સુકાતા વહેણની કથા
એક નદી, એક જંગલ અને અનેક અનકહી વાતો.
નદી પૂછે કિનારાને, “ક્યાં ખોવાયો સાથ?”
પવન જવાબે બોલ્યો, “મૌન જ જીવનપાથ.”
મૂળ લેખન ✍️:- copyright ©️ 2026 Nagpur રાત્રે ૧:૩૦
आज खो गई वोह नदी
आज खो गई है वोह नदी, कभी ख़ुश थी,
लहरों की खिलखिलाहट अब अपने ही गर्त में डूबी है।
जिसकी सतह पर सूरज अपनी किरणें बिछाता था,
आज वही सतह अपने ही प्रतिबिंब से डरकर सिमटी है।
उसकी गहराइयों में अब पानी नहीं—
बस जमे हुए सवालों की ठंडक है,
जिन्हें कोई सुन भी नहीं सकता।
वह बहती तो है, पर बहाव में अब उद्देश्य नहीं,
थक चुकी है—लगभग मर चुकी है,
पर फिर भी अपने शरीर की अंतिम शक्ति से चलने की कोशिश करती है।
किनारों के सहारे को वह बार–बार पुकारती है,
पर जवाब में सिर्फ़ नापरवाही की हवा मिलती है—
यहीं कारण है कि उसके सारे शब्द
धीरे–धीरे भीतर घुलकर अंधेरे हो गए हैं।
अब तो रात में जब चाँद उतरता है पास,
नदी उसे भी अपने रहस्य में झाँकने नहीं देती—
उसके भीतर रोशनी के लिए कोई जगह नहीं बची।
और फिर भी… किसी शिकायत के बिना,
वह अपनी खोई हुई आत्मा को साथ लिए बहती रहती है—
मानो अपने ही अस्तित्व का बोझ ढोने का
यही अंतिम मार्ग उसे स्वीकार हो गया हो।
મારા ઉપરોક્ત લખાણનું સ્ત્રોત નાગપુર પાસે આવેલ તાડોબાના જંગલમાંથી મને મળ્યું હતું. ભારત પહોંચ્યાંના બીજા જ અઠવાડિયે અમે નાગપુર તાડોબાની મુલાકાત લીધી હતી. હરાભરા જંગલની વચ્ચે નદીના સૂકાતા વહેણે મારા મનને ઉદાસ કરી દીધેલ. જેને કારણે ઉપરોક્ત રચનાનો જન્મ થયો. હવે આ જ અછાંદસ રચનાનો ગુજરાતી અનુવાદ માણીએ.
આ કવિતામાં નદી માત્ર નદી નથી. તે મનુષ્યના અંતરમનનું, એકલતાનું અને અંદરથી થાકી ગયેલા અસ્તિત્વનું પ્રતીક છે. જો તેનો માહોલ તાડોબાના જંગલ સાથે જોડવો હોય, તો ગુજરાતી રૂપાંતરમાં જંગલની નિઃશબ્દતા, સૂકાતી નદી અને પ્રકૃતિની વેદનાને પણ સ્પર્શી શકાય.
આજે ખોવાઈ ગઈ છે એ નદી…
આજે ખોવાઈ ગઈ છે એ નદી, કદી ખુશ હતી,
તેની લહેરોની ખિલખિલાટ હવે પોતાના જ ગર્તમાં ડૂબી ગઈ છે.
જેની સપાટી પર સૂરજ કિરણોની ચાદર પાથરતો હતો,
આજે એ જ સપાટી પોતાના પ્રતિબિંબથી ડરીને સંકોચાઈ ગઈ છે.
તેની ઊંડાઈઓમાં હવે પાણી નથી—
માત્ર થીજી ગયેલા પ્રશ્નોની ઠંડક છે,
જેને સાંભળનાર પણ કોઈ નથી.
તે વહે તો છે,
પણ હવે તેના વહેણમાં કોઈ હેતુ નથી,
થાકી ગઈ છે—જાણે મરી જવા જેટલી થાકી ગઈ છે,
છતાં પોતાના અસ્તિત્વની છેલ્લી શક્તિ ભેગી કરીને
આગળ વધવાનો પ્રયત્ન કરે છે.
કિનારાના સહારાને તે વારંવાર પોકારે છે,
પણ જવાબમાં માત્ર ઉપેક્ષાની પવન મળે છે.
કદાચ એટલા માટે જ તેના બધા શબ્દો
ધીમે ધીમે અંદર જ ઓગળી અંધકાર બની ગયા છે.
હવે તો રાત્રે જ્યારે ચંદ્ર તેની નજીક ઉતરે છે,
ત્યારે પણ નદી તેને પોતાના રહસ્યોમાં ઝાંખવા દેતી નથી.
તેના અંતરમાં હવે પ્રકાશ માટે કોઈ જગ્યા બચી નથી.
અને છતાં…
કોઈ ફરિયાદ વગર,
પોતાની ખોવાઈ ગયેલી આત્માને સાથે લઈને
એ સતત વહેતી રહે છે—
જાણે પોતાના અસ્તિત્વનો ભાર વહન કરવો જ
તેનો અંતિમ સ્વીકાર બની ગયો હોય.
તાડોબાના જંગલમાં ખોવાયેલી નદી — એક આંતરયાત્રા
તાડોબાના જંગલમાં ફરતાં ઘણીવાર એવું લાગે છે કે પ્રકૃતિ માત્ર વૃક્ષો, પ્રાણીઓ અને પાણીનું નામ નથી. તે આપણા મનના અરીસા જેવી છે. જંગલની વચ્ચે વહેતી કોઈ નદી જો શાંત હોય, તો એ શાંતિમાં પણ અસંખ્ય કથાઓ છુપાયેલી હોય છે.
એક સાંજ તાડોબાના ઘન જંગલમાં, જ્યારે સૂર્ય વૃક્ષોની પાછળ ધીમે ધીમે ઓગળી રહ્યો હતો, ત્યારે એક નદીના કિનારે ઉભા રહીને મને લાગ્યું કે આ નદી માત્ર પાણીનો પ્રવાહ નથી. તેના અંદર કોઈ ઊંડી વ્યથા છે. જાણે તે વર્ષોથી કંઈક કહેવા માગે છે, પણ કોઈ સાંભળતું નથી.
કદી આ નદીના કિનારે વાઘ પાણી પીવા આવતા હશે, ચિત્તળનાં ટોળાં દોડતાં હશે, પક્ષીઓના કલરવથી આસપાસનું વાતાવરણ ગુંજી ઊઠતું હશે. પરંતુ સમયના વહેણે ઘણું બદલી નાખ્યું છે. નદી આજે પણ છે, પણ તેની ખુશી ક્યાંક ખોવાઈ ગઈ છે.
આ નદી આપણને માણસોની પણ યાદ અપાવે છે. જીવનમાં ઘણીવાર આપણે બહારથી સામાન્ય દેખાઈએ છીએ, પણ અંદરથી પ્રશ્નો, દુઃખ અને એકલતાનો ભાર વહન કરતા હોઈએ છીએ. બહારથી વહેતા રહીએ છીએ, પણ અંદરથી સૂકાઈ રહ્યા હોઈએ છીએ.
તાડોબાના જંગલની નિઃશબ્દતા એ દિવસે મને શીખવી ગઈ કે પ્રકૃતિની દરેક વસ્તુ જીવંત છે. નદી બોલતી નથી, છતાં તેની વ્યથા સાંભળી શકાય છે. વૃક્ષો ચાલતા નથી, છતાં તેમની ધીરજ શીખી શકાય છે. અને જંગલ મૌન છે, છતાં તે જીવનનું સૌથી ઊંડું સંગીત ગાય છે.
કદાચ આ નદી સંપૂર્ણપણે ખોવાઈ નથી. કદાચ તેને માત્ર વરસાદની રાહ છે. કદાચ તેને કોઈ સાંભળનારની રાહ છે. કદાચ તેને ફરીથી પોતાને શોધવાની રાહ છે.
જેમ તાડોબાના સૂકા જંગલમાં એક વરસાદ આખું દૃશ્ય બદલી શકે છે, તેમ જીવનમાં આશાનો એક નાનો કિરણ પણ અંદરના સૂકા પ્રદેશને ફરી હરિયાળો બનાવી શકે છે.
એટલે જ આ નદીની કથા માત્ર નદીની કથા નથી.
તે દરેક એવા મનની કથા છે,
જે બહારથી વહેતું રહે છે,
પણ અંદરથી કોઈ વરસાદની રાહ જુએ છે.
વેબ ગુર્જરી 