વરસાદ અને ચોમાસાં વિશે વૈજ્ઞાનિક માહિતી

વરસાદની માપણી

પરેશ ૨. વૈદ્ય

“ગઈ રાત્રે બહુ ભારે વરસાદ થયો. મને લાગે છે કે ચારેક સેન્ટીમીટર થયો હશે.” આવી વાતચીત આપણે સાંભળી છે. ભારે વરસાદમાં પાણી પણ ઘણું પડયું હોય તે ય સમજાય છે. પરંતુ ‘અમુક હજાર લિટર પાણી પડયું’ એમ કહેવાને બદલે પાણી માટે સેન્ટીમીટરનો એકમ ક્યાંથી આવ્યો ? એ પાણીની ઊંડાઈનું માપ છે. માનો કે કોઈ અગાસીમાંથી બહાર પડતા બધા ‘ખાળ’ (‘આઉટલેટ’ નળા) બંધ કરી દેવાય તો ચાર સે.મી. વરસાદ પછી અગાસીમાં જે પાણી ભરાય તેની ઊંડાઈ ચાર સે.મી. હશે. પાણીનો જથ્થો (લિટરમાં) તો કેટલા વિસ્તારમાં આટલો વરસાદ પડયો તે પરથી કાઢી શકાય. પરંતુ દરેક સ્થળે સરખો વરસાદ પડે નહીં. એટલે એ માત્રા ચોકસાઈથી નીકળે નહીં. આથી હવામાનશાસ્ત્રીઓ એ વરસાદ માપવા માટે ઊંચાઈનો એકમ સ્વીકાર્યો. પહેલાં તે ઈંચમાં મપાતો, પરંતુ મેટ્રિક પદ્ધતિ અપનાવ્યા બાદ ભારતમાં વરસાદ સે.મી.માં મપાય છે. હવામાનખાતું મિલીમીટરમાં આંકડા આપે છે.

રેઈનગૅજ :

વરસાદ માપવા માટે આપણે ઘરગથ્થુ વ્યવસ્થા કરી શકીએ. ઉપરથી નીચે સુધી સમાન વ્યાસવાળો (૧૦૦ થી ૧૫૦ મિલીમીટર નો ) એક નળાકાર ડબ્બો લો અને તેને ચારે તરફથી ખુલ્લી અગાસીમાં વચ્ચે મૂકી દો તો એ થયો સાદો રેઈનગેજ. એને જ્યાં મૂકો ત્યાંથી ૪૫^૦ ના ખૂણે નજર નાખતા બીજું મકાન, અગાસીની પાળ, ઝાડ કે ડીશ જેવા કોઈ અવરોધ ન હોવા જોઈએ. વરસાદ પૂરો થાય એટલે તેમાં કેટલી ઊંચાઈ સુધી પાણી એકઠું થયું તે માપી લો તો તે થયો આજનો વરસાદ. જો નળાકાર કાચ કે પ્લાસ્ટિકનો હોય તો પાણીના સપાટી બહારથી જ દેખાશે. ટીનનો ડબ્બો હોય તો તેમાં પૂઠાની કડક પટ્ટી તળીયાં સુધી નાંખી બહાર કાઢો. જેટલો ભાગ ભીનો થયો હોય તેની લંબાઈ માપો તો તે થયો સે.મી.માં વરસાદ. રોજેરોજ નિયત સમયે (દા.ત. સાંજે પાંચ વાગે) માપો તો વરસાદનો દૈનિક રૅકોર્ડ મળે. પારદર્શક ડબ્બા ઉપર સેન્ટીમીટર દર્શાવતી પટ્ટી વૉટરપ્રૂફ માર્કરથી કાયમી પણ બનાવી શકાય. તો સીધું જ અવલોકન મળે.

આ સાદી ગોઠવણમાં થોડા સુધારા કરતા જઈએ. પહેલું કે રોજ એકવાર જ માપ લેવું હોય તો બાષ્ણીભવનથી પાણી ઊડી ન જાય તેનો ખ્યાલ રાખવો પડે. તે માટે તેના ઉપર એક ગળણી (કૂપી) મૂકી દો. આથી વરસાદનું પાણી તો અંદર જશે પરંતુ બાષ્પીભવન બહુ નાનાં કાણામાંથી થાય તેથી નગણ્ય હશે. પરંતુ બહુ ઊંચેથી ગતિમાં આવતાં વરસાદનાં ટીપાં ગળણીની સપાટી પર અથડાય તો અમુક ટીપાં ઉછળીને બહાર પડે. તો વરસાદનો આંક ઓછો આવે. આથી કૂપી એવી જોઈએ જેનો ઉપલો ભાગ નળાકાર હોય. તો ટીપાં પરાવર્તન થઈ પાછાં ડબ્બામાં જ આવે . હવામાન ખાતાના ગૅજ આવી ડિઝાઈનના હોય છે.

જો ગળણી જ મુકવી હોય તો ડબ્બાને બદલે શીશી પણ લઈ શકાય. શીશીમાં તળીયાનો વ્યાસ અને ગળણીનો વ્યાસ જુદાં હોય તો પણ થોડી ગણતરીથી તેનો ઉકેલ નીકળી શકે. (તે સાથેનાં ચોકઠામાં બતાવ્યું છે) કેટલાક વળી રેઈનગેજનું પાણી આંકા પાડેલ ‘મેઝરીંગ સિલીન્ડર’માં ઠાલવીને માપે છે. આ આપણી ઘરગથ્થુ રીતો થઈ. હવામાન ખાતાના ગેજ ઘણા આધુનિક અને કેટલાક ઓટોમેટિક હોય છે. જેમકે ભારે વરસાદમાં ગેજને વારંવાર ખાલી કરવા કર્મચારીએ જવું પડતું તેને બદલે બકનળીની રચનાથી એ ભરાય ત્યારે ખાલી થઈ જાય છે. અમુક ગેજ ઉપર ચાર્ટ રેકોર્ડર હોય છે જે સમય સાથે વરસાદનો આલેખ દોરતો રહે છે.

લાંબો સેન્ટીમીટર

જો રેઈનગેજની શીશી ઉપરની ગળણીનો વ્યાસ શીશી કરતાંજુદો હોય તો શીશી ઉપરના આંકા સુધારીને લગાડવા પડે. અહી ચિત્રમાં ગળણીનો વ્યાસ D2 અને શીશીનો વ્યાસ D1 છે.

D2 મોટો હોય તો વધુ વિસ્તારના કારણે ધાર્યા કરતાં વધારે પાણી શીશીમાં જશે. શીશી ઉપર એક સે.મી. વરસાદની માત્રા (D2/D1)2 એટલા ઘણાં અંતરે આંકવી પડશે.

ધારો કે શીશીનો વ્યાસ ૧૦ સે.મી. હોય અને ગળણી ૧૫ સે.મી. હોય તો પહેલો સેન્ટીમીટર ૨૨૫/૧૦૦ જેટલાં લાંબા અંતરે દર્શાવવો પડે. એટલે કે ૨.૨૫ સે.મી. દૂર પહેલો આંકો પડશે; એના સુધી પાણી ભરાય તો ૧ સે.મી. વરસાદ થયો ગણાય. તે રીતે આગળના આંકાઓ પણ લાંબા હોય.

વરસાદની તીવ્રતા :

એક દિવસમાં, એટલે કે કોઈ નિયત ૨૪ કલાકમાં, અમુક સ્થળે કેટલો વરસાદ નોંધાયો તેના પરથી તેની તીવ્રતાનું માપ કરાવાય છે. એ ગાળામાં ૭.૬ મિ.મી.થી ૩૫.૫ મિ.મી. વચ્ચે જો વરસાદ થાય તો તે સામાન્ય ગણાય છે. રેડિયો ઉપર હવામાન અહેવાલમાં જે બીજાં વિશેષણો વપરાય છે તેનો અર્થ આ મુજબ છે.

હળવો	૨.૫ થી ૭.૫ મિ.મી. વચ્ચે
સામાન્ય	૭.૬ થી ૩૫.૫ મિ.મી. વચ્ચે
કંઈક ભારે (Rather Heavy)	૩૫.૬થી ૬૪.૪ મિ.મી. વચ્ચે
ભારે	૬૪.૫ થી ૧૨૪.૪ મિ.મી. વચ્ચે
બહુ ભારે	૧૨૪.૫ થી ૧૪૪.૪ મિ.મી. વચ્ચે
અતિ ભારે	૧૪૪.૫ મિ.મી. થી વધુ

થોડાં વર્ષો પહેલાં ૧૦૦ મિ.મી.ને ભારે વરસાદ મનાતો પરંતુ હવે વ્યાખ્યા બદલાઈ છે. બીજા ચોમાસું દેશો હજુ ૧૦૦ મિ.મી. જ માને છે, જો એક કલાકમાં જ આટલો વરસાદ પડી જાય તો તેને ‘વાદળ ફાટવું’ કહે છે તે આપણે જોઈ ગયાં છીએ.

મેઘાલય રાજ્યમાં સૌથી વધુ અને સૌથી ભારે વરસાદ થાય છે. જગતમાં સૌથી વધુ વરસાદ માટે ચેરાપુંજી પ્રસિદ્ધ છે. પરંતુ છેલ્લા થોડાંક વરસોથી તેનાથી થોડે દૂર, મેઘાલયમાં જ આવેલું મૉવસીનરૅમ નામનું નવું હવામાન કેન્દ્ર ચેરાપુંજીની ગાદીએ બેઠું છે. ત્યાં વાર્ષિક વરસાદ ૧૧૨૫ સે.મી. જેટલો પડે છે.

વરસાદની માપણી એક અગત્યનું કાર્ય છે અને હવામાન ખાતું તેને ગંભીરતાથી લે છે, દેશમાં હજારો સ્થળે વરસાદ માપવાના સાદા અને આધુનિક ગેજનું જાળું ફેલાયેલું છે. રોજેરોજની માહિતી મુખ્ય મથકોથી કેન્દ્રિય ડેટા બેઈઝમાં પહોંચે છે. તેઓ પાસે છેલ્લાં સવાસો વર્ષનો મહિનાવાર રેકોર્ડ સચવાયેલો છે. તેનો ઉપયોગ ખેતી નિષ્ણાતો, મહેસૂલ અધિકારીઓ અને સંશોધનકર્તાઓ કરે છે. હવામાનમાં ફેરફાર થઈ રહ્યા છે તેનું વિશ્લેષણ પણ આ સંગ્રહિત માહિતીમાંથી કરી શકાય છે.

મેઘસમાન જળ નહીં

એક જૂની કહેવત છે “આપ સમાન બળ નહીં, મેઘ સમાન જળ નહીં” એનો ઉત્તરાર્ધ કેટલો સાચો છે. સાધારણ તીવ્રતાનો વરસાદ અરધો કલાક પડે તો એક સેન્ટીમીટર જેટલો થાય.

એક ચોરસ કિલોમીટર (૧x૧ કિ.મી.) વિસ્તાર ઉપર આટલો વરસાદ પડે તો વાદળાંએ એક કરોડ લિટર પાણી ઠાલવ્યું હોય. છે ને અધધધ?