નરેશ પ્ર. માંકડ

બહુ ઓછા કવિઓ એવા હશે જે સલમાન અખ્તર જેવો ઓળખપત્ર ધરાવતા હશે. એમની એક વજનદાર ઓળખ તો સાઈકોએનાલિસ્ટ તરીકેની છે.  તેઓ ફિલાડેલ્ફિયા (અમેરિકા)ની જેફરસન મેડિકલ કોલેજમાં સાઈકિયાટ્રીના પ્રોફેસર છે જેણે સાઈકીઆટ્રી અને સાઈકોએનાલિસિસના ૭૦ થી વધારે પુસ્તકો લખ્યાં છે.  ૧૯૬૮માં અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટીમાંથી એમબીબીએસ કર્યા પછી ચંડીગઢથી સાઈકિયાટ્રીની ડિગ્રી લીધી અને ૧૯૭૩માં અમેરિકા ગયાં જ્યાં સાઈકોએનાલીસિસ કર્યું.  આ ઓળખ પછી વધુ આશ્ચર્યકારક લાગે એવી વાત એ છે કે તેઓ અંગ્રેજીના અને વિશેષ તો ઉર્દૂ ના સુસ્થાપિત કવિ છે.

એ ક્ષેત્રમાં હજી વિશિષ્ટ પરિચય: એમના દાદા મુઝતર ખૈરાબાદી ઉર્દૂના શાયર, મામા મજાઝ લખનવી ઉર્દુ શાયરીનું માનવંતું નામ ( યાદ કરો, અય ગમ – એ – દિલ કયા કરું , તલત મહેમૂદનું યાદગાર ગીત), પિતા જાં નિસાર અખ્તર – ઉર્દૂના ખ્યાતનામ શાયર, અને આજના સમયમાં તરત સંધાન થઈ શકે એવું નામ – એમના મોટા ભાઈ જાવેદ અખ્તર. અલબત્ત, સલમાન કદાચ જાવેદ દ્વારા ઓળખાવાનું ઓછું પસંદ કરે. એમના અને જાવેદના પિતા સાથેના સંબંધો પણ તંગ હતા. સલમાનનો પરિવાર પ્રતિભાશાળી પણ બધા વિચિત્ર સ્વભાવ ધરાવનારા, સલમાનની જ કબૂલાત મુજબ. એમના માસી, એટલે મજાઝ ની બહેન, હમીદા સલીમે પણ ઘણાં પુસ્તકો લખ્યાં છે, એમાં કેઇન્સના માઇક્રોઇકોનોમિક્સ ના જર્મન પુસ્તકનો ઉર્દૂ અનુવાદ પણ છે.

સલમાને સાઈકોથેરેપી અને સાઈકોએનાલિસિસ તેમ જ કવિતાના ૧૧૫ જેટલાં પુસ્તકો લખ્યાં અને એડિટ કર્યા છે.  એમની સાથે બેસીને વાતો કરો તો એ મનોવિજ્ઞાન અને ઉર્દુ શેર શાયરીનો ઉત્સવ બની જાય.  વાત કરતાં કરતાં પણ વચ્ચે પોતાના અને અન્ય પ્રસિદ્ધ શાયરોના શેર આવ્યા કરે. એમ કરતાં બીજાની શાયરીની પેરોડી પણ કરે, જેમ કે નિદા ફાઝલીનો શેર છે:

अपना गम लेके कहीं और न जाया जाए
घर में बिखरी हुई चीज़ों को सजाया जाए

સલમાન આ શેરની આવી હાલત કરી નાંખે છે:

अपना ग़म ले के कहीं ओर न जाया जाए
घर में जो रहते हैं उनको ही सताया जाए।

આગળ મૂળ શેર:

जिन चिरागों को हवाओं का कोई खौफ नहीं
उन चिरागों को हवाओं से बचाया जाए।

સલમાનની કરામત:

जिन चिरागों को हवाओं का कोई खौफ नहीं
उन चिरागों को तो पानी से बुझाया जाए।

સલમાનની રમૂજ અને મસ્તી કરવાની આદત વારંવાર પ્રગટ થયા કરે છે.  આવી જ વૃત્તિ એમના પિતાની વાત કરતી વખતે પણ દેખાય છે:

એક પત્રકારે જાં નિસાર અખ્તરને પૂછ્યું, મુશાયરામાં પહેલો કયો શેર કહેવો એ તમે કેવી રીતે નક્કી કરો છો?

              સિગરેટ ફૂંકવાના અભિનય સાથે સલમાન જાં નિસાર વતી જવાબ રજૂ કરે છે:

એ કોઈ મુશ્કેલ કામ નથી.  અહીં જોયું, ત્યાં જોયું, મહેફિલમાં સૌથી સુંદર સ્ત્રી હોય એને ધ્યાનથી જુઓ તો ખબર પડી જાય કે કયો શેર સંભળાવવાનો છે.

પત્રકાર પણ કંઈ કમ ન હતો, એ આગળ વધ્યો, “આખા સમૂહમાં કોઈ સુંદર સ્ત્રી ન હોય તો? “

ફરી સિગરેટનો કશ લેવાનો અભિનય, પછી જવાબ:

” તો પછી જે સહુથી ઓછી બદસૂરત સ્ત્રી હોય તેને જુઓ. “

આમ કહીને સલમાન મજાકિયા અંદાજમાં કાનની બૂટ પકડીને કહે છે, તૌબા, તૌબા, બહુત બુરા હૈ.

+                          +

મજાઝ એક વાર અમારે ઘરે આવ્યા.  પિતા જાં નિસાર અને એમને પીવાનું શરૂ કર્યું અને પીતા રહ્યા. માતા ઊઠીને જતાં રહ્યાં. બીજા દિવસે પણ એ જ ક્રમ શરુ થતો હતો પણ માએ એ લોકોને દારૂની મનાઈ કરી દીધી. તો હવે કરવું શું? માતાએ બૈતબાજી કરવાનું સૂચવ્યું જેમાં અંતાક્ષરીની જેમ એક એક વિષય લઈને શેર બોલવાનું શરુ થાય. આ તો બંને અસામાન્ય માણસો હતા. એ લોકોએ નક્કી કર્યું કે દરેક શેરમાં “આંખ” શબ્દ આવવો જોઈએ.  રાતના પોણા ત્રણ વાગ્યા સુધી આ ચાલતું રહ્યું, પછી મજાઝ પાછા પાડવા લાગ્યા પણ જાં નિસાર અખ્તર અવિરત ચાલુ રહ્યા

     એમના દાદા મુઝતર ખૈરાબાદી વિશે સૌથી જાણવા જેવી વાત. ન કિસી કી આંખ કા નૂર હું એ બહાદૂરશાહ ઝફરની કૃતિ છે એવી વ્યાપક માન્યતા ગલત છે. એ રચના મુઝતર ખૈરાબાદીની છે. વધુ જાણવા જેવી વાત એ છે કે ૧૮૫૭ના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં ભાગ લેવા બદલ એમને કાળા પાણીની સજા થઈ હતી.

મજાકિયા સલમાન કહે છે કે મને ઘણા લોકો ડૉકટર માનતા નથી.  એમની માસી હમીદા સલીમે એમને કહ્યું હતું,  બેટા, ઠીક છે, તારું નામ છે, પુસ્તકો લખ્યાં છે, પણ તું સર્જન થયો હોત તો સારું. હું બીજાને કહી શકત કે  મારા ભાણેજે કોઈની કિડની કાઢી, કોઈનું લિવર કાઢ્યું!  એમની માતાને પણ એવું લાગતું કે ભણવાનું બધું નકામું ગયું.

કોરોનામાં માસ્ક બાંધવા પડતા એના અંગે તેઓ કહે છે કે માસ્ક તો બેંક લૂંટતી વખતે બાંધતા, અને પછી ઉમેરે છે, It is revenge of the hijab.

ભાઈ જાવેદ સાથેના સંબંધ પણ અસામાન્ય રીતના છે, વર્ષોથી તેઓએ વાત નથી કરી. બંને ભાઈઓ વચ્ચેના ફરક વિશે સલમાન કહે છે, he is a very good poet of a different kind, I am not a bad poet of a different kind.  અમારો દેખાવ એક સરખો નથી પણ બોલવાની રીતમાં ઘણી સમાનતા છે. ન્યૂ યોર્કમાં એક રેસ્ટોરાંમાં મેનેજરે એમને કહ્યું હતું કે ભારતમાં એક વ્યક્તિ છે જાવેદ અખ્તર નામની, એમની બોલચાલ બિલકુલ તમારા જેવી છે.  સલમાન કહે છે, હું મૂળભૂત રીતે, આંતરિક રીતે ડોકટર છું, એ આંતરિક રીતે વકીલ છે, ડીબેટર છે, એમનો મિજાજ નેતા, વક્તા અને ચર્ચાકારનો છે.  મેડિસિન માતૃત્વપ્રધાન, સ્ત્રીત્વ વાળો વ્યવસાય છે, સર્જરી પુરુષપ્રધાન છે, એ સુથાર અને હજામ માંથી આવે છે, મેડિસિન નર્સિંગ પરંપરામાંથી આવે છે.  ડોક્ટર આપણને પૂછે છે, શું થાય છે, ક્યાં દુખે છે, ક્યારે થાય છે. સર્જન તો બેડ પર સુવડાવી ને શસ્ત્રક્રિયા કરી નાખે છે. એ બાપ છે, બીજા મા છે. “હું ફેમીનાઈન છું, જાવેદ મસ્ક્યુલાઈન છે.”

જાવેદ સલમાનથી અઢાર માસ મોટા છે.  સલમાન એમને જાવેદ કહીને જ બોલાવે છે. તમે એમને આ રીતે બોલાવો તો ઘરમાં કોઈ ધમકાવતું નહોતું? એ પ્રશ્નના જવાબમાં સૂચક રીતે સલમાન કહે છે, ” ધમકાવવાવાળું કોઈ હોત તો અમે બન્ને આવા ન હોત.” વર્ષોથી તેઓ વચ્ચે કોઈ વાતચીત થઈ નથી પણ બંને એક બીજાની પ્રશંસા કરી લે છે. બંનેની રમૂજની સમજ અફલાતૂન છે, કદાચ સલમાનમાં વધુ છે. જાવેદનું ક્ષેત્ર જુદું છે, એ વક્તા અને વિચારકનો ભાગ ભજવે છે, એમાં ગંભીરતા વધુ જણાય છે.

સલમાન યોગ્ય રીતે જાવેદ માટે પ્રશંસાના શબ્દો કહે છે કે જાવેદ બહુ બુદ્ધિમાન, વિદ્વાન, શાર્પ, વિટ્ટિ છે. બંને વચ્ચે આ કદરની ભાવના છે તો પણ સંબંધ તંગ કેમ છે એ અંગે તેઓ કહે છે કે આ બધી બાબતો બહુ સંકુલ હોય છે, સરા જાહેર એની ચર્ચા કરી શકાય એવી નથી હોતી. પોતાનો શેર કહે છે, જાણે આ જ મુદ્દા પર હોય એમ:

देखें वो सवाल का देता है क्या जवाब
सुनते हैं आदमी बड़ा जादू बयान है

*जादू बयान = મોહક, જાદુઈ વકતવ્યવાળું.

અહીં એ ઉલ્લેખ કરવો જોઈએ કે બચપણમાં ઘરના લોકો જાવેદને જાદૂ નામથી બોલાવતાં.

જાવેદની શાયરી ટાંકે છે:

तुम बैठे हो लेकिन जाते देख रहा हूँ
मैं तन्हाई के दिन आते देख रहा हूँ

સલમાન પોતાનો શેર જાણે કેમ જાવેદના સંબંધમાં કહેતા હોય એમ કહે છે:

गो देखते हैं मुझ से बहुत मुख्तलिफ हैं वो
अंदर से उसका हाल भी मेरे समान है

अक्सर वो कहते हैं वो मेरे हैं
अक्सर क्यों कहते हैं, हैरत होती  है

પિતાની અસર, એમની બંડખોરી ની અસર કેવી અને કેટલી પડી એ પ્રશ્નના ઉત્તરમાં એમની રમૂજી રીતથી કહે છે કે એમની વધારે અસર તો અમિતાભ બચ્ચન પર પડી. જાવેદના શરૂઆતના એન્ગ્રી યંગ મેન ના ચરિત્રમાં એ દેખાય છે.

વાત કરતાં કરતાં જ તેઓ શાયરીમાં સરી પડે છે:

मुश्किल से जो लब तक आई है एक कहानी वो भी है
और जो अब तक नहीं कही है एक कहानी वो भी है।

एक फसाना मुझ को सुनाया उम्र के चलते पहियेने
बचपन से जो रुकी हुई है एक कहानी वो भी है।

અંગ્રેજીમાં પણ એમણે કવિતા કરી છે એનો એક નમૂનો:

I love trees that are neither young nor old
Trees seen in dreams
Trees that left cleverness and fall asleep easily
Trees which bear fruit which is liked by women
Trees that want to be near a river
I like all such trees and I love ice cream.

એમનું પ્લેન એથેન્સમાં લેન્ડિંગ કરી રહ્યું હતુ ત્યારે આ કવિતા એમના દિમાગમાં ચમકી.  તેઓ કહે છે, I love ice cream એ epileptic fit જેવું છે, એ નિયંત્રણ બહારનું છે અને એ જ સર્જનાત્મકતાની ક્ષણ છે, એ abandon ની ક્ષણ છે.  લોકો એનાથી ડરે છે, ડરવું જોઈએ કેમ કે એ સાઈકોટિક છે.  It is taking you to the psychotic and crazy part of your mind.  મને પોતાને આ કવિતા સમજતાં મહિનાઓ લાગ્યા હતા.

કવિતામાં વૃક્ષ પુરુષ છે, આઇસક્રીમ સ્ત્રી છે.  પુરુષ fertile અને generative છે.  Neither young nor old માં પણ એવું જ છે.  લોકોના મનમાં માતા પિતાની એવી જ છબી હોય છે, એ છબી adolescence ના સમયની હોય છે જ્યારે માતા પિતાની ઉંમર સામાન્યતઃ ૫૦ વર્ષની હોય છે.

તેઓ આગળ વાત કરતાં આઇરિશ નોબેલ વિજેતા કવિ સીમસ હીની ને ટાંકે છે: In poetry, the movement should be from delight to wisdom and not from wisdom to delight.

લોકો પૂછે છે, તમે ક્યારેક ઉર્દૂમાં લખો છો, ક્યારેક અંગ્રેજીમાં, એવું કેમ?  સલમાન જવાબમાં કહે છેઃ પણ કવિતાનું તો એપિલેપ્સી જેવું છે, આઉટ ઓફ કંટ્રોલ.

0                          0                          0

મનોવિશ્લેષક સલમાન સપનાં વિશે વિગતે વાત કરે છે.  સપના સંદેશા છે, માણસ જેની સાથે મથામણ કરે છે એવી કોઈક સમસ્યાના કોઈ પ્રકારના ઉકેલ છે.

પોતાની કવિતામાંથી કહે છે:

झूटी उम्मीद की उँगली को पकड़ना छोड़ो
दर्द से बात करो दर्द से लड़ना छोड़ो

અને હવે ગાલિબ:

आते हैं ग़ैब से ये *मज़ामीं ख़याल में
‘ग़ालिब’ *सरीर-ए-ख़ामा *नवा-ए-सरोश है

*मज़ामीं= વિષયો, લેખો, નિબંધો

* सरीर-ए-ख़ामा = કલમથી લખતાં થતો અવાજ.

*नवा-ए-सरोश = દેવદૂતોનો અવાજ

समझ सके तो समझ ज़िंदगी की उलझनको
सवाल उतने नहीं है जवाब जितने हैं।

સલમાન કહે છે કે કોવિડ પહેલાં હું દર વર્ષે હિન્દુસ્તાનમાં આવતો અને દિલ્હી તેમ જ બીજાં કોઈ એક શહેરની મુલાકાત લેતો. એ સમયે યુવાનોને મળવાનું થતું ત્યારે સમજાયું કે તેઓની બધામાં હિન્દી, ઉર્દૂ અંગ્રેજી બધાનુ મિશ્રણ થઈ જાય છે. તો આ ભાષામાં શાયરી કરવી જોઈએ.  એમણે થોડી એવી ગઝલો લખી, એમાંથી થોડું અહીં જોઈએ

मैडनेस के करीब होते हैं दिल के रिश्ते अजीब होते हैं
हाल ए दिल दिल में छुपाए रखूं मूड को ज़ोवियल बनाए रखूं

हाल अपनी मुश्किलों का नया एक इंवॉल्व हो
ये क्या कि रोज़ ड्रिंक्स में ही ग़म डिसॉल्व हो
डिस्टन्स उन को और हमें क्लोज़नेस पसंद
अब देखिए ये मसला किस तरह सॉल्व हो

સલમાન હસતા રમતા મજાક કરતા શાયર છે.  તેઓ ફિલ્મી વિલન પ્રાણને યાદ કરતાં ફિલ્મ ખાનદાન નો એક ડાયલોગ બોલે છે.  લલિતા પવાર પ્રાણ ને કહે છે, શંકર તુ ક્યું ચૂપ હૈ, કુછ બોલ.  પ્રાણના અવાજની નકલ કરીને સલમાન તેનો ડાયલોગ બોલે છે, ” ચાચી, મૈં જો કુછ બોલૂંગા તો કડવા હિ બોલૂંગા”.

વિદેશમાં વસતા હિન્દુસ્તાની બાળકો પોતાની ભાષા નથી બોલતાં એ બાબતે એમની આગવી અદાથી કહે છે કે અમારાં બે બાળકો છે, તેઓ હિન્દુસ્તાની જબાન ત્યારે જ સમજે છે જ્યારે વાત પૈસાની હોય, કે ખાવાની હોય અથવા જ્યારે અમે ઈચ્છતાં હોઇએ કે બાળકો અમારી વાત ન સમજે !.

એમની શેરની સરવાણી વહેતી રહે છે.

जो बात छुपाई है सब से वो उन से छुपानी मुश्किल है
बाहर की कहानी आसाँ है अन्दर की कहानी मुश्किल है

उनसे मिलने जाते हैं मिलते ही बहुत पछताते हैं
हर बात पे ऐसा लगता है ये बात छुपानी मुश्किल है

आया न वतन क्यों हम को रास किस जुर्म पे पाया ये बनवास
किस मोड पे सीता छूट गई ये रामकहानी मुश्किल है

उम्र की बूढ़ी पड़ोसन चाल कैसी चल गई
वक्त के थैले में भर कर दे गई मजबूरियां

जीना अज़ाब क्यूँ है ये क्या हो गया मुझे
किस शख़्स की लगी है भला बद-दुआ मुझे

*अज़ाब= પાપને કારણે મળતું દુઃખ

मुझे ख़बर न थी इस घर में कितने कमरे हैं
मैं कैसे ले के वहाँ सारी दास्ताँ जाता

इक वही शख़्स मुझ को याद रहा
जिस को समझा था भूल जाऊँगा

कैसे हो क्या है हाल मत पूछो
मुझ से मुश्किल सवाल मत पूछो

झाँकते रात के गरेबाँ से
हम ने सौ आफ़्ताब देखे हैं

जिस से सारे चराग़ जलते थे
वो चराग़ आज कुछ बुझा सा था

* * *

એમની એક ગઝલ:

जागते में भी ख़्वाब देखे हैं
दिल ने क्या क्या अज़ाब देखे हैं

आज का दिन भी वो नहीं जिस के
हर घड़ी हम ने ख़्वाब देखे हैं

दूसरे की किताब को न पढ़ें
ऐसे अहल-ए-किताब देखे हैं

क्या बताएँ तुम्हें कि दुनिया में
लोग कितने ख़राब देखे हैं

झाँकते रात के गरेबाँ से
हम ने सौ आफ़्ताब देखे हैं

हम समुंदर पे दौड़ सकते हैं
हम ने इतने सराब देखे हैं

* * *

દુનિયામાં કાયમ કંઈ નથી, બધું આવે ને જાય છે. નિદા ફાઝલિનો શેર છે:

ग़म हो कि ख़ुशी दोनों कुछ दूर के साथी हैं
फिर रस्ता ही रस्ता है हँसना है न रोना है

અલબત્ત જાં નિસાર અખ્તર એથી ઊલટું કહે છે:

बहार आए चली जाए फिर चली आए
मगर ये दर्द का मौसम नहीं बदलनेका

સલમાન અખ્તરનાં વ્યક્તિત્વ અને શાયરીની વિવિધ વાતો ખૂટે એવી નથી. હજુ થોડું વિશેષ હવે ૩૦-૧૧-૨૦૨૪ના રોજ

શ્રી નરેશ માંકડનો સંપર્ક nareshmankad@gmail.com વિજાણુ ટપાલ સરનામે થઈ શકે છે.