કુદરતની કેડીએ – કેડી કંડારનારા – ૭

વિશ્વના અનુપમ ઔષધીય બગીચાની વાન રીડ દ્વારા પ્રસ્તુતિ

લેખન-સંકલન : યાત્રી બક્ષી

વૈદિક અને વેદાંતના સમયમાં ભારતીય દ્વીપકલ્પમાં પ્રકૃતિનાં તમામ પાસાઓને સમજવા ઉકેલવાના પ્રયત્નો અને તેના દસ્તાવેજીકરણના પ્રારંભ અને વિકાસને અનુસરીને પશ્ચિમી ભૂમિ ભાગોમાં ગ્રીસ, રોમ અને તેના પછીના સમયગાળામાં યુરોપીય સભ્યતામાં પણ પ્રકૃતિને પામવા-પૃથ્વીને ખેડવા અનેક જિજ્ઞાસુઓએ સાહસ અને ગહન અભ્યાસો કર્યા. યુરોપીય દરિયાખેડુઓ અને પ્રકૃતિના અભ્યાસુઓ વાસ્તવમાં એક સામ્રાજ્યના વિસ્તાર અને સંસાધનોના દોહનના હેતુસર આ કેડીઓ ખેડવાની શરૂ કરતા અને પ્રકૃતિ તેનાં અગાધ રહસ્યો અને અનુપમ રચનાઓના આકર્ષણમાં જકડી લેતી. તેઓ સૌ માનવસમાજને બહુમૂલ્ય વૈજ્ઞાનિક માહિતીઓ આપી ગયા. એ જ સમયગાળા દરમ્યાન ભારતીય દ્વીપકલ્પમાં શું આ પ્રવૃત્તિ સદંતર સ્થગિત હશે ? આપણી મહામૂલ્યવાન સંપદા અને જાહોજલાલી શું આ પશ્ર્ચિમી સામ્રાજ્યોની નજરે નહોતી ચડી ?

જ્યારે વિશ્વના નકશા પર યુરોપીય ખંડ વિશે માહિતીઓ એકત્ર થઈ રહી હતી ત્યારે ભારતમાં દક્ષિણી તટ પર અરબી સમુદ્ર તરફ ડચ અને પોર્ટુગલ વેપારીઓ અને સેનાઓ તથા બંગાળના અખાત તરફ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની વેપારના નામે પ્રવેશી રહી હતી. વાસ્તવમાં આ તમામ વેપારી એજન્સીઓ સર્વેક્ષણ કરી આપણી પ્રાકૃતિક સંપદાના વેપારની સંભાવનાઓ ચકાસતી હતી.

આજે આપણે ફરી પાછા આપણા ભારતવર્ષમાં પશ્ર્ચિમી દુનિયાના બે એવા પ્રકૃતિના અભ્યાસુઓનો પરિચય મેળવીશું જેઓએ આદરેલા અભ્યાસો વિશે જાણવું જરૂરી છે. આજે બે અલગ અલગ સામ્રાજ્યોમાંથી ભારતની બે અલગ અલગ દિશાઓથી પગપેસારો કરી રહેલા બે એવા કર્નલોની વાત શરૂ થશે, જેમણે શોધખોળ કરી લાંબા ગાળે ભારતનાં દક્ષિણ અને ઉત્તરીય રાજ્યોની વનસ્પતિ પર વિશાળ ડેટા ઊભો કર્યો.

હેન્ડ્રિક એડ્રિયાન વાન રીડ ટોટ ડ્રેક્ધસ્ટાઈન એમ્સ્ટરડેમ ખાતે એપ્રિલ ૧૬૩૬માં ઉમરાવોના પરિવારમાં જન્મેલા પરંતુ બાળપણ ભાવનાત્મક પડકારો ભર્યું હતું. સાત બાળકોમાં સૌથી નાના હેન્ડ્રીકના પિતા તેઓ માત્ર ચાર વર્ષના હતા ત્યારે મૃત્યુ પામેલા અને ૧૪ વર્ષની વયે તેઓએ પરિવાર છોડી દેવો પડેલો. માત્ર ૨૦ વર્ષની ઉંમરે તેમણે ડચ કંપનીની સેનામાં જોડાઈને ભારતના મલબાર દરિયા કાંઠે (આજના કેરળના દરિયા તટે) પોર્ટુગલની સામે સંઘર્ષમાં ફરજ બજાવી. આ સંઘર્ષે તેમના જીવન માટે એક ઉમદા હેતુ નિશ્ર્ચિત કર્યો. વેન રીડની ૧૬૫૬માં સેનામાં ભરતી થઈ, ૧૬૬૩માં કોચીનની ઘેરાબંધી દરમિયાન, હત્યારા સંબંધીઓથી કોચીનની જૂની રાણી ગંગાધરા લક્ષ્મીને સુરક્ષિત રાખવા આદેશ મળે છે. રાણીના બચાવને કારણે પ્રિય થયેલા વેન રીડ, કોચીનના અનુગામી રાજા સાથે પણ સૌહાર્દ- પૂર્ણ સંબંધો જાળવી રાખે છે અને ડચ કેપ્ટન તરીકે કોચીન રાજ્ય સાથે મધ્યસ્થી કરે છે. કોચીનના અનુગામી રાજા, વીર કેરળ વર્માને ડચ કંપની દ્વારા તાજ પહેરાવવામાં આવ્યો હતો અને વેન રીડને ‘રેગેડોર મેયોર’ અથવા કોચીન રાજ્યના પ્રથમ કાઉન્સિલર તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. આમ બહુ ઝડપથી તેઓ પ્રભાવશાળી વર્તુળમાં આગવું સ્થાન બનાવે છે. ૧૬૭૦માં તેમની મલબારના ડચ કમાન્ડર તરીકે નિમણૂક કરવામાં આવી. ૧૬૬૯ અને ૧૬૭૬ સુધી તેઓએ કોચી ખાતે ડચ મલબારના ગવર્નર તરીકે સેવા આપી હતી. આ નિમણૂકથી વિશ્ર્વનો સર્વપ્રથમ ઇથનો બોટાનિકલ સ્થાનિક ચિકિત્સા પદ્ધતિ માટેના ઉપયોગો સાથેના વનસ્પતિ વિષયક સંશોધનાત્મક ગ્રંથની શરૂઆત થાય છે.

વિશ્વના અનુપમ ઔષધીય બગીચાની શોધ :

વેન રીડ પોતે એક પ્રકૃતિવાદી હતા, અને તેઓ વૈજ્ઞાનિક અને સૌંદર્યલક્ષી બંને રીતે કુદરતી વિશ્વ માટે ઊંડો આદર ધરાવતા હતા. તેમણે લીલાંછમ મલબાર જંગલોની તેમની વનસ્પતિ જીવનની વિવિધતા સાથે પ્રશંસા કરી અને ઝડપથી સમજાયું કે આ પ્રદેશની જમીન લગભગ ક્યારેય પડતર નથી પડતી. તેઓનાં સંશોધન કાર્યોને ૧૬૬૦થી ડચ કંપની પ્રોત્સાહન આપતી રહેતી. મલબાર પ્રદેશમાં પણ રીડે એક પ્રોજેક્ટ શરૂ કર્યો. હોર્ટસ માલબેરિક્સ નામના આ પ્રોજેક્ટ માટે તેમનો મુખ્ય માર્ગદર્શક સિદ્ધાંત દસ્તાવેજીકરણની ગુણવત્તા હતી – યુરોપના તે સમયના અનુભવી અભ્યાસમાંથી પ્રેરણા લઈ, તેમણે પ્રત્યક્ષ પુરાવાઓ ધરાવતા સ્થાનિક લોકોની માહિતીને આધિકારિક સ્રોત તરીકે મહત્ત્વ આપી, સચોટ અને વિગતવાર માહિતીનો રેકોર્ડ કરવાનો હેતુ રાખ્યો હતો.

એક ડચ ગવર્નર, એક ભારતીય ચિકિત્સક, અને વિવિધ સુઝબુઝ ધરાવતું જૂથ : હોર્ટસ માલાબેરિક્સની રચના હોટર્સ માલાબારિક્સ પ્રોજેક્ટ પર કામે લાગવા સ્થાનિક લોકોને રોજગારી આપવામાં આવી હતી જેમાં તેણે અધિકારીઓ, ચિકિત્સકો અને વનસ્પતિશાસ્ત્રીઓના જૂથને ભેગાં કરીને શરૂઆત કરી. વીરા કેરળ વર્મા, કોચીનના સ્થાપિત શાસક, વાન રીડેને પ્રોજેક્ટ માટે નમૂનાઓ એકત્રિત કરવા માટે મદદગારો પૂરા પાડ્યા. પ્રોજેક્ટ- નિર્ણાયક વ્યક્તિ ઇટ્ટી અચુડેન હતા, જે સીમાંત એઝવા જાતિના વૈદ્ય, આયુર્વેદિક ચિકિત્સક હતા, જેમણે પ્રોજેક્ટ માટે છોડ પસંદ કર્યા હોવાનું માનવામાં આવે છે. કોચીન નજીકના ચેરથલાના વૈદ્યોના કોલાટ પરિવારમાંથી આવતા, અચ્યુડેન માત્ર વનસ્પતિશાસ્ત્ર વિશે ઊંડા જાણકાર ન હતા પરંતુ તેમને તેમના પૂર્વજો પાસેથી મેડીકો-બોટનિકલ દસ્તાવેજો અને કાર્યો પણ વારસામાં મળ્યાં હતાં. તેમને એઝાવા સહાયકો દ્વારા મદદ કરવામાં આવી હતી, જે પ્રદેશની જૈવવિવિધતાથી પરિચિત હતા, વૃક્ષો પર ચઢી શકતા હતા અને સ્થાનિક છોડના વિવિધ ભાગોને ખૂબ સારી રીતે ઓળખતા હતા.

ઓ છોડના નમૂનાઓને વેન રીડ અને કલાકારો પાસે લાવવામાં આવતા. પ્રત્યક્ષ નિરીક્ષણથી ચોક્સાઈ પ્રાપ્ત કરી, નમૂનાઓની ચર્ચા અને અભ્યાસ કર્યા પછી, છોડ વિશેની માહિતીનું સંકલન કરતા જેમાં તેમનાં નામ, રહેઠાણ, ગંધ, રંગ, સ્વાદ, તેમના ભાગોનાં વર્ણન અને તેમનાં ફળ અને ફૂલોની ઋતુઓ, વિવિધ ઉદ્યોગોમાં તેમના મહત્ત્વ અને તેમના ઉપયોગ સુધી તમામ સ્થાનિક ઔષધીય પદ્ધતિઓમાં ઉપયોગો વિશે સમાવેશ હતો. મૂળ ગોવાના અને પાછળથી કોચીનમાં સ્થાયી થયેલા પૂજારીઓના પ્રભાવશાળી જાતિના સમુદાયના ત્રણ બ્રાહ્મણ ચિકિત્સકો, રંગા ભટ્ટ, વિનાયક પંડિત અને અપ્પુ ભટ્ટે પણ ચૌદમી સદીના મંગનિગટ્ટનમ અથવા મહા નિઘંટુ નામના સંસ્કૃત ગ્રંથનો ઉપયોગ કરીને આ છોડના પરંપરાગત ઔષધીય ઉપયોગોની ચકાસણી કરી.

આ પ્રોજેક્ટનું એક ખાસ મહત્ત્વનું પાસું એ હતું કે વેન રીડનો  એઝાવા ચિકિત્સક સાથેનો સહયોગ અને વર્ગીકરણની ખાસ કરીને સ્વદેશી પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરવાનો તેમનો નિર્ણય. યુરોપીયન વૈજ્ઞાનિક પ્રણાલીઓમાં દૃઢ થઈ ગયેલી જડ પદ્ધતિઓ સ્થાનિક સૂઝ અને સમય સમયની વિરલ વિવિધતાઓ તેમાં નાશ પામતી જતી હતી. પર્યાવરણીય ઇતિહાસકાર રિચાર્ડ ગ્રોવ નોંધે છે કે અહીં એઝવાની સ્વદેશી પ્રણાલીઓને માન્યતા અને આદર પણ મળ્યો, અને એક અનોખી પ્રણાલી આગામી પેઢીઓ માટે સચવાઈ ગઈ. આ પદ્ધતિ પુરોહિત પંડિતોની કોઈ અચોક્કસ માહિતીનો દોષ નિવારવા પણ સક્ષમ હતી. સ્થાનિક નામકરણનો સમાવેશ એ પ્રદેશોના સામાજિક-સાંસ્કૃતિક સંદર્ભોમાં અદ્ભુત પ્રવેશ કરાવે છે, જ્યાં છોડ નોંધવામાં આવ્યા હતા. હોર્ટસ માલાબેરિક્સે ૭૫૦ પ્રજાતિઓ વર્ણવી હતી અને ૭૯૪ ચિત્રો સંગ્રહિત કર્યાં હતાં. વિશ્ર્વનું આ એકમાત્ર જ્ઞાનકોશીય સંકલન છે જે એઝાવા ઈથનો-બોટનિકલ જ્ઞાનને રેકોર્ડ કરે છે. અચુડેનના પોતાના દસ્તાવેજો – અમુક સમયે ખોવાઈ ગયા હતા – ક્યારેય પુન:પ્રાપ્ત થયા ન હતા.

માલાબાર પ્રદેશના છોડ પર હેન્ડ્રિક વાન રીડનું કામ ૧૬૭૪માં શરૂ થયું હતું. અને ૧૬૭૫ની આસપાસ હોર્ટસ માલાબારિક્સના પ્રથમ વૉલ્યુમનો ડ્રાફ્ટ તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો. હોર્ટસ માલાબારિક્સનો પ્રથમ ખંડ ૧૬૭૮માં પ્રકાશિત થયો હતો, જે દક્ષિણ ભારતીય મલબાર પ્રદેશમાં આર્થિક અને તબીબી મૂલ્યના છોડનું સંકલન છે, જે લેટિનમાં બાર ભાગમાં પ્રકાશિત થયું હતું. જેમાં ચાર ભાષાઓમાં છોડનાં નામ લખવામાં આવ્યાં હતાં : લેટિન, સંસ્કૃત, અરબી અને મલયાલમ. આ ગ્રંથોમાં મલબાર પ્રદેશના ૭૪૨ છોડનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે જે તેમના સમયમાં ગોવાથી ક્ધયાકુમારી સુધીના પશ્ર્ચિમ ઘાટ સાથેના વિસ્તારનો ઉલ્લેખ કરે છે. કૃતિમાં પ્રસ્તુત વંશીય-તબીબી માહિતી ઇટ્ટી અચુડેન નામના હર્બલ દવાના પ્રખ્યાત વ્યવસાયી દ્વારા પામ લીફ હસ્તપ્રતોમાંથી કાઢવામાં આવી હતી.

અચુડેન સ્થાનિક એઝાવા પરંપરાના વૈયદાન – “હીલર” હતા જેને હાલના સમયમાં પ્રખ્યાત કેરળ આયુર્વેદ પદ્ધતિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેમને ત્રણ કોંકણી ચિકિત્સકોની ટીમ દ્વારા ટેકો મળ્યો : અપ્પુ ભટ્ટ, રંગા ભટ્ટ અને વિનાયક પંડિત. આ સંકલનનું સંપાદન લગભગ સો લોકોની ટીમ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું જેમાં ચિકિત્સકો, દવા અને વનસ્પતિશાસ્ત્રના પ્રોફેસરો, કલાપ્રેમી વનસ્પતિશાસ્ત્રીઓ-જેમ કે પ્રોફેસર આર્નોલ્ડ સેન, થિયોડોર, આલ્મેલોવીનના જેન્સન, પોલ હર્મન, જોહાન્સ મુનિક્સ, જાન કોમેલિન, અબ્રાહમ પૂટ, ડચ સંસ્કરણના અનુવાદક, ભારતીય વિદ્વાનો અને મલબાર અને નજીકના પ્રદેશોના વૈદ્ય અને તકનિકી સહાયકો, ચિત્રકારો અને કોતરણીકારો, કંપનીના અધિકારીઓ, પાદરીઓ (જોહાન્સ કેસેરિયસ અને સેન્ટ જોસેફના ફાધર મેથ્યુ) અને ખાસ તો કોચીનના રાજા અને કાલિકટના શાસક ઝામોરિન દ્વારા પણ મદદ કરવામાં આવી હતી.

જેના પ્રત્યે આટલી કાળજી રાખવામાં આવી હતી, તે આ વિશાળ ગ્રંથના પ્રકાશનમાં સૌથી નોંધપાત્ર અને પ્રશંસનીય પહેલ છે તમામ સ્થાનિક પ્રતિભાઓને આપવામાં આવેલું સન્માન. અહીં વનસ્પતિ અને તેની બાર્ક માહિતીનું સંકલન કરનારાઓ અને તે સ્થળ જ્યાં તેનું સંકલન કરવામાં આવ્યું હતું તે બંનેને સન્માન આપવામાં આવ્યું છે. હોર્ટસ માલાબેરિક્સના ગ્રંથ ૧માં અચુદાન દ્વારા ૨૦ એપ્રિલ ૧૯૭૫ની સાક્ષી આપવામાં આવી છે, જેનો આ રીતે અનુવાદ કરી શકાય છે : “કરપ્પુરમના કોડાકરપલ્લી ગામના કોલાટ્ટના ઘરમાં જન્મેલા અને તેમાં રહેતા વારસાગત મલયાલમ ચિકિત્સકના ઉદ્દેશ્ય મુજબ. કોચિન આવવા માટે કોમોડોર વેન રીડેના આદેશ પર અને આ પુસ્તકમાં વર્ણવેલ વૃક્ષો અને બીજની જાતોની તપાસ કર્યા પછી, અમારાં પુસ્તકોમાંથી જાણીતાં અને ચિત્રો અને નોંધોમાં વર્ગીકૃત કરાયેલ અને એમેન્યુઅલ કાર્નેરીયોને વિગતવાર સમજાવ્યા, તેમાંથી દરેકનું વર્ણન અને સારવાર. માનનીય કંપનીના દુભાષિયા, શંકાઓ દૂર કરીને આ રીતે માલાબારના આ સજ્જનો દ્વારા કોઈપણ શંકા વિના સ્વીકારવામાં આવેલી માહિતી પૂરી પાડવામાં આવી.”

હોર્ટસ માલોબેરિક્સ એ કાર્લ લિનિયસ માટે એશિયન વનસ્પતિ પરની માહિતીના મુખ્ય સ્રોતોમાંનું એક હતું. અને અચ્યુડેનના પૂર્વજોના જ્ઞાન પર આધારિત તેના વર્ગીકરણે લિનીયસની પ્રજાતિઓ પ્લાન્ટારમ (૧૭૫૩)ને પ્રભાવિત કરી, જેણે છોડની ૬,૦૦૦થી વધુ પ્રજાતિઓને સૂચિબદ્ધ અને વર્ગીકૃત કરી. તેણે વિલિયમ રોક્સબર્ગ અને જોસેફ ડાલ્ટન હૂકર જેવા જાણીતા બ્રિટિશ વનસ્પતિશાસ્ત્રોનાં કાર્યોને પણ પ્રભાવિત કર્યાં. કાર્લ લિનિયસે રીડની રચનાનો ઉપયોગ કર્યો, તેના ‘જનરેશન પ્લાન્ટારામ’ (૧૭૩૭)ની પ્રસ્તાવનમાાં નોંધ્યું છે કે તે હોર્ટસ એલ્થામેન્સિસમાં ડિલેન, હોર્ટસ માલાબેરિક્સમાં રીડ અને અમેરિકન છોડ પર ચાર્લ્સ પ્લુમિયર સિવાય અન્ય કોઈ લેખકો પર વિશ્ર્વાસ કરતા નથી અને આગળ નોંધ્યું કે રીડે આપેલી સૂચના સૌથી સચોટ હતી. લિનીયસના શોધ ગ્રંથોમાં વનસ્પતિના ઘણાં વિશિષ્ટ ઉપનામો મલયાલમ નામોમાંથી ઉદ્ભવ્યાં છે. એ નોંધવું પણ અગત્યનું છે કે યુનિવર્સિટી ઓફ લીડેન ખાતે, આર્નોલ્ડ સાયન અને જાન કોમેલિને ઇટ્ટી અચ્યુથન અને તેમના સાથી એઝાવા ચિકિત્સકો દ્વારા સૂચવ્યા મુજબ છોડના ક્રમ અને વર્ગીકરણને અનુસરવાનો પ્રયાસ કર્યો, જોકે યુરોપમાં છોડના વર્ગીકરણની પોતાની પ્રમાણભૂત પદ્ધતિ હતી. ૧૬૮૫માં ફરી વેન રીડ એશિયાની મુલાકાતે આવે છે. કોલંબોથી બે મહિના પછી બંગાળ જઈ તેમણે હુગલીની આસપાસ ઘણી ટ્રેડિંગ પોસ્ટની મુલાકાત લીધી. આગલું ગંતવ્ય કોરોમંડલ હતું અને તેઓ નાગાપટ્ટિનમમાં એક વર્ષ રોકાયા હતા. ૧૬૯૦માં તેમણે જાફનામાં એક સેમિનરીની સ્થાપના કરી તેઓ તુતીકોરિન અને મલબાર આવ્યા. નવેમ્બર ૧૬૯૧ના અંતમાં તે ડચ તાબા હેઠળના સુરત-ગુજરાત આવ્યા. પરંતુ ૧૫ ડિસેમ્બર, ૧૬૯૧ના રોજ બોમ્બેના દરિયાકિનારે સમુદ્રમાં તેનું મૃત્યુ થયું. વેન રીડને ૩ જાન્યઆરી ૧૬૯૨ના રોજ સુરત ખાતે તેમની પુત્રી ફ્રાન્સિન અને ઘણા જાણીતા લોકોની હાજરીમાં દફનાવવામાં આવ્યા.

વેન રીડની વૈશ્ર્વિક ભેટ-હોર્ટસ માલોબેરિક્સ તેના વારસામાં બહુવિધ તાર વણાટ કરે છે – સ્વદેશી જ્ઞાન અને તેના યોગદાનથી શરૂ કરી વનસ્પતિઓ, ચિકિત્સા પદ્ધતિઓના વિજ્ઞાન અને વાણિજ્યના નેટવર્કમાં વેપાર, રાજકીય સત્તા અને સંસ્થાનવાદ, ટેકનોલોજી, તેમજ પ્રકૃતિના પ્રતિનિધિત્વની આસપાસના પરિપ્રેક્ષ્યમાં પરિવર્તન વગેરે તરફના તેમના દૃષ્ટિકોણ અને કલાથી આગળ જઈ સૌથી ઉપર, તે આજના વૈશ્ર્વિક જૈવ- વિવિઘતાના વારસા તરીકે સંરક્ષિત ‘વેસ્ટર્ન ઘાટસ’ની અનુપમ કુદરતની વાર્તા છે, જેમાં કુદરતી ભેટોને જાણવાની અને ઓળખવાની ઉત્સુકતા છે. વેન રીડે કંડારેલી કેડી દક્ષિણ ભારતની અત્યંત મહત્ત્વની કુદરતી સંપદાને જાળવવા તરફનો પ્રથમ દિશાનિર્દેશ પણ છે.

યાત્રી બક્ષી : paryavaran.santri@gmail.com

સંદર્ભ : ઇન્ટરનેટ ઉપર ઉપલબ્ધ માહિતીઓ, સંશોધન લેખો અને સંગ્રહસ્થાનો.

સ્રોત સૌજન્ય: ભૂમિપુત્ર : ૧૬ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૪