ફિલ્મી ગીતોમા વાદ્યોના પ્રદાન વિશેની શ્રેણી

પીયૂષ પંડ્યા, બીરેન કોઠારી

ગઈ કડીમાં આપણે જેનો પરિચય કર્યો, તે તબલાં જેટલી જ વ્યાપક પ્રસિદ્ધી ઢોલક પણ ધરાવે છે. વળી ઉપયોગીતાની દૃષ્ટીએ પણ ઢોલક તબલાંને સમકક્ષ જ ગણાવી શકાય. એક વ્યાપક માન્યતા મુજબ ઢોલક્ તાલવાદ્ય તરીકે પહેલાં ચલણમાં આવ્યું હશે અને સમય જતાં તેને બે ભાગમાં વિભાજિત કરીને તબલાં બનાવવામાં આવ્યાં હશે. ઉત્તરીય અને મધ્ય ભારતીય વિસ્તારોમાં તબલાંનો મહિમા વધારે જોવા મળે છે, જ્યારે ઢોલકનું સૌથી વધુ ચલણ પંજાબમાં અને તેની આસપાસના પ્રદેશોમાં હોય છે. એક નોંધનીય બાબત એ છે કે શાસ્ત્રીય ગાયન-વાદન સાથે તબલાંની જ સંગત હોય છે. તે જ રીતે લોકગીતો સાથે મહદઅંશે ઢોલકનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. કેમ કે ઢોલકને બેય છેડેથી પાતળા દોરડાથી બાંધી, ગળામાં ભેરવી સહેલાઈથી વગાડી શકાય છે. આથી તે ઉત્સવો અને ઉજાણીઓમાં વગાડાતું જોવા મળે છે. આ તબક્કે એક સ્પષ્ટતા કરવી રહી કે વરઘોડામાં કે સરઘસોમાં દાંડી વડે વગાડવામાં આવતાં હોય છે એ ઢોલ કહેવાય છે, એ ઢોલક નથી.

ઢોલકની રચના પણ સાગ અથવા અન્ય કોઈ મજબૂત વૃક્ષના થડને આડું કાપીને મેળવેલા એક લંબઘન ટૂકડામાંથી થાય છે. આવા ટૂકડાની અંદરના ગર્ભભાગને દૂર કરતાં બનતા પોલાણની બન્ને બાજુએ બકરા અથવા ઘેટાની ચામડી લગાવી દેવામાં આવે છે. ત્યાર બાદ મૃત પ્રાણીના આંતરડામાંથી બનાવેલી દોરી જેવી રચના વડે એ ચામડીને મજબૂતીથી સીવી લેતાં ઢોલકનું નિર્માણ થાય છે. તેની બન્ને બાજુ ઉપર યોગ્ય રીતે હળવો પ્રહાર કરતાં ઉત્પન્ન થતી અનુનાદિય અસર થકી અપેક્ષિત બોલ વગાડી શકાય છે.

એક રસપ્રદ બાબત એ છે કે પ્રથામ દૃષ્ટીએ આ વાદ્ય જેવાં દેખાતાં અન્ય તાલવાદ્યો પણ ચાલણમાં છે. જેમ કે પરંપરાગત ઢોલક કરતાં નાનું કદ ધરાવતું વાદ્ય ઢોલકી કહેવાય છે. એનાથી પણ નાના કદનું વાદ્ય માદલ તરીકે ઓળખાય છે. તે ઉપરાંત નાળ, પખાવજ અને મૃદંગ પણ થોડાઘણા અંશે ઢોલક જેવી રચના ધરાવતાં હોય છે. આ બધાં જ તાલવાદ્યો જેને તેને વગાડતાં ઉત્પન્ન થતા બોલ અને વાદનની શૈલી વડે એકબીજાંથી ખાસ્સાં જુદાં પડે છે. આ કડીમાં આપણે એવાં ફિલ્મી ગીતો માણીએ, જેમાં તાલવાદ્ય તરીકે ઢોલકનો પ્રભાવક ઉપયોગ થયો હોય.

સૌ પ્રથમ જે બે ગીતો સાંભળીએ તે ૧૯૫૧ની એવી ફિલ્મનાં છે, જેનું નામ ઢોલક હતું! શ્યામસુંદર નામના પ્રમાણમાં ઓછા જાણીતા એવા સંગીતકારના નિર્દેશનમાં આ ફિલ્મ માટે સંગીત તૈયાર થયું હતું.

પહેલાં સાંભળીએ ‘મૌસમ આયા હૈ રંગીન’. પરદા ઉપર મોટું વાદ્યવૃંદ નજરે પડે છે, જેમાં વાદકો તરીકે યુવતીઓ છે. આ ક્લીપ પરથી ઢોલકના લાક્ષણિક બોલોનો ખ્યાલ આવી શકે છે. શરૂઆતમાં કેટલીક યુવતીઓ ઢોલક વગાડતી પણ દેખાય છે.

હવે આ જ ફિલ્મનું અન્ય ગીત ‘હલ્લા ગુલ્લા લઈલા’ માણીએ. આ ગીતમાં પણ તખ્તા પરથી થઈ રહેલી રજૂઆતમાં વિવિધ વાદ્યોના સ્વર સાથે ઢોલકના બોલ સ્પષ્ટ સંભળાય છે.

આગળ વધીએ ૧૯૫૬ની ફિલ્મ ચોરી ચોરીના ગીત ‘પ્યાર હુઆ ઈકરાર હુઆ’ તરફ. શંકર-જયકિશનના સંગીતનિર્દેશનમાં તૈયાર થયેલા આ ગીત સાથે ઢોલકનો અનોખો પ્રયોગ કરવામાં આવ્યો છે.

ફિલ્મ દો આંખેં બારાહ હાથ(૧૯૫૭) માટે વસંત દેસાઈએ તૈયાર કરેલાં બધાં જ ગીતો ખુબ જ લોકપ્રિય થયાં હતાં. તે પૈકીના ગીત ‘અય માલિક તેરે બંદે હમ’ (પુરુષોના સમુહસ્વરમાં) સાથે વાગી રહીલા ઢોલકના બોલ આગવી અસર ઉભી કરે છે.

આ જ ફિલ્મના અન્ય ગીત ‘ઊમડ ઘૂમડ કર આયી રે ઘટા’માં પણ ઢોલક પોતાની હાજરી પૂરાવતું રહે છે. નોંધીએ કે પરદા ઉપર ગીતની શરૂઆતમાં નાયક વગાડે છે તે ઢોલ છે, પણ પછી સમગ્ર ગીત દરમિયાન ઢોલક કાને પડતું રહે છે.

ફિલ્મ દિલ અપના ઔર પ્રીત પરાઈ(૧૯૬૦)માં શંકર-જયકિશનનું સંગીત હતું. આ ફિલ્મના ગીત ‘અંદાઝ મેરા મસ્તાના’ માણીએ. એક બિનદસ્તાવેજી માહીતિ મુજબ આ ગીત સાથે સહાયક સંગીતકાર દત્તારામે ઢોલક વગાડ્યું હતું.

૧૯૬૧માં પરદા ઉપર રજૂ થયેલી ફિલ્મ આસ કા પંછીના ગીત ‘તુમ રૂઠી રહો મૈં મનાતા રહૂં’ સાથે ઢોલકના બોલ પ્રભાવક રીતે સંભળાતા રહે છે, સંગીતનિર્દેશન શંકર-જયકિશનનું હતું.

હવે સાંભળીએ ઢોલકના તાલ વડે સજાવાયેલું ફિલ્મ મેરે સનમ(૧૯૬૫)નું ગીત ‘હમદમ મેરે માન ભી જાઓ’. સ્વરનિયોજન ઓ.પી. નૈયરનું છે. શરૂઆતમાં પાશ્ચાત્ય તાલવાદ્યો સંભળાય છે, પણ ગાયકીની સાથે ઢોલકના બોલ શરૂ થઈ જાય છે.

ફિલ્મ પથ્થર કે સનમ(૧૯૬૭)ના ગીત ‘કોઈ નહીં હૈં ફીર ભી હૈ મુઝ કો’ સાથે ઢોલક વાગે છે તે સંગીતકાર બેલડી લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલની લાક્ષણિક તાલશૈલીને અનુરૂપ છે.

૧૯૬૮ની ફિલ્મ રાજા ઔર રંક માટે પણ લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલે સંગીત તૈયાર કર્યું હતું. તે ફિલ્મના ગીત ‘મેરા નામ હૈ ચમેલી’ સાથે પણ લાક્ષણિક શૈલીમાં ઢોલકવાદન કાને પડે છે.

આ કડીના અંતમાં સાંભળીએ ૧૯૭૮ની ફિલ્મ સત્યમ શિવમ સુંદરમનું ઢોલકપ્રધાન ગીત ‘ભોર ભયી પનઘટ પર’. આ ફિલ્મ માટે સંગીત લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલે તૈયાર કર્યું હતું.

https://www.youtube.com/watch?v=5o_GLXqUBek&list=RD5o_GLXqUBek&start_radio=1

આવતી કડીમાં અન્ય તાલવાદ્યો સાથે મળીશું.

નોંધ :

૧) તસવીર નેટ પરથી તેમ જ વાદનની અને ગીતોની લિન્ક્સ યુ ટ્યુબ પરથી તેનો વ્યવસાયિક ઉપયોગ નહીં થાય તેવી બાંહેધરી સહિત સાભાર લીધી છે.

૨) અહીં પસંદ કરાયેલાં ગીતોમાં રસબિંદુ માત્ર અને માત્ર ચોક્કસ વાદ્ય જ છે.

૩) અહીં મૂકાયેલાં ગીતોની પસંદગી લેખકોની પોતાની છે. આ યાદી સંપૂર્ણ હોવાનો દાવો પણ નથી કે તે માટેનો ઉપક્રમ પણ નથી. તેથી અમુક ગીત કેમ ન મૂક્યું કે ચોક્કસ ગીત રહી ગયાની નોંધ લેવાને બદલે આ શ્રેણીના હેતુવિશેષનો આનંદ માણવા ભાવકમિત્રોને અનુરોધ છે.

સંપર્ક સૂત્રો :

શ્રી પિયૂષ પંડ્યા : ઈ-મેલ: piyushmp30@yahoo.com
શ્રી બીરેન કોઠારી : ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com