ફિલ્મી ગીતોમાં વિવિધ વાદ્યોના પ્રદાન વિશેની શ્રેણી

પીયૂષ પંડ્યા, બીરેન કોઠારી

ગઈ કડીમાં આપણે જાણ્યું કે સંતૂરને વૈશ્વિક ફલક ઉપર લઈ જવામાં પંડીત શિવકુમાર શર્માનો અને તેમના શાસ્ત્રીય વાદનનો બહુ મોટો ફાળો રહ્યો છે. આ ઉપરાંત એક સંગીતકાર તરીકે અને એક વાદક તરીકે તેમણે ફિલ્મી સંગીતમાં પણ નોંધપાત્ર પ્રદાન કર્યું છે. સુખ્યાત વાંસળીવાદક પંડીત હરીપ્રસાદ ચૌરસીયા સાથે ‘શિવ-હરી’ નામે જોડી બનાવી, ફિલ્મોમાં સંગીતનિર્દેશન પણ કર્યું છે. આ જોડીના સંગીત વડે સજાયેલી ફિલ્મ ‘સિલસીલા’નાં ગીતો ખુબ જ લોકપ્રિય થયાં હતાં, એટલું જ લોકપ્રિય શિવકુમારે સંતૂર પર વગાડેલું તે ફિલ્મનું થીમસંગીત પણ થયું હતું. આજની કડીની શરૂઆતમાં તે માણીએ.

સંતૂરના સૂરનો પરિચય મેળવી લીધા પછી હવે કેટલાંક સંતૂરપ્રધાન ફિલ્મી ગીતો સાંભળીએ.

ફિલ્મ કાશ્મીર કી કલી(૧૯૬૪) નું સંગીત ઓ.પી.નૈયરે તૈયાર કર્યું હતું. તેના ગીત ‘ઈશારોં ઈશારોં મેં દિલ લેનેવાલે’માં સિતારની સાથેસાથે સંતૂરના પણ કર્ણપ્રિય અંશો છે,

https://www.youtube.com/watch?v=zNsNuCitZys

ફિલ્મ ખાનદાન(૧૯૬૫)નું સંતૂરના અંશોથી સભર ગીત ‘તુમ હી મેરે મંદીર’ સાંભળીએ. સ્વરનિયોજન રવિનું છે.

૧૯૬૫ના જ વર્ષમાં પ્રદર્શિત થયેલી ફિલ્મ મેરે સનમમાં ઓ.પી.નૈયરનું સંગીત હતું. આ ફિલ્મનાં ગીતોના વાદ્યવૃંદમાં નૈયરે સંતૂરનો વ્યાપક પ્રમાણમાં ઉપયોગ કર્યો હતો. તે પૈકીનું એક ખુબ જ લોકપ્રિય ગીત ‘જાઈએ આપ કહાં જાઓગે’ સાંભળીએ.

ફિલ્મ સાવન કી ઘટા(૧૯૬૬)ના પ્રસ્તુત ગીત ‘આજ કોઈ પ્યાર સે દિલ કી બાતેં કહ ગયા’ના વાદ્યવૃંદમાં સિતારની સાથે સંતૂરના ટૂકડાઓ પણ કાને પડતા રહે છે. સંગીતનિર્દેશન ઓ.પી.નૈયરનું હતું.

https://www.youtube.com/watch?v=TLGeH9mWOD0

૧૯૬૬ના વર્ષમાં જ પરદા ઉપર આવેલી ફિલ્મ આયે દિન બહાર કેમાં લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલનું સંગીત હતું. આજે પણ તેનું એક ગીત ‘સુનો સજના પપીહે ને’ખુબ જ લોકપ્રિય બની રહ્યું છે. આ ગીત સાંભળતાં જ તેના વાદ્યવૃંદમાં વાગી રહેલા સંતૂરના અંશો પ્રભાવિત કરી જાય છે.

કલ્યાણજી- આણંદજીના સ્વરનિર્દેશનમાં તૈયાર થયેલા ફિલ્મ મેરે હમસફર(૧૯૬૬)ના ગીત ‘કિસી રાહ પે કિસી મોડ પર’ના વાદ્યવૃંદમાં સંતૂરનું પ્રાધાન્ય પરખાઈ આવે છે.

૧૯૬૬ના વર્ષની જ એક વધુ ફિલ્મ પતિ-પત્નીનું ગીત ‘કજરે બદરવા’ માણીએ. સંગીતનિર્દેશક રાહુલદેવ બર્મને આ ગીતના વાદ્યવૃંદમાં સંતૂરનો ભરપૂર ઉપયોગ કર્યો છે.

ફિલ્મ બહારેં ફીર ભી આયેગી(૧૯૬૬)નું સંગીત ઓ.પી,નૈયરે તૈયાર કર્યું હતું. તેના ગીત ‘કોઈ કહે દે જમાને સે જા કે’માં સંતૂરના કર્ણપ્રિય અંશો સંભળાતા રહે છે.

https://www.youtube.com/watch?v=UEnUmsb3qt0

૧૯૭૨ની ફિલ્મ મેરે જીવનસાથીની સફળતામાં રાહુલદેવ બર્મનના નિર્દેશનમાં બનેલાં ગીતોનું મોટું પ્રદાન હતું. આ ફિલ્મના ગીત ‘ઓ મેરે દિલ કે ચૈન’માં પહેલા અને બીજા અંતરા વચ્ચેના ઈન્ટરલ્યુડમાં સંતૂરના યાદગાર અંશો સાંભળવા મળે છે. અહીં સંતૂરનો સાવ અલગ પ્રકારે ઉપયોગ થયેલો છે.

https://www.youtube.com/watch?v=FFbc-jXkADs

૧૯૭૩ના વર્ષમાં પ્રદર્શિત થયેલી ફિલ્મ પ્રેમ પર્બતના ગીત ‘યે દિલ ઔર ઉન કી નિગાહોં કે સાયે’ના વાદ્યવૃંદમાં સંતૂર અને વાંસળીના સ્વરો એકબીજાને પૂરક હોય તેમ સજાવાયા છે. સંગીતનિર્દેશન જયદેવનું છે.

ઐતિહાસિક પશ્ચાદભૂ ધરાવતી ફિલ્મ રઝીયા સુલતાન(૧૯૮૩)નાં ગીતો તૈયાર કરતી વખતે સંગીતકાર ખય્યામે જે તે કાળખંડને ધ્યાનમાં રાખ્યો હતો. આ ફિલ્મના ગીત ‘એ દિલ એ નાદાં’ના વાદ્યવૃંદમાં સંતૂરનો વ્યાપક ઉપયોગ જણાઈ આવે છે.

આજની કડીમાં આટલું જ. હવે પછીના હપ્તામાં નવા વાદ્ય સાથે મળીશું.

નોંધ :

૧) તસવીર નેટ પરથી તેમ જ વાદનની અને ગીતોની લિન્ક્સ યુ ટ્યુબ પરથી તેનો વ્યવસાયિક ઉપયોગ નહીં થાય તેવી બાંહેધરી સહિત સાભાર લીધી છે.

૨) અહીં પસંદ કરાયેલાં ગીતોમાં રસબિંદુ માત્ર અને માત્ર ચોક્કસ વાદ્ય છે.

૩) અહીં મૂકાયેલાં ગીતોની પસંદગી લેખકોની પોતાની છે. આ યાદી સંપૂર્ણ હોવાનો દાવો પણ નથી કે તે માટેનો ઉપક્રમ પણ નથી. તેથી અમુક ગીત કેમ ન મૂક્યું કે ચોક્કસ ગીત રહી ગયાની નોંધ લેવાને બદલે આ શ્રેણીના હેતુવિશેષનો આનંદ માણવા ભાવકમિત્રોને અનુરોધ છે.

સંપર્ક સૂત્રો :

શ્રી પિયૂષ પંડ્યા : ઈ-મેલ: piyushmp30@yahoo.com
શ્રી બીરેન કોઠારી : ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com