મંજૂષા

 વીનેશ અંતાણી

ઘણાં વર્ષો પહેલાં ચીનથી આવી અમેરિકામાં વસેલાં માતાપિતાની પુત્રી, હવે અમેરિકાની નાગરિક, લેખિકા એમી ટેનની વર્ષ ૨૦૧૭માં પ્રકાશિત સ્મૃતિકથાનું નામ છે – ‘વ્હેર ધ પાસ્ટ બિગિન્સ’. એ સ્મૃતિકથાનું નામ ‘જ્યાં ભૂતકાળનો આરંભ થાય છે’ મને પહેલી નજરે ગમી ગયું હતું.

આપણો ભૂતકાળ ક્યાંથી શરૂ થાય એ નક્કી કરવું અઘરું છે. આપણા મૂળિયાં શોધવા આપણે કેટલા ઊંડા ઊતરી શકીએ તે પણ પ્રશ્ન છે. સામાન્ય રીતે આપણે સ્મૃતિને આપણા જન્મસમય સુધી ખેંચી શકીએ અને માતાપિતા કે વધારેમાં વધારે દાદાદાદીની વિગતો સુધી પહોંચી શકીએ. વંશાવળીમાં રસ ધરાવતા લોકો પૂર્વજોનાં નામ અને અરસપરસ લોહીના સંબંધોની વિગતો સાચવી રાખે છે, તેમ છતાં બે-ત્રણ પેઢી પહેલાંના પૂર્વજોના જીવનમાં બનેલી હકીકતો વિશે ઝાઝું જાણવા મળતું નથી, આપણી રુચિ પણ હોતી નથી.

એમી ટેને પોતાની સ્મૃતિને સતેજ રાખવા પ્લાસ્ટિકના સાત પીપમાં જૂનાં દસ્તાવેજો, પત્રો, ફોટા અને સ્મૃતિચિહ્નો જેવી સામગ્રી સાચવી રાખી હતી. સ્મૃતિકથા લખવા માટે એનો આધાર લીધો હતો, તેમ છતાં એમણે માતાપિતા અને કેટલાંક સમકાલીન પરિવારજનો વિશે જ લખ્યું છે, એથી વધારે ઊડાં ગયાં નથી. જ્યારે આફ્રિકન-અમેરિકન લેખક અલેક્સ હેલી એમના ખૂબ જાણીતા પુસ્તક ‘રૂટ્સ’માં સાત પેઢી સુધીના ભૂતકાળના તળમાં ઊંડા ઊતર્યા છે. એ માટે એમણે સંખ્યાબંધ અધારભૂત લેખિત દસ્તાવેજો અને મૌખિક સામગ્રીનો અભ્યાસ કર્યો, અનેક લોકોને મળ્યા, જુદાં જુદાં સ્થળોની મુલાકાત લીધી અને આફ્રિકાનાં ગામડાં સુધી પહોચ્યા. એ રીતે ભૂતકાળનું પગેરું શોધાતા એ કુન્તા કુન્તિ નામના માતૃપક્ષના એક પૂર્વજના ગામમાં પહોંચ્યા. અહીં એમની યાત્રા પૂરી થઈ કારણ કે કુન્તા કુન્તિ એમના પરિવારના સૌથી જૂના પૂર્વજ હતા. અહીંથી એમણે ભૂતકાળ ઊલેચવાની શરૂઆત કરી અને અમેરિકાના વર્તમાન સુધી પહોંચ્યા.

‘રૂટ્સ’નો આરંભ છેક ઈ. સ. ૧૭૫૦ની એક સવારથી થાય છે. એ સમયે ગુલામોનો વેપાર કરતા ક્રૂર માણસો કુન્તા કુન્તિ અને બીજા લોકોને સાંકળથી બાંધી ઘેટાં-બકરાંની જેમ વહાણોમાં ભરી અમેરિકા ઉપાડી ગયા હતા. આફ્રિકાનાં જંગલોમાં વસતાં સ્ત્રી-પુરુષોને પશુઓની જેમ પકડી જતા અને અમેરિકાના શ્રીમંતોને વેચતા. એમનું રીતસરનું લિલામ કરવામાં આવતું હતું. ગુલામ સ્ત્રી-પુરુષોનાં સંતાનો અમેરિકામાં જન્મ્યાં અને વર્ષો સુધી ગુલામીની પીડા વેઠતાં રહ્યાં. સમય જતાં એમની યાતનાઓએ માલિકો અને સરકાર સામે વિદ્રોહ કર્યો. લાંબા સંઘર્ષ પછી એમને ગુલામીમાંથી મુક્તિ મળી અને તેઓ અમેરિકાના નાગરિક બન્યા. આ સઘળી વિગતો ‘રૂટ્સ’માં આલેખાઈ છે, તેમ છતાં ‘રૂટ્સ’ કેવળ ઐતિહાસિક દસ્તાવેજ નથી. લેખકે એને સ્પષ્ટપણે નવલકથા કહી નથી, પરંતુ એની કથનરીતિ નવલકથા જેવી પસંદ કરી છે.

અલેક્સ હેલીએ આ પુસ્તક માટે ‘ફેક્ટ’ અને ‘ફિકશન’ બે શબ્દો જોડી ‘ફેક્શન’ શબ્દપ્રયોગ કર્યો છે. એમણે સંશોધન અને લેખન પાછળ સતત બાર વર્ષ કામ કર્યું હતું. વચ્ચેવચ્ચે હતાશાના ગાળા આવતા રહ્યા, છતાં એમણે પોતાના ‘ભૂતકાળના આરંભ’ સુધી પહોંચવા માટે આદરેલો યજ્ઞ અધૂરો છોડ્યો નહોતો. ‘રૂટ્સ’ ૧૯૭૬માં પ્રકાશિત થઈ ત્યારે એના પ્રકાશકે બે લાખ નકલ છાપી હતી. બધી નકલો થોડાં અઠવાડિયાંમાં જ વેચાઈ ગઈ. ત્યાર પછી એનું વેચાણ લાખોની સંખ્યામાં થતું રહ્યું. વિકિપીડિયા પ્રમાણે એના છત્રીસ ભાષામાં અનુવાદ થયા છે. ટેલિવિઝન માટે રૂપાંતરણ થયું.

‘રૂટ્સ’ માટે અલેક્સ હેલીને પુલિત્ઝર પ્રાઇસથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા. આ સિદ્ધિ સ્વાભાવિક હતી. વતનમાંથી મૂળસોતી ઊખડી ગયેલી આફ્રિકન પ્રજાની યાતનાઓ અને સ્વની ઓળખ શોધવાના પ્રયાસની કથા વાચકોને અંદરથી હચમચાવી જાય છે. ‘રૂટ્સ’ ગુલામોએ ભોગવેલી યાતના, વેદના અને એમાંથી મુક્ત થવાની કદી ન બુઝાતી ધધકની કથા છે. કેન્દ્રમાં છે કુન્તા કુન્તિ નામનો એક ગુલામ અને એની પાછળની સાત પેઢીનાં પાત્રો. એ પાત્રોની આસપાસ અસંખ્ય કાળા ગુલામોના જીવનસંઘર્ષની કથા પણ એમાં આલેખાઈ છે. એમનાં જન્મ, મૃત્યુ, પ્રણય, લગ્ન વિશે અનેક વિગતો મળે છે. કોઈ પણ સમયે બીજા ક્રૂર માલિકને વેચાઈ જવાનો ભય અને પોતાના પરિવારથી અલગ થઈ જવાનો ઓથાર ‘રૂટ્સ’ની કથામાં સતત ઊપસતો રહે છે. ગુલામીની યાતના વચ્ચે પણ એ લોકો પોતાનો સાંસ્કૃતિક વારસો કોઈ પણ ભોગે સાચવી રાખવા મથ્યાં હતાં.

અલેક્સ હેલીએ એમની નાની પાસેથી જૂના સમયની અને એમની જાતિની પરંપરાઓની ઘણી વાતો સાંભળી હતી. એના પરથી એમને પોતાનાં મૂળિયાં શોધવાની પ્રેરણા મળી અને એમણે ‘રૂટ્સ’ લખવાનો વિચાર કર્યો. અલેક્સના પૂર્વજોમાંથી ગુલામીનો ભોગ બનનારી પહેલી વ્યક્તિ કુન્તા કુન્તિ. અમેરિકામાં ગુલામીના જીવન વચ્ચે એ એનાં સંતાનોને એમની મૂળ સંસ્કૃતિની વાતો કહેતો. એનાં સંતાનો પોતાનાં સંતાનોને કહેતાં. એ રીતે ચાલતી મૌખિક પરંપરા દ્વારા તેઓ એમના સંસ્કાર, રીતરિવાજો અને ભાષાને શક્ય તેટલી જાળવી શક્યા. આ પ્રક્રિયા વર્તમાન પેઢી સુધી ચાલતી રહી.

હેલીએ ‘રૂટ્સ’ની પ્રસ્તાવનામાં નોંધ્યું છે: ‘પ્રાચીન વડવાઓની સ્મૃતિને અને મૌખિક પરંપરાને જાળવી રાખવાના અસાધારણ પ્રયત્નોને લીધે જ આપણે માનવજાતના આદિમ સમય સુધી પાછલા પગે પહોંચીને જાણી શકીએ છીએ કે આપણે કોણ છીએ.’ અલેક્સ હેલી પોતાનાં મૂળિયાં શોધવા પાછલા પગે યાત્રા કરતા એમના માતૃપક્ષના પૂર્વજ કુન્તા કુન્તિના ગામમાં પહોંચ્યા તે ક્ષણનો ઉલ્લેખ એમણે એક ઇન્ટરવ્યૂમાં કર્યો છે: ‘મને લાગ્યું કે હું સદીઓ પહેલાંના મારા ગામમાં પહોંચી ગયો છું અને મારા પૂર્વજ કુન્તા કુન્તિને જંગલમાં કામ કરતા જોઈ રહ્યો છું.’

દરેક વ્યક્તિના ભૂતકાળમાં એવી જ કોઈ ક્ષણ પડેલી હોય છે, જ્યાં એના ભૂતકાળનો આરંભ થાય છે.

શ્રી વીનેશ અંતાણીનો સંપર્ક vinesh_antani@hotmail.com વીજાણુ ટપાલ સરનામે થઈ શકે છે.

‘દિવ્ય ભાસ્કર’ની ‘રસરંગ’ પૂર્તિમાં લેખકની કૉલમ ‘ડૂબકી’માં આ લેખ પ્રકાશિત થયો હતો.