અમે પાંચ બે બહેન તેમજ ત્રણ નાના ભાઈઓ એકબીજાની ખુબ નજીક હતા. મારા માતુશ્રીના સંસ્કાર સિંચન થી પરસ્પર ખુબ પ્રેમ હતો. બીજા ભાઈ બહેનોને કેમ જલદી અમેરિકા બોલાવવા તેજ મારી ઝંખના હતી. મારા અહીં આવ્યા પછી ત્રણ વર્ષમાં મારો નાનોભાઈ ભુપેન્દ્ર અહીં કેમિકલ એન્જીનીયરીંગની ડિગ્રી લેવા આવ્યો. મેં મુંબઈ ૭ સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૧ માં છોડેલું . તેણે પણ ૭ સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૪ નાં દિવસે મુંબઈ છોડ્યું. અમે બંને ભાઈઓ સાથે ન્યુયોર્કમાં એક એપાર્ટમેન્ટ માં રહેતા હતા. ત્યાર પછી મારા બા અને સૌથી નાનોભાઈ વીરેન્દ્ર મુંબઈ છોડી સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૬માં ન્યુયોર્ક આવ્યા. આ રીતે ત્રણ ભાઈઓ અને મારા બા અહીં પાંચ વર્ષના ગાળામાં આવી ગયા.
મને પી. એચ. ડી મળી ગયા પછી મારા બાની ઈચ્છા મને કોઈ સારી જીવનસાથી મળી જાય તે હતી. મને કહે તું ભારત જઈ કોઈ સારી છોકરી સાથે લગ્ન કરી આવ. મને કોઈની સાથે અડધો કલાક વાત કરી હા અથવા ના જવાબ આપી દેવો તે પસંદ નહોતું. મારી ઓળખાણ કોઈ મિત્રની ત્યાં સુવર્ણા નામની છોકરી સાથે થઇ. સુવર્ણા પેન્સિલ્વાનિયા સ્ટેટ યુનિવર્સીટીમાં પી.એચ.ડી કરતી હતી. મારા માતુશ્રીને આ છોકરી ખુબ ગમી ગઈ. તેનો હસમુખો ચહેરો, આનંદી સ્વભાવ, તેમજ ઘરકામની કુશળતા મારા બાને સ્પર્શી ગઈ. અનેક મુલાકાતને અંતે અમારા લગ્ન કોલંબિયા યુનિવર્સીટીના અર્લ હોલ માં લગભગ ૧૨૫ વ્યક્તિઓની હાજરીમાં હિન્દૂ વિધિ પ્રમાણે
તારીખ ૬ એપ્રિલ ૧૯૬૮ના રોજ થયા . મારા પ્રોફેસરો, સ્ટાફ અને વિદ્યાર્થી મિત્રો ભારતીય તેમજ અમેરિકન આ પ્રસંગે હાજર હતા. મારા બા માટે આ અવર્ણનીય આનંદનો પ્રસંગ હતો.
અચાનક એક દિવસ પ્રોફેસર શુલમન ઉપર નાસાના એક અધિકારીનો પત્ર આવ્યો. તેમાં લખેલું કે અમારી સરફેસ કેમિસ્ટ્રીની બહુ સારી લેબોરેટરી છે પણ તેના મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક નિવૃત થયા છે. અમારે કોઈ વ્યક્તિની જરૂર છે કે જે આ ફેસિલિટી વાપરી શકે અને સારું સંશોધન કરી શકે. તમારી લૅબોરેટરીના ડો. દિનેશ શાહના તાજેતરમાં પ્રગટ થયેલા પેપરો અમે વાંચ્યાં છે અને જો તેમને અહીં નાસામાં કામ કરવાની ઈચ્છા હોય તો અમે તેમને રેસિડન્ટ રિસર્ચ અસોસિએટશીપ આપવા તૈયાર છીએ. પ્રોફેસર શુલમને કહ્યું કે નાસામાં તમને ઘણું નવું શીખવાનું મળશે તેમજ તમે સરફેસ કેમિસ્ટ્રીને લગતા નાસાના પ્રશ્નો ઉકેલી શકશો. એટલે મેં નાસામાં જવાનું નક્કી કર્યું. સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૭ માં હું નાસાના એમસ રિસર્ચ સેન્ટર, કેલિફોર્નિયામાં જોડાયો. અહીં મને ખુબ નવું શીખવાનું અને જાણવાનું મળ્યું. ખાસ કરીને પૃથ્વીની જીવનકથા જાણવાની તક મળી. પૃથ્વીની શરૂઆત ક્યારે થઇ તેમજ પ્રાણવાયુ કઈ રીતે પેદા થયો તેમજ જીવંત પ્રાણીઓની શરૂઆત ક્યારે થઇ. પૃથ્વીના શરૂઆતના તબ્બકાને વૈજ્ઞાનિકો કેમિકલ ઈવોલૂશન કહે છે. મેં નાસામાં કઈ રીતે પૃથ્વી પર મેમ્બ્રેનસ સ્ટ્રક્ચર પેદા થયા હશે તેના ઉપર સંશોધન કર્યું. તે ઉપરાંત પાણીનું બાષ્પીભવન ઓછું કરવું તેના ઉપર સંશોધન કર્યું. આ માટે મેં એક મોલીક્યુલ ઊંચાઈ ની ફિલ્મ પાણીની સપાટી ઉપર પાથરી હતી.
એમ્સ રિસર્ચ સેન્ટર સ્ટેનફર્ડ યુનિવર્સીટીના કેમ્પસથી લગભગ ત્રણ માઈલ દૂર હતું. આને લીધે હું ઘણીવાર સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સીટી ની મુલાકાતે જતો. ત્યાં કેમિસ્ટ્રી ડિપાર્ટમેન્ટમાં કામ કરતાં ઘણા ભારતીયો મારા મિત્રો બની ગયા. દર રવિવારે હું આ કેમ્પસમાં ન્યુયોર્ક ટાઇમ્સનું છાપું લેવા જતો. એક પારસી મિત્રે મારા લગ્ન માટે ફાઈન બ્લુ સૂટ ખરીદવામાં મદદ કરી. અહીં એરોસ્પેસ અને ફાર્મસીમાં કામ કરતા અનેક મિત્રો થઇ ગયા. લગ્ન પછીનું પહેલું વર્ષ અમારું ખુબ આનંદભર્યું અહીં પસાર થયું. દરેક વીકેન્ડમાં ક્યાંતો અમારી ત્યાં ડીનર પાર્ટી થતી અથવા કોઈ બીજા મિત્રની ત્યાં થતી. બીજા વર્ષે કોલંબિયા યુનિવર્સીટીએ મને બાયોલોજિકલ ઓસનોગ્રાફી ડિવિઝન માં હેડ ઓફ સરફેસ કેમેસ્ટ્રી લૅબોરેટરીની ઓફર આપી. તેમજ મારા માતુશ્રી અને બંને ભાઈઓ અમને મિસ કરતા હોવાથી અમે નાસા છોડી ન્યુયોર્ક પાછા ફરવાનું નક્કી કર્યું. અમે ૩,૫૦૦ માઈલ કાર ચલાવી આખું અમેરિકા જોતા જોતા તેમજ વચ્ચે અનેક મિત્રોને મળતા ન્યુયોર્ક આવી ગયા.
બાયોલોજીકલ ઓસનોગ્રાફી ડિવિઝનમાં મારે નવી લેબ સેટ કરવાની હતી. સંશોધન માટેના ટેબલો તેમજ મારી ઓફિસ અને સેક્રેટરીની ઓફિસ વગેરે મારી દેખરેખ નીચે કરાવ્યું. આ પણ ઘણો સારો અનુભવ હતો. પેટ્રીસીયા કિલિઅન નામની સેક્રેટરીને મારી ઓફિસનું કામ કરવા રાખી. બે ટેક્નિશિયન સંશોધન કરવા રાખ્યા. તે સમયે દરિયામાં ઓઈલથી ભરેલા બે વહાણો તૂટી ગયા હતા અને દરિયામાં માઈલો સુધીની ઓઇલ સ્પીલ થઇ હતી. તો આ ઓઈલને કઈ રીતે એકદમ નાના બિંદુ કરી તેને કઈ રીતે બાયો ડિગ્રેડેશન કરવું તેના માટે મેં રિસર્ચ પ્રોપોસલ ઍન્વીરેન્ટલ એજન્સીમાં મોકલ્યું. ત્યાર બાદ છ સપ્તાહનું વેકેશન લઇ અમે પહેલી વાર ૧૯૬૯માં ભારત ગયા. આઠ વર્ષમાં ભારત બહુજ બદલાયેલું લાગ્યું. મુંબઈ ખુબ ગીચ વસ્તીવાળું લાગ્યું.
અમે ફોન કરી માધુરીબેન દેસાઈને મળવા ગયા કે જેમની મદદથી હું કપડવંજથી નાસા સુધી પહોંચ્યો હતો. તેમણે ખુબ પ્રેમથી અમને આવકાર્યા . વાતવાતમાં તેમણે કહ્યુ કે અમારા માનવામાંજ નથી આવતું કે આઠ વર્ષ પહેલા તમે કૈક કામ શોધવા અમારે ત્યાં આવ્યા હતા અને આજે તમે કોલંબિયા યુનિવર્સીટીમાંથી પી.એચ.ડી થઇ નાસા સુધી પહોંચી ગયા. અમે તમારા માટે ખુબ ગૌરવ અનુભવીએ છીએ. તેમણે સુવર્ણાને સાડી તેમજ થોડા સોનાના દાગીના આપ્યા તેમજ મને બેરિસ્ટર ભૂલાભાઈનું હાથમાં પહેરવાનું ઘડિયાળ ભેટમાં આપ્યું. મને કહે કે આ ઘડિયાળ પપ્પા માટે લંડનથી ખરીદેલું. થોડા સમય પછી એમની સાથે કારમાં અમને વલસાડ તેમની વાડી જોવા લઇ ગયા. ચણવાઇમાં આ વાડી ભુલાભાઇ દેસાઈની વાડી તરીકે ઓળખાય છે. આ વાડીના ચીકુ તેમજ કેરી તાજમહાલ હોટેલમાં મુંબઈ મોકલવામાં આવતી હતી.
મારા સાસરિયા પક્ષે કોઈએ મને જોયેલો નહિ. મુંબઈથી દાહોદ અમે ટ્રેનમા ગયા. દાહોદ સ્ટેશને ઉતર્યા ત્યારે સુવર્ણાના મામા હારતોરા લઈને મારુ સ્વાગત કરવા આવેલા. સુવર્ણાના અનેક સગાઓ મને લેવા દાહોદ સ્ટેશને આવેલા. એક કાર માં બેસી ૧૮ માઈલ દૂર અમે ઝાલોદ નામના ગામમાં પહોંચ્યા. સુવર્ણાના પપ્પા મમ્મીએ મને આવકાર્યો.
સુવર્ણા આ ગામની હાઈસ્કૂલમાં એસ.એસ.સી. સુધી ભણેલી. એના ચહેરા ઉપર પણ આનંદ ઉભરાતો હતો. સુવર્ણાના મામા મોટી ટ્રકમાં બધા સંબંધીઓ સાથે ઘણા પિક્નીકના સ્થળો જોવા લઇ ગયેલા. ત્યાર પછી અમે કપડવંજ ગયા અને ત્યાં પણ અમારું ભાવભીનું સ્વાગત થયું. મારી શાળામાં વિદ્યાર્થીઓ માટે નાસાને લગતું એક પ્રવચન ગોઠવાયેલું. મારા બાને સાથે લઇ ગયેલા અને પાછા આવવા માટે તેમને નવો વિસા લેવો પડે. અમેરિકન ઓફિસરે પાસપોર્ટ જોઈને કહ્યુ કે તમે ગઈ વખતે છ મહિનાના વિસા ઉપર ત્રણ વર્ષ રહી આવ્યા એટલે હવે તમને નવો વિસા ના આપી શકાય. વાતવાતમાં ઓફિસરે પૂછ્યું તમે ત્યાં શું કરો છો? તો મારી પાસે આગલા દિવસે ટપાલમાં મારી સેક્રેટરીએ મોકલેલું ન્યુઝપેપરનું કટિંગ હતું. જેમાં મારા ફોટા સાથે ન્યુઝ હતા કે મને સરકાર તરફથી નેવું હાજર ડોલરની રિસર્ચ ગ્રાન્ટ મળી છે. આ કટિંગ મેં તેમને બતાવ્યું. તેમનો ટોન એકદમ બદલાઈ ગયો. મને કહે , ડોક્ટર શાહ, આઈ નો યોર ક્લચર. યુ ટેક કેર ઓફ યોર પેરેન્ટ્સ. આઈ વિલ ગીવ યુ ધ ફોર્મ્સ ફોર પરમેનન્ટ રેસિડેન્ટ વિસા ફોર યોર મધર સો શી કેન સ્ટે વિથ યુ એસ લોન્ગ એસ શી વોન્ટ્સ. ત્યારે મને એક કહેવત યાદ આવી, સ્વદેશે પૂજ્યતે રાજા, વિદ્વાન સરવતે પૂજ્યતે! મારા બાને બે મહિનામાં પરમેનન્ટ રહેવાનો વિસા મળી ગયો અને અમેરિકા અમારી સાથે રહેવા આવી ગયા.
મારુ સંશોધન વગેરે સારું ચાલતું હતું. પરંતુ મારા એક મિત્રે સલાહ આપી કે જો તારે ભવિષ્યમાં પ્રોફેસર થવુ હોય તો તું કોઈ યુનિવર્સીટીમાં આસિસ્ટન્ટ પ્રોફેસર તરીકે જોઈન થઇ જા . તારા બહુ રિસર્ચ પેપરો પ્રગટ થશે તો તને ટીચિંગ પોઝિશન નહિ મળે. યુ વિલ બે ઓવર ફવોલિફાઈડ ફોર આસિસ્ટન્ટ પ્રોફેસર પોઝિશન. મેં મારી સેક્રેટરીને વાત કરી કે મારે સો યુનિવર્સીટીમાં ટીચિંગ જોબ માટે એપ્લાય કરવું છે. આ વાત ખાનગી રાખવાની છે. નહીતો મારા પર જોબ ના છોડવા માટે બહુ દબાણ આવે. મેં જુદા જુદા વિષયોમાં લગભગ સો ડિપાર્ટમેન્ટ્સમાં એપ્પ્લીકેશન મોકલી. ૮૦ ના જવાબ જ ના આવ્યા. ૧૯ જગાએથી તમારું રેઝ્યુમે ખુબ ઈમ્પ્રેસીવ છે પરંતુ અમારી પાસે કોઈ ઓપનિંગ નથી. એક ફ્લોરિડા યુનિવર્સીટીમાંથી એવો જવાબ આવ્યો કે અમારી પાસે બજેટ નથી પરંતુ તમારું રેઝ્યુમે અમને ખુબ ગમ્યું અને તમે ભવિષ્યમાં આ બાજુ આવો તો અમારા ડિપાર્ટમેન્ટમાં સેમિનાર આપજો. મેં તરત જવાબ આપ્યો કે હું ફ્લોરિડા વિઝીટ કરવાનો છું અને તમારા બંને ડિપાર્ટમેન્ટમાં સેમિનાર આપીશ. તો હું મારા ખર્ચે ગેઇન્સ્વીલ, ફ્લોરિડા ગયો અને ત્યાં એનેસ્થેસિઓલોજી અને કેમિકલ એન્જીનીયરીંગ ડિપાર્ટમેન્ટમાં બે લેક્ચર આપ્યા. તે લોકોને મારા સેમિનાર ખુબ ગમ્યા. એક અઠવાડિયામાં મારા ઉપર મારી નિમણૂંક આસિસ્ટન્ટ પ્રોફેસર ઓફ એનેસ્થેસિઓલોજી અને કેમિકલ એન્જીનીયરીંગ થઇ છે તેવો પત્ર આવી ગયો. મારી સેક્રેટરી પેટ્રીસીયા કિલિઅન હજુ પણ દર વર્ષે મારા જન્મદિવસે મને ફોન કરે છે અને શુભેચ્છા પાઠવે છે. એને ખબર હતી કે હું જઈશ તો એની જોબ જતી રહેશે તો પણ એણે મારા માટે સો એપ્લિકેશન ટાઈપ કરી. એનો જેટલો આભાર માનુ તેટલો ઓછો છે.
મેં પી.એચ.ડી બાયોફિઝીક્સમાં કોલંબિયા યુનિવર્સીટીમાં કરેલું. મારા માટે કેમિકલ એન્જીનીયરીંગ અને એનેસ્થેસિઓલોજી બંને નવા વિષયો હતા. મેં મારા નાનાભાઈ ભુપેન્દ્ર સાથે કેમિકલ એન્જીનીયરીંગના મુખ્ય વિષયો અંગે ચર્ચા કરી અને કઈ રીતે સરફેસ કેમિસ્ટ્રીનો ઉપયોગ કેમિકલ એન્જીનીયરીંગ માં થઇ શકે તે માટે વાર્તાલાપ કર્યો.
લાઇબ્રેરીમાંથી કેમિકલ એન્જીનીયરીંગની ટેક્સટબુકો વાંચવા ઘેર લઇ આવ્યો. મને જે ભણાવવાની તક મળી હતી તેનો પુરે પૂરો સદુપયોગ કરવો હતો. મેં પહેલો કોર્સ ઇન્ટરફેસિઅલ ફીનોમેના ઈન એન્જિનિરીંગ ઉપર આપ્યો. તેમાં સરફેસ ટેન્શન અને સર્ફેક્ટન્ટ ટાઈપના કેમિકલનો શું ઉપયોગ થાય છે તે સમજાવ્યું. વિદ્યાર્થીઓને આ એપ્લિકેશન બતાવતો કોર્સ ભણવાની ખુબ મજા આવી. તેમજ હું પુરેપુરા ઉત્સાહથી બધું સમજાવતો હતો. કોર્સના છેલ્લા લેક્ચરમાં એક વિદ્યાર્થી ડીનની ઓડિસમાંથી ફોર્મ લઇ આવી બધા વિદ્યાર્થીઓને ભરવા કહે. તેમાં લગભગ ૨૫ સવાલો હોય કે શિક્ષકનું મૂલ્યાંકન કરવાનું હોય. દરેક સવાલના જવાબમાં ૧ થી ૫ માર્ક આપવાના હોય. પછી બધા ફોર્મ ભેગા કરી એ વિદ્યાર્થી ડિનની ઓફિસમાં આપી આવે.
આ કોર્સ પત્યા પછી હું મારી કારમાં સુવર્ણા તેમજ મારી બે વર્ષની બેબીને લઇ સેન્ટલૂઇસ કેમિકલ એન્જીનીયરીંગ ની વાર્ષિક મિટિંગ એટેન્ડ કરવા ગયો. આ મિટિંગમાં મારે મારુ રિસર્ચ પેપર રજુ કરવાનું હતું. મિટિંગના બીજા દિવસે મારી સેક્રેટરીનો ફોન આવ્યો કે પ્રેસિડેન્ટની ઓફિસમાંથી ફોન આવ્યો છે કે આખી યુનિવર્સીટીમાં તમારા વિદ્યાર્થીઓએ તમારા ટીચિંગને સૌથી વધારે માર્ક આપ્યા છે અને તમને સ્ટાન્ડર્ડ ઓઇલ ઓફ ઇન્ડિયાના ફાઉન્ડેશનનો એક હાજર ડોલરનો ચેક અને પ્લેક યુનિવર્સીટી સેનેટની મિટિંગમાં આપવામાં આવશે. વચ્ચે માત્ર ૩૦ કલાક હતા પણ હું સુવર્ણા તેમજ બેબી બીજલને લઇ કારમાં ગેઇન્સવિલ જવા નીકળી ગયા . પાંચ હજાર પ્રોફેસરોમાં મને મારા પહેલાજ કોર્સમાં બેસ્ટ ટીચરનો એવોર્ડ મળ્યો તેનો અદભુત આનંદ હતો. વીસ કલાક સતત કાર ચલાવી ઘેર આવી ગયા . ત્રણ કલાક ઊંઘ લઇ સેનેટેની મિટિંગમાં હું, સુવર્ણા અને બીજલ ગયા. મને સ્ટેજ ઉપર બોલાવવામાં આવ્યો. તો મારી પાછળ બીજલ પણ દોડીને સ્ટેજ ઉપર આવી ગઈ અને મારી બાજુમાં ઉભી રહી. પ્રેસિડેન્ટે મને ચેક અને પ્લેક આપ્યા ત્યારે બધાએ તાળીઓ પાડી અને મારી બાજુમાં ઉભી રહીને બીજલે પણ તાળીઓ પાડી . મારા વિદ્યાર્થીઓને પણ ખુબ આનંદ થયો. મને ૫ માંથી ૪.૯ એવરેજ માર્ક ટીચિંગ સ્કિલ માટે મળ્યા હતા. બીજા દિવસે લંડનના એક પ્રખ્યાત પ્રોફેસર મને મળવા આવ્યા હતા. તેમણે આ એવોર્ડ મારા ટેબલ પર જોયો તો મને કોંગ્રેચ્યુલેશન કહ્યા. પછી મને કહ્યું કે ડો. શાહ હું તમને શાને માટે અભિનંદન આપું છું તે જાણવું છે? એટલે મેં હા પાડી . તો એમણે કહ્યું કે તમારી માતૃભાષા ગુજરાતી છે અને છતાં તમે અંગ્રેજીમાં ભણાવી બેસ્ટ ટીચરનો એવોર્ડ મેળવ્યો. તમારા કોઈ અમેરિકન પ્રોફેસર ઇન્ડિયા જઈ ત્યાં ગુજરાતીમાં ભણાવી બેસ્ટ ટીચરનો એવોર્ડ લાવે? આ કારણથી તમને અભિનંદન આપું છું.
ક્રમશઃ
વેબ ગુર્જરી 