સ્મૃતિસંપદા – સ્મરણગંગા : ડો. કમલેશ લુલ્લા – વિજ્ઞાન અને કલાની યાત્રા [૨]

વિદેશ આગમન પછી

એમએસ. યુનિવર્સિટીમાં પીએચડી પૂર્ણ કર્યા પછી તરત જ, ટૂંકી અભ્યાસી મુલાકાત માટે યુએસએ જવા માટે ફેલોશિપ મળવા માંડી. તે સમયે ઘણી યુનિવર્સિટીઓની મુલાકાત લીધી,અવનવા અનુભવો મળ્યા અને  છેવટે મિડવેસ્ટર્ન યુનિવર્સિટીમાં ફેકલ્ટી પદની ઓફર મળી; તે પદ સ્વીકાર્યું. ૧૯૭૮ની સાલમાં સૌ પ્રથમ ‘ઈકોલોજી’ વિષયમાં સંશોધનના વધુ કામ અંગેની પ્રવૃત્તિ શરૂ કરી. વેસ્ટ વર્જિનીઆ યુનિ.માં માત્ર ૬ જ મહિના જેવા ટૂંકા ગાળામાં એ કામ પૂરું કર્યા પછી તરત જ Indiana State Universityમાં મુલાકાતી પ્રોફેસર તરીકે ‘જૉબ ઑફર’ મળી. તે સમયે સંશોધન પ્રવૃત્તિઓ દરમિયાન, પ્રોફેસર પોલ મૌસેલને મળવાનું બન્યું. તેઓ અવકાશ ‘રિમોટ સેન્સિંગ ટેક્નોલોજી’માં સંશોધન કરી રહ્યા હતા. પ્રોફેસર મૌસેલે અવકાશ વિજ્ઞાનમાં મારા રસ અને રુચિને  ઓળખ્યાં, પોષ્યાં, મૂલવ્યાં અને બીજી પીએચડી. ડીગ્રી માટે માર્ગદર્શક બનવાની ઓફર કરી.

આમ, પેલું અતિશય મનવાંછિત કામ શરૂ થયું અને તે Space Research Work. જાણે અંદરના સ્વપ્નાની પાંખો સળવળી ઊઠી. એ વિષયમાં પીએચડી. કરવાની ઇચ્છા જાગૃત થઈ. તેથી સ્પેસ રિમોટ સેન્સિંગમાં બીજી પીએચડી ડિગ્રી પૂર્ણ કરી અને યુનિવર્સિટીમાં ભણાવવાનું ચાલુ રાખ્યું.

બીજી તરફ હજી દેશમાં એમએસ. યુનિવર્સિટીની જૉબ તો ચાલુ હતી. તેથી an international research center તરફથી મળેલ ‘ઓફર’ના કામ માટે રજા મૂકીને, માત્ર ટૂંકા ગાળા માટે જ અમેરિકા આવ્યો હોઈ, ભારત પાછા જઈ, યુનિ.ની ચાલુ જૉબમાં રાજીનામુ આપ્યું, પરિવારને પ્રેમથી મળ્યો. મળેલી સુંદર તકની વાત કરી. સૌના આનંદ અને સંમતિ સાથે એ જ વર્ષના ડિસેમ્બર મહિનામાં અમેરિકા પાછા ફર્યો..

પોતે જ્યાં જન્મ્યા હોઈએ, આર્થિક સંકડામણો વચ્ચે ઉછર્યા હોઈએ તે કુટુંબને, જ્યાં શિક્ષણ લીધું તે શહેરને અને પોતાની માતૃભૂમિને છોડવાનું જરાયે સહેલું ન હતું. પણ સૌથી વધુ કપરું બન્યું માતાને છોડવાનું. વડોદરામાં પીએચડી.ના અભ્યાસકાળ દરમ્યાન, જ્યારે સવારે કૉલેજ, બપોરે નોકરી અને સાંજે સંશોધનના કામ પછી મોડી રાત્રે લેબોરેટરીમાંથી ઘેર આવતો; ત્યારે માતા ગરમ ગરમ જમવાનું પીરસતાં. ઘડિયાળ સામે જોયા વગર, ગમે તેટલા વાગ્યા હોય પણ લાગણીસભર ચહેરે જમાડતાં. માતાના એ પ્રેમથી અળગા થવાની વેળા અસહ્ય હતી, ઘણી જ કપરી હતી પરંતુ જીવનની એક નવી દિશા કંડારવાના સ્વપ્નને ફળીભૂત કરવા માટે તે બધું જ છોડીને, મન મજબૂત રાખી અમેરિકા આવ્યો.

૧૯૮૩માં સંશોધન કાર્ય પૂરું કરી, પીએચડીની બીજી પદવી પ્રાપ્ત કરી. ત્યારબાદ ૧૯૮૩થી ૧૯૮૮ સુધી Indianaની સ્ટેઈટ યુનિવર્સિટીમાં પ્રોફેસર તરીકે સેવાઓ આપી. ૧૯૮૩નું વર્ષ મારા માટે સોનેરી અને નસીબવંતુ બની ગયું. કારણ કે, એ જ વર્ષમાં મુલાકાત થઈ; તે જ કોલેજના પ્રોફેસર મીસ મેરીએન મર્સીડીઆ સાથે; જ્યાંથી જિંદગીનું એક નવું  ઉજ્જવળ પાનું ઉઘડયું.

મેં અનુભવ્યું કે, મીસ મેરી તેજસ્વી વ્યક્તિ છે, સ્વભાવે શાંત અને સૌમ્ય છે, વિવેકી છે અને સાવ જ સાદગીમાં માને છે. મેકઅપ વગેરે જરાયે કરતાં નથી. વળી તે ભારતીય સંસ્કૃતિને માનથી જુએ છે. તે સમયે ત્યાં જે કોઈ થોડા ઘણા બેંગોલી, ગુજરાતી અને અન્ય ભારતીય મિત્રો હતા તેમની સલાહ હતી કે, “વિદેશી છોકરી સાથે લગ્ન ન કરવા. એ લોકો આપણા જેવાં ન હોય. ફટાક દઈને છૂટાં થઈ જાય”. વડોદરામાં રહેતા સગાંસંબંધીઓની પણ એજ સલાહ હતી. પણ પરિવારમાં ભાઈઓનો કે માતાનો વિરોધ ન હતો. ઊલટાંનું માતાએ તો કહ્યું હતું કે “બેટા, રૂપાળીને પરણજે. તને સુખી કરે તેવું તને ચોક્કસ લાગે, તો તારો નિર્ણય મને ગમશે જ.” આમ, સામાજિક અને કૌટુંબિક વિચારધારાઓ વિરોધાભાસથી વહેતી જણાઈ! છેવટે મેં મારા આત્માના અવાજ મુજબ મીસ મેરી સાથે ૧૯૮૩માં લગ્ન કર્યા અને ત્યારથી તેણી બન્યાં ડો. મિસીસ મેરીએન લુલ્લા. તેમને ભારત લઈ જઈ કુટુંબીજનો સાથે મુલાકાત કરાવી. સંપૂર્ણ ભારતીય પોશાક ( પંજાબી સલવાર-કમીઝ, ગુજરાતી સાડી વગેરે) પહેરી મિસીસ મેરી આનંદપૂર્વક સૌને મળ્યાં, અને આજની તારીખ સુધી અમારું દાંપત્યજીવન સુખપૂર્વક ચાલી રહ્યું છે. હા, પેલા સલાહ દેતા મિત્રોની ભારતીય પત્નીઓ તેમને છોડીને ચાલી ગઈ છે તેવું એક-બે કેસમાં બન્યું છે!!!

અમારા બંને સંતાનો પોતપોતાના ક્ષેત્રેમાં સ્થાયી થયાં છે. દિકરો ડોક્ટર છે અને હાલ ઍરિઝોનામાં V.A. (Veterns Administration) હોસ્પીટલમાં સેવાકાર્યમાં પ્રવૃત્ત છે અને દીકરી Criminal Justice of Lawમાં Ph.D માટે સંશોધનની પ્રવૃત્તિમાં કાર્યરત છે.

આ જીવનગાથાનું આગળનું મુખ્ય પ્રકરણ હવે શરૂ થાય છે હ્યુસ્ટનના નાસા સેન્ટરમાં પ્રવેશથી. તે પહેલાં એક નાનકડા સંઘર્ષની વાત.

૧૯૭૯-૧૯૮૧ના સમયમાં જ્યારે હું ઇંડિયાના સ્ટેટ યુનિવર્સિટીમાં પ્રોફેસર હતો તે અરસામાં  Iran hostage crisis ચાલી રહી હતી. તે સમયે ૫૦૦ થી વધુ ઈરાનીઓએ યુએસ ઍમ્બૅસી પર હુમલો કર્યો અને ૬૬ અમેરિકન ઍમ્બૅસીના કર્મચારીઓને પકડી લીધા. આ કટોકટી, રાષ્ટ્રપ્રમુખ જીમી કાર્ટર હેઠળ શરૂ થઈ હતી અને ૪૪૪ દિવસ સુધી ચાલી હતી. આ પરિસ્થિતિને કારણે સ્થાનિક અમેરિકન પ્રજામાં ‘ઈમિગ્રન્ટ’ વિરોધી લાગણીઓ પેદા થઈ હતી. ઇન્ડિયાના સ્ટેટ યુનિવર્સિટી એક નાના રૂઢિચુસ્ત શહેરમાં છે. એટલે ત્યાંના સ્થાનિક અમેરિકનો પૂર્વના દેશોના વસાહતીઓથી ખૂબ નારાજ હતા.

આ ઘટના જાન્યુઆરી ૧૯૮૦માં બની હતી. યુનિવર્સિટીના કેમ્પસમાં એક દિવસ બપોરના સમયે હું એક બિલ્ડીંગથી બીજા બિલ્ડીંગમાં જવા માટે ચાલતો હતો., રોડ ક્રોસ કરી રહ્યો હતો ત્યારે અચાનક એક વાન મારી નજીક આવીને ઊભી રહી. તેમાં ઓછામાં ઓછા ૫-૬ ગોરા અમેરિકન યુવકો હતા. તેઓએ તેમની બારીઓ નીચે ફેરવી અને ખૂબ જ જોરજોરથી ગમે તેમ બોલવા લાગ્યા. કેટલાક અપમાનજનક શબ્દો અને પછી “ઈરાનીઓ અને સાઉદીઓ ઘરે જાઓ” બૂમો પાડવા માંડ્યા! આ યુવાન અમેરિકનોને ઈરાનીઓ અને ભારતીયો વચ્ચેનો ફરક પરખાતો જ ન હતો. તેથી જાણી શક્યા નહિ કે આ વ્યક્તિ ઈરાની નથી, પણ ભારતીય છે. મને ડર લાગ્યો કે તેઓ શારીરિક હુમલો કરશે અથવા બીજી કોઈ હાનિ પહોંચાડશે. મને ક્યારેય આટલો ડર લાગ્યો નથી પણ હું વાનમાં આ માણસો તરફ ન જોવાનો પ્રયત્ન કરતો ચાલતો રહ્યો. “ઈરાનીઓ અને સાઉદીઓ ઘરે જાઓ” એવી બૂમો પાડ્યા પછી થોડી મિનિટો સુધી વાન આગળ વધી. હું જાણું છું કે અમેરિકનો ઈરાની કટોકટીથી ખૂબ જ નારાજ હતા, પરંતુ મને ખ્યાલ ન હતો કે ઘણા અમેરિકનો ભારતીય, ઈરાની અથવા સાઉદી ઈમિગ્રન્ટ્સ વચ્ચેનો તફાવત જાણી શક્તા ન હતા.

પછી જ્યારે આ હકીકતની વાત યુનિવર્સિટીના કેટલાક મિત્રો અને સહકાર્યકરોને સંભળાવી ત્યારે તે સૌને ખૂબ દુઃખ લાગ્યું કે, તેમના શહેરમાં આવું બન્યું. તેઓએ સંપૂર્ણપણે,આત્મીય ભાવે સહાનુભૂતિ દર્શાવી અને મદદની ઓફર પણ કરી. મને, ત્યારે સમજાયું કે એકંદરે અમેરિકનો સારા અને મૈત્રીપૂર્ણ લોકો છે. ભલે એક અમેરિકન કે જેણે મારું અપમાન કર્યું હશે, ત્યાં દસ અમેરિકનો હતા જેમણે મને ટેકો આપ્યો અને મને મદદ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો.

ક્રમશઃ