પ્રીતિ શાહ-સેનગુપ્તા

રિચાર્ડની ગાડીમાં, અડધોએક કલાક અમે આમ પહાડોની અંદર અંદર ગયાં. સરસ ચણેલો રસ્તો ક્યારેક ખાસ્સો ઊંચો ચઢતો પણ ગયો. ચોકીદારના પહેરા સાથેના એક ગેટમાંથી પસાર થયા પછી અમે રિચાર્ડ અને હૅલનના વસવાટી પરિસરમાં આવી ગયાં. નૈસર્ગિક પરિસરની વચમાં આ ખૂબ સરસ આધુનિક ગોઠવણી હતી – ભરપુર લીલોતરી, સ્વચ્છ હવા, ને સાથે જ પાકા ચણેલા રસ્તા, સુંદર મકાનો.

આ વિશાળ રહેવાસી પરિસરમાં દોઢેક હજાર ઘરો બંધાઈ ગયાં છે, અને બીજો-ત્રીજો હિસ્સો ધીરે ધીરે શરૂ થતો જાય છે. ઘર નાનાં કે મોટાં હોય, છેક રસ્તા પર કે છુપાયેલાં હોય, પણ બધાં છેલ્લાં વીસ-પચીસ વર્ષ પહેલાં બનેલાં છે. દરેક પ્લૉટ ફૂલછોડ અને મોટાં જૂનાં વૃક્ષોથી સજ્જ છે. સમયને અનુરૂપ સગવડોની સાથે સાથે કુદરતનો ખ્યાલ પણ રખાયેલો છે.

રિચાર્ડ અને હૅલનનું ઘર નાનું અને સરસ હતું. પાછળ સળંગ વરંડો હતો, જ્યાં સળંગ જાળી નંખાવેલી, એટલે હવા-ઉજાસ આવે, માખી-મચ્છરો આવી ના શકે, અને પાષાણયુક્ત પાહાડો દેખાયા કરે. આ કારણે જે બહાર હતું તે હંમેશાં આંખોની સામે રહેતું હતું.

એ બંનેને બહાર કામ કરવું ગમે, એટલે એમણે બધે ફૂલો ઉગાડેલાં, જાતજાતનાં ફળોનાં ઝાડ રોપેલાં, રસોઇમાં વપરાય તેવાં શાક અને ઔષધિ વાવેલાં. પનામાની સ્થાનિક ઇન્ડિયન જાતિના બે યુવાનોને માળી તરીકે રાખેલા, છતાં જાતે પણ ઘણું કરે. ગમતી જીવન-રીતિ માટે અમેરીકાથી દૂરનું આ સ્થાન એમણે પસંદ કરેલું.

એમનાં જેવાં અનેક દંપતી અન્ય પશ્ચિમી દેશોમાંથી આવીને અહીં સ્થાયી થયેલાં છે. એ બધાં સહેલાઈથી મિત્રો બની જતાં હોય છે, અને સ્વીમિન્ગ, હાઇકિન્ગ, ક્લાઇમ્બિન્ગ જેવી પ્રવૃત્તિઓ સાથે મળીને કરતાં હોય છે. જેમને ઑપૅરા અને આર્ટનો શોખ હોય તેવાં યુગલ એક-બે દિવસ પનામા શહેરમાં ગાળતાં હોય છે.

આમ તો, જે જીવન છોડીને આવ્યાં હોય તેવું જ જીવન અહીં જીવતાં હોય. ફેર એટલો, કે અહીં ટૅન્શન ઓછાં હોય, સમયની ગતિ ધીમી હોય, અને ખર્ચા પણ વૅસ્ટર્ન દેશો કરતાં એક-તૃતિયાંશ જેટલા ઓછા હોય છે. છતાં, સાવ જુદી જગ્યાને અપનાવવા માટેની સજ્જતા અને ધીરજ હોય તો જ સુખેથી રહેવાય.

રિચાર્ડ અને હૅલન રોજ સવારે ટૅલિવિઝન પર અમેરિકાના સમાચાર સાંભળી લેતાં. તે પછી આખો વખત એ બંને આ જ સ્થાનમાં ઓતપ્રોત રહેતાં. બંને સ્થાનિક એવી સ્પૅનિશ ભાષા શીખવાનો, બોલવાનો પ્રયત્ન કરતાં રહેતાં હતાં. ભાષાનું સૂત્ર હંમેશાં બહુ મજબૂત પુરવાર થતું હોય છે.

માળી તરીકે રાખેલા યુવાનો સાથે બંને સહૃદયતા દાખવતાં, સ્પૅનિશમાં વાતો કરતાં, એમને ખાવાનું અને કોકાકોલા જેવાં પીણાં આપતાં, અને બને તો એમને થોડે સુધી ગાડીમાં મૂકી પણ આવતાં. રિચાર્ડે મને કહેલું, કે એ લોકો બહુ દૂર રહેતા હતા. આવી તળ-જાતિઓનાં ગામો પહાડોના ઢોળાવોની વચમાં, ખીણોની વચ્ચેના નાના મેદાનોમાં વસેલાં હોય છે. ત્યાં વીજળી અને પાણીના નળ હજી પણ આવ્યાં નથી. સૂરજ ઢળે એટલે અંધારું, અને પાણી માટે નદી હોય ત્યાં રોજ જવાનું.

હું હતી તે દિવસે, બાગનું કામ પૂરું થયું એટલે રિચાર્ડ એ યુવાનોને ગાડીમાં થોડા માઇલો સુધી મૂકવા ગયા. હું પણ સાથે ગઈ. મને પર્વતના ઊંડાણમાં જવાની બીજી તક ક્યાં મળવાની? એમને ઉતાર્યા તે પછી પણ એ યુવાનોનું એક-દોઢ કલાકનું ચાલવાનું બાકી હતું. ને ત્યારે બંને પોતાને ઘેર પહોંચવાના. ઘણી મહેનતની અને તકલીફની જિંદગી છે તળ-લોકોની. ના સંપૂર્ણ રીતે ટ્રૅડિશનલ રહેવાય, ને ના સંપૂર્ણ રીતે મૉડર્ન થવાય.

આપણાં ઘરોમાં હોય તેવી મહેમાનગીરી અહીં નહતી. શું ખાશો, શું પીશો, એવું નહીં, પણ રિચાર્ડ અને હૅલન ત્યાં જતાંની સાથે મને બહાર ચાલવા લઈ ગયેલાં. ઢોળાવો સતત ઉપર અને નીચે થતા રહેતા હતા. પછી સાંકડા પથ્થરોની બનેલી સીડી આવી. સારું હતું કે વરસાદ પડતો અટકેલો. બધા પથ્થર લીલને કારણે લીલા બનેલા હતા. પીસ્તા જેવો હલકો રંગ હતો એમનો. આસપાસ સર્વત્ર એક લીલો જ રંગ હતો.

બસો જેટલાં પગથિયાં હશે. થોડાં તૂટેલાં, ને થોડાં લપસણાં પણ ખરાં. ને હું તો સાધારણ ચાલવાનાં ચંપલ પહેરીને ગયેલી. સાચવીને ચાલી, એટલે વાંધો ના આવ્યો. બહુ  આકરું ના હોય તેવું આઉટિન્ગ જ પસંદ કરેલું રિચાર્ડે. અલબત્ત, પેલાં બસો પગથિયાં ઊતરેલાં તે ચઢવાનાં પણ આવ્યાં જ.

દૂર હતાં ત્યારથી જ પાણીનું ગર્જન સંભળાવા માંડેલું. પછી અમને એ ધોધ દેખાયો. ત્રણ-ચાર પાતળી સેરમાં પાણી પડતું હતું. જે મુખ્ય પ્રપાત હતો તે બીજા ધોધની જેમ પછડાતો નહતો, પણ પાષાણો ઉપર સરકતો, વળાંક લેતો જતો હતો. જુદું સ્વરૂપ હતું એનું. છતાં, એનો અવાજ ઓછો નહતો.

એ નાની નદી પર લાકડાંનો એક પુલ બાંધેલો. અમે એના પર ચાલ્યાં ત્યારે એ બહુ હાલતો, ને થથરતો રહ્યો. સારું હતું, કે એનાં પાટિયાં પર પૂરતા જાડા વાયર વીંટાળેલા હતા, ને એ તૂટી પડવાનો ભય નહતો. એના પર ઊભાં રહીને પાણીનો ગર્જન-રવ ક્યાંય સુધી સાંભળ્યો.

જંગલની લીલી ગીચતાની અંદર આવી કેડીઓ, ને નાનકડી નદીઓ, અને ધોધ અનેક છે. અત્યંત વિશાળ છે આ આખો વિસ્તાર. મન વારંવાર પૂછ્યા કરે, શું જોવું?, શું કહેવું?, શું અનુભવવું? ને પછી થાય, આહા, વર્ણન પણ શું કરવું કુદરતના આવા મહિમ્નનું.

સુશ્રી પ્રીતિ શાહ-સેનગુપ્તાનો સંપર્ક preetynyc@gmail.com વીજાણુ સરનામે થઇ શકે છે.