Home

ટાઈટલ સોન્‍ગ

(આ શ્રેણીમાં હિન્દી ફિલ્મોમાં આવતાં ટાઈટલ્સ દરમિયાન વાગતાં ગીતો વિશે વાત કરવાનો ઉપક્રમ છે.)

બીરેન કોઠારી

‘યહાં મૈં પહલે ભી આ ચૂકી/ચૂકા હૂં’ પ્રકારનો આ સંવાદ પુનર્જન્મનું કથાવસ્તુ ધરાવતી મોટા ભાગની ફિલ્મોમાં લગભગ હોય જ. કોણ જાણે કેમ, ગમે એવા ઉત્કૃષ્ટ કલાકારો હોય અને ઉત્તમ સંગીત હોય, પણ આવા કથાનકવાળી ફિલ્મ જોવામાં મને જરાય રસ પડતો નથી. મિત્ર દેવેન્‍દ્રસિંહ ગોહિલ સાથે ‘મિલન’ જોવા ગયા ત્યારે એના કથાવસ્તુની જાણ નહોતી, માત્ર ગીતો વિશે જ ખબર હતી. પણ એ ફિલ્મમાં પાંચ-સાત જન્મોની સફર જોઈને અમને ચક્કર આવી ગયેલા. ‘મધુમતિ’નાં ગીતો અત્યંત પ્રિય, એમ ‘મહેબુબા’ના પણ, છતાં એ ફિલ્મ જોવાની હિંમત થતી નથી.

ચેતન આનંદ જેવા બૌદ્ધિક સર્જક કે જેમણે ‘નીચા નગર’ જેવી ફિલ્મથી કારકિર્દીનો આરંભ કર્યો અને આગળ જતાં ‘હકીકત’, ‘હીરરાંઝા’ જેવી વિશિષ્ટ ફિલ્મો આપી, તેમણે પણ કારકિર્દીના ઉત્તરાર્ધમાં ‘કુદરત’ જેવી પુનર્જન્મના કથાવસ્તુવાળી ફિલ્મ બનાવી એ મારે મન આશ્ચર્ય છે.

૧૯૮૧માં રજૂઆત પામેલી આ ફિલ્મનાં ગીતો લગભગ રોજ ઑલ ઈન્‍ડિયા રેડિયોની ઉર્દૂ સર્વિસમાં સંભળાતાં અને એ સમયગાળો એવો હતો કે ઉર્દૂ સર્વિસની તમામ સભાઓ અમે રેડિયો પર નિયમિત સાંભળતા.

તેનાં મોટા ભાગનાં ગીતો લોકપ્રિય થયેલાં અને ‘હમેં તુમ સે પ્યાર કિતના’ તેમજ ‘તૂને ઓ રંગીલે કૈસા જાદુ કિયા’ તો આજે પણ એટલું જ લોકપ્રિય કહી શકાય. પણ મને આ ઉપરાંત બીજાં બે ગીતો વધુ ગમતાં. એમાંનું એક કિશોરકુમાર અને એનીટ પીન્ટોએ ગાયેલું ‘છોડો સનમ, કાહે કા ડર’ તેમજ સુરેશ વાડકર, આશા તેમજ સાથીઓએ ગાયેલું ‘સાવન નહીં, ભાદો નહીં’. સુરેશ વાડકરનાં સાવ ઓછાં ગમતાં ગીતોમાંનું આ એક.

ત્રિશક્તિ પ્રોડક્શન્સ દ્વારા નિર્મિત, ચેતન આનંદ દ્વારા દિગ્દર્શીત ‘કુદરત’ (૧૯૮૧)માં રાજકુમાર, રાજેશ ખન્ના, હેમા માલિની, વિનોદ ખન્ના, પ્રિયા રાજવંશ, અરૂણા ઈરાની જેવા કલાકારોની મુખ્ય ભૂમિકા હતી. ફિલ્મનાં કુલ સાત ગીતો હતાં, જેમાંના છ મજરૂહ સુલતાનપુરીએ લખેલાં અને એક ગીત કતિલ શિફાઈએ લખેલું. સંગીતકાર હતા રાહુલદેવ બર્મન.

મજરૂહસાહેબે લખેલાં છ ગીતોમાં ‘હમેં તુમસે પ્યાર કિતના’ કિશોરકુમાર અને બેગમ પરવીન સુલતાનાના સ્વરમાં અલગ અલગ ગવાયેલું હતું. એ ઉપરાંત ‘છોડો સનમ, કાહે કા ગમ‘ (કિશોરકુમાર, એનેટ પિન્‍ટો), ‘તૂને ઓ રંગીલે કૈસા જાદુ કિયા‘ (લતા), ‘સાવન નહીં, ભાદો નહીં‘ (આશા, સુરેશ વાડકર અને સાથીઓ), ‘સજતી હૈ યૂં હી મહેફિલ‘ (આશા, ખુશીભર્યું અને ઉદાસ- એમ બે આવૃત્તિ) હતાં. સાતમું ગીત ‘દુખસુખ કી હરેક માલા’ કતિલ શિફાઈએ લખેલું, જેનો ઉપયોગ ફિલ્મના ટાઈટલ સોન્‍ગ તરીકે કરવામાં આવ્યો હતો.

અલબત્ત, આ ગીત પાછળની કથા રસપ્રદ છે.

આ ગીત આર.ડી.બર્મન ચંદ્રશેખર ગાડગીલ નામના ત્યારના એક નવા મરાઠી ગાયક પાસે ગવડાવવા ઈચ્છતા હતા, પણ નિર્માતા-દિગ્દર્શક ચેતન આનંદ મહમ્મદ રફી પાસે એ રેકોર્ડ કરાવવા ઈચ્છતા હતા. સામસામા આગ્રહ-દુરાગ્રહ થયા હશે, પણ આખરે ચેતન આનંદે ચંદ્રશેખર ગાડગીલનો સ્વર સાંભળ્યો અને તેમના અવાજમાં ગીત રેકોર્ડ કરવા માટે આર.ડી.ને લીલી ઝંડી આપી. ચાર અંતરા ધરાવતું આ ગીત રેકોર્ડ થઈ પણ ગયું. થોડા દિવસ પછી ચેતન આનંદને લાગ્યું કે ના, રફીસાહેબ જ આના માટે વધુ યોગ્ય છે. આથી તેમણે આર.ડી.ને એ ગીત રફીસાહેબ પાસે ફરી રેકોર્ડ કરવા જણાવ્યું. આર.ડી.એ ફિલ્મનાં અન્ય ગીતોમાં કિશોરકુમારનો સ્વર લીધેલો, અને માત્ર એક જ ગીત માટે રફીસાહેબનો સંપર્ક કરવો તેમને યોગ્ય ન લાગ્યો. ઉપરાંત સંગીતકાર તરીકે તેમને લાગતું હતું કે ગાડગીલનો સ્વર આ ગીત માટે વધુ યોગ્ય છે. જો કે, આખરે નિર્માતાની જીદ આગળ તેમણે ઝૂકવું પડ્યું અને રફીસાહેબનો સંપર્ક કરીને તેમને આ ગીતના રેકોર્ડિંગ માટે બોલાવ્યા.

રફીસાહેબને ખ્યાલ નહોતો કે આ ગીત અગાઉ રેકોર્ડ થઈ ગયું છે. ચાના વિરામ દરમિયાન તેમના કાને આ વાત પડી. આર.ડી.પર ગુસ્સે થઈને તેમણે કહ્યું, ‘ક્યું મેરે હાથોં કિસી નયે કલાકાર કી જિંદગી બરબાદ કર રહે હો?’ ચોથો અંતરો ગાયા વિના તેઓ સ્ટુડિયો છોડીને ચાલ્યા ગયા.

આર.ડી.ની ઈચ્છા ગાડગીલવાળું ગીત ફિલ્મમાં વાપરવાની હતી, જ્યારે ચેતન આનંદ રફીસાહેબવાળું ગીત લેવાનો આગ્રહ કરતા હતા. આર.ડી.એ એચ.એમ.વી.માં ગાડગીલવાળું ગીત જ મોકલ્યું અને ‘કુદરત’ના ઑડિયો આલ્બમમાં એ જ ગીત રજૂઆત પામ્યું. રફીસાહેબવાળું ગીત એમાં નહોતું. બીજી તરફ ફિલ્મ રજૂઆત પામી અને એમાં રફીસાહેબવાળું ગીત હતું. કહેવાય છે કે એમાં ગાડગીલવાળું ગીત તો ઠીક, એમનો નામોલ્લેખ પણ નહોતો. (જો કે, હાલ યુ ટ્યૂબ પર ઉપલબ્ધ ફિલ્મના ટાઈટલ્સમાં એ જોઈ શકાય છે.)

આને કારણે બન્યું એવું કે રફીસાહેબે ગાયેલું ગીત ફિલ્મમાં ખરું, પણ ઑડિયો આલ્બમમાં ન હોવાથી એ દુર્લભ બની ગયું.

(ખુદ ચંદ્રશેખર ગાડગીલના મુખે આ કિસ્સો અહીં સાંભળી શકાશે.

હવે યુ ટ્યૂબના પ્રતાપે આ બન્ને ગાયકોએ ગાયેલા ગીતની આવૃત્તિ સુલભ બની છે.

ફિલ્મમાં ટાઈટલ્સ દરમિયાન ગીતનો આટલો હિસ્સો સાંભળી શકાય છે.

दुःखसुख की हर इक माला, कुदरत ही पिरोती है
दुःखसुख की हर इक माला, कुदरत ही पिरोती है

हाथों की लकीरों में, ये जागती सोती है
दुःखसुख की हर इक माला, कुदरत ही पिरोती है

यादों की शमा ये बने, भूले नजारों में कभी
आने वाले कल पे हँसे, खिलती बहारों में कभी
एक हाथ मे अंधियारा, एक हाथ में ज्योति है
दुःखसुख की हर इक माला, कुदरत ही पिरोती है

અહીં ટાઈટલ્સ પૂરાં થાય છે. એ પછી ફિલ્મમાં વચ્ચે આ વધુ એક અંતરો આવે છે.

आहों के जनाज़े दिल में, आँखों में चिताएँ गम की
उड गई आस दिल से, चली वो हवाएँ गम की
तूफान के सीने में, ये चैन से सोती है
दुःखसुख की हर इक माला, कुदरत ही पिरोती है

એ પછી વધુ એક વાર આ અંતરાનું ફિલ્મમાં પુનરાવર્તન થાય છે.

यादों की शमा ये बने, भूले नजारों में कभी
आने वाले कल पे हँसे, खिलती बहारों में कभी
एक हाथ मे अंधियारा, एक हाथ में ज्योति है
दुःखसुख की हर इक माला, कुदरत ही पिरोती है

ફિલ્મના અંત ભાગમાં આ એક અંતરો સાંભળવા મળે છે.

खुद को छुपाने वालों का, पल-पल पीछा ये करे
सजा देती है ऐसी, तनमन छलनी करे,
फिर दिल का हर एक घाव, अश्कों से ये धोती है
हाथों की लकीरों में, ये जागती सोती है
दुःखसुख की हर इक माला, कुदरत ही पिरोती है
दुःखसुख की हर इक माला, कुदरत ही पिरोती है

આમ, જોઈ શકાય છે કે રફીસાહેબના સ્વરે ગવાયેલા અંતરા ફિલ્મમાં ચાર વખત છે ખરા, પણ એમાંથી એકનું પુનરાવર્તન થાય છે. એટલે કે તેમણે ગાયેલા કુલ અંતરા ત્રણ જ છે.

ચંદ્રશેખર ગાડગીલે ગાયેલા ચાર અંતરા આ મુજબ છે. એમાં પછીની પંક્તિઓમાં સહેજસાજ ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે.

दुःख-सुख की हर इक माला, कुदरत ही पिरोती है
हाथों की लकीरों में, ये जागती-सोती है
दुःख-सुख की हर इक माला, कुदरत ही पिरोती है

यादों का सफ़र ये करे, गुज़री बहारों में कभी
आने वाले कल पे हँसे, उड़ते नज़ारों में कभी
एक हाथ मे अंधियारा, एक हाथ में ज्योति है
दुःख-सुख की हर इक माला, कुदरत ही पिरोती है

सामना करे जो इसका, किसी में ये दम है कहाँ
इसका खिलोना बन के, हम सब जीते है यहाँ
जिस राह से हम गुज़रें, ये सामने होती है
दुःख-सुख की हर इक माला, कुदरत ही पिरोती है

आहों के जनाज़े दिल में, आँखों में चिताएँ गम की
नींदे बन गयी तिनका, चली वो हवाएँ गम की
इंसान के अंदर भी, आँधी कोई होती है
दुःख-सुख की हर इक माला, कुदरत ही पिरोती है

खुद को छुपाने वालों का, पल-पल पीछा ये करे
जहाँ भी हो मिटते निशां, वहीं जा के पाँव ये धरे
फिर दिल का हर एक घाव, अश्कों से ये धोती है
दुःख-सुख की हर इक माला, कुदरत ही पिरोती है

આ બન્ને ગાયકોએ અલગ અલગ ગાયેલું ગીત અહીં સાંભળી શકાશે.

આ લીન્ક પર મહમ્મદ રફીએ ગાયેલું ગીત ફિલ્મમાં મૂળ સ્થાનોએ વાગે છે એ સાંભળી શકાશે.

નીચેની લીન્‍ક પર ચંદ્રશેખર ગાડગીલે ગાયેલું ગીત સાંભળી શકાશે.

એટલી નોંધ જરૂરી કે આ જ નામની અન્ય એક ફિલ્મ ૧૯૯૮ માં પણ રજૂઆત પામી હતી.

(તસવીરો નેટના અને વિડીયો ક્લીપો યુ ટ્યૂબના સૌજન્યથી)

શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી)

ફિર દેખો યારોં

બીરેન કોઠારી

પ્રવાસ માનવજીવનનું મહત્ત્વનું અંગ છે, જે તેને રોજિંદી, એકધારી દિનચર્યાથી કામચલાઉ મુક્તિ આપે છે. આવું વરસોથી આપણે સાંભળતા, વાંચતા અને સમજતા આવ્યા છીએ. અલબત્ત, હવે પ્રવાસ એક વિશાળ ઉદ્યોગ બની ગયો છે. એ કંઈ આજકાલનું નથી, પણ પહેલાં એ મર્યાદિત સ્થળ કે પ્રદેશ પૂરતું મર્યાદિત હતું. હવે બદલાતા સમયમાં પ્રવાસીઓ સતત નવાં નવાં સ્થળોની શોધમાં રહે છે, બીજી તરફ શાસકોને પણ પ્રવાસ ઉદ્યોગમાં મોટો લાડવો દેખાઈ રહ્યો છે. જરા વિચારી જુઓ કે કોઈ સ્થળે ઢગલામોઢે પ્રવાસીઓ જતાઆવતા રહેતા હોય એ સ્થળની શી હાલત થાય? ગણતરીના દિવસ પૂરતા રહેવા-ફરવાનું હોય એટલે સ્વચ્છતાનો ગંભીર પ્રશ્ન કાયમી બને. જે તે સ્થળના પર્યાવરણ પર પણ વિપરીત અસર થતી રહે. સ્થાનિકોને રોજગારી મળે એ એકમાત્ર લાભની સામે નુકસાન અનેકગણું થતું રહે. એકવીસમી સદીના ત્રીજા દાયકામાં પર્યાવરણ અંગે અલગથી સમજાવવું પડે એવું નથી, કેમ કે, એક યા બીજા કારણોસર તેની વિપરીત અસરોનો પરચો આપણને મળતો રહે છે. આમ છતાં, પ્રવાસને વધુ ને વધુ ઉત્તેજન આપવાની, અને તેના થકી આવક વધારવાની નીતિઓ ઘડાતી રહે છે.

ઑક્ટોબર, ૨૦૨૪માં કર્ણાટક સરકારે નવી પ્રવાસન નીતિની ઘોષણા કરી, જેના વિવિધ આંકડા જોવા જેવા છે. ૨૦૨૪થી ૨૦૨૯ એમ પાંચ વર્ષ માટે અમલી બની રહેનારી આ નવી નીતિમાં દેશના પ્રવાસીઓની સંખ્યા વધારીને વાર્ષિક ૪૮ કરોડે અને વિદેશી પ્રવાસીઓની સંખ્યા વીસ લાખે પહોંચાડવાનું લક્ષ્ય છે. વર્તમાન આંકડો અનુક્રમે ૨૮ લાખ અને ચાર લાખ છે. આને કારણે પ્રત્યક્ષપણે ૪૭,૦૦૦ રોજગાર ઊભા થશે, જે ૭,૮૦૦ કરોડનું રોકાણ ખેંચી લાવશે. આંતરાષ્ટ્રીય સ્તરના પ્રવાસીઓને આકર્ષવા માટે જરૂરી માળખાકીય સુવિધાઓ ઊભી કરવા માટે કર્ણાટક સરકારે ૧,૩૪૯ કરોડ ફાળવ્યા છે.

આ રાજ્યમાં ૩૨૦ કિ.મી.નો સમુદ્રતટ, સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક વારસો અને વૈવિધ્યસભર ભૂપૃષ્ઠ છે, જે પ્રવાસીઓ માટે આકર્ષણ સમાન છે. નવી નીતિમાં સાહસ, સંસ્કૃતિ, વાનગી અને સ્વાસ્થ્ય જેવા વૈવિધ્યપૂર્ણ વિષય આધારિત સ્થળોને વિકસાવવામાં આવશે. ‘એક જિલ્લો એક સ્થાન’ અંતર્ગત રાજ્યના તમામ ૩૧ જિલ્લામાં ઓછામાં ઓછા 31 મુખ્ય સ્થળો વિકસાવવામાં આવશે, જેથી પ્રત્યેક જિલ્લાને આ નીતિનો લાભ મળી શકે.

આ ઉપરાંત જળ, સ્થળ અને હવા આધારિત કુલ પચાસ સાહસને લગતાં સ્થળો વિકસાવવાનું આયોજન છે. કૉફી બોર્ડ ઑફ ઈન્‍ડિયા ‘કૉફી ટુરિઝમ’ના મહત્ત્વના સ્થળ તરીકે કર્ણાટકને વિકસાવવા સજ્જ થઈ રહ્યું છે. ઓછામાં ઓછા પચાસેક આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસન મેળાઓમાં ભાગ લઈને રાજ્ય પોતાની ઉપસ્થિતિ થકી પોતાની ક્ષમતા અને આકર્ષણને વિશ્વ સમક્ષ રજૂ કરવા ધારે છે.

આ બધું કાગળ પર રૂડુંરૂપાળું જણાય છે, પણ વાસ્તવિકતા વિશે વિચાર કરવા જેવો છે. આ રાજ્યમાંથી પસાર થતો પશ્ચિમ ઘાટ અત્યંત સંવેદનશીલ પર્યાવરણ ધરાવે છે. અત્યારે પ્રવાસ સિવાયના અન્ય વિકાસપ્રકલ્પો થકી તેની પરનો ખતરો વધી રહ્યો છે.

એક સમયે પ્રવાસન સ્થળ તરીકેનો વિકાસ મહત્ત્વનું પરિબળ બની રહ્યું હતું, પણ પ્રવાસીઓનો બેકાબૂ ધસારો કેવળ પર્યાવરણને જ નહીં, બીજી અનેક બાબતોને નુકસાન કરે છે. સ્થાનિક સંસ્કૃતિ તેમાં અગ્ર ક્રમે મૂકી શકાય. કોઈ પણ નૈસર્ગિક સ્થળનું સૌંદર્ય પ્રવાસન સ્થળ તરીકેના તેના વિકાસ પછી સતત નષ્ટ થતું રહે છે એ અનેક સ્થળે પુરવાર થયેલી હકીકત છે. કર્ણાટકના કોડગૂ અને ચિક્કમગલૂરુ જેવા વિસ્તારો અત્યારે પ્રવાસીઓના જબ્બર ધસારાનો ભોગ બની રહ્યા છે.

પ્રવાસ નીતિમાં મોટે ભાગે આવક અને રોજગારને લગતા આંકડા જાહેર કરવામાં આવે છે, પણ જે તે સ્થળની જાળવણી માટે શું કરવામાં આવશે એ જણાવાતું નથી, કેમ કે, એનું ખાસ મહત્ત્વ કદાચ કોઈને મન હોતું નથી. મોટા ભાગના પ્રવાસીઓ ફરવા નીકળે ત્યારે પોતાની આદતો સાથે લઈને નીકળે છે. તેમને વિવિધ સુવિધાઓ જોઈએ છે, નાણાં ખર્ચવા તેઓ તૈયાર હોય તો ગમે એવી અસંબદ્ધ માગણીઓ પણ કરે છે, અને સ્થાનિકો આવક ગુમાવવાની બીકે કે આવક મેળવવાની લાલચે એ પૂરી કરે છે, જેની સીધી અસર એ સ્થળના પર્યાવરણ અને જૈવપ્રણાલિ પર પડે છે.

કર્ણાટકે આજ સુધી પ્રવાસના ઉત્તેજન માટે ઘણો પ્રચાર કર્યો છે, અને વિવિધ પ્રવાસી આકર્ષણો થકી પ્રવાસીઓને આકર્ષવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે. પણ એ હકીકત છે કે વિવિધ યોજનાઓના અમલીકરણ, ઉત્તરદાયિત્ત્વ, અને વિવિધ સમુદાયોની સામેલગીરી બાબતે તેની ક્ષતિઓ વિશે વ્યાપક અસંતોષ છે. પ્રવાસ ઉદ્યોગ સાથે સંકળાયેલા સહુના હિતનો વિચાર કરીને આયોજન થવું જરૂરી છે.

એમ થાય કે ન થાય, નવી નીતિ ઘોષિત થઈ ગઈ છે, અને એનો અમલ પણ કદાચ શરૂ થઈ જશે. શું કર્ણાટક કે શું ગુજરાત! પર્યાવરણની સ્થિતિ અને પ્રવાસ ઉદ્યોગનું ચિત્ર ખાસ જુદું નથી. આંકડાની માયાજાળ પુષ્કળ છે, પ્રસારમાધ્યમોમાં બધું રૂડુંરૂપાળું દેખાય છે, અને વાસ્તવિકતા કંઈક અલગ.

કોવિડ પછીના સમયગાળામાં જાણે કે લોકો પણ પુષ્કળ સ્થળો ખૂંદવા લાગ્યા છે. સેલ્ફીઓ અને રીલથી સામાજિક નેટવર્કિંગ માધ્યમો ધમધમે છે. સૌને એ જ દર્શાવવું છે કે પોતે અમુકતમુક સ્થળે જઈ આવ્યા. લોકોની આ માનસિકતાનો બરાબર લાભ લેવાય છે. આખી વાતમાં ક્યાંય પર્યાવરણ કે જૈવપ્રણાલિ પ્રત્યેની નિસ્બતનું નામોનિશાન નથી. છે તો બસ, મોટા મોટા આંકડા-પ્રવાસીઓના, આવકના, અને ન જાણે શેના શેના!

આ પ્રવાહ ઓસરે એવાં કોઈ લક્ષણ કળાતાં નથી. આથી તેનું જે પરિણામ આવે એ ભોગવવાની તૈયારી રાખીને, વિકાસ નામના જનાવરની દોટ જોઈને હરખાવા સિવાય બીજો કોઈ ઊપાય બચ્યો નથી.

‘ગુજરાતમિત્ર’માં લેખકની કૉલમ ‘ફિર દેખો યારોં’માં ૧૨-૧૨– ૨૦૨૪ના રોજ આ લેખ પ્રકાશિત થયો હતો.

શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી)

બીરેન કોઠારી

આ શ્રેણીમાં માત્ર ‘સાહિત્ય’ના વિષયને કેન્‍દ્રમાં રાખીને ચીતરેલાં કાર્ટૂન મૂકવામાં આવે છે, જે વાર્તા સામયિક ‘વારેવા’માં અગાઉ પ્રકાશિત થઈ ચૂક્યાં છે.

‘વારેવા’ના   બાવીસમા અંકમાં આ કાર્ટૂન પ્રકાશિત થયાં હતાં.

વાર્તાવ્યંગ્ય

(વાર્તામાં, વાર્તાલેખનમાં રસ ધરાવનાર સૌ કોઈને આ વિશિષ્ટ સામયિકમાં રસ પડશે. તેના વિશે વધુ વિગતો તેની સાઈટ https://vareva.co.in/ પર જોઈ શકાશે).

શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી)