પ્રકૃતિની પાંખો
હીત વોરા
પક્ષીઓ ધ્યાનથી જોવાનું શરૂ કર્યું તે પહેલાં, એક નાનું રહસ્ય હતું જે ક્યારેય મારાથી ઉકલતું નહોતું.
દર ઉનાળાની બપોરે, મને મારા ઘર નજીક, ધાતુ પર કંઈ ટીપાતું હોય એવો એકતાન, એક વિચિત્ર, અવાજ સંભળાતો.
“ટુક…ટુક…ટુક…ટુક…”
મને હંમેશા એમ લાગતું કે નજીકમાં કોઈ કાર રિવર્સ ગિયરમાં ફસાઈ ગઈ છે. અવાજ એટલો ચોક્કસ અને પુનરાવર્તિત હતો કે તે કૃત્રિમ લાગતો હતો. હું ક્યારેક આસપાસ પણ જોતો કે કયું વાહન આ અવાજ કરી રહ્યું છે. પરંતુ મને ક્યારેય તેનો સ્ત્રોત મળ્યો નહીં. આખરે, મેં તેના પર પ્રશ્ન કરવાનું બંધ કર્યું અને તેને શહેરના પૃષ્ઠભૂમિ અવાજના ભાગ રૂપે સ્વીકાર્યું.
વર્ષો પછી, મેં પક્ષીનિરીક્ષણ કરવાનું શરૂ કર્યા પછી, મેં ફરીથી તે જ અવાજ સાંભળ્યો. આ વખતે, રસ્તા તરફ જોવાને બદલે, મેં ઝાડ તરફ જોયું.
ત્યાં, લીમડાના ઝાડના ગાઢ પાંદડાઓમાં સ્થિર બેઠેલું, એક નાનું લીલું પક્ષી અથાક અવાજ કરી રહ્યું હતું. તે દિવસે મને તે ટુક ટુક અવાજનો સ્ત્રોત મળ્યો – કોપરસ્મિથ બાર્બેટ, જેને ગુજરાતીમાં કંસારો તરીકે ઓળખાય છે, તે નજરે પડ્યું.
“કોપરસ્મિથ” નામનું અંગ્રેજી નામ સીધું તેના અવાજ પરથી મળ્યું છે. તેનો અવાજ જાણે તાંબા-પિત્તળનો કારીગર (કંસારો) સતત ધાતુ પર હથોડી ટીપતો હોય તેવો અવાજ સંભળાય છે. ગુજરાતીમાં, “કંસારો” નામ પણ તેને તેજ કારણથી મળે છે એન્જિન અને ઇલેક્ટ્રોનિક રિવર્સ એલાર્મ અસ્તિત્વમાં આવ્યા તે પહેલાં, લોકોએ આ પક્ષીના લયની તુલના ધાતુકામના અવાજ સાથે કરી હતી.
સંવર્ધન ઋતુ દરમિયાન, ખાસ કરીને માર્ચથી જૂન દરમિયાન, કંસારો સતત ઘણી મિનિટો સુધી સતત અવાજ કરી શકે છે, ઘણીવાર તે બપોરની ગરમીમાં બોલવાનું શરુ રાખે છે જ્યારે મોટા ભાગના અન્ય પક્ષીઓ શાંત થઈ જાય છે. મધુર ગીત ગાતા પક્ષીઓથી વિપરીત, તે તેના અવાજમાં બહુ ફેરફાર કરતું નથી. તે ફક્ત યાંત્રિક અને પુનરાવર્તિત અવાજ સળંગ કાઢે છે.
આ પ્રજાતિ ભારતીય ઉપખંડમાં વ્યાપકપણે મળે છે અને માનવોની નજીક રહેવા માટે ટેવાયેલી છે. તે બગીચાઓ, ખેતરો, મંદિરો, કોલેજ કેમ્પસ અને વ્યસ્ત નગરોમાં પણ સામાન્ય છે. તેને ઇન્ટરનેશનલ યુનિયન ફોર કન્ઝર્વેશન ઓફ નેચર દ્વારા ઓછામાં ઓછી ચિંતાજનક પ્રજાતિ તરીકે તરીકે સૂચિબદ્ધ કરવામાં આવી છે, જેનો અર્થ છે કે તેની વસ્તી સ્થિર માનવામાં આવે છે. શહેરી વાતાવરણમાં તેની અનુકૂલનક્ષમતાએ તેને ટકી રહેવામાં મદદ કરી છે જ્યાં ઘણી અન્ય પ્રજાતિઓ ટકી રહેવા માટે સંઘર્ષ કરે છે.
કોપરસ્મિથ બાર્બેટ મુખ્યત્વે અંજીર, વડ, પીપળા, ઉંબરા જેવા વૃક્ષોના ટેટા, જામફળ વગેરે જેવા ફળો ખાય છે.આમ કરવાથી, તે બીજ ફેલાવનાર તરીકે મહત્વપૂર્ણ ઇકોલોજીકલ ભૂમિકા ભજવે છે. ફળો ખાધા પછી, તેની ચરક દ્વારા બીજનો ફેલાવ કરે છે, જે પરોક્ષ રીતે નવા વૃક્ષોના વિકાસમાં ખૂબ મોટો ફાળો આપે છે. આપણા શહેરોમાં છાંયો પૂરો પાડતા ઘણા મોટા વડ, પીપળા અને ઉંબરાના વૃક્ષો તેમના બીજના ફેલાવ માટે કંસારા જેવા ફળાહારી પક્ષીઓ પર નિર્ભર કરે છે. ઘણી વખત બચ્ચાઓને પૂરતું પોષણ પૂરું પાડવા તે ઘણી વખત જીવ-જંતુઓનો પણ શિકાર કરે છે.
આ પક્ષીના નર અને માદા દેખાવમાં સમાન હોય છે, જેના કારણે બાર્બેટની ઓળખ ખૂબ જ સરળ બને છે. તેઓ ઘણીવાર ઝાડના થડ પર ચઢતા જોવા મળે છે, જે લક્કડખોદ જેવું જ વર્તન દર્શાવે છે – તેઓ લક્કડખોદની જેમ ઝાડમાં નાના છિદ્રો પણ ખોદે છે, જે તેમના માટે રહેવા અને માળો બાંધવા માટે પૂરતા મોટા હોય છ. કંસારો કેવીટી નેસ્ટર હોય છે એટલે કે તે ઝાડના પોલાણમાં માળો બાંધતા હોવાથી, કાબર જેવા અન્ય પક્ષીઓ સાથે સ્પર્ધા તેમના માટે થોડી સમસ્યારૂપ છે.તેની મજબૂત ચાંચનો ઉપયોગ કરીને, તે મૃત અથવા નરમ લાકડામાં એક સુઘડ, ગોળાકાર પ્રવેશદ્વાર બનાવે છે અને થડ અથવા ડાળીની અંદર એક ચેમ્બર બનાવે છે. નર અને માદા બંને આ પ્રયાસમાં ભાગ લે છે. આ પોલાણનો પાછળથી અન્ય નાના પક્ષીઓ જેમ કે દૈયડ, રાખોડી રામચકલી વગેરે દ્વારા ફરીથી માળો બાંધવા ઉપયોગ કરી શકાય છે, જે બાર્બેટનો સ્થાનિક ઇકોસિસ્ટમમાં વધારાનો એક નાનો પણ મહત્ત્વનો ફાળો છે.
એવા શહેરોમાં જ્યાં કુદરતી રહેઠાણો સંકોચાઈ રહ્યા છે, આ પક્ષીઓ શાંત ઇકોલોજીકલ કાર્યકરો તરીકે કાર્ય કરે છે. તેઓ શહેરી જીવનને સ્વસ્થ, સ્વચ્છ અને વધુ સંતુલિત બનાવે છે – ઘણીવાર આપણને ખ્યાલ પણ નથી આવતો.
તેમનું રક્ષણ કરવું એ ફક્ત પક્ષીઓને બચાવવા વિશે નથી; તે માનવ જીવનને ટેકો આપતા નાજુક ઇકોલોજીકલ નેટવર્કનું રક્ષણ કરવા વિશે છે.
શ્રી હીત વોરાનો સંપર્ક heetvora21@gmail.com વીજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.
વેબ ગુર્જરી 