેમને મારપીટ કરે છે. અહીં વર્ષોથી આ એક પેટર્ન છે.”

વધુમાં, મદ્યપાન સાથે અન્ય પડકારો પણ આવે છે. જો વ્યક્તિ શાંત હોય, તો પણ આવી જોખમી પરિસ્થિતિઓમાં કામ કરવું અત્યંત જોખમી છે, ત્યારે નશો કરેલા કામદારો સલામતી પ્રક્રિયાઓને યોગ્ય રીતે અનુસરી શકતા નથી. તેના કારણે ઘણા અકસ્માતો થાય છે. આ વિશે કંઈક કરવાની જરૂર છે,”

કરુપ્પુસામીએ કહ્યું, જેઓ તેમના ગામના સરપંચ પણ છે. ઓછા પગાર વિશે બોલતાં, અન્ય એક કામદાર ઇશ્વરને કહ્યું, ” હું હવે ખુશ છું કે પગાર ચૂકવણી નિયમિતપણે આવી રહી છે કારણ કે તમામ વ્યવહારો ઓનલાઈન છે. અગાઉ અમારો પગાર રોકડમાં મેળવવા માટે કતારોમાં રાહ જોવી પડતી હતી અને તે ક્યારેય સમયસર થતો નહીં. અમારે દિવસો અને અઠવાડિયા સુધી પણ રાહ જોવી પડતી હતી. “ઓનલાઈન ચૂકવણી મદદરૂપ થઈ છે, પરંતુ અમને હજી પણ રકમ તો તેટલી જ મળે છે. આટલા વર્ષોમાં તેમાં સહેજ પણ બદલાવ આવ્યો નથી. અમને હજુ પણ રોજના માત્ર ૪૦૦ રૂપિયા મળે છે.”

ઇશ્વરનના કારખાનામાં લગભગ ૧૫૦ લોકો કામ કરે છે અને તેમાંના મોટાભાગના પરિવારો પેઢીઓથી આ ઉદ્યોગમાં છે, તેથી તેઓ આટલું જ જોઈને મોટા થયા છે. પરંતુ આગામી પેઢી માટે તેઓ થોડા વધુ આશાવાદી દેખાઈ રહ્યા છે. વધુને વધુ કામદારો તેમના બાળકોને શાળાએ મોકલવાનું અને તેમની સાથે કામ કરવા માટે ન લઈ જવાના મહત્વને જોવા લાગ્યા છે. ઈશ્વરને કહ્યું, “મારા બધા બાળકો હવે શાળાએ જઈ રહ્યા છે. અમે શક્ય હોય ત્યાં સુધી તેમને મોકલીશું, પરંતુ મને ખબર નથી કે સંજોગો અમને તેમને અમારી સાથે કામ કરવા લઇ જવા માટે દબાણ કરશે કે કેમ. “વર્ષોથી પગાર વધ્યો નથી, જ્યારે ચીજવસ્તુઓના ભાવમાં તીવ્ર વધારો થઈ રહ્યો છે. તેઓ અમને કોઈ સલામતીના સાધન પણ આપતા નથી. અમને તે જાતે ખરીદવા માટે કહેવામાં આવે છે, પરંતુ અમને તે બધું કેવી રીતે પરવડી શકે? અમે માંડ માંડ અમારૂં પૂરૂં કરી શકીએ છીએ.”

તેમણે ઉમેર્યું, “અમે ઘણી બધી સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓનો સામનો કરીએ છીએ, ખાસ કરીને અસ્થમા. મારા કાકાનું થોડા વર્ષો પહેલા ફેફસાંની ગંભીર બીમારીને કારણે મૃત્યુ થયું હતું. તેણે આખી જિંદગી ફટાકડાની ફેક્ટરીમાં કામ કર્યું હતું અને સતત હાનિકારક રસાયણોના સંપર્કમાં રહ્યા હતા. આખરે તેમના ફેફસાંને નુકસાન થયું હતું અને તે મૃત્યુ પામ્યા.” માત્ર મોટી ફેક્ટરીઓ કર્મચારી રાજ્ય વીમા યોજના (ESIS) માટે ચૂકવણી કરે છે. અમે નાની ફેક્ટરીઓમાં કામ કરતા હોવાથી અમને તે લાભ મળતા નથી. અમે તેટલા જ જોખમોનો સામનો કરીએ છીએ અથવા તેનાથી પણ વધુ, પરંતુ અમારે સરકારી હોસ્પિટલોમાં જવું પડશે, જ્યાં તેઓ કાળજી લેતા નથી અથવા ખાનગી હોસ્પિટલોમાં જવું પડશે જે અમને પરવડી શકે તેમ હોતું નથી. “હવે દિવાળી નજીક આવી રહી છે, જે અમારી અતિ વ્યસ્ત સિઝન છે. અમારા પર કામનું ખૂબ દબાણ છે. અમારે દરરોજ લગભગ 1,000 ફ્ટાકડાઓ બનાવવા પડે છે, કોઠીથી માંડી રોકેટ, તમામ પ્રકારના અને કદના ફટાકડા બનાવવા પડે. અમે સવારે 6 વાગ્યે શરૂ કરીએ છીએ અને સાંજે લગભગ 6 વાગ્યા સુધી કામ કરીએ છીએ. દિવાળી દરમિયાન, ફેક્ટરીઓ એક મહિના માટે બંધ રહે છે. તે પછી તરત જ, અમે ફરીથી ઉત્પાદનની પ્રક્રિયા શરૂ કરીએ છીએ. તે આખું વર્ષ પ્રક્રિયા છે.”

બેરિયમ પ્રતિબંધ

2018માં, સુપ્રિમ કોર્ટે એક આદેશ પસાર કર્યો હતો, જેમાં ફટાકડાના ઉત્પાદનમાં બેરિયમના ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો અને એકમોને ફક્ત લીલા ફટાકડા બનાવવાનો આદેશ આપ્યો હતો. 2019 માં, ઉત્પાદકો ગ્રીન ક્રેકર્સ માટે કોઈ ફોર્મ્યુલા મેળવી શક્યા નહી અને જ્યારે તેમને એ મળી, ત્યારે કાચો માલ ઓછા જથ્થામાં ખરીદવામાં આવ્યો જેને કારણે વેચાણ પર અસર પડી. પછી ૨૦૨૦માં, કોવિડ ફેલાયો અને ચાર રાજ્યોએ ફટાકડાના ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો. સુપ્રિમ કોર્ટના આદેશની 2021માં પુનઃ પુષ્ટિ કરવામાં આવી. આ તમામ પરિબળો ભેગા થવાથી શીવાકાશી શહેર મુશ્કેલીમાં મુકાયું. ઘણા માલિકોએ પ્રતિબંધ હટાવવાની વિનંતી કરી છે. જ્યારે કેટલીક મોટી ફેક્ટરીઓએ ગ્રીન ફટાકડાનું ઉત્પાદન કરવાનું શરૂ કર્યું છે.

સ્થાનિક સૂત્રો કહે છે કે બેરિયમ ફટાકડાનું ઉત્પાદન હજુ પણ નાની ફેક્ટરીઓ અને ઘરના એકમોમાં થઇ રહ્યું છે. તેઓએ આરોપ લગાવ્યો કે ઘણી જગ્યાએ પોલીસ આડું ભાળી જાય છે. કરુપ્પુસામીએ આક્ષેપ કર્યો હતો કે, “ઘર એકમો દરેક જગ્યાએ કામ કરી રહ્યા છે. આ બધું પોલીસના સમર્થનથી કરવામાં આવે છે. પરંતુ લોકો બીજું શું કરી શકે? રોજગારનો વૈકલ્પિક સ્ત્રોત પહેલાં આપ્યા વિના તમે પ્રતિબંધ કેવી રીતે લાદી શકો?”  હા, તે પર્યાવરણ માટે સારૂં છે, પરંતુ અમે શું કરીએ? અમારા લોકો વર્ષોથી આ ધંધો કરે છે. તેઓ રાતોરાત બીજા વ્યવસાયમાં કૂદી શકે નહી. બીજા વ્યવસાયમાં એટલી બધી નોકરીઓ ઉપલબ્ધ નથી અને જો હોય તો પણ, તે કેવી રીતે મેળવવી તે અમે જાણતા નથી.”

કોવિડ પહેલાં લગભગ નવ લાખ લોકો પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ રીતે ઉદ્યોગમાં કામ કરતા હતા. ૬.૫ લાખથી વધુ પરિવારો તેમની આજીવિકા માટે ફટાકડા ઉદ્યોગ પર નિર્ભર હતા. પરંતુ કોવિડના તેમજ ફટાકડાના ઉત્પાદન એકમો પરના પ્રતિબંધને કારણે હવે આ સંખ્યામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે અને એ કારણે આ ઉદ્યોગ મોટા આર્થિક સંકટનો સામનો કરી રહ્યો છે. આ બંને પરિબળોએ ફટાકડાની ખરીદીને ૨૦૧૮માં ૮૦ ટકાથી ૨૦૨૦માં ૬૦ટકા સુધી નીચે લઇ જવામાં મોટી ભૂમિકા ભજવી છે. 2021માં પણ ફટાકડાની ખરીદી માત્ર 60 ટકા હતી. શહેરભરના ઉત્પાદકો પ્રતિબંધને ગેરવાજબી ગણાવી રહ્યા છે અને દાવો કરી રહ્યા છે કે અન્ય કેટલાય ઉદ્યોગો છે જે પ્રદૂષણ ફેલાવે છે પરંતુ તેના વિશે કોઈ વાત કરતું નથી. ઘણાને લાગે છે કે તેમના ઉદ્યોગને અલગ પાડવામાં આવી રહ્યો છે અને તેની પાછળ કદાચ રાજકીય એજન્ડા છે.

ઉત્પાદકો દાવો કરે છે કે જો પ્રતિબંધ ચાલુ રહે અને જો દિવાળી દરમિયાન વેચાણ નહીં થાય તો શહેરમાં ફટાકડા ઉદ્યોગના ૪૦ ટકાથી વધુ એકમો કાયમી ધોરણે બંધ થઈ જશે. જો કે, કોન્ફેડરેશન ઓફ ઓલ ઈન્ડિયા ટ્રેડર્સ અનુસાર, ઉદ્યોગની સૌથી મોટી તાકાત સમયને અનુરૂપ પોતાની જાતને અનુકુળ કરવાની છે અને આશા છે કે તેઓ ગ્રીન ફટાકડાનું ઉત્પાદન કરી શકશે. શીવાકાશીમાં  કામ કરતી એનજીઓ મોટાભાગે સલામતીના પગલાં વિશે જાગૃતિ લાવવામાં અને પરિવારોને તેમના બાળકોને ફેક્ટરીમાં લઈ જવાને બદલે શાળાએ મોકલવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં સામેલ છે. આરોગ્યસંભાળ સુવિધાઓ વિશે બોલતાં, કરુપ્પુસામીએ જણાવ્યું હતું કે, “ફટાકડા ઉદ્યોગમાં કામ કરવાને કારણે થતા અકસ્માતો અને અન્ય આરોગ્ય સમસ્યાઓ નીવારવા સરકારે ઘણા પગલાં લીધાં છે. જો કે, આ સેવાઓ ફક્ત જેમની પાસે લાઇસન્સ છે તેવી મોટી ફેક્ટરીઓમાં કામ કરતા કામદારો પુરતી મર્યાદિત છે. અસંગઠિત ક્ષેત્રના કામદારો આમાંથી કોઈપણ લાભ મેળવી શકતા નથી.”


(સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૨માં બ્લેસી મેથ્યુ પ્રસાદના “ધ સીટીઝન ” માં પ્રકાશિત લેખને આધારે)


શ્રી જગદીશ પટેલના વિજાણુ સંપર્કનું સરનામું:  jagdish.jb@gmail.com  || M – +91 9426486855