Home

ટાઈટલ સોન્‍ગ

(આ શ્રેણીમાં હિન્દી ફિલ્મોમાં આવતાં ટાઈટલ્સ દરમિયાન વાગતાં ગીતો વિશે વાત કરવાનો ઉપક્રમ છે.)

બીરેન કોઠારી

સાંપ્રત સમસ્યાનું નિરૂપણ અને એમાં રમૂજનો આંતરપ્રવાહ- આ બન્ને લક્ષણો બાસુ ચેટરજીની ફિલ્મોનાં પ્રમુખ લક્ષણ ગણાવી શકાય. તેઓ ‘તીસરી કસમ’માં બાસુ ભટ્ટાચાર્યના સહાયક તરીકે જોડાયા, અને આગળ જયાં સ્વતંત્ર દિગ્દર્શક તરીકે આગવી મુદ્રા ઉપસાવી. ‘છોટી સી બાત’, ‘રજનીગંધા’, બાતોં બાતોં મેં’, ‘ચિત્તચોર’, ‘ખટ્ટામીઠા’ જેવી ફિલ્મો તેમણે દિગ્દર્શીત કરી, જેમાં તેમની છાપ બરાબર જોઈ શકાય છે, તો ‘એક રુકા હુઆ ફેસલા’ અને ‘કમલા કી મૌત’ જેવી ફિલ્મો સાવ નોખા પ્રકારની ગંભીર ફિલ્મો હતી, જેમાં પણ સામાજિક નિસ્બત કેન્દ્રમાં હતી.

નિરૂપણની સચોટતા અને રમૂજ આમ તો કાર્ટૂનનાં મહત્ત્વનાં અંગ ગણાય. એ બાસુદાની ફિલ્મોમાં કદાચ એ કારણે પણ સહજપણે આવતાં, કેમ કે તેમણે પોતાની કારકિર્દીનો આરંભ કાર્ટૂનિસ્ટ- ઈલસ્ટ્રેટર તરીકે કર્યો હતો. રુસી કરંજિયાના પ્રતિષ્ઠિત સાપ્તાહિક ‘બ્લીટ્ઝ’માં તેમણે અઢાર વરસ જેટલા લાંબા ગાળા સુધી આ ફરજ બજાવી. જો કે, તેમનાં દોરેલાં કાર્ટૂનોનો સંગ્રહ ક્યાંય પ્રકાશિત થયો હોવાનું જાણમાં નથી. (નીચે મૂકેલાં બે નમૂના તેમણે દોરેલાં કાર્ટૂનના છે.)

બી.આર.ફિલ્મ્સ નિર્મિત, બાસુ ચેટરજી દિગ્દર્શીત ‘કિરાયેદાર’ બાસુ ચેટરજીની મુદ્રા ધરાવતી હળવાશથી નિરૂપાયેલી ગંભીર સમસ્યાવાળી ફિલ્મ હતી. રાજ બબ્બર, પદમિની કોલ્હાપુરે, વિદ્યાસિંહા, ઉત્પલ દત્ત, પીંચૂ કપૂર જેવા કલાકારોની તેમાં મુખ્ય ભૂમિકા હતી. ફિલ્મનાં કુલ પાંચ ગીતો હતાં, જે હસન કમાલે લખેલાં. સંગીતકાર હતા બપ્પી લાહિડી.

‘અક્કડ અક્કડ બમ્બે બૂ’ (આશા), ‘ચારોં તરફ પ્યાર હૈ, ખ્વાબોં કા ગુલઝાર હૈ’, (આશા, રફી), ‘દિલ લીયા, દિલ દીયા, મેરે દિલ કા ક્યા હુઆ’ (આશા), ‘ગા રહા હૈ દિલ યહી ગીત બારબાર, તુમ હો મેરી જિંદગી, જિંદગી હૈ પ્યાર’ (આશા, મહેન્દ્ર કપૂર) અને પાંચમું ગીત હતું ‘કિરાયેદાર, કિરાયેદાર’ (મહેન્દ્ર કપૂર).

નવાઈ લાગે એવી વાત એ હતી કે આ ફિલ્મ છેક ૧૯૮૬માં આવી ત્યાં સુધી બપ્પી લાહિડીએ સંગીતક્ષેત્રે હાહાકાર મચાવી દીધો હતો, છતાં આ ફિલ્મમાં તેમનું સંગીત એમની એ પ્રચલિત છાપથી અલગ હતું.

પોતાની જે કંઈ મર્યાદિત મધુરતા હતી એનો આમાં ઉપયોગ તેમણે કરેલો સાંભળી શકાય છે.

મહેન્દ્ર કપૂરના સ્વરે ગવાયેલું ગીત ‘કિરાયેદાર, કિરાયેદાર’ ફિલ્મના ટાઈટલ સોન્ગ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાયેલું, અને ફિલ્મના અંત ભાગે પણ એનો એક હિસ્સો સાંભળી શકાય છે.

ગીતના શબ્દો આ મુજબ છે.

दिल में बसायेंगे, दिलबर बनायेंगे
दिल में बसायेंगे, दिलबर बनायेंगे
नहीं बनायेंगे पर तुमको कभी किरायेदार,
किरायेदार,किरायेदार,किरायेदार,किरायेदार,
किरायेदार,किरायेदार,किरायेदार,किरायेदार,

मेहबूबा मिल जाये तो फिर ढूंढो रैनबसेरा,
पास में बैठे शामें काटो, सागर तक का सवेरा
मेहबूबा मिल जाये तो फिर ढूंढो रैनबसेरा,
पार्क में बैठे शामें काटो, सागरतट पे सवेरा
दिल धकधक करता है, आ न जाये थानेदार…
उल्फत मिल जायेगी, चाहत मिल जायेगी,
उल्फत मिल जायेगी, चाहत मिल जायेगी,
नहीं मिलेगा घर एक ऐसा खुला हो जिसका द्वार
किरायेदार,किरायेदार,किरायेदार,किरायेदार,
किरायेदार,किरायेदार,किरायेदार,किरायेदार,

घरवाली मिल जाती है पर घर नहीं बसता फिर भी,
जेब में भाडा लेकर घूमो,कोई नहीं सुनता फिर भी,
घरवाली मिल जाती है पर घर नहीं बसता फिर भी,
जेब में भाडा लेकर घूमो,कोई नहीं सुनता फिर भी,
पगडी तो है लम्बीचौडी, बहुत छोटी पगार
नौकरी मिल जायेगी, छोकरी मिल जायेगी.
नौकरी मिल जायेगी, छोकरी मिल जायेगी.
छत ना मिलेगी जिसके नीचे दीवारें हो चार,
किरायेदार,किरायेदार,किरायेदार,किरायेदार,
किरायेदार,किरायेदार,किरायेदार,किरायेदार,

ટાઈટલ્સ અહીં પૂરાં થાય છે, જે આખી ફિલ્મનો ધ્વનિ સ્પષ્ટ કરી આપે છે.

ફિલ્મની મધ્યમાં આ અંતરો વાગે છે.

कोई अगर गलती से, तुम्हें किरायेदार बना ले,
दो दिन बाद वही सोचेगा, कैसे तुम्हें निकाले,
बन जायेगा जानी दुश्मन, जो था जिगरी यार,
अरे आंखें दिखलायेगा, नोटिस दिलवायेगा,
कोर्टकचहरी के चक्कर में चौपट कारोबार
किरायेदार,किरायेदार,किरायेदार,किरायेदार,
किरायेदार,किरायेदार,किरायेदार,किरायेदार,

ફિલ્મના અંત ભાગમાં ગીતનો આ અંતરો વાગે છે, જે ફિલ્મનો સુખાંત સૂચવે છે.

दो अनजाने प्यार में जब हो जाते है एक जान,
ऐसा लगता है जैसे हो सदियों की पहचान,
दो अनजाने प्यार में जब हो जाते है एक जान,
ऐसा लगता है जैसे हो सदियों की पहचान,
अजब करिश्मा हो जाता है, जब होने ना चार (છેલ્લો શબ્દ બરાબર પકડાતો નથી)
दिल को जो भाता है, जिस पर दिल आता है
दिल को जो भाता है, जिस पर दिल आता है
वो ही है दिल के घर का मालिक, वो ही किरायेदार
किरायेदार,किरायेदार,किरायेदार,किरायेदार,
किरायेदार,किरायेदार,किरायेदार,किरायेदार,

આ ઉપરાંત ફિલ્મમાં અમુક દૃશ્યો વેળા આ ગીતની ધૂન અલગ અલગ મૂડમાં સંભળાયા કરે છે.

આ ગીતના ઉપર લખેલા તમામ અંતરા નીચેની લીન્ક પર સાંભળી શકાશે.

(તસવીરો નેટના અને વિડીયો ક્લીપો યુ ટ્યૂબના સૌજન્યથી)

શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી)

ફિર દેખો યારોં

બીરેન કોઠારી

પ્રદૂષણની સમસ્યા દિન બ દિન એટલી ગંભીર અને વ્યાપક બની રહી છે કે ભાગ્યે જ એવું કોઈ ક્ષેત્ર હશે જે પ્રદૂષિત થયા વિનાનું રહ્યું હશે. પ્રદૂષણ મૂળ તો માનવની જરૂરિયાત અને એ જરૂરિયાતના લોભમાં થતા રૂપાંતરની આડપેદાશ કહી શકાય. અલબત્ત, હવે જરૂરિયાતના ઓઠા હેઠળ વૈભવને આવરી લેવામાં આવ્યો છે. તેને કારણે પ્રદૂષણ ઘટવાનું નામ લેતું નથી, એટલું જ નહીં, એ ઘટે એમ લાગતું પણ નથી. કેમ કે, એકની પાસે જે છે એ પોતાની પાસે હોય એવી લાલસા માનવસહજ છે. કેવી કેવી ચીજો કે સ્થાનો પ્રદૂષણના ભરડામાં આવી ગયાં છે!

કહેવાય છે કે માના દૂધ જેવું કોઈ દૂધ નહીં. અલબત્ત, પ્રદૂષણના આ યુગમાં આ ઊક્તિ ખોટી પડી રહી છે. બિહારમાં પટણાના મહાવીર કેન્‍સર સંસ્થાન અને રિસર્ચ સેન્‍ટર દ્વારા હાથ ધરાયેલા એક અભ્યાસમાં માના દૂધમાં વિવિધ ઝેરી તત્ત્વો જણાયાં છે.

બિહારના છ જિલ્લામાં માના દૂધમાં સીસાનું ઊંચું પ્રમાણ મળી આવ્યું છે. આ જ ટીમ દ્વારા કરાયેલા એક અન્ય સંશોધનમાં માના દૂધમાં આર્સેનિકનું પ્રમાણ જોવા મળ્યું છે. માના દૂધમાં સીસું મળી આવે તો એ બાળકના માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર વિપરીત અસર કરે છે તેમજ સ્વાસ્થ્યલક્ષી અન્ય સમસ્યાઓ પણ સર્જાય છે.

આ અભ્યાસની વિગતો કંઈક આવી છે. પટણાના મહાવીર કેન્‍સર સંસ્થાન અને રિસર્ચ સેન્‍ટરના બાર વિજ્ઞાનીઓનું સંશોધનપત્ર ‘કેમોસ્ફિયર’ નામના પત્રમાં પ્રકાશિત થયું છે. આ ટીમે માનું દૂધ, પેશાબ, બાળકનો પેશાબ તેમજ રક્ત જેવા જૈવિક નમૂના એકત્ર કર્યા. સત્તરથી ચાલીસ વર્ષની કુલ ૩૨૭ મહિલાઓ થકી આ નમૂના મેળવવામાં આવ્યા. તેના અંતર્ગત માતાના દૂધના 92 ટકા નમૂનાઓમાં સીસાનું પ્રમાણ વધુ જોવા મળ્યું, જેમાં સૌથી વધુ હતું પ્રતિ લીટર ૧,૩૦૯માઈક્રોગ્રામ.

આ ઉપરાંત રક્તના ૮૭ ટકા નમૂનાઓમાં પણ સીસું જોવા મળ્યું હતું, જેમાં સૌથી વધુ માત્રા ૬૭૭.૨  માઈક્રોગ્રામ પ્રતિ લીટરની હતી. ‘વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઈઝેશન’ (ડબલ્યુ.એચ.ઓ.) અનુસાર રક્તમાં જરાસરખું સીસું પણ અસલામત ગણાય. 3.5 માઈક્રોગ્રામ પ્રતિ ડેસિલીટર જેટલી ઓછી માત્રા પણ શિશુની બુદ્ધિમતા, વર્તણૂંક અને શીખવાની ક્ષમતાને અસરગ્રસ્ત કરી શકે છે. નબળી સ્મૃતિ, ઓછો બુદ્ધિઆંક અને માનસિક વિકાસમાં અવરોધમાં તે પરિણમે છે. નવજાત શિશુમાં સીસાની માત્રા તેમના અપરિપકવ જન્મ, જન્મસમયે ઓછું વજન, ધીમો વિકાસ, એનીમીયામાં પરિણમી શકે છે.

સવાલ એ છે કે માના દૂધ જેવા અતિ શુદ્ધ પદાર્થમાં આવાં તત્ત્વો પ્રવેશ્યાં શી રીતે? જવાબ સહેલો છે અને ધારણા બાંધી શકાય એવો છે. જમીનમાં ભળેલું સીસું આપણા શરીરમાં ખોરાક દ્વારા પ્રવેશે છે. મુખ્યત્વે શાકભાજી અને ધાન તેના પ્રાથમિક વાહકો છે, ખાસ કરીને ઘઉં, ચોખા અને બટાકા જેવા આહારસ્રોત દ્વારા માના દૂધમાં તે પ્રવેશે છે, જે સરવાળે માના દૂધમાં દેખા દે છે.

અલબત્ત, રક્તમાં સીસાનું પ્રમાણ કેવળ આ વિસ્તારમાં જ નહીં, આપણા સમગ્ર દેશમાં ચિંતાનો વિષય છે. ‘ડબલ્યુ.એચ.ઓ.’ દ્વારા નિર્ધારીત કરાયેલી 5 માઈક્રોગ્રામ પ્રતિ ડેસીલીટરની માત્રા કરતાં વધુ માત્રામાં સીસું દેશભરનાં ૨૭.૫કરોડ શિશુઓમાં મળી આવ્યું હોવાનો એક અહેવાલ છે.

આ અભ્યાસના અન્ય કેટલાક આંકડા પણ જોવા જેવા છે. માતાઓના પેશાબના નમૂનામાં મળી આવેલા સીસાની સૌથી વધુ માત્રા ૪,૧૬૮ માઈક્રોગ્રામ પ્રતિ લિટરની છે, જે ૬૨ ટકા નમૂનાઓમાં જોવા મળી. એ જ રીતે શિશુઓના પેશાબના નમૂનાઓમાં જોવા મળેલી સીસાની સૌથી વધુ માત્રા ૮૭૫.૪ માઈક્રોગ્રામ પ્રતિ લિટરની છે, જે પણ ૬૨ ટકા નમૂનાઓમાં મોજૂદ હતી.

આ અભ્યાસમાં આહારના નમૂના પણ ચકાસવામાં આવ્યા. તેમાં મોટી માત્રામાં અશુદ્ધિ જોવા મળી. ઘઉંના નમૂનામાં 45 ટકા સીસું મળી આવ્યું, જેમાં સૌથી વધુ માત્રા ૭,૯૧૦ માઈક્રોગ્રામ પ્રતિ કિલોગ્રામની હતી. ચોખાના ચાલીસ ટકા નમૂનાઓમાં અને બટાકાના 90 ટકા નમૂનાઓ સીસું ધરાવતા હતા. ચોખામાં તેની સૌથી વધુ માત્રા ૬,૯૭૨ માઈક્રોગ્રામ પ્રતિ કિલોગ્રામ અને બટાકામાં તે 13,786 માઈક્રોગ્રામ પ્રતિ કિલોગ્રામની હતી.

આહાર ઉપરાંત ઘરેલુ પાણીના નમૂના પણ ચકાસાયા હતા. સાથોસાથ હળદર જેવી ઘરવપરાશની ચીજોમાં પણ પીળા રંગની ભેળસેળ જણાઈ હતી.

આ અભ્યાસ અને તેના આંકડા વાંચીને આપણને આશ્વાસન લેવાનું મન થઈ આવે કે આ બધું તો બિહાર રાજ્યમાં છે. આપણે ત્યાં નથી. આવું આશ્વાસન લેતાં પહેલાં એ યાદ રાખવું જરૂરી છે કે આપણે ત્યાં આવો કોઈ અભ્યાસ હાથ ધરાયો નથી.

એકાદ વરસ અગાઉ ખેડા જિલ્લાના નડિયાદ નજીક નકલી હળદર બનાવતી ફેક્ટરીની વિગત જાણવા મળી હતી. નકલી ઘી, નકલી મરચું, અરે, નકલી ઈનો પણ ઝડપાયો હતો. નકલી હળદરની તો નિકાસ પણ થતી હતી. આવા સમાચાર છાશવારે પ્રકાશિત થતા રહે છે, પણ પછી તેનું શું થયું એ જાણવા મળતું નથી. એક તરફ એવી માન્યતા ધરાવતો વર્ગ વધી રહ્યો છે કે મોંઘું હોય એ હંમેશાં ઉત્તમ ગુણવત્તાયુક્ત જ હોય. આવા વર્ગને ધ્યાનમાં રાખીને નકલી ઉત્પાદકો નકલી ચીજોની કિંમત પણ ઊંચી રાખતા જોવા મળે છે.

જો કે, દેશ આખામાં નકલી પોલિસ, નકલી ન્યાયાધીશ, નકલી સી.બી.આઈ., નકલી કસ્ટમ વિભાગ, નકલી ટોલ નાકાં, નકલી ઈજનેરી કચેરીની બોલબાલા હોય ત્યાં નકલી ખાદ્યચીજોને શું રડવાનું! હવે તો સરકારે પણ આ સ્વીકારી લીધું છે, અને કોઈ નક્કર પગલાં ભરવાને બદલે ટેલિફોનની કૉલર ટ્યૂનમાં આ બધું નકલી હોઈ શકે છે એમ જણાવતી ચેતવણી વગાડીને પોતાની ફરજ બજાવવાનું કામ કર્યું છે. હશે, સરકારની પ્રાથમિકતાઓ ઘણી હોય છે, અને તેમાં આનો સમાવેશ નહીં થતો હોય. નાગરિકોની પ્રાથમિકતાઓ પણ બીજી હોય છે. સરવાળે બેય પક્ષે આનંદ અને સંતોષ છે. બીજું શું જોઈએ?

‘ગુજરાતમિત્ર’માં લેખકની કૉલમ ‘ફિર દેખો યારોં’માં ૯-૧– ૨૦૨૫ના રોજ આ લેખ પ્રકાશિત થયો હતો.

શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી)

બીરેન કોઠારી

આ શ્રેણીમાં માત્ર ‘સાહિત્ય’ના વિષયને કેન્‍દ્રમાં રાખીને ચીતરેલાં કાર્ટૂન મૂકવામાં આવે છે, જે વાર્તા સામયિક ‘વારેવા’માં અગાઉ પ્રકાશિત થઈ ચૂક્યાં છે.

‘વારેવા’ના   તેવીસમા અંકમાં આ કાર્ટૂન પ્રકાશિત થયાં હતાં.

વાર્તાવ્યંગ્ય

(વાર્તામાં, વાર્તાલેખનમાં રસ ધરાવનાર સૌ કોઈને આ વિશિષ્ટ સામયિકમાં રસ પડશે. તેના વિશે વધુ વિગતો તેની સાઈટ https://vareva.co.in/ પર જોઈ શકાશે.)

શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી)