એક કલાકાર: ગાયકો એકથી વધુ [૩]

નિરંજન મહેતા

આ શ્રેણીમાં આ લેખમાં શોમેન રાજકપૂર વિષે રજૂઆત કરૂં છું. ન કેવળ એક અદાકાર પણ નિર્માતા નિર્દેશક તરીકે પણ તેમણે આગવી પ્રતિભા દાખવી છે.

કારકીર્દીની શરૂઆતથી જ મુકેશનો સ્વર તેમને બંધબેસતો હતો એટલે મોટાભાગના રાજકપૂરના ગીતો મુકેશે ગાયા છે પણ કોઈ કોઈ ફિલ્મમાં કોઈ ગીતમાં અન્યનો સ્વર પણ જોવા મળે છે

૧૯૪૮ની ફિલ્મ ‘આગ’માં એક સિવાય બધા ગીતો મુકેશે ગાયા છે. તેમાંથી એક નમૂનારૂપે રજુ કરૂં છું.

ज़िंदा हूँ इस तरह कि ग़म-ए-ज़िन्दगी नहीं
जलता हुआ दिया हूँ मगर रोशनी नहीं

ગીતકાર બેહ્ઝાદ લખનવી સંગીતકાર રામ ગાંગુલી

અન્ય ગીત છે

कहीं का दीपक कही की बाती
आज बने हैं जीवन साथी
देख हंसा है चाँद मुसाफिर
देख चाँद की और
देख चाँद की और मुसाफिर

આ ગીત શૈલેશના સ્વરમાં છે અને સાથ આપ્યો છે મીના કપૂરે. ગીતકાર બેહ્ઝાદ લખનવી સંગીતકાર રામ ગાંગુલી

https://youtu.be/DTF_Yn9o3xE

૧૯૪૯ની ફિલ્મ ‘બરસાત’માં પણ બે ગાયકો છે. મુકેશ અને રફીસાહેબ. રફીસાહેબે ગાયેલું ગીત છે

मैं ज़िंदगी में हरदम रोता ही रहा हूँ
रोता ही रहा हूँ, तड़पता ही रहा हूँ

અન્ય ગીતો મુકેશે ગાયા છે જેમાનું એક છે જેમાં લતાજીનો પણ સાથ છે.

छोड़ गए बालम, मुझे हाय अकेला छोड़ गए
तोड़ गए बालम, मेरा प्यार भरा दिल तोड़ गए

બંને ગીતના ગીતકાર હસરત જયપુરી અને સંગીત આપ્યું છે શંકર જયકિસને.

૧૯૫૧ની ફિલ્મ ‘આવારા’માં પણ એક સિવાય બાકીના ગીતો મુકેશે ગાયા છે

दम भर जो उधर मुँह फेरे
दम भर जो उधर मुँह फेरे,
ओ चन्दामै उनसे प्यार कर लूंगी,
बातें हज़ार कर लूँगी

ગીતકાર છે શૈલેન્દ્ર અને સંગીત આપ્યું છે શંકર જયકિસને. મુકેશને સાથ આપ્યો છે લતાજીએ.

અન્ય ગીત છે જે લતાજી સાથે મન્નાડેએ ગાયું છે.

तेरे बिना आग ये चांदनी
तू आजा तू आजा
तेरे बिना आग ये चांदनी
तू आजा तू आजा
तेरे बिना बेसुरी बासुरी

ગીતકાર હસરત જયપુરી અને સંગીત આપ્યું છે શંકર જયકિસને

 ૧૯૫૫ની ફિલ્મ ‘શ્રી ૪૨૦’માં પણ મુકેશે જ ગીતો ગયા છે પણ એક ગીત ગાયું છે મન્નાડેએ.

दिल का हाल सुने दिलवाला
सीधी सी बात न मिर्च मसाला
कहके रहेगा कहनेवाला
दिल का हाल सुने दिलवाला

અન્ય ગીતો જે મુકેશે ગયા છે તેમાનું એક અત્યંત પ્રચલિત ગીત

मेरा जूता है जापानी, ये पतलून इंगलिस्तानी
सर पे लाल टोपी रूसी, फिर भी दिल है हिंदुस्तानी

બંને ગીતોના ગીતકાર શૈલેન્દ્ર અને સંગીત આપ્યું છે શંકર જયકિસને

૧૯૫૭ની ફિલ્મ ‘શારદા’ના ગીતોમાં પણ બે ગાયકોએ રાજકપૂરને કંઠ આપ્યો છે.

પ્રથમ ગીત છે જે મુકેશના સ્વરમાં છે

जप जप जप जप जप रे
जप जप जप जप मेरे मनवा
जप रे प्रीत की माला होय जप रे प्रीत की माला
जप जप जप जप रे

બીજું ગીત છે જે મન્નાડેના સ્વરમાં છે.

दुनियाने मुझे छोड दिया, खुब किया खुब किया

બંને ગીતના રચયિતા છે રાજીન્દર કૃષ્ણ અને સંગીત આપ્યું છે સી. રામચંદ્રએ.

૧૯૫૮ની ફિલ્મ ‘પરવરીશ’માં પણ મન્નાડે અને મુકેશના સ્વરનો ઉપયોગ થયો છે.

પહેલું ગીત જેના ગાયક છે મન્નાડે અને સાથે છે લતાજી

मस्ती भरा है समा,
हम तुम है दोनो यहाँ
आँखों में आ जा,
दिल में समा जा,
झूमें ज़मीं आसमाँ

https://youtu.be/fbXiAJT4Bzs

બીજું દર્દભર્યું ગીત મુકેશના સ્વરમાં છે.

आँसू भरी हैं ये जीवन की राहें
कोई उनसे कह दे हमें भूल जाएं

https://youtu.be/EUVsSz_D5xY?si=5e6AA_VIQfKTYNIQ

બંને ગીતના ગીતકાર છે હસરત જયપુરી અને સંગીતકાર છે દત્તારામ

૧૯૫૯ની ફિલ્મ ‘અનાડી’માં પણ મુકેશ-મન્નાડેની જોડી નજર આવે છે.

પહેલું ગીત કોરસ ગીત છે જે મન્નાડેના સ્વરમાં છે અને લતાજીનો સાથ મળ્યો છે.

नाइनटीन फिफ्टी सिक्स
नाइनटीन फिफ्टी सेवेन
नाइनटीन फिफ्टी एइट

दुनिया का ढांचा बदला
किस्मत का साचा बदला

બીજું ગીત મુકેશના સ્વરમાં એક ઝીંદાદીલ વ્યક્તિના રૂપમાં

किसी की मुस्कुराहटों पे हो निसार
किसीका दर्द मिल सके तो ले उधार
किसीके वास्ते हो तेरे दिल में प्यार
जीना इसी का नाम है

બંને ગીતોના રચયિતા શૈલેન્દ્ર અને સંગીતકાર શંકર જયકિસન.

૧૯૬૦ની ફિલ્મ ‘છલિયા’માં બધા ગીતો સિવાય એક મુકેશના સ્વરમાં છે તેમાનું એક

मेरे टूटे हुए दिल से कोई तो आज ये पूछे
के तेरा हाल क्या है के तेरा हाल क्या है

તો અન્ય ગીત રફીસાહેબે ગાયેલું છે

दुनियावालो सुन लो एक अबला की दुःख कहानी सुन लो
हार जित तो खूब हुई अब मेरी जबानी

બંને ગીતના ગીતકાર છે કમર જલાલાબાદી અને સંગીતકાર છે કલ્યાણજી આણંદજી.

૧૯૬૦ની અન્ય ફિલ્મ ‘શ્રીમાન સત્યવાદી’માં પણ મુકેશ-મન્નાડે દ્વારા રાજકપૂરના ગીતો મળે છે.

પહેલું ગીત મન્નાડેના સ્વરમાં, સાથે ગાયિકા છે સુમન કલ્યાણપુર

भीगी हवाओं में तेरी अदाओं में
कैसी बहार है कैसा खुमार है

ગીતકાર છે ગુલઝાર દીનવી

બીજું ગીત છે જે મુકેશે ગાયું છે

हाल-ए-दिल हमारा जाने न बेवफ़ा ये ज़माना ज़माना
सुनो दुनिया वालों आएगा लौट के दिन सुहाना सुहाना

ગીતકાર છે હસરત જયપુરી

બંને ગીતના સંગીતકાર દત્તારામ

૧૯૬૩ની ફિલ્મ ‘દિલ હી તો હૈ’માં પણ આ જ બે ગાયકોએ ગાયેલા ગીત છે.

પહેલા જોઈએ મન્નાડેએ ગાયેલું ગીત જે તેની ફિલસુફીને કારણે આજે પણ પ્રચલિત છે.

लागा चुनरी में दाग छुपाऊँ कैसे
लागा चुनरी में दाग
चुनरी में दाग छुपाऊँ कैसे घर जाऊँ कैसे
लागा चुनरी में दाग

બીજું ગીત મુકેશના સ્વરમાં

तुम अगर मुझको न चाहो तो कोई बात नहीं
तुम किसी और को चाहोगी तो मुश्किल होगी

બંને ગીતના ગીતકાર સાહિર લુધિયાનવી અને સંગીત આપ્યું છે રોશને.

૧૯૬૩ની બીજી એક ફિલ્મ ‘એક દિલ સૌ અફસાને’માં રાજ કપૂર માટે સંગીતકાર શંકર જય્કિશને મુખ્ય સ્વર તો મુકેશનો જ નક્કી કર્યો હતો.

कुछ शेर सुनाता हुं मैं जो तुझसे मुखावीब है

ગીતકાર હસરત  જયપુરી છે.

तुम ही तुम हो मेरे जीवनमें

કહેવાય છે કે આ શૈલેન્દ્ર રચિત આ ગીતનાં રેકોર્ડીંગ સમયે મુકેશ વિદેશની સફર પર હતા, તેથી કામચલાઉ ધોરણે રાજ કપૂર માટે મોહમ્મદ રફીના સ્વરનો ઉપયોગ કરી ગીત રેકોર્ડ કરી લેવાયું. મુકેશે આ ગીત સાંભળીને કહ્યું કે હવે આ ગીત મારા સ્વરમાં ન જામે.

૧૯૭૦ની ફિલ્મ ‘મેરા નામ જોકર’માં તો બે નહિ ત્રણ ગાયકોએ રાજકપૂર માટે ગાયું છે.

પહેલા જોઈએ મુકેશના સ્વરમાં આ તરોતાજા ગીત

जाने कहाँ गए वो दिन, कहते थे तेरी राह में
नज़रों को हम बिछाएंगे
चाहे कहीं भी तुम रहो, चाहेंगे तुमको उम्र भर
तुमको ना भूल पाएंगे

આ ગીતના ગીતકાર છે શૈલેન્દ્ર

https://youtu.be/57m07tl6aLs

બીજાના ગીતના ગાયક છે મન્નાડે

ए भाई ज़रा देखके चलो आगे ही नहीं पीछे भी
दायें ही नहीं बायें भी ऊपर ही नहीं नीचे भी

આ ગીતના ગીતકાર છે નીરજ

https://youtu.be/cEbcWvgUvLY?list=RDcEbcWvgUvLY

તો ત્રીજું ગીત રફીસાહેબનાં દર્દભર્યા સ્વરમાં, કોઈ નાટકના ભાગ રૂપે આ ગીત દેખાય છે.

सदके हीर हम तुजपे
तुज से लुट क्र तेरे द्वार आयै

આ ગીતના રચયિતા છે પ્રેમ ધવન

https://youtu.be/r804WmRRg9I

ત્રણેય ગીતના સંગીતકાર છે શંકર જયકિસન

બને તેટલી કાળજી લઇ ગીતો મુક્યા છે પણ કોઈ ફિલ્મના ગીત ચુકાઈ ગયા હોય તો ક્ષમસ્વ.

---

Niranjan Mehta