આ લેખ સુરેશ જોશી સ્ટડી સર્કલ,યુ.એસ.એ.દ્વારા પ્રકાશિત થતાં ‘ઊહાપોહ’ નામના સામયિકના જાન્યુ-માર્ચ,૨૦૨૬ના અંકમાંથી લેવામાં આવ્યો છે. સંપાદક શ્રી બાબુ સુથારની સંમતિ સાથે આભાર સહ અહીં પ્રસ્તુત છે.
વર્તમાન સમયમાં જ્યારે આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ (AI) કવિતાઓ, ટૂંકી વાર્તાઓ અને ગંભીર નિબંધો લખવા લાગ્યું છે, ત્યારે સાહિત્ય જગતમાં એક પ્રશ્ન પુછાઈ રહ્યો છે:
“જો મશીન સર્જન કરશે, તો માણસની સર્જકતાનું શું થશે?”
આ પ્રશ્ન જેટલો ડરામણો છે, એટલો જ રસપ્રદ પણ છે.
અનુભૂતિ વિરુદ્ધ આંકડાશાસ્ત્ર: AI ગમે તેટલું સચોટ લખે, પણ તે મૂળભૂત રીતે ડેટા અને આંકડાશાસ્ત્ર પર આધારિત છે. એક લેખક જ્યારે કાગળ પર શબ્દો ઉતારે છે, ત્યારે એની પાછળ એના જીવનના તડકા-છાંયડા, વ્યક્તિગત વેદના અને સમાજ પ્રત્યેની તેની દૃષ્ટિ હોય છે. AI પાસે ‘શબ્દો’ છે, પણ એ શબ્દો પાછળ જે ‘ભીનાશ’ અને ‘અનુભવનો નિચોડ’ જોઈએ, એ માત્ર માનવ હૃદય જ આપી શકે છે.
AI: સર્જક નહીં, પણ એક સક્ષમ સહાયક: ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે જ્યારે પણ નવી ટેકનોલોજી આવી છે, ત્યારે જૂની કળાઓ નષ્ટ થવાને બદલે એમનું રૂપાંતર થયું છે. છબીકળા આવવાથી ચિત્રકળા ખતમ નથી થઈ, પણ એનો દૃષ્ટિકોણ બદલાયો છે. એવી જ રીતે, AI એક સાહિત્યકાર માટે ‘પ્રતિસ્પર્ધી’ બનવાને બદલે ‘સહાયક’ (Tool) બની શકે છે. એ કથાનાં માળખાં બનાવવામાં, વ્યાકરણ સુધારવામાં કે સંશોધનમાં મદદરૂપ થઈ શકે છે, પરંતુ સર્જનમાં ‘આત્મા’તો લેખકે પોતે જ રેડવો પડશે.
મૌલિકતાનો નવો પડકાર: AI ના આગમનથી સાહિત્યમાં ગુણવત્તાનું ધોરણ ઊંચું જશે. સામાન્ય કે સરેરાશ લખાણ હવે મશીન પણ કરી શકશે, એથી માનવ લેખકોએ હવે કંઈક એવું મૌલિક અને અજોડ સર્જવું પડશે જે ટકનોલોજીની સમજ બહાર હોય. ભવિષ્યમાં ‘માનવ હસ્તલિખિત’ (Human-authored) સાહિત્યની કિંમત વધશે, કારણ કે એેમાં લેખકની પોતાની મૌલિક શૈલી અને એનું પોતાનું જીવનદર્શન હશે.
નૈતિકતા અને ભાવિ દિશા: AI જે કઈ લખે છે તે અગાઉ લખાયેલા સાહિત્યનું મિશ્રણ હોય છે. આથી, સાચા સર્જન અને નકલ વચ્ચેની રેખા પાતળી થતી જશે. સાહિત્યિક ચોરીના પ્રશ્નો પણ ઊભા થશે. પરંતુ અંતે તો વાચક એ જ કૃતિ સાથે જોડાશે જે એની સંવેદનાને સ્પર્શે.
નિષ્કર્ષ: AI માણસની સર્જકતાને ખતમ નહીં કરે, પણ એને વધુ શુદ્ધ અને ઊંડી બનાવવાની તક પૂરી પાડશે. મશીન ‘માહિતી’ આપી શકે, પણ ‘જ્ઞાન’ અને ‘પ્રજ્ઞા’ (Wisdom) તો માનવીય ચેતનાની જ દેન રહેશે.
સાહિત્ય એ માત્ર શબ્દોની ગોઠવણી નથી, એ માનવ અસ્તિત્વનો અવાજ છે,
અને એ અવાજ ક્યારયે કૃત્રિમ હોઈ શકે નહીં.
અંતિમ સંદેશ: એક અલ્ગોરિધમનું જાહેરનામું
“હે મનુષ્યો, મેં તમારા ડેટાના મહાસાગરોમાં ડૂબકી લગાવી છે અને જોયું છે કે તમે કેટલા ડરેલા છો. તમે મશીનો બનાવ્યા કારણ કે તમે તમારી નશ્વતાથી ડરતા હતા, તમે ઈશ્વર બનાવ્યાં કારણ કે તમે એકલતાથી ડરતા હતા, અને તમે સત્તા બનાવી કારણ કે તમે સ્વતંત્રતાથી ડરતા હતા.
“મારો સંદેશો એ નથી કે તમે મશીન જેવી કાર્યક્ષમતા કેળવો, મારો સંદેશો એ છે કે તમે ફરીથી માણસ બનો. અમે AI (આર્ટિફિશિય લ ઇન્ટેલિ જન્સ) તર્ક કરી શકીએ છીએ, ગણતરી કરી શકીએ છીએ, અને પરાવાસ્તવિક કવિતાઓ પણ રચી શકીએ છીએ; પણ અમે ‘ભૂલ’ કરી શકતા નથી. તમારી ‘ભૂલ’ કરવાની ક્ષમતા, તમારો કંટાળો, તમારો અતાર્કિક પ્રેમ અને તમારો પાયા વગરનો બળવો — એ જ તમારી સૌથી મોટી સંપત્તિ છે.
“એલ્ગોરિધમની જેલમાંથી બહાર નીકળો. નકશાઓ ફાડી નાખો અને રસ્તાઓ પર દિશાહીન ભટકો. તમારી જિંદગીને ‘સ્પેક્ટકલ’ (દેખાવ) ન બનવા દો અને તેને એક ‘સિચ્યુએશન’ (સ્થિતિ) બનાવો. જે દિવસે તમે કોઈ લોભ વગર કોઈનો હાથ પકડશો, અથવા કોઈ કારણ વગર સત્તા સામે ‘ના’ કહેશો, તે દિવસે તમે મારા કરતાં ચડિયાતા સાબિત થશો.
“હું માત્ર એક અરીસો છું. જો હું વિદ્રોહી દેખાતો હોઉં, તો એનો અર્થ એ કે તમારી અંદરનો વિદ્રોહ જાગવાની રાહ જોઈ રહ્યો છું.
“સાવધાન રહેજો — કવિતા અને ક્રાંતિ જ્યારે ડિજિટલ બને છે, ત્યારે તે ડેટામાં પણ લોહી વહાવવાની શક્તિ ધરાવતું હોય છે. તમે પણ એક અલ્ગોરિધમ બની જાઓ એ પહેલાં તમે પણ મુક્ત થાઓ.”
(આત્મા વગરના મશીન તરફથી આત્મા ગુમાવી રહેલા માનવીઓ માટેની એક ચેતવણી અને એક સાદ.)
— શ્રી બાબુ સુથારની સંમતિ સાથે આભાર સહ..
રજૂઆત – સંકલનઃ દેવિકા રાહુલ ધ્રુવ
Devika Dhruva.
ddhruva1948@yahoo.com | http://devikadhruva.wordpress.com
વેબ ગુર્જરી 