આ વાત એ નાગરિકોની છે જેમની ઉંમર ૬૫થી ૮૦ વર્ષની વચ્ચે છે, અથવા કહો કે જેઓ ૧૯૫૫થી પહેલાં જન્મ્યાં હોય.

આ જ વયગટના હોઈ બીજા દેશના નાગરિકોએ જોયાં હોય તેથી વધું વ્યાપનાં પરિવર્તન ભારતની એ પેઢીએ જોયાં,. ૧૯૫૩ થી ૨૦૧૩ની વચ્ચે શબ્દશઃ જમીન-આસમાનનો ફરક છે. જીવન અમુક ક્ષેત્રોમાં તો પરિસ્થિતિ જાણે સામસામા છેડાની જ છે. કદાચ એમ કહી શકાય કે ૭૫ વર્ષમાં આટલો પરિવર્તનનો અનુભવ બીજી કોઈ પેઢીને નહીં થાય. પરંતુ એ તો સમય જ કહી શકે.

આ પેઢીને પાછળ નજર કરતાં મુસાફરી એકદમ રોમાંચકારી લાગે છે. આરોગ્ય, સંદેશવ્યવહાર, વાહન વ્યવહાર, મનોરંજન, વગેરે બધાં ક્ષેત્રે ત્યારની પરિસ્થિતિ અત્યારે દંતકથા જેટલી જુદી લાગે છે, પરંતુ એ જ રોમાંચ છે. તેની વાત કરવામાં આવે તો નવી પેઢીના વાચકને જરૂર આશ્ચર્યનો અનુભવ થાય.

એ હેતુથી “ત્યાર”ની “અત્યાર’ જોડે સામાજિક અને વ્યક્તિગત સંદર્ભમાં તુલના કરવાની આ લેખમાળામાં નેમ છે.

પરેશ ૨. વૈદ્ય

મનોરૅજનની ઘણી વિધાઓ છે – સંગીત, નૃત્ય, નાટક, ચિત્રકલા, સિનેમા, અને ફોટોગ્રાફી વગેરે. આ દરેક વૈયક્તિક અભિવ્યક્તિનાં સાધન છે. એ સાંપ્રત સમાજનું પ્રતિબિંબ આપતાં હોઈ ૭૫ વર્ષમાં તેમાં ફેરફાર જરૂર થયા છે, પરંતુ નૃત્ય, નાટક અને ચિત્રકલા ઉપર ટેક્નોલૉજિની અસર ઓછી થઈ છે, કારણકે એ કળાઓ સાધનપ્રચુર નથી. સંગીત ભલે ન બદલ્યું હોય, પણ તેને રજૂ કરવાની અને સાંભળવાની રીતો કેવી બદલાઈ ગઈ તે આપણે જોઈ ગયા. આવી જ વાત દૃશ્ય-શ્રાવ્ય કળાઓ (સિનેમા અને ટેલિવિઝન) વિશે પણ છે. તેનો દૃશ્ય ભાગ ફોટોગ્રાફી કે સિનેમેટોગ્રાફીથી ઘડાય છે, જે ફોટોગ્રાફીનું સંતાન કહી શકાય. ફોટોગ્રાફીને ક્ષેત્રે પણ ધરખમ ફેરફારો વિજ્ઞાનની પ્રગતિથી થયા છે. આને કારણે સિનેમા અને ટેલિવિઝનને જોવા-માણવાની રીતો પણ પ્રભાવિત થઈ જ છે. આ અંકમાં ફોટોગ્રાફીની વાત કરી આગળ માટે જમીન તેયાર કરીએ.

ફોટોગ્રાફીઃ 

આધુનિક લાગતી હોવા છતાં ફોટોગ્રાફી એક જૂની કળા છે. આપણા દેશમાં જ, વીસમી સદીની શરૂઆતના  દિવસોના આઝાદીની લડતના ઘણા ફોટાઓ મળી આવે છે. કેટલાંય ઘરોમાં સ્વર્ગસ્થ વડીલોના શાળા-કૉલેજના ગ્રુપ ફોટા પણ અવારનવાર જોવાતા હોય છે. એ જ પરિસ્થિતિ ૭૫ વર્ષ પહેલાં, આઝાદીકાળે હતી. માથે કાળું કપડું ઓઢીને ગ્રૂપ ફોટો કાઢતો ફોટોગ્રાફરનાં ચિત્રોથી વાચકો પરિચિત હશે. ધમણવાળા કેમેરામાં ક્યાંયથી પ્રકાશ ઘૂસી ન જાય તે માટે એ કેમેરાને “અંધારા”માં રાખતા. ફોટા ત્યારે ફિલ્મ ઉપર નહીં, પરંતુ પ્લેટ ઉપર લેવાતા. કાચની પ્લેટ ઉપર પ્રકાશને સંવેદનશીલ રસાયણો (“ઇમલ્શન’)નો લેપ લગાડેલો રહેતો. ફોટો લેવાયા પછી એને જુદાં રસાયણોમાં પ્રોસેસ કરવામાં આવતી. એને માટે વ્યવહારમાં શબ્દ વપરાતો  “પ્લેટ ધોવી’ કે ‘ફિલ્મ ધોવી’. એ નેગેટિવ ચિત્ર મળતું. ફોટોગ્રાફિક પેપર ઉપર તેની છાપ લઈ પૉઝિટિવ ચિત્ર મેળવવામાં આવતાં. “નેગેટિવ’માં કાળા વાળ સફેદ અને સફેદ શર્ટ કાળો દેખાતો.

જાપાનની બનાવટના મિનોલ્ટા, યાશિકા કે પેન્ટાક્સ એ કેમેરાનાં જાણીતાં નામો હતાં. આપણે ત્યાં એ યુરોપથી આવતા અને તેથી ફોટોગ્રોફી મોંઘો શોખ હતો. ૧૯૫૯માં આગ્ફા કંપનીનો ‘ક્લિક-૩’ કેમેરા ભારતમાં આવ્યો અને તેથી આ શોખ મધ્યમવર્ગ સુધી પ્રસરી શક્યો. એ કેમેરા વાપરવામાં કોઈ નિપુણતાની જરૂર નહોતી. એક જ લેન્સ હતો, છિદ્ર (એપર્ચર) બદલવાની કોઈ સગવડ ન હતી. વાદળાં અને સૂર્યપ્રકાશ એવાં બે સેટિંગ તૈયાર હતાં, તેમાંથી એક પસંદ કરો અને “ક્લિક” કરો! સવા બે ઇંચના ચોરસ એવા બાર ફોટા પડે તેવડો ફિલ્મનો “રોલ’ તેમાં બેસે.

મોબાઇલ ફોનથી એક દંશ્યના અનેક ફોટા પાડનારી આજની પેઢીને  “ફિલ્મ” શબ્દ જ કદાચ નવો લાગી શકે, ત્યારે ફિલ્મ વિના ફોટોગ્રાફીની કલ્પના અશક્ય હતી. એમ તો બાર ફોટાની મર્યાદા પણ મોબાઇલ કેમેરાની પેઢીને નહીં સમજાય.

બહારગામ જાઓ કે પિકનિક ઉપર, કુલ ૧૨ (કે પછી ર૪) ફોટા જ લઈ શકાય તે યાદ રાખવું પડતું. જે પ્રસંગનો ફોટો લેવો હોય તેનાં “એન્ગલ”, પ્રકાશની માત્રા વગેરે વિશે પૂરતો વિચાર કરીને જ કળ દબાવતા. ખોટો પડેલ ફોટો સંખ્યા ઘટાડે, તે ઉપરાંત તેની પ્રિન્ટના પૈસા પણ વ્યર્થ જતા.

જેમ કેમેરા સંકુલ થતા ગયા, તેમ ફોટોગ્રાફિક ફિલ્મમાં પણ વેરાયટી આવતી ગઈ. તેના રોલ હવે ૩૫ મિ. મી.ની સાઇઝમાં આવ્યો, જેમાં ૨૪ કે ૩૬ ફોટા લઈ શકાતા. સિનેમા તો ૩૫ મિ.મી.ની ફિલ્મ ઉપર ઊતરતા જ હતા. ફોટા માટે ૧૯૭૦ પછી રંગીન ફિલ્મ મળવા લાગી. એનું પ્રોસેસિંગ અઘરું તેમ જ મોંવું હતું. પ્રક્રિયામાં થોડો ફેરફાર થાય, કે ઉષ્ણતામાન બદલાઈ જાય તો રંગોનો ઉઠાવ બદલાઈ જતો. એ કામ ઓટોમેટિક પ્રોસેસરો દ્વારા થવા લાગ્યું અને એકધારી ગુણવત્તા મળવા લાગી. એ સમયનાં થપ્પીબંધ આલબમો આપણાં ઘરોમાં મોજૂદ છે.

ચાંદીનો વિકલ્પ :

ફોટોગ્રાફીનું પૂરું શાસ્ત્ર “સિલ્વર બ્રોમાઇડ’ નામના ચાંદીના રસાયણની પ્રકાશ સંવેદિતા ઉપર આધારિત હતું. નેગેટિવ ફિલ્મ અને પૉઝિટિવ પ્રિન્ટ એ બંને ઉપર આ રસાયણનું પાતળું પડ લાગતું, જેને ઇમલ્શન કહેતા. ચાંદીના ભાવ તો વધતા જ હોય છે, પરંતુ ૧૯૮૦માં તેમાં એકદમ ઉછાળો આવ્યો. તેની અસર ફોટોગ્રાફી ઉપરાંત એક્સ-રે ફિલ્મો ઉપ૨ પણ થઈ (એમાં પણ એ જ પદાર્થ વપરાય છે). આથી ચાંદી પર આધારિત પ્રક્રિયાના વિકલ્પ શોધવાનું શરૂ થયું. એક વિકલ્પ મળ્યો જે એક્સ-રે માટે તો ચાલે છે, પરંતુ ફોટોગ્રાફીમાં કામ ન આવે (બેરિયમ ફ્લોરો બ્રોમાઇડ નામના આ પદાર્થની બનેલ “ઇમેજ પલેટ’ તબીબી ક્ષેત્રે ફિલ્મની જગ્યાએ ખૂબ વપરાય છે).

છેવટે દૃશ્ય પ્રકાશને પ્રતિભાવ આપતો પદાર્થ પણ મળ્યો. એ હતો સિલિકોન, જે ટ્રાન્ઝિસ્ટર બનાવવામાં પણ વપરાય છે પરંતુ એની કાર્યપદ્ધતિ ફિલ્મ જેવી સરળ નહોતી. સિલિકોનની ચિપ (chip)ને બેટરીથી વૉલ્ટેજ આપો તો જ કામ કરે. એનાથી ઊભું થતું ચિત્ર પણ નરી આંખે ન દેખાય, એ વીજભારના રૂપમાં ઊભું થાય જેને ખાસ પડદા ઉપર જ જોઈ શકાય, કાગળ ઉપર નહીં. એટલે એમ કહી શકાય કે સિલિકોને કેમેરા અને ફિલ્મનું સંયુક્ત કામ ઉપાડી લીધું. આ તદ્દન નવો વિચાર હતો. આવી રચનાને CCD કેમેરા નામ અપાયું. આપણે જેને પ્રચલિત શબ્દોમાં ક્લોઝ્ડ સર્કિટ ટીવી (CCTV) કહીએ છીએ તે આ પ્રકારના કેમેરા છે. કૉમ્પ્યૂટરની ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરીને તેનાં ચિત્રોનો સંગ્રહ પણ કરી શકાયો.

આમ ફોટોગ્રાફી ક્ષેત્રે એવી કાન્તિ આવી કે ફોટોગ્રાફિક ફિલ્મ બનાવનારી ગંજાવર કંપનીઓનાં પાટિયાં બેસી ગયાં. ઈ.સ. ૧૮૮૨માં સ્થપાયેલ ઈસ્ટમેન કોડક કંપનીએ વર્ષ ૨૦૧૨માં, ૧૨૦ વર્ષ રાજ કર્યા પછી જાતને દેવાળિયા જાહેર કરવી પડી! ફિલ્મનો ઉપયોગ નહીંવત્‌ થઈ ગયો હોવાથી ધંધો બેસી ગયો.

જુદી પ્રક્રિયાઓ :

આ નવા પ્રકારની ફોટોગ્રાફીમાં ફિલ્મ ‘ધોવાનો’ (એટલે કે પ્રોસેસ કરવાનો) પ્રશ્ન જ ન હતો. ચિત્ર સીધું સ્ક્રીન ઉપર આવતું. એટલે ફોટા સતત પાડી શકાતા તેમ જ સતત જોઈ પણ શકાયા. એટલે થોડા ફેરફાર સાથે એ “વીડિયો” કેમેરા તરીકે પણ વાપરી શકાયા. ત્યાર સુધી સ્થિર ફોટોગ્રાફીના કેમેરા અને મૂવી કેમેરા બે જુદા હતા. અહીં એકમાં બે આવી જવા એ જ એક રીતે ક્રાન્તિ હતી.

ફિલ્મવાળા કેમેરામાં જ દૃશ્યનો ફોટો લઈએ તે દૃશ્ય સવા બે ઇંચ કે ૩૫ મિલીમીટરની ફિલ્મ ઉપર ફોકસ કરવાનું હતું. તેને બદલે CCD કેમેરામાં એ દૃશ્ય પેલી “ચિપ” ઉપર પાડવાનું હતું. આ “ચિપ’ કે સેન્સર પોણા ઇંચથી માંડી પા ઈંચ જેટલા નાના બની શકે છે. તેથી લેન્સથી તેનું અંતર ઘટી શક્યું, કહો કે કેમેરા નાના થઈ ગયા. સુધારેલા સેન્સર ડિજિટલ સ્વરૂપમાં પણ કાર્ય કરતા હોવાથી આ ઝીણકા કેમેરાને “લેપટોપ” ઉપર કે મોબાઇલ ફોન ઉપર બેસાડવાની લાલચ સ્વાભાવિક હતી.

આમ મસમોટો કેમેરો હવે કોઈ બીજાં સાધનનું પેટાસાધન બની ગયું (એ વાત જુદી છે કે સારી ગુણવતાનાં ચિત્રો માટે મોટી CCD ચિપ વપરાય છે અને મોટા કદના ડિજિટલ કેમેરા પણ બને જ છે), પરંતુ સૂક્ષ્મીકરણના કારણે ફોટોગ્રાકીનું સ્થાન આપણા જીવનમાં બદલાઈ ગયું. જ્યાં પાસપોર્ટ સાઇઝ ફોટા માગતા હતા, ત્યાં હવે આપણો સાક્ષાત્‌ ફોટો લઈ દસ્તાવેજીકરણ થાય છે!

છેલ્લે, સંગીતની માફક ફોટા ‘શેર’ કરવાનું પણ તદ્દન બદલાઈ ગયું. અગાઉ મહેમાન આવે ત્યારે આલબમો લઈને જૂના ફોટાઓ જોઈ પ્રસંગો તાજા કરતા, કારણ કે આપણું આલ્બમ આપણા ઘરમાં જ હોઈ શકે. હવે પ્રસંગ પૂરો થયા પહેલાં સંબંધીઓના ફોનમાં પ્રસંગનાં ચિત્રો પહોંચી જાય છે. બે ક્ષણમાં “થમ્બ્સ અપ’ના ચિત્ર સાથે પ્રતિસાદ પણ આવી જાય છે. ઘરે આલ્બમમાં કોઈ જૂનો ચહેરો જોઈ મોટેથી નીકળી જતું “આ… હા’ અને આ અંગૂઠો-બેમાંથી કયું વધારે મીઠું લાગે એ તો વાચકો પોતે નક્કી કરે!

સૌજન્યઃ નવનીત સમર્પણ *  મે ૨૦૨૫

ડૉ. પરેશ ર. વૈદ્યનો સંપર્ક pr_vaidya@yahoo.com   વિજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.