૧૩૨ વર્ષ પછી કોલસાની ખાણમાં કામ કરતી આધુનિક ૨૫ વર્ષની યુવતી અંબાતી મોન્યુકાના અગ્નિપથની વાત.
અનુરાધા દેરાસરી.
‘તું રુકેગી નહીં કભી,
તું મુડેગી નહીં કભી,
તું ન ઝુકેગી કભી,
કર શપથ, કર શપથ,
અગ્નિપથ, અગ્નિપથ…’
૧૩૨ વર્ષ પછી કોલસાની ખાણમાં કામ કરતી આધુનિક ૨૫ વર્ષની યુવતીના અગ્નિપથની વાત. અંબાતીએ કોલસાની ખાણમાં ઈતિહાસમાં નવું પાનું ખુલ્લું મૂક્યું છે.
તેલંગણા રાજ્યની સિંગેરી કોલિયરીઝ કંપની લિમિટેડ કોલસાની ખાણમાં જવા એક ૨૫ વર્ષની આધુનિક યુવતી હેલમેટ સરખી કરી રહી છે. પછી હેલમેટ ઉપરનો લેમ્પ સરખો કરે છે, જે અંદર જઈ કોલસાની ખાણની સલામતી જુએ, ત્યારે ખાણના અંધારામાં પ્રકાશ ફેલાવી મદદ કરે છે. આ યુવતી અંદર જઈ રેસ્ક્યૂ (બચાવ) કરતી ટીમની મહિલા ઓફિસર છે.
જ્યાં એમ જડબેસલાક માન્યતા હતી કે, કોલસાની ખાણમાં ફક્ત પુરુષો જ કામ કરી શકે, તે પરંપરાગત બેડી તેલંગણાની માઇન એન્જિનિયર અંબાતી મોન્યુકાએ તોડી બતાવી છે અને અંડર ગ્રાઉન્ડ રેસ્ક્યૂ (બચાવ) ટીમમાં કામગીરી બજાવી રહી છે. જ્યારે કોઈ પણ ક્ષેત્રમાં, નવા પગરણ મંડાય છે ત્યારે ઈતિહાસના પાનાં ફેરવાય છે અને નવો ઈતિહાસ રચાય છે. આધુનિક અંબાતીએ પણ સિંગેરી કોલસાની ખાણના ઈતિહાસમાં નવું પાનું ખુલ્લું મૂક્યું છે.
તેલંગણાના મધ્યમ પરિવારની દીકરી અંબાતી મોન્યુકાનો ઉછેર સામાન્ય પરંતુ ભણવામાં ખૂબ હોંશિયાર. આથી ધોરણ બારમા પછી, સારું પરિણામ આવવાથી એન્જીનિયરિંગ લાઇન લેવાની ઈચ્છા ધરાવતી હતી. પરંતુ એન્જીનિયરિંગમાં અંબાતીને માઇન એન્જિનિયર થઈ, કોલસાની ખાણોમાં કામ કરવું હતું.
અંબાતીએ જ્યારે ઘરમાં વિચાર રજૂ કર્યો કે, તે માઇન એન્જિનિયર થઈ, કોલસાની ખાણોમાં કામ કરવા માંગે છે ત્યારે કુટુંબીજનો, સગાવહાલાં અને અન્ય લોકોએ રીતસર તેના વિચારોને તોડી પાડયા. તેમની દલીલો હતી, ‘કોઈ પણ યુવતી ગમે તેટલી આધુનિક હોય પરંતુ તે કોલસાની ખાણમાં માઇન એન્જિનિયર તરીકે કામ ના કરી શકે. કોલસાની ખાણમાં કામ કરવા માટે સખત શારીરિક ને માનસિક તાકાત જોઈએ અને હજુ સુધી કોઈ મહિલાએ આ રીતનું કામ કર્યું નથી.’
સમાજની આ નકારાત્મકતાની અંબાતી પર અસર થઈ. શરૂઆતમાં તેણે ઈલેક્ટ્રિકલ કે કોમ્પ્યુટર એન્જિનિયર બનવાનો વિચાર કર્યો. પરંતુ તેના દૃઢ મનોબળ, સાહસિક સ્વભાવ અને કંઈક નવું કરવાની વૃત્તિએ આ એન્જીનિયરિંગમાં નન્નો ભણ્યો અને માઇન એન્જિનિયરિંગમાં જ પ્રવેશ લીધો.
કાટગોદામ માઇન એન્જિનિયરિંગ કોલેજમાં પ્રવેશ લઈ ભવિષ્યમાં કોલસાની ખાણમાં કામ કરવાના તેના અગ્નિપથ પર ચાલવાની શરૂઆત કરી. તેણીના પિતા તેના પ્રેરણા સ્ત્રોત બન્યા. બધાની દલીલો નકારાત્મક રહી, જ્યારે અંબાતીના પિતાનું કહેવું હતું, ‘નાનપણથી ભણવામાં હોંશિયાર અને કંઈક નવું કરવાની સાહસિકવૃત્તિવાળી અંબાતી જરૂર માઇનિંગ એન્જિનિયર તરીકે આગવું કામ કરી બતાવશે.’
માઇન એન્જિનિયરિંગ કરી, અંબાતીએ હિન્દુસ્તાન ઝીંકમાં અનુભવ લીધો અને તેલંગણાની સિંગેરી કોલેરિયઝ કંપની લિમિટેડમાં નોકરી માટે એપ્લાય કર્યું. ખાણના રેસ્ક્યૂ ઓફિસર તરીકેના ઈન્ટરવ્યુમાં તેને પૂછવામાં આવ્યું કે, ‘અમારા ૧૩૨ વર્ષના ઈતિહાસમાં કોલસાની ખાણમાં કોઈ યુવતી/મહિલાએ કામ નથી કર્યું. મહિલાઓની શારીરિક અને માનસિક તાકાત ખાણમાં કામ કરવાની હોતી નથી તો તમે કેવી રીતે રેસ્ક્યૂ ઓફિસર તરીકે કામ કરશો ?’
જેના જવાબમાં અંબાતી મોન્યુકાએ જવાબ આપ્યો, ‘ક્યાં એવું લખ્યું છે કે, સ્ત્રીઓ ખાણમાં કામ ન કરી શકે ? મને જો તક મળશે તો હું બતાવી આપીશ કે સ્ત્રીઓ ફક્ત ગૃહકાર્ય માટે જ નથી સર્જાઈ, જો તેને તક આપવામાં આવે તો તે કોઈ પણ ક્ષેત્રમાં કોઈ પણ કાર્ય કરી શકે છે, પછી એ આભ હોય કે ધરતી.’
અંબાતીનો આટલા નિર્ભય અને મક્કમ નિર્ણય જવાબે અંબાતીને સિંગેરી કોલેરિયઝ કોલસાની ખાણમાં નોકરી મળી ગઈ.
આ પછી રેસ્ક્યૂ ટીમ માટેની નાગપુરમાં ૧૪ દિવસની ટ્રેનિંગ શરૂ થઈ. આ ટ્રેનિંગ જ ખૂબ કઠીન હતી. જેમાં સવારે વહેલા ઊઠવાનું, દોડવા જવાનું પછી સવારના નવથી રાતના આઠ સુધી જુદી જુદી કસરતો, મેડિટેશન કરવાનું. ત્યારબાદ દરરોજ કોલસાની ખાણનું ઈન્સ્પેકશન કેવી રીતે કરવાનું વગેરે ટ્રેનિંગ લેવી પડી.
આ બેચમાં એકલી યુવતી હોવા છતાં તે ટ્રેનિંગમાં ઘણી આગળ રહી. ત્યાંના મેનેજરનું કહેવું હતું કે, ‘ખૂબ બહાદુર છોકરી છે. કોલસાની ખાણની કામગીરીમાં તે જરાય ગભરાતી નથી. તે ઉત્તમ રેસ્ક્યૂ ઓફિસર બની રહેશે.’
અંબાતી મોન્યુકા અહીં જીભભન્માં એક વર્ષથી કામ કરે છે. તેની કામગીરીની શરૂઆત હેલમેટ અને લેમ્પ વ્યવસ્થિત પહેરી, પોતાની ટીમને લઈને સિંગેરી કોલસાની ખાણમાં તાપમાન, ગેસનું પ્રમાણ વગેરે ચેક કરવાનું હોય છે. કોઈવાર ખાણમાં પથ્થરોનું સ્લાઇડિંગ થાય અને મજૂરોને ઈજા થાય તો તરત અંદર દોડી જઈ, તેમની બચાવગીરીનું કામ તત્કાલ કરવાનું હોય છે. જો કોઈ મજૂરોને ઈજા થાય તો તેમની સારવારની તત્કાલ જવાબદારી અંબાતીની છે. ઉપરાંત કોલસા શોધવા ખાણમાં ડ્રિલિંગ થાય ત્યારે પણ તેણે અંદર ઉભા રહી, સાવચેતી રાખવાની હોય છે. ખાણમાં આગ લાગવાની શક્યતા ઘણી વધારે હોય છે આથી આગથી બચાવગીરીની જવાબદારી પણ રેસ્ક્યૂ ઓફિસરની હોય છે.
કોલસાની ખાણમાં ઠંડક જાળવવા માટે મિથેન ગેસનો ઉપયોગ કરાય છે. વેન્ટિલેશન માટે દીવાલોમાં વાતાયનની સગવડ હોય છે. આ ખૂબ નાજુક કામગીરી છે. મિથેન વાયુ લિકેજ ના થાય એ જોવાની જવાબદારી પણ રેસ્ક્યૂ ઓફિસર એટલે અંબાતી મોન્યુકાની છે.
આમ કોલસાની ખાણનું કામ,રેસ્ક્યૂ ઓફિસર માટે ખૂબ જવાબદારીભર્યું છે. અંબાતી મોન્યુકાના ઉપરી અધિકારીઓનું કહેવું છે કે, અંબાતી મોન્યુકા હજુ ઘણી ઉંમરમાં નાની અને તાજી જ નોકરીમાં જોડાઈ હોવા છતાં તેણે તેના રેસ્ક્યૂ કામમાં માસ્ટરી મેળવી લીધી છે.
આનંદની વાત એ છે કે સિંગેરી કોલોરાઇઝ લિમિટેડ કંપની બીજી ૧૨૦ યુવતીઓની બેચ તૈયાર કરી રહી છે, જે કોલસાની ખાણોમાં રેસ્ક્યૂ ઓફિસરની કામગીરી કરશે. અત્યારે તેને ટ્રેનિંગ અપાઈ રહી છે.
વેબ ગુર્જરી 