ફિલ્મી ગઝલોનું નાનકડું પણ અનોખું વિશ્વ

ભગવાન થાવરાણી

વાત કરીએ જેમનું નામ હમેશા સંગીતકાર નૌશાદ સાથે લેવાય છે એવા ગીતકાર શકીલ બદાયુનીની.

લોકપ્રિયતા અને ગુણવત્તામાં એ શરુઆતી બે દિગ્ગજો કરતાં સ્હેજેય ઉતરતા નહોતા અને સાહિરની તેમ શુદ્ધ હિંદીમાં પણ ચોટદાર લખી શકતા. હૃદયના ભાવોને બોલચાલની ભાષામાં ઢાળવામાં એમનો સાની શોધવો મુશ્કેલ !

શકીલની અનેક ગૈરફિલ્મી ગઝલો બેગમ અખ્તર, મલ્લિકા પુખરાજ જેવી ગઝલ ગાયિકાઓએ ગાઈને અમર કરી દીધી છે. નૌશાદની મોટા ભાગની ફિલ્મોમાં એ ગીતકાર હતા જ, પણ રવિ, હેમંત કુમાર, સચિન દેવવર્મન અને વિશેષ તો ગુલામ મોહમ્મદ માટે પણ એમણે સેંકડોની સંખ્યામાં ગીતો લખ્યા. એમના શબ્દોની સાદગી અનુપમ હતી અને એ સરેરાશ ભાવકના મનની આરપાર જતા.

૧૯૫૪ની સંગીતકાર નૌશાદ સંગેની એમની ફિલ્મ અમરમાં દસ ગીતો હતા, ધુન અને શબ્દોની દ્રષ્ટિએ એક – એકથી ચડિયાતા. લગભગ બધા જ લતાજીએ ગાયેલા. શકીલ બદાયુનીના સર્જકત્વનો નિચોડ હતો બધા જ ગીતોમાં. એ ફિલ્મની બે ગઝલો પ્રસ્તૂત છે. ( એ જમાનાના અને વિશેષ કરીને નૌશાદના ઘણા ગીતોમાં ગીત શરુ થતાં પહેલાં કોઈ પણ વાદ્યવૃંદના ઉપયોગ વગર એક સાખી આવતી જેને મુખ્ય ગીતના ઢાળ કરતાં અલગ રીતે લખવામાં આવતી. અહીં પહેલી ગઝલમાં પ્રારંભિક બે પંક્તિઓ એવી સાખી છે. )

 

તમન્ના લુટ ગઈ ફિર ભી તેરે દમ સે મુહબ્બત હૈ
મુબારક ગૈર કો ખુશિયાં મુજે ગમ સે મુહબ્બત હૈ

 

ન મિલતા ગમ તો બરબાદી કે અફસાને કહાં જાતે
અગર દુનિયા ચમન હોતી તો વીરાને કહાં જાતે

 

ચલો અચ્છા હુઆ અપનોં મેં કોઈ ગૈર તો નિકલા
અગર હોતે સભી અપને તો બેગાને કહાં જાતે

 

દુઆએં દો મુહબ્બત હમને મિટકર તુમકો સિખલા દી
ન જલતી શમ્આ મહેફિલ મેં તો પરવાને કહાં જાતે

 

તુમ્હીં ને ગમ કી દૌલત દી બડા એહસાન ફરમાયા
ઝમાને ભર કે આગે હાથ ફૈલાને કહાં જાતે ..

ફિલ્મ : અમર ૧૯૫૪

ગાયિકા : લતા

સંગીત : નૌશાદ

મજાની વાત એ કે અન્ય એક મોટા ગજાના ઉર્દુ કવિ કતીલ શિફાઈએ ( જેમણે હિંદી ફિલ્મો માટે પણ લખ્યું છે અને આ લેખમાળામાં આગળ ઉપર એમની રચનાઓ પણ જોઈશું ) આ જ બહર, કાફિયા અને રદીફમાં એક ગઝલ લખેલી જેને ફરીદા ખાનમ, ચિત્રા સિંગ, ઓસમાણ મીર અને મુન્ની બેગમ જેવા ગાયકોએ અલગ અલગ અંદાઝમાં ગાઈ છે. કોણે કોનામાંથી ‘ પ્રેરણા ‘ લીધી એ પંચાતમાં ગયા વગર સરખામણી માટે એ ગઝલના અલફાઝ પણ જોઈ લઈએ :

તુમ્હારી અંજુમન સે ઉઠ કે દીવાને કહાં જાતે
જો વાબસ્તા હુએ તુમ સે વો અફસાને કહાં જાતે

 

નિકલ કર દૈર-ઓ-કાબા સે અગર મિલતા ન મયખાના
તો ઠુકરાએ હુએ ઈંસાં ખુદા જાને કહાં જાતે

 

તુમ્હારી બેરુખીને લાજ રખ લી બાદાખાને કી
તુમ આંખો સે પિલા દેતે તો પૈમાને કહાં જાતે

 

ચલો અચ્છા હુઆ કામ આ ગઈ દીવાનગી અપની
વગર્ના હમ ઝમાને ભર કો સમજાને કહાં જાતે

 

‘ કતીલ ‘ અપના મુકદ્દર ગમ સે બેગાના અગર હોતા
તો ફિર અપને પરાએ હમ સે પહચાને કહાં જાતે .

 

 

હવે ‘ અમર ‘ ફિલ્મની બીજી ગઝલ :

જાને  વાલે  સે  મુલાકાત  ન  હોને  પાઈ
દિલ કી દિલ મેં હી રહી બાત ન હોને પાઈ

 

ચાંદની ખિલ ન સકી ચાંદ ને મુંહ મોડ લિયા
જિસકા અરમાન થા વો બાત ન હોને પાઈ

 

દિલમેં તૂફાન ઊઠે ફિર ભી ઝુબાં ખુલ ન સકી
બદલિયાં છા ગઈં બરસાત ન હોને પાઈ ..

 

ફિલ્મ : અમર ૧૯૫૪

ગાયિકા : લતા

સંગીત : નૌશાદ

શ્રી ભગવાન થાવરાણીનો સંપર્ક bhagwan.thavrani@gmail.com વીજાણુ ટપાલ સરનામે કરી શકાય છે.