-
શીર્ષક આવરતા ગીતો – ૧
નિરંજન મહેતા
અગાઉની ફિલ્મોમાં તે ફિલ્મના શીર્ષકને તેના કોઈ એક ગીતમાં આવરી લેવાતું. આમ તો એવા કેટલાય ગીતો આપને ધ્યાનમાં આવતા હશે પણ તેમાંના થોડાનો ઉલ્લેખ આ લેખ દ્વારા કર્યો છે. ગીતોની સંખ્યા વધુ હોય તેને ચાર ભાગમાં રજુ કરાશે.
સૌ પ્રથમ પ્રસ્તુત છે ૧૯૪૯નુ ફિલ્મ ‘બરસાત’નુ સદાબહાર ગીત
बरसात में हम से मिले तुम ही सजन
तुम से मिले हम बरसात में
પ્રેમનાથ અને રાજકપૂરની આગળ પોતાના ભાવ વ્યક્ત કરતી નિમ્મી પર આ નૃત્યગીત રચાયું છે. છેવટના ભાગમાં પ્રેમનાથને છોડીને જતાં જોઈ ગીતનો સ્વર આજીજીમાં બદલાઈ જાય છે. શૈલેન્દ્રનાં શબ્દોને સંગીત આપ્યું છે શંકર જયકિશને. હલકભર્યો સ્વર છે લતાજીનો.
૧૯૫૧ની ફિલ્મ ‘આવારા’નુ ગીત એક બેફીકરા યુવાનના ભાવ વ્યક્ત કરે છે
आवारा हु आवारा हु
या गर्दिश में हूँ आसमां का तारा हूँ
રાજકપૂર પર રચાયેલ આ ગીત પણ શૈલેન્દ્રની રચના છે અને સંગીત આપ્યું છે શંકર જયકિશને. સ્વર છે મુકેશનો.
૧૯૫૫ની ફિલ્મ ‘ઝનક ઝનક પાયલ બાજે’નુ આ ગીત જ શીર્ષક ગીત છે.
झनक झनक पायल बाजे
पायलिया की रुनक जूनक पे
छम छम मनवा नाचे
ગીતમાં કોઈ કલાકાર નથી દેખાડાયા પણ બે નૃત્ય કલાકારોના પગ દેખાય છે જે તેમના ઠુંમકાથી રંગ ઉડાડે છે અને ત્યારબાદ ફિલ્મનુ ટાઈટલ અને અન્ય માહિતી આ ગીત દરમિયાન દર્શાવાય છે. આ પાર્શ્વગીત ઉસ્તાદ આમીરખાનનાં કંઠે મુકાયું છે જેને સંગીતબદ્ધ કર્યું છે વસંત દેસાઈએ. ફિલ્મના મુખ્ય કલાકારો છે સંધ્યા અને ગોપીકિસન.
https://youtu.be/CY31dAHoXFY
૧૯૫૫ની ફિલ્મ ‘ઉડનખટોલા’નુ ગીત છેमेरा सलाम लेजा
दिल क पयाम लेजा
उल्फत का जाम लजा
उड़न खटोलेवाले राही
અજાણ્યા પ્રદેશમાં દિલીપકુમારનું વિમાન તૂટી પડે છે અને નિમ્મી તેને બચાવે છે જે પ્રેમમાં પરિવર્તિત થાય છે. આ ગીત દિલીપકુમારના વિમાનને જતાં જોઈ નિમ્મી ગાય છે. શકીલ બદાયુનીનાં શબ્દો અને નૌશાદનુ સંગીત. ગાનાર કલાકાર લતાજી.
૧૯૫૭ની ફિલ્મ ‘કઠપૂતલી’નુ આ ગીત સાંકેતિક ગીત છે.
बोल री कठपुतली डोरी कौन संग बाँधी
सच बता तूं नाचे किस के लिये
કઠપુતળી કોઈના સંચારથી નાચતી હોય છે તેને અનુરૂપ આ ગીતમાં દર્શાવાયું છે જે વૈજયંતીમાલા પર રચાયું છે. શબ્દો છે શૈલેન્દ્રનાં અને સંગીત આપ્યું છે શંકર જયકિસને. સ્વર છે લતાજીનો.
૧૯૫૯ની ફિલ્મ ‘પૈગામ’નુ ગીત એક પ્રોત્સાહક ગીત છે,.
इंसान का इनसान से हो भाईचारा
यही है पैगाम हमारा
નિરાશ મોતીલાલને પ્રોત્સાહિત કરતા દિલીપકુમાર પર આ ગીત રચાયું છે. રચના છે કવિ પ્રદીપજીની અને સંગીતકાર છે સી. રામચંદ્ર જેના ગાયક છે મન્નાડે.
૧૯૫૯ની ફિલ્મ ‘અનાડી’નુ ગીત એક ભોળા યુવાનના મનોભાવ વ્યક્ત કરે છે.
सब कुछ सिखा हमने
ना सीखी होशियारी
कहते है दुनियावालो
के हम है अनाडी
સાદી સીધી વ્યક્તિને દુનિયા અનાડી સમજે છે તે આ ગીતનો મતલબ છે જે રાજકપૂર પર રચાયું છે. શૈલેન્દ્રના શબ્દો છે અને શંકર જયકિશનનુ સંગીત. ગાયક મુકેશ.
૧૯૬૦ની ફિલ્મ ‘દિલ અપના ઔર પ્રીત પરાઈ’નુ ગીત જોઈએ.
दिल अपना और प्रीत पराई
किसने है ये रीत बनाई
પ્રણય ત્રિકોણ પર રચિત ફિલ્મનુ આ ગીત પોતાના પ્રેમીને અન્ય સાથે લગ્ન કરેલા જોઈ હતાશ મીનાકુમારી પર રચાયું છે. શૈલેન્દ્રનાં શબ્દો અને શંકર જયકિશનનુ સંગીત જેને સ્વર આપ્યો છે લતાજીએ.
૧૯૬૦ની ફિલ્મ ‘છલિયા’નુ આ ગીત જુદા જ પ્રકારની ભાવના વ્યક્ત કરે છે
छलिया मेरा नाम छलिया मेरा नाम
हिन्दू मुस्लिम सिख इसाई सब को मेरा सलाम
ખીસાકાતરૂ તરીકે રાજકપૂર પર આ ગીત રચાયું છે જેમાં તે એક સંદેશો પણ આપે છે. કમર જલાલાબાદી આ ગીતના રચયિતા છે જેને સંગીત આપ્યુ છે કલ્યાણજી આણંદજીએ. ગાયક છે.મુકેશ.
૧૯૬૦ની ફિલ્મ ‘ચૌધવી કા ચાંદ’નુ આ ગીત એક રોમાન્ટિક ગીત છે.
चौदहवी का चाँद हो या आफताब हो
जो भी हो तुम खुदा की कसम लाजवाब हो
સુતેલી વહીદા રહેમાનના રૂપને જોઇને ગુરુદત્ત આ ગીત ગાય છે જેના શબ્દો છે શકીલ બદાયુનીના અને સંગીત આપ્યું છે રવિએ. સ્વર છે રફીસાહેબનો.
https://youtu.be/wRbBORKhGYg?si=KE6RewP9FIGbwUjb
૧૯૬૦ની ફિલ્મ ‘બરસાત કી રાત’નુ ગીત પ્રેમીને આવતી યાદને રજુ કરે છે.जिंदगी भर नहीं भूलेगी वो बरसात की रात
एक अनजान हसीना से मुलाक़ात की रात
ભારત ભૂષણ પર રચાયેલ આ ગીતના શબ્દો છે સાહિર લુધિયાનવીના અને રોશનનુ સંગીત. ગાયક રફીસાહેબ.
આ જ ગીત બીજીવાર એક યુગલ ગીત તરીકે મુકાયું છે
जिंदगी भर नहीं भूलेगी वो बरसात की रात
एक अनजान मुसाफिर से मुलाक़ात की रात
મધુબાલા અને ભારતભૂષણ આ ગીતના કલાકાર છે. શબ્દો છે સાહિર લુધિયાનવીના અને રોશનનુ સંગીત. લતાજી અને રફીસાહેબ ગાયક કલાકારો.
૧૯૬૧ની ફિલ્મ ‘આસ કા પંછી’નુ ગીત એક સકારાત્મક ગીત છે.
दिल मेरा एक आस का पंछी
उड़ता है ऊंचे गगन पर
पहुचेगा एक दिन कभी तो
चाँद की उजली जमीं पर
રાજેન્દ્ર કુમાર સૈનિકના રૂપમાં છે અને આ ગીત દ્વારા પોતાના ભાવ વ્યક્ત કરે છે જેના શબ્દો છે હસરત જયપુરીનાં અને સંગીત છે શંકર જયકિસનનુ. ગાયક કલાકાર સુબીર સેન.
૧૯૬૧ની ફિલ્મ ‘જંગલી ‘નુ આ ગીત પણ પ્યારમાં પડેલા યુવાનોનુ માનીતું ગીત છે.
चाहे कोई मुझे जंगली कहे
कहने दो जी कहता रहे
हम प्यार के तुफानो में गिरे है
हम क्या करे
શમ્મીકપૂર પર રચાયેલ આ ગીતના ગીતકાર છે શૈલેન્દ્ર અને સંગીત આપ્યું છે શંકર જયકિસને. ખુલ્લા દિલે ગાનાર છે રફીસાહેબ
૧૯૬૧ની ફિલ્મ ‘સારંગા’નુ આ ગીત એક વિરહગીત છે.
सारंगा तेरी याद में नैन हुए बेचेन
मधुर तुम्हारे मिलन बिना
दिन कटते नहीं रैन
સુદેશકુમાર પોતાની વેદના ભરત વ્યાસના શબ્દો દ્વારા વ્યક્ત કરે છે. સરદાર મલિકનુ સંગીત અને ગાયક મુકેશ.
૧૯૬૧ની ફિલ્મ ‘જબ પ્યાર કિસી સે હોતા હૈ’ના આ ગીતમાં પ્રેમમાં પાગલ વ્યક્તિ પોતાના મનોભાવને વાચા આપે છે.
हो हो हो जिया हो जिया दोबोल दो
अरे ओ दिल का पर्दा खोल
जब प्यार किसी से होता है
तो दर्द सा दिल में होता है
ટ્રેનમાં મુસાફરી કરતી રિસાયેલી આશા પારેખને મનાવવા દેવઆનંદ કારની છત પર બેસી આ ગીત ગાય છે. ગીતના શબ્દો છે હસરત જયપુરીના અને સંગીત આપ્યું છે શંકર જયકિસને. રફીસાહેબનો સ્વર.
૧૯૬૧ની ફિલ્મ ‘જિસ દેશ મેં ગંગા બહેતી હૈ’નુ આ ગીત દેશભક્તિના ગીતના પ્રકારનુ છે.
होठो पे सच्चाई रहती है
दिल में सफाई रहती है
हम उस देस के वासी है
जिस देस में गंगा बहती है
કલાકાર છે રાજકપૂર. ગીતકાર છે શૈલેન્દ્ર અને સંગીતકાર શંકર જયકિસન. ગાનાર કલાકાર છે મુકેશ.
૧૯૬૨ની ફિલ્મ ‘હરિયાલી ઔર રાસ્તા’નુ આ ગીત જોઈએ.
बोल मेरी तकदीर में क्या है
मेरे हमसफर अब तो बता
जीवन के दो पहेलु है
हरियाली और रास्ता
માલા સિંહા કલાકાર છે જેના શબ્દો છે હસરત જયપુરીના અને સંગીત છે શંકર જયકિસનનુ. ગાયિકા લતાજી.
આજ ગીત બીજી વાર પણ આવે છે જેમાં માલા સિંહા સાથે મનોજકુમાર પણ દેખાય છે. ગીતકાર છે હસરત જયપુરી અને સંગીત આપ્યું છે શંકર જયકિશને. સ્વર આપ્યો છે લતાજી અને મુકેશે.
૧૯૬૨ પછીની ફિલ્મો ભાગ બેમાં
Niranjan Mehta
A/602, Ashoknagar(old),Vaziranaka, L.T. Road,Borivali(West),Mumbai 400091Tel. 28339258/9819018295વીજાણુ ટપાલ સંપર્ક સરનામું : nirumehta2105@gmail.com -
ફિલ્મી ગઝલો – ૨૨. ફારૂક કૈસર
ફિલ્મી ગઝલોનું નાનકડું પણ અનોખું વિશ્વ
ભગવાન થાવરાણી
સોથી વધુ ફિલ્મોમાં ચાર સોથી વધુ ગીતો લખનાર ફારૂક કૈસરની યાદ નવી પેઢીને આપવી હોય તો એમ કહેવાય કે મિથુન ચક્રવર્તીની ફિલ્મ ‘ ડિસ્કો ડાંસર ‘ નું ધૂમ ચાલેલું ગીત ‘ ઔવા ઔવા કોઈ યહાં ઓહો નાચે નાચે ‘ એમણે લખેલું ! કેવી વિડંબના ?
ફારૂક કૈસરની કારકિર્દી શરુ થઈ છેક ૧૯૫૦ થી પણ એમને ખ્યાતિ મળી ફિલ્મ અજી બસ શુક્રિયાના ગીત ‘ સારી સારી રાત
તેરી યાદ સતાએ ‘ થી. એ પછી પણ ‘ દિલ લૂટને વાલે જાદૂગર ‘ ( મદારી ), ‘ સાઝે દિલ છેડ દે ક્યા હંસી રાત હૈ ‘ ( પાસપોર્ટ ), ‘ તુમ કો પિયા દિલ દિયા કિતને નાઝ સે અને ચમન કે ફૂલ ભી તુજકો ગુલાબ કહતે હૈં ‘ ( શિકારી ) , ‘ હંસતા હુઆ નૂરાની ચેહરા ‘ (પારસમણિ), ‘ બાત જરા હૈ આપસ કી ‘ ( જહાં પ્યાર મિલે) , ‘ તુજ પે કુરબાન મેરી જાન ‘ (કુરબાની) અને ‘ નઝર મેં બિજલી અદા મેં શોલે ‘ ( પ્રિંસ ) ખાસ્સા લોકપ્રિય થયા. ૭૦ અને ૮૦ ના દાયકામાં મિથુન ચક્રવર્તી અને દિગ્દર્શક રાકેશ રોશનના એ માનીતા ગીતકાર હતા .એમણે ગઝલો લખી પણ નહીંવત. જે હાથ લાગી તે દુર્લભ છે અને બહુ જ ઓછી સંભળાતી પણ. અહીં આપી છે એ પહેલી ગઝલ તો સુલોચના કદમ નામની ગાયિકાએ અદ્ભૂત ગાઈ છે ! પેશ છે :
વો આએ હૈં દિલ કો કરાર આ ગયા હૈ
મુહોબત સે દિલ પે નિખાર આ ગયા હૈહુએ પૂરે અરમાં ખિલી દિલ કી કલિયાં
મેરા આજ રશ્કે બહાર આ ગયા હૈટપકને લગી હૈ અદાઓં સે મસ્તી
નિગાહોં મેં દિલ પે ખુમાર આ ગયા હૈમૈં અપની વફાઓં કે કુરબાન જાઉં
મેરા ચૈન મેરા કરાર આ ગયા હૈ ..– ફિલ્મ : મલ્લિકા સલોમી ૧૯૫૩
– સુલોચના કદમ
– કૃષ્ણ દયાલ
( નવા ગીતોના શોખીનોને ‘ બહોત પ્યાર કરતે હૈં તુમકો સનમ ‘ યાદ ન આવે તો જ નવાઈ ! )
તુમ સે કરતે ન અગર પ્યાર તો અચ્છા હોતા
દિલ કો લગતા ન યે આઝાર તો અચ્છા હોતાદિલ કી ઝિદ ને હમેં બદનામ ઝમાને મેં કિયા
પહલે હી માનતે ગર હાર તો અચ્છા હોતાસુખ કી દો ચાર ઘડી હાએ બિતાતે હમ ભી
ગૈર બનતે ન જો દીવાર તો અચ્છા હોતામૌત સે પહલે હૈ અબ એક તમન્ના દિલ કી
દેખ લેતે તુમ્હેં એક બાર તો અચ્છા હોતા..– ફિલ્મ : સખી લુટેરા ૧૯૫૫
– આશા ભોંસલે
– ઈકબાલ
શ્રી ભગવાન થાવરાણીનો સંપર્ક bhagwan.thavrani@gmail.com વીજાણુ ટપાલ સરનામે કરી શકાય છે.
-
બાળ ગગન વિહાર – મણકો – ૨૯ – વાત અમારા દીમાન્તેની
શૈલા મુન્શા
આંધળાની સામે તમે મૂક્યો અરીસો,
ને પાંગળાની પાસે મૂક્યો પહાડ;
બહેરાની આસપાસ સૂનમૂન ઊભા છે અહીં
પંખીના ટહુકાના ઝાડ!– સુરેશ દલાલ
દીમાન્તે જેવા અબૂધ બાળકની પણ એવી જ કોઈ વિડંબણા હતી. માબાપના છૂટાછેડાનુ પરિણામ એ ભોગવી રહ્યો હતો.
દીમાન્તે એક આફ્રિકન બાળક દશ વર્ષની ઉંમર પણ ઉંમરના પ્રમાણમાં થોડો મોટો લાગે. ઍટલાન્ટા દાદી સાથે રહેતો હતો કારણ, મમ્મી-પપ્પા અલગ થયા અને મમ્મીએ બીજા લગ્ન કર્યાં. પપ્પાનુ કામ એવું કે કામધંધા અર્થે બહારગામ વધુ જવું પડે. આ કારણસર દાદીએ દીમાન્તેને સંભાળવાની જવાબદારી લીધી. થોડા સમય પહેલાં દાદીનું અવસાન થયું, એટલે દીમાન્તે હ્યુસ્ટન આવ્યો હતો એના પપ્પા પાસે.
બાળપણથી જ કોઈ પણ જાતના પ્રેમ લાગણી વગર ઉછરેલા દીમાન્તેની જિંદગી ફુટબોલની જેમ જ આમતેમ ફંગોળાતી રહી હતી. દીમાન્તે દિવ્યાંગ બાળક હતો, પણ આવી પરિસ્થિતિને કારણ દિવસે દિવસે એનું વર્તન આક્રમક બનતું ગયું.
દીંમાન્તેની વય દશ વર્ષની હતી એટલે એને અમારા “Life skill” ના ક્લાસમાં દાખલ કરવામાં આવ્યો હતો.
“Life skill” ના વર્ગમાં એકથી પાંચમાં ધોરાણના બાળકો એક સાથે જ હોય, ફક્ત હર વર્ષ એમની ઉંમર પ્રમાણે એમની ફાઈલ બદલાતી જાય અને લેબલ પણ! પહેલા ધોરણમાંથી બીજા ધોરણમાં. દીમાન્તેને એની વય અનુસાર પાંચમાં ધોરણમાં દાખલ કરવામાં આવ્યો હતો.જે વર્ષે દીમાન્તે અમારા ક્લાસમાં આવ્યો ત્યારે બાર બાળકો પહેલેથી જ ક્લાસમાં હતા અને જુદી જુદી વયના હતા. ઉંમરના હિસાબે દીમાન્તેને પાંચમા ધોરણ નુ લેબલ લાગ્યું હતું પણ એના વર્તનને અને પાંચમા ધોરણનો કોઈ તાલમેલ નહોતો. માનસિક રીતે એ ઘણો બાળક બુધ્ધિ હતો.
બેચાર દિવસ તો દીમાન્તેનું વર્તન બહુ ચિંતાજનક નહોતું. એ નવો હતો અને એને માટે આ જગ્યા, આ વાતાવરણ પણ નવું હતું, પણ બે ચાર દિવસમાં જ એના તોફાને માઝા મુકી. ક્લાસમાં કબાટ પર ચડી જતો, ખુરશી ઉપાડીને છૂટ્ટો ઘા કરતો,અચાનક ચીસાચીસ કરે અને સહુ ડરી જતા.. પહેલીવાર જ્યારે એ ટેબલ પર ઊભો થઈ કબાટ પર ચડ્યો કે બીજા બધા બાળકો ડરના માર્યા બાજુના નાના બાળકોના ક્લાસમાં દોડી ગયા. દિવ્યાંગ બાળકોના બંને ક્લાસ હમેશ એક કૉમન દરવાજાથી જોડાયેલા રહેતા. દિવ્યાંગ બાળકોને સદા વધુ મદદની જરૂર હોય અને અમે બધા શિક્ષકોને પરિસ્થિતિ કેમ સંભાળવી અને બાળકોને કેવી રીતે મદદરૂપ થવાનું શિક્ષણ હમેશા અપાતું.
દીમાન્તેના એ વર્તનથી અને દોડી આવેલા મોટા બાળકોને જોઈ બાજુના ક્લાસના નાના બાળકો ગભરાઈને રડવા માંડ્યા હતા. મને બરાબર યાદ છે કે અમારો નાનો મિકેલ તો ડરીને ટેબલ નીચે સંતાઈ ગયો હતો અને બીજા બાળકો પણ અમારી પાછળ કે અમારો હાથ પકડી, અમારી સોડમાં લપાઈ ગયા હતાં.
બે ત્રણ દિવસો તો બહુ કપરાં ગયા. ભૂકંપ કે સુનામી આવે ને જેવી દશા થાય એવી દશા અમારા બાળકોની હતી. આવા દિવ્યાંગ બાળકો માટે અમેરિકામાં ખૂબ જ તકેદારી અને સવલતો હોય છે. તરત જ સાયકોલોજીસ્ટ, Social worker, Special Ed Dept. Head બધાનો શંભુમેળો ભેગો અમારી સ્કૂલમાં ભેગો થયો. વારાફરતી બધા ક્લાસમાં આવતા દીમાન્તેને ચૂપચાપ જોયા કરતા પણ આ દિવ્યાંગ બાળકોની મનઃસ્થિતિ સમજવી ખૂબ જ અઘરી હોય. તકલીફ એ થઈ કે જ્યારે જ્યારે બધા આવ્યા હતા ત્યારે દીમાન્તે સામાન્ય બાળકની જેમ શાંતિથી પોતાનું કામ કરતો હતો.
અમેરિકાની શૈક્ષણિક પધ્ધતિની ખૂબી સાથે ખામી પણ છે. બધું કામ પધ્ધતિસર થવું જોઈએ. કાગળ પર જે લખાયું તે વંચાયું. દીમાન્તે ઍટલાન્ટાથી આવ્યો હતો એટલે ત્યાંથી એના રિપોર્ટ તો આવ્યા હતા પણ પાછા હ્યુસ્ટનમાં નવા રિપોર્ટ કાઢ્યા. આમાં દીમાન્તેની મનઃસ્થિતી સમજવાનો પ્રયાસ જ કોઈએ કર્યો નહીં.
દીમાન્તે જેવા બાળક માટે એક વાત તો નક્કી હતી કે એના માટે દસ બાર બાળકો હોય એવો ક્લાસ યોગ્ય નહોતો. અણજાણતા એ કોઈને અથવા પોતાને પણ હાનિ પહોંચાડી બેસે પણ આ બધું સાબિત થવું જોઈએ, જ્યારે આ બધું સાબિત કરવા માટે કાગળીયાં કરવામા જ એટલો બધો સમય ગયો અને એ દરમિયાન અમે સતત ચિંતિત રહેતા કે કોઈને હાનિ ના પહોંચે કારણ બધા બાળકોની સલામતી એ અમારો પ્રથમ ધ્યેય હતો.
ઍટલાન્ટામાં એ ખાસ ક્લાસમાં હતો જ્યાં બે થી ત્રણ બાળકો ક્લાસમાં હતા અને બે શિક્ષક ધ્યાન રાખનારા હતા. દીમાન્તે અચાનક બેત્રણ ને બદલે દશ બાર છોકરાઓના ક્લાસમાં આવી ગયો હતો અને એ ક્લાસમાં પહેલેથી જ બે ત્રણ મોટા છોકરાં આક્રમક વલણવાળા હતા.
એવું કહેવાય છે કે સરકારી ઑફિસોમાં માણસો જેમ જૂના થાય તેમ ખાઈ બદે. સરકારના જમાઈ બની જાયને દાદાગીરી કરતાં થઈ જાય તેમ “Life skill” ના ક્લાસમાં જે બાળકો પાંચ વર્ષ એક જ ક્લાસમાં હોય એટલે એમનામાં પણ થોડો માલિકી ભાવ આવી જાય અને પોતાનુ ધાર્યું કરવાનો પ્રયત્ન કરે. સમજ તો બહુ હોય નહીં અને અનુકરણ જલ્દી શીખી જાય આ બધું દીમાન્તેને ઉશ્કેરવા માટે પૂરતું હતું.
ભગવાને અમારી પ્રાર્થના સાંભળી અને દીમાન્તેને થોડા વખતમાં જ જેને Special need Behaviour class કહેવાય ત્યાં મોકલવાની વ્યવસ્થ થઈ.
આવા દિવ્યાંગ બાળકોનું ભવિષ્ય સુધરે એનો અમે સતત પ્રયાસ કરતાં અને જ્યારે જ્યારે એમને યોગ્ય માર્ગદર્શન મળતું એમની પ્રગતિ થતી અને અમને માતાપિતા અહોભાવથી એ વાત કરતાં ત્યારે એમની આભારવશ આંખો અમારું મનોબળ વધુ મજબૂત કરતી.
સુશ્રી શૈલાબેન મુન્શાનાં સંપર્ક સૂત્રો::
ઈ-મેલ: smunshaw22@yahoo.co.in
બ્લૉગ: www.smunshaw.wordpress.com -
” જેવા સાથે તેવા “, એટલે ?
હરેશ ધોળકિયાસામાન્ય રીતે કોઈ મોટા માણસનાં વિધાન વાંચીએ તો તેમાંથી પ્રેરણા મળે છે. જીવવાનું બળ મળે છે. પણ કયારેક તેમનું કોઈ વિધાન વિચારમાં નાખી દે છે. એ વિધાન સાચું છે કે બિનજરુરી, તેવો વિચાર આવે છે. પણ બોલનાર વ્યકિત બહુ જ વિચારક હોય તો સીધું તેને નકારી પણ ન શકાય. એટલે તે બાબતે ઝીણવટથી વિચાર કરવો પડે છે.હમણાં સ્વામી વિવેકાનંદનું એક વિધાન વાંચ્યું. વિવેકાનંદને વાંચવા એ જીવનનો એક અલભ્ય લહાવો છે. તેમનું એક એક વિધાન સમગ્ર અસ્તિત્વને રણઝણાવી નાખે તેવું હોય છે. છેલ્લા છ દાયકાથી તેનું સેવન ચાલે છે એટલે તેનું મહત્વ બરાબર ખ્યાલ છે. એટલે જરા વિચિત્ર લાગે તેવું વિધાન વાંચ્યું એટલે વિચારમાં પડી જવાયું.આ વિધાન શિક્ષણ સંદર્ભે છે. વિવેકાનંદે શિક્ષણ વિશે ઊંડું ચિંતન કરેલ છે. તેમનું વિધાન ” શિક્ષણ એટલે મનુષ્યમાં રહેલ પૂર્ણતાની અભિવ્યકિત” શિક્ષણની સર્વોતમ વ્યાખ્યા છે. આવી વ્યાખ્યા આજ સુધી કોઈએ નથી આપી. આ સંદર્ભે ” પૂર્ણતા”, ” ચારિત્ર્યનું શિક્ષણ” ” મનુષ્ય બનાવતું શિક્ષણ” વગેરેની તેમણે વિસ્તૃત રીતે વિચારણા કરી છે. એ તો વાંચીએ તો જ સમજાય. પણ તેમણે શિક્ષણ અને શિક્ષક બાબતે ઉતમ ચર્ચા કરી છે. ત્યારે આ વિધાન જરા વિચારમાં પાડી દે તેવું છે.વિધાન આમ છે : ” જો કોઈ છોકરાઓ સાથે લાબા સમય સુધી શિક્ષણ આપવાનું કામ કરે, તો એ વ્યકિતની બુધ્ધિ બુઠ્ઠી બની જાય છે. તેને કારણે તેની બુધ્ધિની પ્રતિભા નથી પ્રગટતી. જો કોઈ છોકરાઓનાં ટોળાં વચ્ચે રાત દિવસ રહે, તો તે મંદ બુધ્ધિના બની જાય છે.”આ તો ભારે વિચિત્ર વિધાન છે. શિક્ષણ આપવા માટે છોકરાઓ સાથે તો રહેવું જ પડે. લાંબો સમય પણ રહેવું પડે. તેમના સાથે જ રહીને કામ કરવું પડે. તો શું ” આવા” શિક્ષકોની બુધ્ધિ બુઠ્ઠી કે મંદ થઈ જતી હશે ? વિચારમાં પડી જવાય તેવું વિધાન છે.આપણે તો સદીઓથી ઉતમ શિક્ષકોને જોતા આવ્યા છીએ. અનેક શિક્ષકોએ જ તેના વિદ્યાર્થીઓને મહાનતા તરફ વાળ્યા હોય છે. ખુદ વિવેકાનંદને રામકૃષ્ણ તરફ આકર્ષનાર તેના કોલેજના આચાર્ય જ હતા. રામકૃષ્ણ પાસે મહેન્દ્રનાથ ગુપ્ત હતા જેની પ્રેરણાથી અનેક યુવકો રામકૃષ્ણ વિવેકાનંદ તરફ આકર્ષાયા હતા અને સન્યાસીઓ બન્યા હતા. તે મહેન્દ્રનાથ પણ શિક્ષક જ હતા. ટાગોર પણ શિક્ષક હતા. તેમની બુધ્ધિ તો પ્રજ્ઞા જ હતી. ભૂતકાળમાં પણ સાંદીપની, દ્રોણ, વશિષ્ઠ, વિશ્વામિત્ર, ચાણકય-આ બધા પણ શિક્ષકો જ હતા. કોની બુધ્ધિ વધારે પ્રતિભાશાળી હતી તે કહેવું પણ મુશ્કેલ છે. આજે પણ દર વર્ષે અનેક શિક્ષકો રાજય કે રાષ્ટ્ર સ્તરે ઉતમ શિક્ષકો જાહેર થાય છે. તે બધા મંદ બુધ્ધિના ?બરાબર, પણ વિવેકાનંદ પણ સમજયા-વિચાર્યા વિના તો ન જ બોલેને ? એ કંઈ ફેંકાફેંક કરનારા વિચારક ન હતા. પોતા તરફ ધ્યાન ખેંચાય એટલે ગમે તેવાં વિધાનો કરનારા પણ ન હતા. તેમના મોમાંથી નીકળતો એક એક શબ્દ ઉપનિષદ-ગીતા-તત્વજ્ઞાનમાં બોળાઈને બહાર આવતો હતો. તેમના દરેક શબ્દની અમૂલ્ય કિંમત હતી. એટલે સીધી ટીકા કરવા બદલે આ વિધાન પર વિચાર કરવાની જરુર છે.પહેલો મુદો એ છે કે છોકરાઓની સંગત શિક્ષકને મંદ બુધ્ધિના બનાવે છે.આનો અર્થશું?એક કહેવત કહે છે કે જેવા સાથે રહો, તેવા થઈ જવાય. અહીં ‘ જેવા’ એટલે ‘છોકરા’ મનાય. એટલે પહેલો અર્થ તો એ થયો કે છોકરાઓ, અથવા તો વિદ્યાર્થીઓ, મંદ બુધ્ધિના હોય તો જ શિક્ષક તેવા થાય.શું વિદ્યાર્થીઓ મંદ બુધ્ધિના હોય છે ?વિદ્યાર્થીઓ મંદ બુધ્ધિના તો નથી હોતા, પણ શરુઆતમાં “અજ્ઞાની” હોય છે. શિક્ષકના કામની શરુઆત અજ્ઞાની બાળકો સાથે થાય છે. આ વિધાન પ્રમાણે શિક્ષક પણ આવાં બાળકોની સંગતથી અજ્ઞાની થઈ જાય છે.થઈ જાય છે ? અથવા તો થવાય?થવાય, જો ધ્યાન ન રખાય તો.ઘ્યાન રાખવું એટલે શું?શિક્ષક વર્ગમાં જાય ત્યારે તેને ખ્યાલ હોવો જોઈએ કે બાળકો અજ્ઞાની છે. તેમને તેણે જ્ઞાન તરફ દોરવાનાં છે. પણ મોટા ભાગના શિક્ષકો બાળકોને જ્ઞાન તરફ દોરવાને બદલે બાળકોના અજ્ઞાન પર અટકી પડે છે. બાળકને ન આવડે તો ધીરજ રાખી ક્રમશઃ તેને જ્ઞાન તરફ દોરવાને બદલે તેના અજ્ઞાનની ટીકા કરવા પર અટકી પડે છે. જો આમ બને, તો વિવેકાનંદ કહે છે તેવી ઘટના બનવાનો સંભવ છે. આવો શિક્ષક જો રાત દિવસ કે લાંબો સમય બાળકો સાથે રહે, તો તે બાળકોની મર્યાદાઓ જ જોયા કરશે અને તેની ટીકા કર્યા કરશે.ટીકા કરવાથી તો બાળક સુધરવાનું નથી. ટીકાથી તેના જ્ઞાનમાં પણ વધારો થવાનો નથી. ટીકાથી તો બાળક હતાશ થઈ જાય તેવો સંભવ છે. અને જો વારંવાર આવી ટીકા કર્યા કરાય, તો તો બાળક વધારે મંદ પડતું જશે. આવી પરિસ્થિતિમાં લાંબો સમય રહેનાર પોતે પણ મંદ પડતા જશે. શિક્ષકને ભણાવવાની ઈચ્છા જ નહીં થાય. પરિણામે તે પણ વાસી બનતો જશે. વિવેકાનંદનું વિધાન સાચું ઠરશે.પણ જો શિક્ષક જાગૃત હશે, તો તે બાળકના અજ્ઞાનને ચોકકસ જોશે, પણ તેની ટીકા નહીં કરે. તે જાણતા હશે કે બાળક ભલે અજ્ઞાની છે, પણ તેના પાસે જિજ્ઞાસા પણ છે. તેનામાં શીખવાની તત્પરતા પણ છે. એટલે તે બાળકની મર્યાદા જોવા બદલે તેની જિજ્ઞાસા પર ધ્યાન આપશે. તે તેની જિજ્ઞાસાને ઉશ્કેરશે. જ્ઞાન તરફ દોરશે. વિચારવા પ્રેરશે. આવું થશે તો બાળકની જિજ્ઞાસા પ્રદિપ્ત થશે અને તે વધારે જ્ઞાન મેળવવા તરફ દોરાશે. આવાં બાળકો વચ્ચે શિક્ષક ગમે તેટલો લાંબો સમય રહે તો પણ તે મંદ બુધ્ધિનો નહીં બને.પણ તેની શરત છે શિક્ષકની ”જાગૃતિ.” જાગૃત શિક્ષકને જમીની હકીકતની ખબર છે. તેને બાળકના અજ્ઞાનનો પણ ખ્યાલ છે. તેને એ પણ ખબર છે કે જો તે પ્રયાસ નહીં કરે તો બાળક અજ્ઞાન જ રહેશે. અને આવાં બાળકો સાથે પોતે રહેશે તો, સમય જતાં, તેનું પણ અજ્ઞાન વધતું જશે. એટલે તે બાળકો પાસે જવા પહેલાં જ જાગૃત થઈ જાય છે. બાળક સામે કઈ રીતે જ્ઞાન પીરસવું તેની તૈયારી કરે છે. બાળકની જિજ્ઞાસાને કેમ ઉશ્કેરવી તેનો પણ અભ્યાસ કરે છે. તાલીમ લે છે. જિજ્ઞાસા ઉશ્કેરાય પછી તેને કેમ સંતોષવી તેનાં પગથિયાં ( પઘ્ધતિ) પણ તે જાણે છે. એ પ્રમાણે જ તે શિક્ષણ આપે છે.બીજું, જાગૃત શિક્ષકને બાળકના અજ્ઞાનની ચોકકસ ખબર છે. પણ તેથી પોતે પણ અજ્ઞાની રહેવાનું છે તેમ નથી માનતા. અજ્ઞાન સામે લડવાનો એક માત્ર ઉપાય વધારે જ્ઞાન મેળવવાનું છે. ” જેવા સાથે તેવા” કહેવતને તે બરાબર સમજે છે. જેમ કોઈ સામે કોઈ તલવારથી લડવા આવે અથવા હુમલો કરે, તો સામે તલવાર ચોકકસ લેવાની છે, પણ ‘ જેવા સાથે તેવા’ ન્યાયે સાથે ઢાલ પણ રાખવાની છે. લડવા સાથે પોતાનો બચાવ પણ કરવાનો છે. માટે ઢાલ. અથવા અત્યારે બુલેટ પ્રૂફ જેકેટ.એટલે જાગૃત શિક્ષક, બાળક ગમે તેટલું અજ્ઞાની હોય છતાં, પોતે તો સતત જ્ઞાન મેળવતા રહેશે. આ જ્ઞાન તે બાળકને આપશે. શિક્ષકનું સતત વધતું જ્ઞાન અને જાગૃતિ જ બાળકને પ્રેરશે અને તે પણ જ્ઞાન મેળવવા તરફ પ્રેરાશે. બાળકના અજ્ઞાન સામે શિક્ષક જ્ઞાનથી લડશે. એટલે, સંભવ છે, બાળકને તો જ્ઞાન મેળવવામાં સમય લાગશે. ઘણો સમય તે અજ્ઞાનમાં પણ રહેશે.પણ તેથી શિક્ષક જ્ઞાન મેળવવાની પ્રક્રિયામાં ઢીલ નહીં કરે. પોતે તો સતત જ્ઞાન વધારતો જશે. તેની આ જ્ઞાન સાધના જ બાળકને વધારેને વધારે પ્રેરશે. આવા જાગૃત અને જ્ઞાનપ્રેમી શિક્ષકો જો લાંબો સમય પણ બાળકો સાથે રહેશે તો પણ મંદ બુધ્ધિના નહીં થાય. તેમની બુધ્ધિ બુટ્ટી નહીં બને. ઉલટું મંદ બુધ્ધિનાં અજ્ઞાની બાળકો તેમના સંપર્ક અને સંસર્ગથી જ્ઞાન તરફ દોરાશે અને આગળ વધશે.જો આવું થતું હોય, તો સ્વામીજીએ આવું વિચિત્ર વિધાન કેમ કર્યું હશે ?સ્વામીજીએ માનવ મનનો અભ્યાસ કર્યો હતો. મોટા ભાગનાં માનવ મન સામાન્યતામાં અને અભાનતામાં રહે છે. તેમનામાં જાગૃતિ કાં તો હોતી નથી અથવા તો મંદ હોય છે. પાછા આ બાબતે પણ તેઓ જાગૃત નથી હોતા. ” આ તો એમ જ હોય” એમ માનીને જ જીવતા હોય છે. ‘ આવા” લોકોમાંથી જો કોઈ શિક્ષક થાય અને લાંબો સમય બાળકો સાથે રહે, તો તે, સંભવ છે, મંદ બુધ્ધિના થવાના. તે બાળકોને જ્ઞાન તરફ દોરવાને બદલે બાળકોના અજ્ઞાનથી પ્રભાવિત થવાના અને તેની ટીકા-નિંદા કરવામાં સમય બગાડતા હોવાથી તેમનું જ્ઞાન પણ નથી વધતું અને બાળકોના જ્ઞાન વધારવામાં પણ તેઓ મદદરુપ થઈ શકતા નથી.એટલે બાળકોના સંસર્ગથી શિક્ષકની બુધ્ધિ બુઠ્ઠી કે મંદ બનતી નથી, પણ શિક્ષકની બુધ્ધિ જો જાગૃત ન હોય તો આવું બનવું સંભવ બને છે. બાળકોના સંસર્ગથી નહીં, જાગૃતિના અભાવે તે બુટ્ઠા રહે છે. બાળકો તો બાળકો છે. અજ્ઞાની જ છે. પણ તેઓ તો જ્ઞાન મેળવવા માગે છે. પણ તેમની જિજ્ઞાસા સુષુપ્ત છે. તમને ખ્યાલ નથી કે તેને કેમ જાગૃત કરવી. તે તો માત્ર શિક્ષક જ કરી શકે. પણ શિક્ષક પોતે જ જો અજાગૃત હોય, બાળક માનસ જાણતો ન હોય, કેવળ નોકરી કરવા જ આવ્યા હોય, જ્ઞાનપ્રેમી ન હોય, તો તે બાળકમાં જિજ્ઞાસા પ્રદિપ્ત કરી નહીં શકે. ઉલટું ટીકા-નિંદાથી બાળકની મૂઢતા વધારશે. તેની પણ સતત ટીકા તેને પોતાને પણ મૂઢ બનાવશે. મંદ બુધ્ધિના બનાવશે. એક વિચિત્ર વિષચક ઊભું થશે.એટલે આ વિધાન અજાગૃત શિક્ષકના સંદર્ભમાં છે. અને, કમનસીબે, મોટા ભાગના અજાગૃત સ્થિતિમાં રહે છે. પોતાની સામાન્યતા બાબતે સજાગ નથી હોતા. પોતામાં રહેલ અસામાન્યતા વિશે તેમને ખબર હોતી નથી. પરિણામે પણ અજાગૃત રહે છે. “આવા”, ફરી, કમનસીબે, બહુમતિમાં હોય છે. માટે વિવેકાનંદનું વિધાન સાચું ઠરે છે.તેને ખોટું પાડી શકાય છે. જાગૃતિ હોય તો !
શ્રી હરેશ ધોળકિયાનાં સંપર્ક સૂત્રો
નિવાસસ્થાન – ન્યુ મિન્ટ રોડ , ભુજ (ક્ચ્છ) , ગુજરાત, ૩૭૦૦૦૧
ફોન +૯૧૨૮૨૨૨૭૯૪૬ | ઈ-મેલ : dholakiahc@gmail.com -
કોઈનો લાડકવાયો – (૩૪) પંજાબમાં કૂકા વિદ્રોહ
દીપક ધોળકિયા
૧૮૫૮થી ૧૯૪૭ સુધીમાં દેશમાં ચોવીસ આદિવાસી વિદ્રોહ થયા. બધામાં અદિવાસીઓ પોતાની જમીન અને જંગલને બચાવવા માટે સંઘર્ષ કરતા રહ્યા. છેક આદિમ જીવન ગાળનારા આંદામાનીઓ પણ તળભૂમિના નિવાસીઓમાં કોણ મુખ્ય શત્રુ છે તે સમજી શક્યા હતા. ઝો જાતિના મિઝો, ચિન અને કૂકી, નાગા, આંદામાનના સેંટીનેલીસ – બધા જ પોતાની સ્વતંત્ર જીવન શૈલી બચાવવા માટે સતત અને વારંવાર બ્રિટિશ સત્તા સાથે ટકરાયા. આ બધાની વિગતોમાં સમાનતા છે અને બહુ ઓછી વિગતો મળે છે એટલે એમાં બહુ ઊંડા ઊતરવું શક્ય નથી. આપણે એ વીરોને સલામ કરીને ૧૮૭૧-૭૨ના પંજાબમાં જઈએ.
પંજાબમાં નામધારી શીખોનો વિદ્રોહ ‘કૂકા વિદ્રોહ’ તરીકે ઇતિહાસમાં જાણીતો છે. એમાં ધર્મનું તત્ત્વ હોવાથી એને લાંબા સમય સુધી સ્વતંત્રતા માટેના સંઘર્ષ તરીકે માન્યતા આપવી કે કેમ તેના વિશે વિવાદ રહ્યો. છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોંમાં એને સ્વતંત્રતા માટેના વિદ્રોહ તરીકે માન્યતા મળી છે.
મહારાજા રણજીત સિંહનું મૃત્યુ અને પંજાબ
મહારાજા રણજીત સિંહે પોતાના રાજ્યનો વિસ્તાર કરવાનું શરૂ કર્યું તે જ સમયથી ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીની તાકાતને ઓળખી લીધી હતી. એમને લાગતું હતું કે ભવિષ્યમાં કોઈ ખતરો પેદા થાય તો તે કંપનીનો જ હશે. આથી એમણે કંપની સાથે સારા સંબંધો રાખ્યા હતા. ૧૮૨૯થી ૧૮૩૯નો દાયકો મહારાજા રણજીત સિંહની સત્તાનો છેલ્લો દાયકો હતો. લથડતી તબીયતને કારણે એ જોઈ શક્યા કે પંજાબ એમના હાથમાંથી સરકી જશે. જો કે એમની હયાતીમાં એવું કંઈ ન થયું, પરંતુ તે પછી અંગ્રેજોએ શીખોને હરાવ્યા, ૨૯મી માર્ચ ૧૮૪૯ના રોજ બન્ને પક્ષો વચ્ચે સંધિ થઈ અને અંગ્રેજોએ પંજાબમાં પોતાની આણ સ્થાપી.
અંગ્રેજો એ તરત જ પંજાબમાં ભારતીય સંસ્કૃતિ પર હુમલો કરતા હોય તેમ બે બાબતો પર ખાસ ભાર મૂક્યો. એક તો, એમણે ગૌહત્યા પર પ્રતિબંધનો કાયદો રદ કર્યો, પરિણામે ગોમાંસ ખુલ્લા બજારમાં મળતું થઈ ગયું. બીજું એમણે ખ્રિસ્તી પાદરીઓનો ફેલાવો કર્યો. આથી ઠેર ઠેર વટાળ પ્રવૃત્તિએ જોર પકડ્યું.
કૂકા એટલે શું?
નામધારી શીખોના પંથના સ્થાપક સદગુરુ રામ સિંહ જી મહારાજ સામાન્ય માણસનું જીવન જીવતા હતા અને પિતાની લોહારની કોઢ સંભાળતા. તે પછી એ ખાલસા ફોજમાં પણ જોડાયા. લશ્કરમાં એમણે શીખોનું પતન જોયું. બીજી બાજુ પાદરીઓના વધતા પ્રભાવને કારણે એ બહુ વ્યથિત હતા. ૧૮૫૭ની ૧૨મી ઍપ્રિલે એમણે પાંચ શિષ્યોને દીક્ષા આપી અને ત્રિકોણિયો સફેદ ધ્વજ ફરકાવ્યો. એમણે પાંચ શિષ્યોને સ્વતંત્રતા માટે લડવાનું વ્રત લેવડાવ્યું. પરંતુ એમણે સ્વદેશી, અસહકાર અને અહિંસા પર ખાસ ભાર મૂક્યો.
નામધારી શીખો જાપ કરતાં વચ્ચે પક્ષીઓની જેમ ટહુકાર (કૂક) કરતા એટલે કૂકા તરીકે ઓળખાવા લાગ્યા. કૂકાઓ કોઈ પણ સાધુસંતને ગુરુ ન બનાવી શકે, કોઈ દેવીદેવતાની પૂજા ન કરી શકે અને સાત્ત્વિક ભોજન જ લઈ શકે. વસ્ત્રો પણ સફેદ જ પહેરી શકે અને તે પણ હાથ કંતામણ અને હાથ વણાટનાં. સદગુરુએ નામધારીઓ માટે પાંચ કક્કા (કેશ, કંઘી, કડા, કચ્છા અને કિરપાણ) ફરજિયાત બનાવ્યા. કૂકા પંથ ફેલાતાં લોકો પ્રાચીન મૂલ્યો તરફ વળવા લાગ્યા અને વસ્ત્રોના નિય,મને કારણે બ્રિટિશ કાપડના વેપારને પણ ધક્કો લાગ્યો. સામાન્ય શીખ પણ પંજાબ સરકારથી ત્રાસેલો હતો. સ્યાલકોટના ડેપ્યુટી કમિશનરનો ૧૮૬૨નો એક રિપોર્ટ દેખાડે છે કે બાબા રામ સિંહ લોકોને લાઠીની તાલીમ આપતા હતા અને કહેતા હતા કે એમના પાંચ હજાર અનુયાયીઓ હતા. સરકારે આના પરથી અનુમાન કર્યું કે એકલા સ્યાલકોટ જિલ્લામાં પાંચ હજાર અનુયાયી હોય તો આખા પંજાબમાં એમની સંખ્યા બહુ મોટી થઈ જાય. સદરુરુ આખા પંજાબમાં ફરતા એપણ સરકાર ની શંકાનું કારણ હતું.આમ કૂકા આંદોલન ધાર્મિક હોવા છતાં સરકારની નજરે એની વ્યાપક અસર હતી. ફરીદકોટ અને સંગરૂરના રાજવીઓને પણ કૂકા પંથ આંખના કણાની માફક ખૂંચવા લાગ્યો હતો.
દરમિયાન ગુરુએ અફઘાનિસ્તાનના અમીર અને કાશ્મીર અને નેપાલના રાજાઓ સથે પણ સંબંધ વિકસાવ્યા હતા. અને ગુરુ રામ સિંહ ખ્રિસ્તીઓને વિદેશી ગણતા હતા એટલે સરકાર સાથે ટક્કર ટાળી શકે તેમ નહોતા.
અંતે બ્રિટિશ સરકારે રામ સિંહને રંગૂન મોકલી દેવાનું નક્કી કર્યું.
મલેરકોટલા
મલેરકોટલા નવાબ શેર મહંમદનું ૬૮ ગામોનું એક નાનું રજવાડું હતું. ત્યાં ગૌહત્યાની છૂટ હતી. શીખો આ કારણે એનાથી નારાજ હતા. એના મૃત્યુ પછી એના સગીર વયના પુત્રને ગાદી મળી. અંગ્રેજ રેસિડેંટ બધો વહી વટ સંભાળતો. એક વખત એક નામધારી સરપંચે રસ્તામાં એક મુસ્લિમ બકાલીને જોયો. બળદ પર ગાજર લાદેલાં હતાં અને એ પોતે પણ ગાજર ખાતો એના પર બેઠો હતો. શીખ નેતાએ એને બળદ પર દયા ખાવા વિનંતિ કરી. બકાલી ગુસ્સે થયો અને પોલીસ સ્ટેશને પહોંચ્યો. ત્યાં અફસરે શીખની સામે જ બળદને વધેરી નાખ્યો. આ જાણીને કૂકાઓ ક્રોધે ભરાયા અને બાબા રામસિંહના વારવા છતાં તલવારો ખેંચીને મલેરકોટલા તરફ નીકળી પડ્યા. એમણે ત્યાં જઈને શાંતિથી વાત કરીને રસ્તો કાઢવા માટે ડેપ્યુટી કમિશનરને મળ્યા પણ કંઈ વળ્યું નહીં. મુસલમાનો અને ખ્રિસ્તીઓ એક તરફ અને કૂકાઓ બીજી તરફ. અંગ્રેજ સરકાર કૂકાઓની વિરુદ્ધ તો હતી જ.સામસામી ઝપાઝપીમાં સાત કૂકા માર્યાગયા. પછી કૂકાઓ પણ આક્રમણ કરવા લાગ્યા. અંગ્રેજ ઇનચાર્જ એલ. કોવને બીજા સાડાસાતસો સૈનિકોને બોલાવ્યા અને બધા કૂકાઓને પકડી લીધા. સાત તોપો ગોઠવી અને બધાને ઉડાવી દીધા.
કૂકાઓની શહીદી ઇતિહાસમાં અમર થઈ ગઈ છે.
સંદર્ભઃ
Satguru Ram Singh and Kuka Movement originally in Punjabi by Tara Singh Anjan, Translated into English by Rattan Saldi. Publication Division, 2018
દીપક ધોળકિયા
વિજાણુ સંપર્ક ટપાલ સરનામુંઃ: dipak.dholakia@gmail.com
બ્લૉગ સરનામું: મારી બારી
-
નારીવાદની ખરી જરૂર અહીં છે
ફિર દેખો યારોં
બીરેન કોઠારી
સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૩માં આપણા દેશની સંસદમાં ‘નારીશક્તિ વંદના અધિનિયમ’ નામનો ખરડો પસાર કરવામાં આવ્યો, જેમાં સંસદ અને વિધાનસભાઓમાં મહિલાઓ માટે ૩૩ ટકા બેઠકો આરક્ષિત રાખવાની જોગવાઈ છે. આ કાર્ય માટે ભગવાને પોતાની પસંદગી કરી હોવાનું જણાવીને વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ ખુશાલી વ્યક્ત કરી હતી. આ પહેલ આવકાર્ય છે. તેનાથી મહિલાઓના પ્રતિનિધિત્વની સ્થિતિમાં કશું પરિવર્તન આવશે કે કેમ એ તો સમય કહેશે.
એ જ મહિને પ્રકાશિત થયેલા અન્ય એક અહેવાલમાં ભારતીય મહિલાઓની વર્તમાન સ્થિતિ વિશે અંદાજ આવે છે. અલબત્ત, આ અહેવાલ આરોગ્યને લગતો છે. કેન્સરના ઈલાજમાં લૈંગિક ભેદભાવ બાબતે લાન્સેટ કમિશન દ્વારા એક અભ્યાસ હાથ ધરવામાં આવ્યો હતો. કુલ ૧૮૫ દેશોમાં કેન્સર બાબતે નિર્ણય લેવાની, જાણકારી તેમજ આર્થિક બાબતોની પ્રક્રિયા પર સત્તાની અસમાનતા શો ભાગ ભજવે છે તેને અહેવાલમાં તપાસવામાં આવી છે. તેનાં તારણો વિચારતા કરી મૂકે એવાં છે.
એ મુજબ, વિશ્વભરના દેશોમાં મહિલાઓનાં અકાળે થતા મૃત્યુ માટેનાં ત્રણ મુખ્ય કારણ પૈકીનું એક કેન્સર છે, પણ જાણકારી તેમજ નિર્ણય લેવાની સત્તા ન હોવાને કારણે કેન્સરનું નિદાન થયા પછી મહિલાઓ એ બાબતે દરકાર ઓછી લેતી જણાઈ છે. કેન્સરને કારણે તેઓ ‘આર્થિક મુશ્કેલી’ અનુભવતી હોવાનું જણાયું છે. વેળાસર નિદાન કરવામાં આવ્યું હોત અને દરકાર લેવામાં આવી હોત તો ભારતમાં કેન્સરથી થયેલાં મહિલાઓના મૃત્યુના કિસ્સામાં બે તૃતીયાંશ કિસ્સા રોકી શકાય એવા હતા અને ૩૭ ટકા કિસ્સામાં સારવાર થઈ શકે એમ હતી.
સમગ્ર વિશ્વમાં એ બાબત લગભગ સામાન્ય કહી શકાય એવી છે કે સ્વાસ્થ્યની બાબતમાં લૈંગિક
બાબત મહત્ત્વની ભૂમિકા અદા કરે છે. ઘણાં રાષ્ટ્રોમાં વંચિત સમુદાયની મહિલાઓની શિક્ષણ, રોજગાર તેમજ સ્વાસ્થ્યની મર્યાદિત પહોંચ આના માટે જવાબદાર ગણાવી શકાય. કેમ કે, એને કારણે વેળાસર નિદાન અને સારવાર થઈ શકતી નથી.
આની સાથે સંકળાયેલી આનુષંગિક બાબતો જાણવા જેવી છે. વિશ્વભરની મહિલાઓમાં સૌથી સામાન્ય કેન્સર સ્તન કેન્સર છે, પણ તેના માટે વ્યવસાયનાં કે પર્યાવરણનાં કેવાં જોખમો જવાબદાર છે એ બાબતે ખાસ સંશોધન થયું નથી. સાથે એ બાબત ધ્યાનમાં લેવા જેવી છે કે કેન્સરની સારવાર સાથે સંકળાયેલી ઓન્કોલોજી શાખામાં મહિલાઓનું પ્રતિનિધિત્વ નિર્ણાયક અને અગ્ર ભૂમિકામાં પૂરતા પ્રમાણમાં નથી.
લાન્સેટના ભારત ખાતેનાં કમિશ્નર ડૉ. ઈશુ કટારિયાના જણાવ્યા અનુસાર કેન્સરનું નિદાન થયું હોય એવી ભારતની મહિલાઓનાં મૃત્યુ પરિવારની ઉદાસીનતા, તેમની ખુદની ઉદાસીનતા, નાણાંનો તેમજ સારવાર સુધીની પહોંચના અભાવને કારણે થયાં છે. તેમણે કહ્યું, ‘કેન્સર બાબતે ‘નારીવાદી’ અભિગમ અપનાવવા પર ભાર મૂકવાની જરૂર છે. મહિલાઓમાં થતા કેન્સરને પ્રાથમિકતા આપવાની જરૂર છે. કેન્સર સાથે મહિલાઓએ પોતાને થયેલા એ રોગ ઉપરાંત વિવિધ રીતે પનારો પાડવાનો આવે છે, જેમાં તેઓ અવેતન બરદાસી, કેન્સર નિવારણમાં ભાગ લેનાર, સ્વાસ્થ્યસુવિધા પ્રદાન કરનાર, સંશોધક અને નીતિ ઘડનાર એમ વિવિધ સ્તરે હોઈ શકે છે. આ સંદર્ભે તેમણે લૈંગિક પૂર્વગ્રહ અને ભેદભાવનો સામનો કરવાનો આવે છે. એ તેમની વય, જાતિ, સામાજિક-આર્થિક સ્તર વગેરેને કારણે હોઈ શકે. આને કારણે યોગ્ય નિદાન અને સારવાર સુધી પહોંચવાની તેમની ક્ષમતા રુંધાય છે.’
મહિલાઓના કેન્સરના ભારતમાં ૨૦૨૦માં મુખ્ય ત્રણ પ્રકાર જોવા મળ્યા- સ્તનનું, ગરદનનું અને ગર્ભાશયનું. કેન્સરથી થતાં ૨૩ ટકા મૃત્યુમાં ચેપ કારણભૂત હોવાનું જણાયું, જેમાં ગરદનના કેન્સર માટે એચ.પી.વી. (હ્યુમન પેપિલોમા વાઈરસ), યકૃતના કેન્સર માટે હીપેટાઈટીસ બી અને સી મુખ્ય ગણાવી શકાય. અહેવાલ અનુસાર મૃત્યુનું છ ટકા પ્રમાણ તમાકુને આભારી છે. મદ્યપાન અને સ્થૂળતા કેન્સરથી થતા માત્ર એક ટકા મૃત્યુનું કારણ હોય છે.
અમેરિકાની ખ્યાતનામ ‘નેશનલ કેન્સર ઈન્સ્ટિટ્યૂટ’નાં ઓન્કોલોજિસ્ટ અને વરિષ્ઠ સલાહકાર ઓફિરા જિન્સબર્ગ સ્પષ્ટપણે જણાવે છે કે મહિલાઓમાં થતા કેન્સર પર પિતૃસત્તાક સમાજનો પ્રભાવ મહદંશે ધ્યાનમાં આવ્યો નથી. મહિલાઓના સ્વાસ્થ્યને મુખ્યત્વે માતૃત્વ અને તેને લગતી બાબતો પૂરતું જ મર્યાદિત કરી દેવામાં આવ્યું છે. કેન્સરને મોટે ભાગે અવગણવામાં આવ્યું છે. આ સંજોગોમાં આ અહેવાલમાં મહિલાઓમાં થતા કેન્સર બાબતે આચરવામાં આવી રહેલો લૈંગિક ભેદભાવ એક મહત્ત્વનું તારણ અને લક્ષણ બની રહ્યું છે. સમાજમાં પ્રચલિત નારીવાદની સંકુચિત વ્યાખ્યા કે અભિગમ સુદ્ધાં મહિલાઓના કેન્સરને લાગુ પડતો નથી.
મહિલાઓમાં વ્યાપેલા કેન્સર અંગેની આ પરિસ્થિતિ ક્યાંક વધુ તો ક્યાંક ઓછી, પણ વૈશ્વિક સ્તરે છે એ હકીકત છે. આપણે ભલે નારીસન્માનને આપણી પરંપરા ગણાવીએ કે નારીગૌરવ, નારીશક્તિ યા નારીવંદનાનાં ગાણાં ગાઈએ, મહિલાઓની વાસ્તવિક સામાજિક સ્થિતિ શી છે એ અજાણી બાબત નથી. સ્વાસ્થ્ય બાબતે, અને ખાસ કરીને કેન્સર બાબતે વાસ્તવિકતા શી હશે એ ધારણા કરવી અઘરી નથી.
આ અહેવાલમાં અનેક કિસ્સાઓ ટાંકવામાં આવ્યા છે, જે મહિલાઓની સ્થિતિની અસલિયતને ઉજાગર કરે છે. સંસદમાં મહિલાઓના પ્રતિનિધિત્વને લગતો ખરડો પસાર થાય એ આનંદની વાત છે, પણ એ મંઝીલ સુધીના રસ્તાનું કેવળ પ્રથમ ડગલું છે. ઘણો લાંબો પંથ કાપવાનો બાકી છે. મહિલાઓના સ્વાસ્થ્યની આવી સ્થિતિ માટે સત્તાધીશો એકલા કશું ન કરી શકે. સમાજના સ્તરે વ્યાપક ધોરણે, નાગરિકધર્મને ધ્યાનમાં લઈને નક્કર કામ કરવું પડે. અને તેનો આરંભ વ્યક્તિગત સ્તરે, પોતાના પરિવારથી કરવાનો થાય. એ સહેલું નથી? કે બહુ અઘરું પડે એમ છે?
‘ગુજરાતમિત્ર’માં લેખકની કૉલમ ‘ફિર દેખો યારોં’માં ૧૯ – ૧૦ – ૨૦૨૩ના રોજ આ લેખ પ્રકાશિત થયો હતો.
શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી) -
ગાંધીજીના જીવંત વારસાની શતાબ્દીગાથા
પુસ્તક પરિચય
(ક્રાંતિની કેળવણી : શતાબ્દીની સફર, લેખન-સંપાદન: બીરેન કોઠારી) પરેશ પ્રજાપતિ
‘साविद्यायाविमुक्तये’એટલે કે મુક્તિ અપાવે તે વિદ્યા, એવો ધ્યેયમંત્ર ધરાવતી ગૂજરાત વિદ્યાપીઠની સ્થાપના ગાંધીજીએ ઓક્ટોબર ૧૯૨૦માં કરી હતી. ૨૦૨૦માં આ વિદ્યાપીઠની સ્થાપનાને સો વર્ષ પૂરાં થયાં, જે કોઇ પણ સંસ્થા માટે ઐતિહાસિક સિદ્ધીની અને ગૌરવની બાબત ગણાય. અગાઉ વિઠ્ઠલદાસ કોઠારીએ પુસ્તક ‘કેળવણી થકી ક્રાંતિ’માં તેના આરંભિક ત્રણ દાયકાનો ઇતિહાસ આલેખ્યો હતો, પરંતું વિદ્યાપીઠનો એ પછીનો સળંગ ઇતિહાસ આપતું કોઇ પુસ્તક ઉપલબ્ધ નહોતું. તેથી શતાબ્દી વર્ષ નિમિત્તે વિદ્યાપીઠની સો વર્ષની યાત્રા આલેખતું પુસ્તક ‘ક્રાંતિની કેળવણી:શતાબ્દીની સફર’નું પ્રકાશન હાથ ધરવામાં આવ્યું, જેનું લેખન- સંપાદન બીરેન કોઠારીએ સંભાળ્યું છે.
અંગ્રેજોએ ભારતીય શિક્ષણ પ્રણાલીને સ્થાને મેકૉલેની નવી શિક્ષણનિતિ દાખલ કરી. ગુલામીની માનસિકતા સર્જતી તેની દૂરોગામી અસરો વરતી ગયેલા ગાંધીજીએ વૈકલ્પિક બુનિયાદી શિક્ષણ પર ભાર મૂકવાની સાથે આઝાદીની લડતમાં પૂરક બની રહે તે આશયથી વિદ્યાપીઠની સ્થાપના કરી. એ ગાળામાં ગાંધીજીએ અસહકાર આંદોલન, મીઠાનો સત્યાગ્રહ, સવિનય કાનૂનભંગ, વિદેશી કાપડની હોળી વગેરે જેવા ઘણા જલદ કાર્યક્રમો દ્વારા આઝાદીની લડત ઉગ્ર બનાવી હોવાથી, વિદ્યાપીઠનો એ ગાળાનો ઇતિહાસ ઘટનાપ્રચુર રહ્યો. સમાંતરે ગાંધીજીએ અસ્પૃશ્યતા નિવારણ, હિન્દુ- મુસ્લીમ એકતા તથા કુદરતી આપત્તીઓ સમયે રાહત કાર્યો જેવાં સામાજિક તથા માનવીય ગુણો તથા સત્ય, અહિંસા અને પ્રેમ આધારિત અંતરાત્મા ઢંઢોળતા કાર્યક્રમો પણ અમલમાં મૂકી વિદ્યાપીઠને અનોખી પ્રયોગશાળા બનાવી દીધી હતી. આઝાદી તુરંત બાદનો ગાળો રાષ્ટ્રઘડતર માટે મહત્વનો બની રહ્યો હતો. આમ, ૧૯૨૦ થી ૧૯૭૫ સુધીના પ્રથમ અર્ધશતાબ્દી દરમ્યાન આઝાદીના આંદોલન સાથે વિદ્યાપીઠને અસર કરતી ઘણી બધી ઘટનાઓ એક સાથે આકાર લેતી રહી હતી. તેનું મહત્વ જોતાં આલેખન માટે મહત્ત્વનાં પડકારરૂપ એવા આ ગાળામાં લેખકે દાયકાવાર આલેખન કર્યું છે.
સમય સાથે વિદ્યાપીઠની પ્રાથમિકતા બદલાઇ. તેથી પછીની અર્ધશતાબ્દી દરમ્યાન વિદ્યાપીઠનું મુખ્ય ધ્યેય વિવિધ પ્રવૃત્તિઓના વિસ્તરણ અને વ્યાપ વધારવાનું રહ્યું. તેથી શરૂઆતના વર્ષો જેવી ઘટનાસંકીર્ણતા પછીના વર્ષોમાં ન રહે એ સ્વાભાવિક છે. તેથી બીજા ખંડમાં ૧૯૭૧ થી ૨૦૨૦ના વર્ષોના આલેખનમાં લેખકે વર્ષ કે દાયકાઓને બદલે માત્ર મહત્વની ઘટનાઓ ધ્યાનમાં લઇ વિદ્યાપીઠની ઉપલબ્ધિઓ, વિસ્તરણ, કાર્યરત વિભાગો તથા તેની હાલની સ્થિતી અંગેનો ચિતાર રજૂ કર્યો છે. તેથી અડધી શતાબ્દી બાદનો સમય વિદ્યાપીઠ માટે કેવો રહ્યો? તેની ગતિ કેવી અને કઇ દિશામાં રહી? કેટલી હદે તે વિસ્તરી, વગેરે બાબતો બીજા ખંડમાં જાણવા મળે છે.
◙
પુસ્તકમાં સૌથી રસપ્રદ પાસું ઘટનાઓનાં આલેખનનું જણાય છે. તેમાં વિદ્યાપીઠની સ્થાપના પાછળના ગાંધીવિચારોથી માંડી વિદ્યાપીઠને લગતી તમામ વિગતોની વિદ્યાપીઠના સંદર્ભે મૂલવણી અને રજૂઆત સાથે સળંગસૂત્રમાં પરોવીને મૂકાઈ છે. કેટલાંક ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓનાં આલેખનો અનેસંસ્મરણોમાં વિદ્યાપીઠનો તે વખતનો માહોલ આબાદ ઝીલાયો છે. ઉપરાંત તે સમયે રાષ્ટ્રીય ચળવળના અનેક ખ્યાતનામ આગેવાનોએ શિક્ષણકાર્ય સંભાળ્યું હોવાથી વાચક આઝાદીની લડતની સમાંતરે એ આગેવાનોની શિક્ષક તરીકેની લાક્ષણિકતાઓથી પણ અવગત થાય છે. વિદ્યાપીઠના ઇતિહાસ આલેખનના પુસ્તકમાં એ બહુમુલ્ય ઘરેણું સાબિત થાય છે.
પુસ્તકમાં વિદ્યાપીઠ પાસેથી ગાંધીજીની અપેક્ષાઓ, સેવેલા સપનાં તેમજ અંતરાત્મા ઢંઢોળતા પ્રયોગોની સાથે વિદ્યાપીઠના પુસ્તકાલયની સમસ્યા. ગુરુવર રવિન્દ્રનાથ ટાગોરની નારાજગી, કાકાસાહેબના મનદુ:ખ, વગેરે જેવી બાબતોને ઉવેખવાને બદલે આછા લસરકા જેવા ઉલ્લેખ છે. જેથી પુસ્તક વાંચતી કોઇ વ્યક્તિને રસ જાગે તો તે વધુ ઉંડી ઉતરી શકે.
પહેલા ખંડમાં પરિશિષ્ટમાં વિદ્યાપીઠનાં બંધારણ, સુધારા, રાષ્ટ્રિય શિક્ષણ પરિષદમાં થયેલા ઠરાવો તથા તમામ પદવીદાન સમારંભોની ઉપલબ્ધ માહિતી અને ઐતિહાસિક ઘટનાઓ સહિત મહત્વના દસ્તાવેજોની તસવીરોનો સમાવેશ છે. બીજા ખંડમાં પરિશિષ્ટમાં વિદ્યાપીઠના તમામ કુલપતિઓ, કુલનાયકો, પદવીદાન સમારંભો, વિદ્યાપીઠના ભવનો, ગ્રામસેવા કેન્દ્રો, વિવિધ પ્રવૃત્તિઓની તેમજ મહત્વના મુલાકાતી મહાનુભાવોની રંગીન તસવીરો મૂકાયેલી છે.
ગાંધીજીએ કહ્યું હતું કે માત્ર એક વિદ્યાર્થી હશે તો પણ હું પદવીદાન સમારંભમાં હાજર રહીશ. વિદ્યાપીઠની મહત્તા સમજવા આ શબ્દો પૂરતા છે. વિદ્યાપીઠ જેવી ઐતિહાસિક અને પ્રતિષ્ઠિત સંસ્થા સાથે ગાંધીજી સહિત અનેક સ્થાનિક અને રાષ્ટ્રિય ક્ષેત્રની મહત્વની વ્યક્તિઓ સંકળાયેલી હોવાથી તેના ઇતિહાસ આલેખનમાં રોમાંચ સાથે લેખકની જવાબદારી પણ અનેકગણી વધી જાય છે. પુસ્તકના આરંભે આપેલી સંદર્ભસૂચિ પરથી લેખકે ઉઠાવેલી જહેમત અને મહેનતનું પૂઅનુમાન કરી શકાય છે. લેખન સામગ્રી માટે તેમણે ‘ફર્સ્ટ હેન્ડ’ માહિતી પર મુખ્ય મદાર રાખતાં નવજીવન, યંગઇન્ડિયા, વિદ્યાપીઠ, સાબરમતી, હરિજનબંધુ ઉપરાંત શિક્ષણ અને સાહિત્યના અંકો તથા ગૂજરાત વિદ્યાપીઠના વાર્ષિક અહેવાલોમાંથી પણ વિદ્યાપીઠને લગતી માહિતી તારવીને તેનો ઉપયોગ કર્યો છે.
અઢળક ગાંધીસાહિત્ય ઉપલબ્ધ હોવાંથી માહિતીઓના ઢગમાં ભટકી જવાય એ સંભવ છે. પરંતું આનંદ સાથે એ નોંધવું રહ્યું કે પુસ્તક, ‘ક્રાંતિની કેળવણી : શતાબ્દીની સફર’માં લેખકે વિદ્યાપીઠના ઇતિહાસની ધરીને સતત વળગી રહીને વિદ્યાપીઠના ઇતિહાસને માહિતીસભર છતાં રસાળ અને વાંચનક્ષમ બનાવ્યો છે.
કોરોના મહામારીની અસર પુસ્તકના લેખન અને પ્રકાશન પર પણ પડી. પરિણામે વિદ્યાપીઠની સ્થાપનાની શરૂઆતનાં પચાસ વર્ષો એટલે કે ૧૯૨૦ – ૧૯૭૦ સુધીનો ઇતિહાસ આવરી લેતો બસો ચોવીસ પાનનો પહેલો ખંડ ઓક્ટોબર ૨૦૨૧માં, જ્યારે ઉત્તરાર્ધના ૧૯૭૧ થી ૨૦૨૦ સુધીનો ઇતિહાસ આવરી લેતો બસો પાનનો બીજો ખંડ ઓગસ્ટ- ૨૦૨૩માં પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો.
◙
બીરેન કોઠારીએ આજ સુધીમાં ઘણાં ચરિત્રલેખનો, હાસ્યલેખો તથા અનુવાદો આપ્યા છે. તેમણે ત્રીસીના દાયકાની અગ્રણી ફિલ્મનિર્માણસંસ્થા સાગર મુવિટોનના સ્થાપક ચીમનલાલ દેસાઈની જીવનકથાની ઓથે હિન્દી ફિલ્મોના ઇતિહાસનું સુંદર આલેખન આપ્યું છે. યોગ્ય પરિપ્રક્ષ્યમાં ઇતિહાસને રજૂ કરવાની તેમની આવડતનાં દર્શન પુસ્તક ‘ક્રાંતિની કેળવણી :શતાબ્દીની સફર’માં પણ થાય છે. લેખકે અનેક ઘટનાઓના તાણાવાણા વિદ્યાપીઠના સંદર્ભમાં ગૂંથી વાચકો સમક્ષ રજૂ કર્યા છે. આમ પૂર્વાપર સંબંધોની ગૂંથણી એ વિદ્યાપીઠનો ઇતિહાસ આલેખતા પુસ્તકની એ ખાસિયત ગણાવી શકાય.
‘ક્રાંતિની કેળવણી શતાબ્દીની સફર’ પુસ્તક વાંચનમાં, શિક્ષણમા તેમજ ઇતિહાસમાં રસ ધરાવનાર વ્યક્તિઓ માટે વાંચન ઉપરાંત વિવિધ ક્ષેત્રે સંશોધન અર્થે એમ સૌ કોઇ માટે મહત્વનું સાબિત થાય એમ છે.
*** * ***
પુસ્તક અંગેની માહિતી:
ક્રાંતિની કેળવણી શતાબ્દીની સફર : બીરેન કોઠારી
પૃષ્ઠસંખ્યા : ખંડ-1 224 ; ખંડ-2 200
કિંમત : ₹ ખંડ-1 રૂ, 250/- ખંડ-2 રૂ, 250
આવૃત્તિ : પ્રથમ આવૃત્તિ; ખંડ-1 ઓક્ટોબર-2021 ખંડ-2 ઓગસ્ટ- 2023પ્રકાશક:ડૉ. નિખિલ ભટ્ટ કા. કુલસચિવ, ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ, અમદાવાદ
પ્રાપ્તિસ્થાન : પુસ્તક ભંડાર, ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ, આશ્રમ માર્ગ, અમદાવાદ- 308 014
સંપર્કઃ +91 79 40016269
વિજાણુ સંપર્ક : gvpustakbhandar@gujaratvidyapith.org
પુસ્તક પરિચય શ્રેણીના સંપાદક શ્રી પરેશ પ્રજાપતિનું વીજાણુ ટપાલ સંપર્ક સરનામું : pkprajapati42@gmail.com
-
કલમના કસબી : કનૈયાલાલ મુનશી – આત્મકથા: સ્વપનસિદ્ધિની શોધમાં – ૩
પુસ્તક પરિચય
રીટા જાની
પૃથ્વી જીવંત ગ્રહ છે એમ કોઈ કહે તો પ્રશ્ન થાય કે આ જીવંત હોવાનું કારણ શું હશે? પૃથ્વી જીવંત છે કારણ કે અહીં ઉષાની લાલિમા પણ છે તો સંધ્યાના રંગો પણ છે, અહીં સમય જ વહે છે એમ નથી સાથે પવન અને પાણી પણ વહે છે અને આ સાતત્ય અને વૈવિધ્યના રંગો જ્યારે મનોભૂમિમાં છવાય છે ત્યારે સ્વપ્નસૃષ્ટિ પણ જીવંત થાય છે. આ સ્વપ્ન ક્યારેક સાહિત્યની સરવાણી બને છે. ગત બે અંકથી આપણે વાત કરી રહ્યા છીએ મુનશીની આત્મકથા “સ્વપ્નસિદ્ધિની શોધમાં ” પુસ્તકની.
ગત અંકમાં આપણે જોયું કે મુનશી પત્ની લક્ષ્મી ને પ્રિયતમા લીલાવતી સાથે યુરોપના પ્રવાસે નીકળે છે અને લ્યુસર્ન પહોંચે છે. તેઓ બરફ, પાણીના ધોધ, કાળા પર્વતો, હિમસરિતાના અવનવા સૌન્દર્યમાં તણાતા રહ્યા ને નહેરથી જોડાયેલા બે સરોવરના ગામ ઇન્ટરલેકન પહોંચ્યા. ચારે તરફ સૌન્દર્ય સૃષ્ટિની અવધિ જોવા મળે. પર્વતની અંદર શંકરની જટામાંથી ગંગા પડતી હોય એવો ટ્રમલબક ધોધ જોયો. યુંગફ્રો, સિલ્વર હોર્ન, મક ને મેટરહોર્નના હિમાચ્છાદિત શિખરો જોતાં બરફમાં ચાલ્યા, સરોવરની પાળે ફર્યા, ત્યાંના સૌંદર્ય અને વાતાવરણની મોહિનીને વશ થઈ ગયાં. પ્રકૃતિના સિંહાસન જેવું ગિરિશ્રુંગ જોયું, સંગીતસ્વામી વેબર, મેન્ડલહોસન અને વેગનરની તકતીઓ જોઈ, વાદળોના વ્યુહની રમણીયતા નીરખી. બીઓટસની ગુફામાં પાણીના ગૂઢ ધોધ, પર્વતનું આંતર સ્થાપત્ય, ઝરણાએ રચેલું સૌન્દર્ય જોયું. ક્યારેક આકાશમાંથી પુષ્પો ખરતા હોય એવાં તો ક્યારેક ખરતાં તારાનો વરસાદ પડતો હોય એવાં બરફના ફોરાં પડતાં જોયા. બ્લ્યુ ગ્રોટોની હિમગુફા જોઈ, વાદળના શ્રુંગો, ખેતરમાં લહેરાતું ઘાસ ને લીલા ભૂરા સરોવરજલમાં પડતો હિમનો પડછાયો કંઇક નિરાળો જ હતો.
આ સૌન્દર્યયાત્રાની સાથોસાથ મુનશીના અંગત સંબંધોની ગુંચે તેમને વિહ્વળ બનાવી મૂક્યા. ભાવિની યોજનાઓ થઈ, લ્યુસર્નના સ્વપ્નનો સાક્ષાત્કાર થયો, અંતરમાં પ્રણયગાન હતું પણ અટપટો માનવસ્વભાવ એકસાથે હસાવતો અને રડાવતો. ચિંતાની મનોદશામાં મુસાફરીની પ્રેરકતા ચાલી ગઈ. લીલા સાથેનો સંબંધ વાસ્તવિક જીવનમાં કેવું સ્થાન લે એ કોયડો ઉકેલવામાં મુનશી લાગી ગયા. લક્ષ્મીની તબિયત અસ્વસ્થ હતી. તેથી મુનશી લીલા સાથે હર્ડરકુલ્મ ચડ્યા. તાલબદ્ધ ચાલવામાં બંનેને ઉલ્લાસ મળતો હતો. આ જગ્યા તેમના અવિભક્ત આત્માનું ઘર લાગતું હતું. સાથે બંનેના મનમાં શંકા પણ હતી કે આ સિદ્ધિ આ ભવે નહિ મળે. બંનેની આંખમાં આંસુ હતાં. તેઓએ એમ ધારેલું કે લ્યુસર્નનું સ્વપ્ન સિદ્ધ થાય પછી તેઓ પાછાં માત્ર હતા તેવા થઈને રહેશે. પણ ઇન્ટરલેકને નવા બંધ બાંધ્યા.
યાત્રાનો હવેનો પડાવ હતો – પેરિસ, તેમની સંસ્કાર યાત્રાનું છેલ્લું ધામ. મુનશી માટે પેરિસ જાણે તેમના પૂર્વાશ્રમનું વિહારધામ હોય એમ લાગતું હતું. હ્યુગો અને ડુમાની નવલકથાઓના પાત્રો તેમની આંખોમાં જીવંત હતા તો ફ્રેન્ચ વિપ્લાવના મહાન નેતાઓ અને નેપોલિયનની નાની મોટી વાતો મુનશીના હૈયે કોતરાયેલી હતી. જે ઐતિહાસિક અવશેષો વાંચીને તેઓ મોટા થાય હતા તે નરી આંખે જોયા. ફ્રાંસ એટલે ભાવનાશીલ વીરતા. ઐતિહાસિક સ્મરણો સંઘરીને સજીવન રાખવાની શક્તિ ફ્રેન્ચ લોકોમાં ઘણી છે. નેપોલિયનને પૂજ્ય ભાવથી અંજલિ આપી. સાથે એ વિચાર પણ આવી જ ગયો કે તેણે જોસેફાઇનનો ત્યાગ શા માટે કર્યો? ખાનગી સ્નેહ અને જાહેર કર્તવ્ય વચ્ચે હંમેશા વિરોધ હોય છે. એબેલાર્ડ અને હેલોઇસની કબર જોઈ થયું કે પ્રેમ અને પ્રણાલિકા એ બંનેને તો વેર જ હોય. ત્યારે મનોમન વિચાર આવી ગયો કે સહજીવન ન મળે તો સહશાંતિ લોકો તેમને લેવા દેશે? કલાએ રચેલો સંસ્કૃતિના નંદનવન સમો વરસાઈનો મહેલ જોઈ અદ્ભુત ઐતિહાસિક સંસ્મરણો ને લુઈ ચૌદમાની પ્રણયઘેલછા યાદ આવી. લુવ્રના મ્યુઝિયમમાં સુવિખ્યાત ફ્રેન્ચ કલાસ્વામીઓની કલા નીરખી.
“વિનસ દ મિલો”ની શિલ્પાકૃતિ જોઈ મુનશીની કલ્પના પૂરેપૂરી સંતોષાઈ. તો પેરિસમાં ઝવેરીનો ધંધો કરતાં તેમના મિત્રે એમને કહ્યું: “તમે પણ આ પેરિસના લોકોની માફક ગાંડા થયા છો? અર્ધનગ્ન, હાથ તૂટેલી, કાન ખરેલી પૂતળીમાં શું જોવાનું બળ્યું છે?” એક વેપારીની દૃષ્ટિ અને એક કલા અને સાહિત્યસ્વામિની દ્રષ્ટિનો ભેદ આપણને ઉડીને આંખે વળગે છે. આપણને સમજાય છે કે મહત્વ વસ્તુમાં નહિ પણ જોનારની દ્રષ્ટિમાં છે. ત્યારબાદ તેઓ નૃત્યગૃહમાં ગયા. જીવનમાં ઉલ્લાસ અને નૃત્ય બંનેનો નિકટનો સંબંધ છે. લોકોની મોજ કરવાની વૃત્તિ અને વિલાસની ભૂખ ઘણી છે – પછી એ દેશ હોય કે પરદેશ, આજની વાત હોય કે આજથી એક શતક પહેલા મુનશીના યુગની વાત હોય.
આનંદના ધામ પેરિસને રામ રામ કરી, ઇંગ્લિશ ચેનલ ઓળંગી, લંડન પહોંચ્યા. મુનશીને લંડન ખર્ચાળ, મુંબઈ જેવું અંધારિયું, વાદળિયું ને ઢંગધડા વગરનું લાગ્યું. ઇંગ્લેન્ડનું સૃષ્ટિસૌન્દર્ય, ખેતરો, વાડ ને ઝાડોની સુઘડતા જોઈ. અહીં જાહેર મકાનોનું સૌન્દર્ય યુરોપના જેવું સચવાયું નથી. મુનશી લંડનની પાર્લામેન્ટને “હિંદને ટીપવાની એરણ” એવું નામ આપે છે તેમાં તેમના હ્રુદયની અકળામણ છતી થાય છે. ત્યાંના ઓપેરા તો નિર્જીવ, પણ સામાજિક નાટકોએ તેમને મુગ્ધ કર્યા ને તેમણે ઘણા નાટકો જોઈ મોજ કરી. નાટક એ જ કળાનું સર્વાંગ સુંદર સ્વરૂપ છે, તેમની એ માન્યતા દ્રઢ બની. ત્યાંથી ફ્રાંસ ગયા. મોન્ટે કાર્લોના કેસીનોમા અધમ વિલાસવૃત્તિ ને વાસનાનું પોષણ થતું જોયું. મોનાકો, નીસ થઈ માર્સેલ્સના રસ્તે છેલ્લી મુસાફરી કરી.
રાતે લક્ષ્મી સાથે પેટીઓ ગોઠવી લીલાને મદદ કરવા મુનશી એના ખંડમાં ગયા. બંને કંઈ બોલી ન શક્યા, એકબીજાની સામે આંસુભરી આંખોએ જોઈ રહ્યા. લીલાએ વેદનાના આવેશમાં કહ્યું: “બોલી નાખ.” મુનશી “સ્વપનું પૂરું થયું” કહીને નીકળી ગયા. બીજે દિવસે “કૈસરે હિંદ” સ્ટીમરમાં બેસી મુંબઈ આવવા નીકળી ગયાં.
… અને સ્વપ્નનો અંત…પણ શું એ સ્વપ્નની પૂર્ણતા છે…કે …સિદ્ધિ …કે ..માત્ર અંત …યુરોપ એ પૃથ્વી પર કુદરતે રચેલ કાવ્ય છે…કાવ્ય ત્યારે જ રચાય જ્યારે લાગણી અને વાસ્તવિકતાના તાણાવાણા વચ્ચે સ્વપ્ન ફળિભૂત થતું અનુભવાય…સ્વપ્ન એ ઝંખના છે…આ ઝંખના સ્વતંત્ર છે….રોમની ઐતિહાસિક રમણીયતાથી… સ્વિસ સૌંદર્યથી… પેરિસના કલાવૈભવથી… એક તરફ સંબંધની ગૂંચ અને એક તરફ પ્રણય સૃષ્ટિ… આવી પૃષ્ઠ ભૂમિ સાથે મુનશીના સ્વપ્નને સમાંતર .. એક સમયાંતર સાથે હું, તમે, આપણે સહુ…સ્વપ્ન સૃષ્ટિની આરપાર જઈ રહ્યા છીએ…
મળીશું આવતા અંકે…
સુશ્રી રીટાબેન જાનીનું વીજાણુ ટપાલ સંપર્ક સરનામું: janirita@gmail.com
-
ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ એકસો ચારમે પ્રવેશે છે
તવારીખની તેજછાયા
પ્રકાશ ન. શાહ
લખું તો છું ગૂજરાત વિદ્યાપીઠના ૧૮મી ઓક્ટોબરના એકસો ચારમા વર્ષપ્રવેશને વિશે અને મિશે, પણ આ ક્ષણે વાગેલો ધક્કો તો ‘ગાંધી વિ. ગુરુદેવ’ એ શૈલેશ પારેખ લિખિત વાચિકમ્ (દિગ્દર્શક : અદિતિ દેસાઇ) જોયા-સાંભળ્યાનો છે. સ્વદેશવત્સલ રવીન્દ્રનાથ રાષ્ટ્રવાદની ચળવળનાં ભયસ્થાનો પરત્વે સચિંત હતા, અને એમના ગાંધીજી સાથેના પત્રવ્યવહારમાં એમણે એને બેબાક વાચા પણ આપી છે. આ જોતો-સાંભળતો હતો ત્યારે સાંભરતું હતું કે કાકા કાલેલકરે સ્વદેશી પરના એમના પ્રબંધમાં વ્યક્ત કરેલા વિચારો ગાંધીને અન્યાયકારી છે એવી પ્રતિક્રિયા તે સમયના વિશ્વખ્યાત સર્જક ને માનવ્યના ઉપાસક રોમાં રોલાંની હતી. કાકાએ વિગતવિશદ ઉત્તર આપી એમનું સમાધાન કર્યું ને રોલાંએ ક્ષમાપ્રાર્થનાપૂર્વક એમનો આભાર માન્યો. જોકે, કાકાએ અપૂર્વ નમ્રતાપૂર્વક એ પત્ર અપ્રગટ રાખ્યો. અલબત્ત, સ્વદેશી ચળવળ અને તજ્જન્ય રાષ્ટ્રવાદનાં ભયસ્થાનો બાબતે સજાગ રોલાંએ વળતું સૂચવ્યું કે રાષ્ટ્રવાદ વિશેનાં રવિન્દ્રનાથનાં વ્યાખ્યાનો આપણા લક્ષમાં રહેવાં જોઇએ. કાકાએ જે ઉત્તર આપ્યો એમાં વન્સ અપોન અ ટાઇમ વિદ્યાપીઠનું પોત અને ગાંધીઘરાણાનું ખુલ્લાપણું બેઉ એક સાથે પ્રગટ થવાં કરે છે : એ વ્યાખ્યાનો અમારા વિદ્યાપીઠના પાઠ્યક્રમનો ભાગ છે! (હવે કહો, કેવી રીતેં ઘટાવશું ‘ગાંધી વિ.ગુરુદેવ’ એ બીનાને?)
વિદ્યાપીઠના નવ વર્ષ પ્રવેશે રૂડા સમાચાર આવે છે તે એક અંતરાલ પછી અહિંસા શોધ ભવનના વિશેષ ને વિશિષ્ટ અભ્યાસક્રમમાં આઠ દેશના મળીને તેર જેટલા વિદ્યાર્થીઓએ ઓણ પ્રવેશ લીધો છે. ખાસ તો, યુક્રેન સામે યુદ્ધે ચડેલ રશિયાથી પણ બે છાત્રાઓ શાંતિખોજના આ અભ્યાસમાં હૈયાઉલટે સામેલ થઇ છે… અને છતાં, વિદ્યાપીઠની સ્વાતંત્ર્યપૂર્વ ને સ્વાતંત્ર્યોત્તર કમાઇના અચ્છા ખયાલ સામે એના જન્મપર્વે કાંક કશુંક ખૂટે બલકે કઠે છે એવું કેમ.
૧૯૨૦માં એ સ્થપાઇ, વણિકપુત્રે ઋષિનું કામ કરી ભેદની ભીંત્યું ભાંગવાની પહેલ કીધી, ત્યારથી એણે રાજ્યાશ્રયથી કિનારો કરવામાં ગૌરવ સમજ્યું. માલવિયાજીની બનારસ હિંદુ યુનિવર્સિટીએ સરકારી ચાર્ટરનો ધોરી રાહ લીધો. ગાંધી જેનું નામ, એને જનપથ મુબારક હતો. જ્યાં સુધી વિત્ત ને કૌવતનો સવાલ છે, એણે સૌની, રિપીટ, સૌની સંસ્થા તરીકે ઊભી કરી. દલિતને પ્રવેશ નહીં-ની શરતે આવતાં મોટાં દાન ધરાર પાછાં કાઢ્યાં. માલવિયાજીની નિયતિ એ રહી કે દલિત છાત્રને સંસ્કૃત અભ્યાસની તક મળી શકે એ શરતે સયાજીરાવ ગાયકવાડનું દાન પોતાના શ્રીમંત સમર્થકોની અનિચ્છાને કારણે સ્વીકારી શકે તેમ નહોતા.
કેવું વાતાવરણ સર્જાયું હશે વિદ્યાપીઠનાં એ વાસંતી વર્ષોમાં જ્યારે ગિદવાણી, ક્રિપાલાણી ને કાલેલકર સરખા આચાર્યો ત્યાં વિરાજતા ને વિલસતા હતા… એકેક આચાર્ય જાણે જંગમ યુનિવર્સિટી! આ ક્ષણે એની ગાથામાં જવાનો મોહ છોડી ત્યારે ઉભરેલી જે અનેરી આબોહવા એનું એક ચિત્ર ઉમાશંકર જોશીનાં સંભારણાંમાંથી આપું : ‘પહેલે માળે પાળી પાસે ઊભા ઊભા અમેરિકન પ્રો. ટક્કર ચોકમાં સેવાદળની બહેનોની પ્રવૃત્તિ ટગર ટગર જોઇ રહ્યા છે. થોડી વારે, પડખે હું ઊભો છું એવો ખયાલ આવતાં મારી સામે જોયું. મેં પૂછ્યું, આપ શું જોઇ રહ્યા છો. કહે, આ બહેનોની પ્રવૃત્તિમાં રહેલી મુક્તતા. મેં પૂછ્યું : આપ તો શાંતિનિકેતનમાં અધ્યાપનકાર્ય કરો છો ને? આપ અમેરિકાના છો એવો મારો ખ્યાલ બરોબર છે? અમેરિકામાં તો બહેનોને સારી પેઠે મુક્તતા છે. ધીરેથી એમણે એટલું જ કહ્યું : હું ઇચ્છું કે આવી મુક્તતા હોય.’
ગમે તેમ પણ એક જુદી જ તરેહનો અભ્યાસક્રમ અહીં વિકસ્યો જેમાં શ્રમનું ગૌરવ ને વિદ્યાની પ્રતિષ્ઠા એકરૂપ હતાં. અભ્યાસક્રમની ચર્ચામાં કે વિદ્યાપીઠની તવારીખી કામગીરીમાં ઊંડે નહીં ઊતરતાં એટલું જ કહીશું કે આગળ ચાલતાં સ્વરાજ સરકારના વારામાં જ્યારે સરકાર સાથે સહજ સંબંધની સંભાવના સર્જાઇ ત્યારે વિદ્યાપીઠે પોતાના અભ્યાસક્રમની વિશિષ્ટતા અને એકંદરે સ્વાયત્તતા જાળવીને યુજીસી સાથે સંકળાવું પસંદ કર્યું. અલબત્ત, સરકાર, કેમકે તે સરકાર છે, પોત ન પ્રકાશે એવું તો બને નહીં. પણ મોરારજી દેસાઇનું નેતૃત્વ ને રામલાલ પરીખની સક્રિયતા મુકાબલે સ્વાયત્તતા જાળવી વિદ્યાપીઠની વિશેષતાપૂર્વક આગળ ચાલ્યાં.
ગાંધીમાર્ગી અધ્યયનના એક થાણા રૂપે તેમ ગુજરાતના આદિવાસી તબક્કાને હૂંફતા એક શિક્ષણ ઠેકાણા રૂપે વિદ્યાપીઠની ભૂમિકા વિકસતી રહી. મહાશ્વેતાદેવી દીક્ષાન્ત પ્રવચન માટે આવ્યાં ત્યારે આદિવાસીબહુલ ચિત્ર પર આફરીન પોકારી ગયાં હતાં એ અહીં સાંભરે છે. હમણેનાં વરસોમાં નારાયણ દેસાઇ ને ઇલાબહેન ભટ્ટની ચાન્સેલરી- ત્યારે એમનાં કદ અને કાઠીનાં બીજાં ગુજરાતમાં હતાં પણ કોણ-વિદ્યાપીઠને સારુ એક નવોન્મેષી શક્યતા લઇને આવી હતી.
નારાયણ દેસાઇ કુલપતિ હતા અને ચુનીભાઇ વૈદ્ય દીક્ષાની પ્રવચન સારુ આવ્યા ત્યારે વિદ્યાપીઠ અને એના સ્નાતક વરસે એક આંદોલનમાં તો જોડાય જ જોડાય એવો જે સ્પિરિટ પ્રગટ થયો હતો એ દેવદુર્લભ જોણું હતું. સ્વરાજની લડત વખતે અહીં જો બ્રિટનના સામ્યવાદી સાંસદ, પારસી ગુજરાતી મૂળના સકલાતવાલા આવી શકતા હોય તો, છત્તીસગઢની રમણસિંહ સરકારે કથિત નક્સલવાદી ઘોષિત કરેલ પણ સર્વોચ્ચ અદાલતે બાઇજ્જત જામીનલાયક ગણેલ વિનાયક સેન પણ આ જ વર્ષોમાં તો આવ્યા હતા, જેમનું આદિવાસી ભૂખમરા સામેનું કામ વિશ્વવિશ્રુત છે. ગમે તેમ પણ, જેએનયુમાં ને બીજે જોઇ રહ્યા છીએ તેમ – ગાંધીદર્શનને સાવરકર વિશેષાંક કાઢવાની ફરજ પડે એવી અનવસ્થાના આ દિવસોમાં – કેમકે અન્યથા ઊંચાં પ્રતિમાન છતાં વિદ્યાપીઠમાં ક્યાંક કશીક કમજોરી અને સામે પક્ષે બધ્ધેબધ્ધું ઓળખી લેવાની વૃત્તિ, એમાંથી દબાણ અને ‘ડીલ’ની બૂ જ બૂ ઉઠે એવી ઘટના કમબખ્ત આભડી ગઇ તે આભડી ગઇ. લઘુમતી ટ્રસ્ટીઓએ રાજીનામાંમાં ધર્મ જોયો તે ઠીક જ છે. પણ નવા કુલપતિ એમની સાથે વિચારવિનિમય કરવાનું કહેતા હતા એય હવાઇ ગયું. બનારસમાં સર્વ સેવા સંઘ પરની તવાઇ સામે પ્રતિકારનો અવાજ ઊઠ્યો એવું અહીં ક્યાં, ક્યારે? ભલે, હમણે તો, એકસો ચાર મે… અને મોચવાતે!
સાભાર સ્વીકાર: ‘દિવ્ય ભાસ્કર’ની ૧૮ – ૧૦ – ૨૦૨૩ ની પૂર્તિ ‘કળશ’માં લેખકની કોલમ ‘તવારીખની તેજછાયા’ માં પ્રકાશિત લેખ
શ્રી પ્રકાશ ન. શાહ નો સંપર્ક prakash.nireekshak@gmail.com વીજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.
-
આપણા રોજબરોજનાં જીવનનાં સુખની ખોજનું અર્થશાસ્ત્ર : પ્રકરણ # ૪ . ૨ # અંશ ૪
જીવનની અર્થવ્યવસ્થાનો
વ્યાવહારિક અમલ
૪.૨ ખર્ચ
અંશ ૩ થી આગળ
દિવ્યભાષ સી. અંજારીઆ
લોભથી ચાલતી અર્થવ્યવસ્થાની જગ્યાએ સંતોષપ્રેરિત માર્ગ – જીવનની નવી અર્થવ્યવસ્થા
નાણા પ્રેરિત અર્થવ્યવસ્થાની બહાર નીકળીને આપણને આપણી નાણાં અને બિન – નાણાકીય અર્થવ્યવસ્થાનાં એવાં સંમિશ્રણની જરૂર છે જે આપણા જીવનને દરેક અર્થમાં સુખી અને આનંદમય બનાવે.
આપણને જરૂર છે આર્થિક જેલમાંથી થોડા સમયની મુક્તિની, જેમાં આપણને નાણાં સિવાય ચાલતાં વિશ્વની મુલાકાત લઈએ અને જીવનનાં સુખની ચાવી શોધ માટે નવો દૃષ્ટિકોણ કેળવી શકીએ.
જોકે આજે હવે નાણાંની ચૂંગાળ એટલી હદે વ્યાપકા બની ગઈ છે કે કમાણીની સામે ‘પર્યાપ્ત’ ખર્ચ કરવાનું એવા સમાજમાં જ શક્ય છે જ્યાં કોઈ જ પ્રકારનું આર્થિક શોષણ ન હોય, જ્યાં એક વ્યક્તિનું સંતોષમય જીવન જીવવું અન્ય લોકોના લોભની પૂર્તિ માટેની વધારાની આવકનો સ્રોત ન હોય. પરંતુ સમાજમાં એક વર્ગ એવો પણ હોય છે જે સંતોષી વ્યક્તિઓની જીવનશૈલીનો ગેરલાભ ઉઠાવે છે. સંતોષી લોકોની સાદી જીવનશૈલી એ વર્ગ માટે જરૂરિયાતથી ઘણી વધારે ખરીદીઓ કરવા માટેનો એક અનિચ્છનીય માર્ગ ખોલી આપે છે. આ પ્રમાણે ખરીદી કર્યે રાખવામાં એ વર્ગનો આશય માત્ર તે બીજાંઓથી વધારે સક્ષમ. વધારે સમૃદ્ધ અને વધારે સુખી દેખાય એવો અહમ્ સંતોષવાનો જ હોય છે. તેમને જોઈને બીજાં લોકો પણ પોતાની આવકથી વધારે ખરીદી કરવાની ઘેટાં ચાલમાં જોડાઈ જાય છે. તેનું અવળું પરિણામ એ આવે છે કે અર્થશાસ્ત્રની સીમાઓ વળોટીને વાત હવે સમાજમાંનાં સારાં અને અનિષ્ટ તત્ત્વો વચેની લડાઈની બની રહે છે. એટલે કે વાત હવે સામુહિક અર્થવ્યવસ્થા અને વ્યક્તિગત અર્થવ્યવસ્થાની અલગ અલગ વિચારધારાઓની નહીં પણ અને સારી અને અનિષ્ટ માનવ સહજ વૃત્તિઓની મુઠભેડની બની રહે છે.
કમનસીબે, નાણાનાં ચશ્માંના ડાબલા ચડાવેલા અર્થશાસ્ત્રીને આવી લોભપ્રેરિત ખરીદીઓની અસરોના કુલ દેશી ઉત્પાદનમાં થતા વધારાના ફાયદા એટલી હદે દેખાય છે કે તેઓ સરકારોને પણ આવી લોભપ્રેરિત ખરીદીઓને પ્રોત્સાહન આપવાની સલાહો આપવા લાગે છે. નાણાકીય આવક અને ખર્ચના સતત વધારાથી થતી આર્થિક વૃદ્ધિમાં માત્ર અર્થતંત્રના વિકાસને જ જોઈ શકતા આવા અર્થશાસ્ત્રીઓનો સમાજે સદંતર અસ્વીકાર કરવો જોઈએ. અર્થશાસ્ત્રીઓ પાસેથી તો આપણે અતાર્કિક, અવૈજ્ઞાનિક લાગતા, માનવીય સંવેદના ધરાવતા, અર્થશાસ્ત્રીઓને નાણાંના અયોગ્ય ફાયદાઓથી થતી અર્થતંત્રની વૃદ્ધિને બદલે નૈતિકતાનાં ઉચ્ચ ધોરણો જાળવવા છતાં, નાણાં આધારિત અર્થતંત્રના દાયરામાં રહીને, સમાજની દરેક વ્યક્તિને સુખ અને આનંદમય જીવન કેમ મળે તે વિશે મદદની અપેક્ષા છે. તર્ક અને સંખ્યાત્મક – ગાણિતિક મોડેલોની દૃષ્ટિ મર્યાદામાં જ રહેવાને કારણે જેમને બિન – નાણાકીય અર્થવ્યવસ્થા નજરે જ નથી પડતી એવા અર્થશાસ્ત્રીઓ માટે આ બહુ મોટો પડકાર છે.
ભવિષ્યના અર્થશાસ્ત્રીઓએ સમાજમાં અર્થશાસ્ત્રનાં વિજ્ઞાનની સમાજના પ્રસારની સાથે સાથે આપસી વિશ્વાસ, સહકાર અને સંતોષયુક્ત આર્થિક વિચારધારાના પ્રસારની જવાબદારી પણ નિભાવવી પડશે. એ માટે જરૂર પડ્યે એ લોકોએ મનોવૈજ્ઞાનિક, સમાજ સુધારક, ફિલસૂફ અને માનવ સંસ્કૃતિના અભ્યાસુ જેવા વિવિધલક્ષી દૃષ્ટિકોણ પણ વિકસાવવા જોઇશે. તે ઉપરાંત, ધર્મની આસ્થાની ભાષા સહેલઈથી સમજતા વર્ગ માટે તેમણે ધર્મ પ્રચારકની ભૂમિકા નિભાવાવાની પણ તૈયારી રાખવી પડશે. સામાન્ય આદમી નાણાનાં લોભનાં કળણમાં ન ફસાય એટલા માટે ભવિષ્યના અર્થશાસ્ત્રીએ, જરૂર પડ્યે, આવા બિનવૈજ્ઞાનિક અભિગમની મદદ લઈને પણ, નાણાની જ પાછળ આંધળી દોટ માર્યા સિવાય, સંતોષમય જીવનશૈલી દ્વારા સન્માનીય અને પર્યાપ્ત આર્થિક ક્ષેમકુશળ મેળવવાની તેમજ અંગત અર્થવ્યવસ્થા અને વૈજ્ઞાનિક અર્થવ્યવસ્થાને એક સાથે રાખીને તાલકદમ મેળવવાની ચાવીઓ સામાન્ય માનવીને શીખવાડવી પડશે.
આપણી યુનિવર્સિટીઓ અને ત્યાં બેસીને આજની શિક્ષણ વ્યવસ્થાને ઘડી રહેલા શિક્ષણ નિષ્ણાતો પાસે અનેકવિધ અભિગમની ક્ષમતા ધરાવતા ભવિષ્યના આવા અર્થશાસ્ત્રીઓનો ફાલ પેદા કરવાની અપેક્ષા રાખી શકાય ખરી?
જ્યાં સુધી આવા માનવ સહજ વર્તણૂકોને સમજી શકનારા અર્થશાસ્ત્રીઓ કાર્યરત નથી થતા ત્યાં સુધી માર્ગદર્શન માટે આપણે શું કરવું?
અર્થવ્યવસ્થાના માળખાંનાં વ્યાવહારિક અમલનાં એક ઘટક તરીકે ‘ખર્ચ’ને લગતાં મહત્ત્વના પાસાંઓની ચર્ચાની સમાપ્તિમાં હવે પછીના મણકામાં, ખર્ચશક્તિનું અર્થતંત્ર, ‘એકબીજા માટે લાગણી રાખવી અને વહેંચીને ખાવું’ ની ભાવના પર આધારિત સમાજની રચનાની વાત કરીશું.
શ્રી દિવ્યભાષ સી. અંજારીઆનો સંપર્ક dc@anjaria.email વીજાણુ ટપાલ સરનામે થઈ શકે છે.
