Home

ટાઈટલ સોન્‍ગ

(આ શ્રેણીમાં હિન્દી ફિલ્મોમાં આવતાં ટાઈટલ્સ દરમિયાન વાગતાં ગીતો વિશે વાત કરવાનો ઉપક્રમ છે.)

બીરેન કોઠારી

હિન્દી ફિલ્મક્ષેત્રે સંગીતકાર તરીકે એમનો પ્રવેશ પ્રમાણમાં ઘણો મોડો, પ્રદાન મર્યાદિત, એમણે સર્જેલાં ગીતોની સંખ્યા પ્રમાણમાં સાવ ઓછી, છતાં એ પૈકીનાં અમુક ગીતો એવાં કે એને યાદ કરવા જ પડે. સંગીતકાર કાનુ (કનુ) રોયની ગણીને આઠ ફિલ્મો રજૂઆત પામી.

અસલમાં તેઓ પાર્શ્વગાયક બનવા માટે મુમ્બઈ આવેલા. ‘ઈપ્ટા’માં જોડાયા અને સલિલ ચૌધરી તેમને કોરસમાં ગવડાવતા. સંગીતકાર બનવાની પ્રેરણા પણ સલિલદાએ જ આપી. અભિનેતા તરીકે તેમણે ઘણી ફિલ્મોમાં ભૂમિકા કરી. સ્વતંત્ર સંગીતકાર તરીકે તેમને તક મળી બાસુ ભટ્ટાચાર્ય દિગ્દર્શીત ‘ઉસકી કહાની’ ફિલ્મથી. તેમણે સંગીતબદ્ધ કરેલી ફિલ્મોમાં મોટા ભાગની બાસુદા દિગ્દર્શીત છે. જેમ કે, અનુભવ, આવિષ્કાર, તુમ્હારા કલ્લુ અને ગૃહપ્રવેશ. આ ઉપરાંત સઈ પરાંજપેની ‘સ્પર્શ’ અને એ પછી ‘મયૂરી’ તેમની છેલ્લી ફિલ્મ, જેનું દિગ્દર્શન બીરેન્દ્ર ભટ્ટાચાર્યે કરેલું. જોગિન્દર શૈલી દિગ્દર્શીત ‘શ્યામલા’ રજૂઆત પામી, જે ફરીથી ‘વો ફિર નહીં આઈ’ના નામે સેન્સર થઈ.

ગીતા દત્તે ગાયેલાં છેલ્લા તબક્કાનાં યાદગાર ગીતો ‘કોઈ ચૂપકે સે આકે’, ‘મેરી જાં’, અને ‘મેરા દિલ જો મેરા હોતા’ પણ કાનુ રોયે ‘અનુભવ’ માટે સંગીતબદ્ધ કરેલાં. કાનુ રોયનાં ગીતો સાંભળતાં એક પ્રકારની અજબ શાંતિનો અહેસાસ થાય, અને સાથોસાથે દર્દના આંતરપ્રવાહનો પણ! કદાચ એટલે જ એ ગીતો આટલા લાંબા સમય પછી એટલી જ અપીલ કરે છે.

આરોહી નિર્મિત, બાસુ ભટ્ટાચાર્ય દિગ્દર્શીત ‘ગૃહપ્રવેશ’ની રજૂઆત ૧૯૭૯માં થયેલી, અને એ પછી ૧૯૮૨માં પણ એ કોઈક કારણસર ફરી વાર સેન્સર થઈ. સંજીવકુમાર, શર્મિલા ટેગોર, સારિકા, માસ્ટર બીટ્ટુ જેવા મુખ્ય કલાકારોની સાથોસાથ તેમાં દિનેશ ઠાકુર અને ગુલઝારની પણ મહેમાન ભૂમિકા હતી. ફિલ્મનાં કુલ આઠ ગીતો હતાં, જે તમામ ગુલઝારે લખેલાં. સંવાદો પણ ગુલઝારના હતા, અને ફિલ્મનું સહલેખન બાસુ ભટ્ટાચાર્ય સાથે તેમણે જ કરેલું.

આ ફિલ્મનાં તમામ ગીતો કંઈક વિશિષ્ટ મૂડવાળાં છે, જેમાં મુખ્ય ધારાના કોઈ ગાયક કે ગાયિકા નથી. આઠમાંથી ચાર ગીતોમાં સ્વર ભૂપીન્દરનો છે, તો ગાયિકા તરીકે સુલક્ષણા પંડિત (બે ગીત) અને ચન્દ્રાણી મુખરજી (એક ગીત) છે.

‘બોલીયે સૂરીલી બોલિયાં‘ (ભૂપીન્દર અને સુલક્ષણા), ‘લોગોં કે ઘર મેં રહતા હૂં‘ (ભૂપીન્દર), ‘મચલકર જબ ભી આંખો સે‘ (ભૂપીન્દર), તેમજ ‘જિન્દગી ફૂલોં કી નહીં’ (ભૂપીન્દર) આ ચારે ગીતોમાં ભૂપીન્દરનો સ્વર છે. ‘પી કે યાદ આયે પિયા‘ પંકજ મિત્રાએ, તો ‘લોગોં કે ઘર મેં રહતા હૂં‘ યેસુદાસે ગાયેલું છે. ‘આપ અગર આપ ન હોતે‘નાં ગાયિકા સુલક્ષણા પંડિત અને ‘પહચાન તો થી પહચાના નહીં‘નાં ગાયિકા ચન્દ્રાણી મુખરજી છે. આ ગીત પૈકી ‘લોગોં કે ઘર મેં રહતા હૂં’ ગીતમાં ગુલઝાર એક પાત્ર તરીકે પડદે દેખા દે છે.

આ ફિલ્મના ટાઈટલ સોન્ગ તરીકે ભૂપીન્દરના સ્વરે ગવાયેલું ‘જિન્દગી ફૂલોં કી નહીં’ ગીત મૂકાયેલું છે. આ જ ગીતનું મુખડું ફિલ્મના અંત ભાગે પુનરાવર્તિત થાય છે.

ભૂપીન્દરના સ્વરમાં ગહન દર્દ અને ગાંભીર્ય સ્થાયીભાવ હોય એમ લાગે છે. આ ગીતના શબ્દો નીચે મુજબ છે:

ज़िंदगी फूलों की नहीं,
फूलों की तरह महकी रहे (3)
ज़िंदगी….

जब कोई कहीं गुल खिलता है,
आवाज़ नहीं आती लेकिन (2)
खुशबू की खबर आ जाती है,
खुशबू महकी रहे
ज़िंदगी फूलों की नहीं,
फूलों की तरह महकी रहे
ज़िंदगी …

जब राह कहीं कोई मुड़ती है,
मंंझिल का पता तो होता नहीं (2)
इक राह पे राह मिल जाती है,
राहें मुड़ती रहें
ज़िंदगी फूलों की नहीं,
फूलों की तरह महकी रहे (2)
ज़िंदगी …

આ આખું ગીત નીચેની લીન્‍ક પર સાંભળી શકાશે.

(તસવીરો નેટના અને વિડીયો ક્લીપો યુ ટ્યૂબના સૌજન્યથી)

શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી)

ફિર દેખો યારોં

બીરેન કોઠારી

વિકસીત, વિકાસશીલ અને અવિકસીત દેશોમાં મુખ્ય ફરક શો હોય છે? આમ તો, અનેક પ્રકારના ફરક ગણાવી શકાય, પણ સૌથી મુખ્ય બાબત એ કહી શકાય કે માનવજીવનનું મૂલ્ય વિકાસશીલ અને અવિકસીત દેશોમાં નહીંવત્ હોય છે. ભારતની ગણના વિકાસશીલ દેશમાં થાય છે, પણ આપણા દેશમાં ત્રણ-ચાર સદીઓનો સમયગાળો સમાંતરે ચાલી રહ્યો છે. માનવજીવનનું મૂલ્ય આપણા દેશમાં ઓછું અંકાતું હોવાની વાત કદાચ ઘણાને ગળે ન પણ ઊતરે, છતાં એ હકીકત હોવાના પુરાવા આપણને સમયાંતરે નિયમીતપણે મળતા રહે છે.

આવી એક બાબત છે એસ્બેસ્ટોસના બજારની. આપણો દેશ એસ્બેસ્ટોસનું સૌથી મોટું બજાર ગણાય છે, પણ ઉદ્યોગો અને સરકાર એસ્બેસ્ટોસસંબંધી રોગોથી તેની સાથે સંકળાયેલા કામદારો તેમજ તેમના પરિવારો પર તોળાતા જોખમને કાં અવગણે છે, કાં તેઓ એનાથી અજાણ છે.

ઈ.સ.૨૦૦૦થી અનેક દેશોએ સફેદ એસ્બેસ્ટોસ એટલે કે ક્રાઈસોટાઈલના ઊપયોગને પ્રતિબંધિત કરેલો છે. તેને કારણે એસ્બેસ્ટોસ ઉદ્યોગ સાવ સંકોચાઈ ગયો છે, પરિણામે પોતાનાં ઉત્પાદનો માટે તેમણે નવું બજાર શોધવાની ફરજ પડી છે અને ખાસ કરીને એશિયામાં તેઓ પગપેસારો કરી રહ્યા છે. એક સમાચાર મુજબ ભારતમાં ઈ.સ. ૨૦૦૦માં સફેદ એસ્બેસ્ટોસની આયાત ૯૯,૦૦૦ ટન હતી, જે વધીને 2023માં ૪,૮૫,૧૮૨ટને પહોંચી છે.

જોવાની વાત એ છે કે વિશ્વ સ્વાસ્થ્ય સંગઠન, આંતરરાષ્ટ્રીય શ્રમ સંગઠન તેમજ ૬૫કરતાં વધુ દેશોની વિજ્ઞાનલક્ષી સંસ્થાઓએ સફેદ એસ્બેસ્ટોસને પ્રતિબંધિત કરેલો છે, અને બિનઉદ્યોગી ભંડોળના ઊપયોગથી થયેલા અસંખ્ય વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસોમાં જણાવાયું છે કે સફેદ એસ્બેસ્ટોસ ઘાતક છે. વિજ્ઞાનીઓ એ બાબતે સંમત છે કે સફેદ એસ્બેસ્ટોસ સહિતનાં એસ્બેસ્ટોસનાં તમામ સ્વરૂપોમાં બ્રાઉન અને ભૂરો એસ્બેસ્ટોસ સૌથી ઝેરી હોય છે. તેનાથી એસ્બેસ્ટોસિસ, ફેફસાંનું કેન્‍સર અને મેસોથેલિઓમા જેવા જીવલેણ રોગો થાય છે. એક અંદાજ મુજબ, એસ્બેસ્ટોસને કારણે વર્ષ ૨૦૨૩માં એક લાખ કરતાં વધુ લોકોનાં મોત નીપજ્યાં હતાં.

હાનિકારક રસાયણોની આંતરરાષ્ટ્રીય યાદીનું નિયમન કરતી સંયુક્ત રાષ્ટ્રોની સમજૂતિમાં અલબત્ત, સફેદ એસ્બેસ્ટોસનો સમાવેશ નથી. ભારત ઉપરાંત રશિયા અને કઝાખસ્તાન જેવા દેશો હજી સફેદ એસ્બેસ્ટોસની આયાત કરે છે, યા તેનું ખનન કરે છે. અને આ દેશો સફેદ એસ્બેસ્ટોસને જોખમી ગણવાની વિરુદ્ધમાં પોતાનો મત આપે છે. આ ઉદ્યોગ સાથે સંકળાયેલાઓની દલીલ છે કે અન્ય એસ્બેસ્ટોસ થકી જે જોખમ છે એ તેના તાંતણાઓ થકી છે. તેઓ જણાવે છે કે સફેદ એસ્બેસ્ટોસ સલામત છે. તેઓ આ બાબતને એક સાઝીશ તરીકે જુએ છે. ‘ઈન્‍ડિયન ફાઈબર સિમેન્‍ટ પ્રોડક્ટ્સ મેન્‍યુફેક્ચરર્સ એસોસિયેશન’ (એફ.સી.પી.એમ.એ.) દ્વારા ૨૦૧૯માં જણાવાયેલું કે ક્રાઈસોટાઈલનાં પતરાં બાબતે ફેલાવાતી બાબતો પાયા વિનાની અને આ ઉત્પાદનને લોકોથી દૂર રાખવાની ચાલ છે. ભારતમાં એસ્બેસ્ટોસનો મુખ્ય ઉપયોગ પતરાં તરીકે થાય છે, જે તેની ઓછી કિંમત અને ટકાઉપણાને કારણે મુખ્યત્વે ઓછી આવક ધરાવતા લોકો દ્વારા ઊપયોગમાં લેવાય છે. ‘એફ.સી.પી.એમ.એ.’ દ્વારા વધુમાં જણાવાયું કે ક્રાઈસોટાઈલની સ્વાસ્થ્ય પર કશી વિપરીત અસર થતી નથી. ક્રાઈસોટાઈલની ફેક્ટરીમાં દાયકાઓ લગી કામ કરનારાઓ પર તેની કશી વિપરીત અસર જણાઈ નથી.

એક તરફ ઉત્પાદકોના સંગઠન દ્વારા આ દાવો કરવામાં આવે છે, તો બીજી તરફ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે એસ્બેસ્ટોસસંબંધી રોગો અંગે વિવિધ સંશોધન કરનાર, હજી એસ્બેસ્ટોસનો ઊપયોગ કરનાર દેશોમાં તાલિમી કાર્યક્રમો યોજનાર, ઓસ્ટ્રેલિયાસ્થિત સંસ્થા ‘એસ્બેસ્ટોસ એન્‍ડ ડસ્ટ ડિસીઝીસ રિસર્ચ ઈન્‍સ્ટિટ્યૂટ’ના શેન મેકાર્ડલના જણાવ્યા અનુસાર, ‘હજી પણ ક્રાઈસોટાઈલ એસ્બેસ્ટોસની આયાત અને તેમાંથી વિવિધ ઉત્પાદન કરનાર દેશો પાસે એસ્બેસ્ટોસસંબંધી રોગોના યોગ્ય નિદાન અંગેની જાણકારી, નિપુણતા કે સંસાધનો નથી. ડૉક્ટરો અને વિશેષજ્ઞોને એસ્બેસ્ટોસ અને તેના સંસર્ગમાં આવતા લોકો પર થતી અસર બાબતે સાવ ઓછી કે નહીંવત્ જાણકારી હોય છે. અમુક કિસ્સામાં ડૉક્ટરોને એની જાણકારી હોય તો પણ તેમની પાસે તેના નિદાન માટેનાં ઉપકરણો અને સંસાધનો હોતાં નથી. એસ્બેસ્ટોસથી થતા રોગોના નિદાન માટે તેમણે ઘણી મુશ્કેલી વેઠવી પડે છે.

આપણા દેશમાં સરકાર પાસે એસ્બેસ્ટોસના રોગોનો ભોગ બનેલાઓના કોઈ અધિકૃત આંકડા નથી, કે નથી આ રોગો અંગેની કશી જાગૃતિ માટેના પ્રયાસ. સફેદ હોય કે અન્ય પ્રકારનો એસ્બેસ્ટોસ, તેનાં જોખમો જગજાહેર છે, અને પુરવાર થઈ ચૂક્યાં છે, છતાં તે અંગે જાગૃતિ કેળવવાની દિશામાં ખાસ પ્રયત્નો થયા નથી.

કહી શકાય કે એસ્બેસ્ટોસના ઉપયોગ પર આજે ને આજે પ્રતિબંધ લાદવામાં આવે તો પણ આવનારા દાયકાઓ સુધી એસ્બેસ્ટોસને લગતી બિમારીઓ અને તેનાથી થતાં મૃત્યુનું પ્રમાણ ચાલુ રહેશે, કેમ કે, સમગ્ર પર્યાવરણમાં એસ્બેસ્ટોસયુક્ત સામગ્રી અને તેના સંસર્ગમાં અવાય ત્યાં સુધીની તેની સુષુપ્તતાનો સમયગાળો ઘણો છે. રોગકર્તા સામગ્રીના મૂળ એવા ક્રાઈસોટાઈલ એસ્બેસ્ટોસની નાબૂદી વિના એસ્બેસ્ટોસસંબંધી રોગોની નાબૂદી સંભવ નથી.

વિકાસશીલ દેશોને કોઈ પણ ભોગે વિકસીત દેશોની હરોળમાં બેસવું હોય છે, જેના માટે તેઓ પર્યાવરણથી લઈને માનવજીવન સુધીનું બધું હોડમાં મૂકવા તૈયાર હોય છે. વિવિધ વિકાસયોજનાઓ, તેને લઈને નીકળતું પર્યાવરણનું નિકંદન તેમજ તેનાં વિપરીત પરિણામો નજર સામે જોવા મળી રહ્યાં છે, પણ એસ્બેસ્ટોસની અસરો એ રીતે જોવા નથી મળતી. એ શાંત રહીને, લાંબે ગાળે મોત નિપજાવે છે. તેનો ભોગ સામાન્ય નાગરિકોએ જ બનવું પડે છે. એસ્બેસ્ટોસના ઊપયોગને પ્રતિબંધિત કરવાની કોઈ હિલચાલ કળાતી નથી. આ દર્શાવે છે કે માનવજીવનનું મૂલ્ય આપણે મન કેટલું છે!

‘ગુજરાતમિત્ર’માં લેખકની કૉલમ ‘ફિર દેખો યારોં’માં ૬-૨– ૨૦૨૫ના રોજ આ લેખ પ્રકાશિત થયો હતો.

શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી)