નિરંજન મહેતા
આ શ્રેણીના આ લેખમાં મનોજકુમાર વિષે રજૂઆત કરૂં છું. ન કેવળ એક અદાકાર પણ નિર્માતા નિર્દેશક અને ગીતકાર તરીકે પણ તેમણે આગવી પ્રતિભા દાખવી છે. જેમ સામાન્ય રીતે રાજકપૂર માટે મુકેશનો અવાજ બંધ બેસે છે તેમ મનોજકુમાર માટે મહેન્દ્ર કપૂરનો અવાજ. .તેં છતાં કેટલાક ગીતો અન્ય ગાયકોએ પણ ગાયા છે. વળી મનોજકુમારે દેશપ્રેમ દર્શાવતી કેટલીક ફિલ્મો બનાવી છે તેને કારણે તે ભારતકુમાર તરીકે પણ ઓળખાય છે.
સૌ પ્રથમ જોઈએ ૧૯૬૨ની ફિલ્મ ‘‘બનારસી ઠગ’ના ગીતો
પહેલા ગીતના ગાયક રફીસાહેબ
अब मोहब्बत में जो पहले थी, वो तासीर नहीं
अब वो शीरीं नहीं, लैला नहीं, वो हीर नहीं
ગીતકાર અખ્તર વારીસ સંગીતકાર ઇકબાલ કુરેશી. મનોજકુમાર સાથે વિજયા ચૌધરી
બીજા ગીતના ગાયક મુકેશ
खुली खुली जुल्फों को बांध भी लो
हो जाये न दुनिया में शम कही
यु न देखो यूं न देखो
तुम मुझको
ગીતકાર અઝીઝ કૈસી સંગીતકાર ઇકબાલ કુરેશી. મનોજકુમાર સાથે વિજયા ચૌધરી
૧૯૬૨ની જ અન્ય ફિલ્મ ‘હરિયાલી ઔર રાસ્તા ‘
પહેળા ગીતમાં મનોજકુમાર પર રચાયેલ આ ગીત એક પાર્શ્વગીત છે જે મહેન્દ્ર કપૂરના અવાજમાં છે
खो गया है मेरा प्यार मेरा प्यार
ढूंढता हु मै मेरा प्यार
ढूंढता हु मै मेरा प्यार
खो गया है मेरा प्यार मेरा प्यार
ગીતકાર શૈલેન્દ્ર અને સંગીતકાર શંકર જયકિસન
બીજું ગીત મુકેશના સ્વરમાં
तेरी याद दिल से भुलाने चला हूँ
के खुद अपनी हस्ती, मिटाने चला हूँ
ગીતકાર હસરત જયપુરી અને સંગીતકાર શંકર જયકિસન
૧૯૬૨ની વધુ એક ફિલ્મ ‘મા બેટા’
પહેલા ગીતમાં સ્વર છે હેમાંન્ત્કુમારનો
मुहब्बत जिसको कहते
हैं वोह इक
धड़कन पुराणी है
यह किस्सा हर नजर का
है यह हर दिल
की कहानी है
મનોજકુમાર સાથે અમિતા. સ્વર છે હેમંતકુમાર અને લતાજીનાં. હેમંતકુમારનું સંગીત અને પ્રેમધવનનાં શબ્દો
બીજા ગીતમાં સ્વર છે મુકેશનો.
मैंने कहा जी मैंने
कहा तुमसे हमें प्यार है
मैंने कहा जी मैंने कहा हमको
कब इंकार है मैंने कहा
મનોજકુમાર સાથે અમિતા. સ્વર છે મુકેશ અને લતાજીનાં હેમંતકુમારનું સંગીત અને પ્રેમધવનના શબ્દો
૧૯૬૨ની અન્ય ફિલ્મ ‘નકલી નવાબ’માં ત્રણ ગીતો એવા છે જેમાં ત્રણ જુદા જુદા ગાયકો છે
પહેલા ગીતના ગાયક છે તલત મેહમુદ
मस्त आँखें हैं की पैमाने दो
हाय! आज तो मुझ को बहक जाने दो
आ: इतने छलका के न पैमाने दो
हाय! इक ज़रा होश में आ जाने दो
સાથ આપ્યો છે શકીલાએ. સહગાયિકા છે આશા ભોસલે. ગીતકાર કૈફ ઈર્ફાની અને સંગીતકાર બાબુલ
બીજું ગીત ગાયું છે રફીસાહેબે
સાથ આપ્યો છે શકીલાએ. ગીતકાર રાજા મેહંદી અલી ખાન અને સંગીતકાર બાબુલ
छेड़ा जो दिल का फ़साना
हंसा ज़ोर से क्यों ज़माना
अल्ला जाने मौला जाने
ત્રીજું ગીત મુકેશના સ્વરમાં
फूलो से रंगीन ज़मी है
कतो का गुम भी यही है
दुनिया के मलिक ये
दुनिया तेरी है मेरी नही है
સાથ આપ્યો છે શકીલાએ. ગીતકાર કૈફ ઈર્ફાની અને સંગીતકાર બાબુલ
૧૯૬૪ની ફિલ્મ ‘વો કૌન થી’ના પહેલા ગીતના ગાયક છે રફીસાહેબ અને સહગાયક આશા ભોસલે.
तिकी रिकी तिकी रिकी ताकुरी
तिकी रिकी तिकी रिकी तुम
कल जो मिला था
मुझे ख्वाब में
वही तो नहीं हो क्या तुम
બીજા ગીતના ગાયક છે મહેન્દ્ર કપૂર. સહગાયક લતાજી.
छोड़ कर तेरे प्यार का दामन ये बता दे कि हम किधर जायें
हम को डर है कि तेरी बाहों में हम खुशी से न आज मर जायें
બંને ગીતમાં મનોજકુમારને સાથ આપ્યો છે હેલને બંને ગીતના ગીતકાર રાજા મહેંદી અલી ખાન અને સંગીતકાર મદન મોહન
૧૯૬૪ની અન્ય ફિલ્મ ‘અપને હુએ પરાયે’
પહેલા ગીતમાં ગાયક છે સુબીર સેન
गगन के चँदा न पूछ हमसे, कहाँ हूँ मैं दिल मेरा कहाँ है
गगन के चँदा न पूछ हमसे, कहाँ हूँ मैं दिल मेरा कहाँ है
किसीके चाहत में खो गए हम, ना अपना दिल है, ना अपनी जाँ है
મનોજકુમારને સાથ આપ્યો છે શશીકલાએ. શૈલેન્દ્રના શબ્દો અને શંકર જયકિસનનું સંગીત. સ્વરમાં સાથ છે લતાજીનો.
બીજા ગીતના ગાયક છે મુકેશ
दुपटे की गिरह में बांध लीजिए
मेरा दिल है कभी काम आएगा
ગીતકાર હસરત જયપુરી અને સંગીત આપ્યું છે શંકર જયકિસને
૧૯૬૫ની ફિલ્મ ‘પૂનમ કી રાત’માં જે ગીતો છે તેમાના પહેલા ગીતના ગાયક છે મુકેશ અને સાથ આપ્યો છે લતાજીએ.
तुम कहा ले चले हो सजन अलबेले
ये कौन सा जहा है बताओ तो बताओ तो
ये सफ़र अंजना ये प्यार की है राहे
जरा संग मेरे तुम आओ तो
तुम आओ तो
तुम कहा ले चले हो
બીજું ગીત ગયું છે રફીસાહેબે
दिल तड़पे तड़पाये
जिनके मिलान को तरसे
वो तो न आये
मौसम आये जाये
બંને ગીતના ગીતકાર શૈલેન્દ્ર અને સંગીતકાર સલીલ ચોંધરી
૧૯૬૫ની અન્ય ફિલ્મ ‘શહીદ’
પહેલું ગીત મહેન્દ્ર કપૂર અને સાથીઓએ ગાયું છે.
मेरा रंग दे बंसती चोला माहे रंग दे बसंती चोला
जिस चोले को पहन शिवाजी खेले अपनी जान पे
जिसे पहन झाँसी की रानी मिट गई अपनी आन पे
आज उसी को पहन के निकला हम मस्तों का टोला
બીજું ગીત ગાનાર છે રફીસાહેબ
सरफ़रोशी की तमन्ना
अब्ब हमारे दिल में है
देखना है जोर कितना
बाजुए कातिल में है
બંને ગીતોના ગીતકાર અને સંગીતકાર પ્રેમ ધવન
૧૯૬૫ની એક વધુ ફિલ્મ ‘હિમાલય કી ગોદ મેં’
પ્રથમ ગીતના ગાયક છે રફીસાહેબ
हाय सोनिये हिरिये हिरिये हाय रे हाय
ओए सोनिया ओए सोनिया होए रंज़िया
ગીતકાર કમર જલાલાબાદી
બીજું ગીત મુકેશના સ્વરમાં
मैं तो एक ख्वाब हूँ, इस ख्वाब से तू प्यार न कर
प्यार हो जाए तो, फिर प्यार का इज़हार न कर
ગીતકાર આનંદ બક્ષી
બંને ગીતના સંગીતકાર કલ્યાણજી આણંદજી.
૧૯૬૬ની ફિલ્મ ‘સાવન કી ઘટા’
પહેલું ગીત ગાયું છે મહેન્દ્ર કપૂરે શર્મિલા ટાગોરને ઉદ્દેશીને
मेरी जान तुम पे सदके, एहसान इतना कर दो
मेरी ज़िंदगी में अपनी, चाहत का रंग भर दो
બીજું ગીત પણ શર્મિલા ટાગોરને ઉદ્દેશીને ગવાયું છે જેના ગાનાર છે રફીસાહેન
होठो पे हसी आँखों में नशा
पहचान है मेरे दिलबर की
जब ढली नजर दिल मोह लिया
क्या बात है इस जादूगर की
બંને ગીતના ગીતકાર એસ.એચ બિહારી અને સંગીત આપ્યું છે ઓ.પી.નય્યરે.
૧૯૬૭ની ફિલ્મ ‘પત્થર કે સનમ’માં બે જુદા જુદા ગાયકો પાસે ગીતો ગવડાવ્યા છે.
પહેલું ગીત નફરતભર્યું છે જે વહીદા રેહમાન માટે ગાયું છે રફીસાહેબે
पत्थर के सनम, तुझे हमने, मुहब्बत का ख़ुदा जाना
बड़ी भूल हुई, अरे हमने, ये क्या समझा ये क्या जाना
બીજું ગીત મુમતાઝને ઉદ્દેશીને મુકેશે ગાયું છે
तौबा ये मतवाली चाल झुक जाए फूलों की डाल
चाँद और सूरज आकर माँगें, तुझसे रँग-ए-जमाल
हसीना तेरी मिसाल कहाँ
બંને ગીતોના રચયિતા મજરૂહ સુલતાનપુરી અને સંગીતકાર લક્ષ્મીકાંત પ્યારેલાલ
૧૯૬૭ની જ અન્ય ફિલ્મ ‘ઉપકાર’માં પણ બે ગાયકો છે.
પહેલા ગીતના ગાયક છે મહેન્દ્ર કપૂર અને સાથીઓ
मेरे देश की धरती सोना उगले, उगले हीरे मोती
मेरे देश की धरती …
ગીતકાર ગુલશન બાવરા
બીજા ગીતના ગાયક છે મુકેશ
दीवानों से ये मत पूछो दीवानों पे क्या गुज़री है
हाँ उनके दिलों से ये पूछो, अरमानों पे क्या गुज़री है
ગીતકાર કમર જલાલાબાદી
બંને ગીતના સંગીતકાર કલ્યાણજી આણંદજી
૧૯૬૯ની ફિલ્મ ‘પૂરબ ઔર પશ્ચિમ’માં મોટા ભાગના ગીતો મહેન્દ્ર કપૂરે ગાયા છે પણ એક ગીત મુકેશના સ્વરમાં છે.
कोई जब तुम्हारा हृदय तोड़ दे
तड़पता हुआ जब कोई छोड़ दे
कोई जब तुम्हारा हृदय तोड़ दे
तड़पता हुआ जब कोई छोड़ दे
तब तुम मेरे पास आना प्रिये
मेरा दर खुला है खुला ही रहेगा
तुम्हारे लिये
બીજા ગીતો જે મહેન્દ્ર કપૂરે ગાયા છે તેમાનું એક
है प्रीत जहाँ की रीत सदा
मैं गीत वहाँ के गाता हूँ
भारत का रहने वाला हूँ
भारत की बात सुनाता हूँ
બંને ગીતના રચયિતા ઇન્દીવર અને સંગીતકાર કલ્યાણજી આણંદજી
૧૯૭૨ની ફિલ્મ ‘શોર’નું પહેલું ગીત ગાનાર છે મહેન્દ્ર કપૂર
जीवन चलने का नाम
चलते रहो सुबह शाम
के रास्ता कट जाएगा मित्र
के बादल छंट जाए मित्र
के दुःख से झुकना न मित्र
के इक पल रुकना न मित्र
ગીતકાર છે ઇન્દ્રજીત તુલસી
બીજા ગીતના ગાયક છે મુકેશ અને સાથ આપ્યો છે લતાજીએ
एक प्यार का नग़मा है, मौजों की रवानी है
ज़िंदगी और कुछ भी नहीं, तेरी मेरी कहानी है
ગીતકાર છે સંતોષ આનંદ
બંને ગીતના સંગીતકાર લક્ષ્મીકાંત પ્યારેલાલ
૧૯૭૨ની અન્ય ફિલ્મ ‘બેઈમાન’નું પહેલું ગીત ગાયું છે મુકેશ અને લતાજીએ. રક્ષાબંધનને અનુલક્ષીને આ ગીત રચાયું છે નાઝીમા પર
ये राखी बंधन है ऐसा
जैसे चँदा और किरण का
जैसा बदरी और पवन का
जैसे धरती और गगन का
બીજું ગીત ગયું છે મહેન્દ્ર કપૂરે સાથ આપ્યો છે આશા ભોસલેએ. મનોજકુમાર સાથે છે રેખા.
पतला पतला रेशमी कुरता चुदिदार पजामा
ज़ुल्फ़ के छे टुकड़े ये देख के मचा हंगामा
૧૯૭૪ની ફિલ્મ ‘રોટી કપડા ઔર મકાન’માં બે ગાયકો છે
પ્રથમ જોઈએ મહેન્દ્રકપૂરે ગાયેલું ગીત જેમાં ઝીનત અમાન અને અન્ય નજરે પડે છે
और नहीं बस और नहीं, ग़म के प्याले और नहीं
दिल में जगह नहीं बाकी, रोक नजर अपनी साकी तो
બીજું ગીત ગાયું છે મુકેશે જેને સાથ આપ્યો છે લતાજીએ. મનોજકુમાર સાથે છે ઝીનત અમાન
.
मैं ना भूलूँगा, मैं ना भूलूँगी
इन रस्मों को इन क़समों को
इन रिश्ते नातों को
બંને ગીતના રચયિતા સંતોષ આનંદ અને સંગીતકાર છે લક્ષ્મીકાંત પ્યારેલાલ
૧૯૮૧ની ફિલ્મ ‘ક્રાંતિ ‘
આ ભજન ગાયું છે મહેન્દ્ર કપૂરે અને સાથ આપ્યો છે મીનુ પુરુશોત્તામે
दुर्गा है मेरी माँ आंबे है मेरी माँ
बोलो जय माता की
ફક્ત ઓડીઓ
બીજું ગીત નીતિન મુકેશના સ્વરમાં છે અને સાથ આપ્યો છે લતાજીએ.
ज़िन्दगी की ना टूटे लड़ी
प्यार कर ले घड़ी दो घड़ी
लम्बी लम्बी उमरिया को छोड़ो
प्यार की एक घड़ी है बड़ी
બંને ગીતના રચયિતા સંતોષ આનંદ અને સંગીતકાર છે લક્ષ્મીકાંત પ્યારેલાલ
મનોજકુમારની બહુ ઓછી જાણીતી ૧૯૮૯ની ફિલ્મ ‘ક્લાર્ક’માં પણ એક કરતા વધુ ગાયકો છે.
પહેલા ગીતના ગાયક છે મહેન્દ્ર કપૂર જેને સાથ આપ્યો છે લતાજીએ. આ એક દેશભક્તિ ગીત છે.
झूम झूम के गाओ रे
मस्ती में सब आओ रे
चुप चुप जनाब आप रहते हैं
इस छुपी
બીજા ગીતના ગાયક છે નીતિન મુકેશ અને સાથ આપ્યો છે લતાજીએ.
छुपी चुपी छुपी चुपी में
मैंने किया इरादा छुपी चुपी में
उस इरादे में छुपा हैं प्यारा वादा
બંને ગીતોમાં સહકલાકાર છે રેખા, બંને ગીતો લખ્યા છે ખુદ મનોજકુમારે અને સંગીતકાર છે ઉત્તમ જગદીશ.
૧૯૮૯ની અન્ય એક ફિલ ‘સંતોષ’નું પહેલું ગીત ગાયું છે નીતિન મુકેશે સાથમાં છે આશા ભોસલે
बताओ तुम्हे प्यार कैसे करूँ
मुझे प्यार करने की आदत नहीं
मैं जैसा भी हो हा जैसा भी हो
सामने हुँ खड़ा
मुझे कुछ छुपाने की आदत नहीं
बताओ तुम्हे प्यार कैसे करूँ
मुझे प्यार करने की आदत नहीं
ગીતમાં હેમા માલિની દર્શાવાઈ છે.
બીજું ગીત ગાયું છે મહેન્દ્ર કપૂરે.
आज मैं बेचैन हूँ
यार मैं बेचैन हूँ
ये महज तन्हाईया
दर्द की अंगड़ाईयाँ
ये महज तन्हाईया
दर्द की अंगड़ाईयाँ
मौत की परछाइयां
બંને ગીતોના રચયિતા સંતોષ આનંદ અને સંગીતકાર છે લક્ષ્મીકાંત પ્યારેલાલ
જ્યાં કોઈ ફિલ્મમાં એક કરતા વધુ ગીતો એક ગાયકે ગાયા હોય તો તેમાંથી એક જ ગીત ઉપર મુક્યું છે.
Niranjan Mehta
વેબ ગુર્જરી 