ટાઈટલ સોન્ગ
(આ શ્રેણીમાં હિન્દી ફિલ્મોમાં આવતાં ટાઈટલ્સ દરમિયાન વાગતાં ગીતો વિશે વાત કરવાનો ઉપક્રમ છે.)
બીરેન કોઠારી
जी ढूँडता है फिर वही फ़ुर्सत कि रात दिन
बैठे रहें तसव्वुर-ए-जानाँ किए हुए
(तसव्वुर-ए-जानाँ = પ્રિયજનની સ્મૃતિ)
આટલું વાંચીને ઉતાવળે કોઈ કહી શકે કે ‘જી ઢૂંઢતા હૈ’ નહીં, હકીકતમાં ‘દિલ ઢૂંઢતા હૈ’ આવે. વાત ખરી, કેમ કે, ગુલઝારે ‘મૌસમ’ માટે લખેલા ગીતનું મુખડું ‘દિલ ઢૂંઢતા હૈ’થી શરૂ થાય છે. પણ ગુલઝારે મૂળ ગાલિબનો આ શેર મુખડા તરીકે લઈને આગળનું ગીત પોતાની રીતે લખ્યું છે. ‘દિલ ઢૂંઢતા હૈ’ નામના આલ્બમના આરંભે ગુલઝારે કહ્યું છે, ‘મિસરા ગાલિબ કા હૈ, કૈફિયત હરેક કી અપની અપની.’ શાયરની પંક્તિઓમાં દરેકને પોતાની કથાવ્યથા પડઘાય ત્યારે એ કૃતિ અજરામર બની જતી હોય છે. એ હદે કે ઘણી વાર સર્જકનું નામ પણ વિસરાઈ જાય, પણ શબ્દો યાદ રહી જાય.
ઉપરના શેરવાળી ગાલિબની ગઝલનો મત્લઅ આ મુજબ છે.
मुद्दत हुई है यार को मेहमाँ किए हुए
जोश-ए-क़दह से बज़्म चराग़ाँ किए हुए
અને મક્તઅ આ મુજબ છે.
‘ग़ालिब’ हमें न छेड़ कि फिर जोश-ए-अश्क से
बैठे हैं हम तहय्या-ए-तूफ़ाँ किए हुए
(जोश-ए-क़दह = શરાબના પ્યાલાની ખનક, बज़्म= મહેફિલ, चराग़ाँ= દીપ પ્રગટાવવાનું કાર્ય, जोश-ए-अश्क = રુદનનો વેગ, तहय्या-ए-तूफ़ाँ = તોફાનનો સામનો કરવાનો દૃઢ સંકલ્પ)
(આખી ગઝલ રેખ્તાની આ લીન્ક પર વાંચી શકાશે.https://www.rekhta.org/…/muddat-huii-hai-yaar-ko…)
૧૯૭૫માં રજૂઆત પામેલી સુનંદિની પિક્ચર્સ નિર્મિત, ગુલઝાર દિગ્દર્શીત ‘મૌસમ’માં શર્મિલા ટાગોર (બેવડી ભૂમિકા), સંજીવકુમાર, ઓમ શિવપુરી, સત્યેન કપ્પૂ,દીના પાઠક વગેરેની મુખ્ય ભૂમિકા હતી.
આ ફિલ્મની કથા સ્કૉટિશ લેખક એ.જે.ક્રોનિનની નવલકથા ‘ધ જ્યુડાસ ટ્રી’થી પ્રેરિત હતી. ફિલ્મમાં પાર્શ્વસંગીત સલીલ ચૌધરીનું હતું, જ્યારે ગીતો મદનમોહને સંગીતબદ્ધ કર્યાં હતાં. ગીતકાર હતા ગુલઝાર. ફિલ્મનાં કુલ પાંચ ગીતો હતાં. ‘છડી રે છડી કૈસી ગલે મેં પડી’ (લતા, રફી), ‘મેરે ઈશ્ક મેં લાખોં ઝટકે’ (આશા) અને ‘રુકે રુકે સે કદમ, રુક કે બાર બાર ચલે’ (લતા) ઉપરાંત ‘દિલ ઢૂંઢતા હૈ’ બે આવૃત્તિમાં હતું. એક લતા અને ભૂપીન્દરે ગાયેલું યુગલ ગીત, જે ખુશમિજાજી હતું, જ્યારે બીજું ભૂપીન્દરે ગાયેલું એકલગીત, જે ઉદાસીયુક્ત હતું.
ભૂપીન્દરે ગાયેલા એકલગીતને ફિલ્મમાં ટાઈટલ સોન્ગ તરીકે લેવામાં આવ્યું હતું. ફિલ્મનો આરંભ જ ઉદાસીભર્યા સંગીતથી થાય છે, અને ભૂપીન્દરનો ઘેરો સ્વર એ માહોલને વધુ ઘૂંટે છે. ગીતમાં ફ્લુટ અને તંતુવાદ્યસમૂહના સુંદર અંશો છે, પણ જાણે કે ભૂપીન્દરનો દર્દીલો, ઘેરો સ્વર જ વધુ યાદ રહી જાય છે.
ગીતના શબ્દો આ મુજબ હતા.
दिल ढूँढता है फिर वही फ़ुरसत के रात दिन
दिल ढूँढता है फिर वही फ़ुरसत के रात दिन
बैठे रहे तसव्वुर-ए-जानाँ किये हुए
दिल ढूँढता है फिर वही फ़ुरसत के रात दिन…
जाड़ों की नर्म धूप और आँगन में लेट कर
आँखों पे खींचकर तेरे आँचल के साए को
औंधे पड़े रहे कभी करवट लिये हुए
दिल ढूँढता है फिर वही फ़ुरसत के रात दिन…
या गरमियों की रात जो पुरवाईयाँ चलें
ठंडी सफ़ेद चादरों पे जागें देर तक
तारों को देखते रहें छत पर पड़े हुए
दिल ढूँढता है फिर वही फ़ुरसत के रात दिन…
ફિલ્મનાં ટાઈટલ્સ અહીં પૂરાં થાય છે.
એકલગીતમાં છેલ્લો એક અંતરો પણ છે, જે ટાઈટલ વખતે નથી.
बर्फ़ीली सर्दियों में किसी भी पहाड़ पर
वादी में गूँजती हुई खामोशियाँ सुनें
आँखों में भीगे भीगे से लम्हे लिये हुए
दिल ढूँढता है फिर वही फ़ुरसत के रात दिन…
આ ગીતની ખુશનુમા આવૃત્તિ લતા અને ભૂપીન્દરના સ્વરમાં છે. એમાં ભૂપીન્દરે એક મુખડું જ ગાયું છે, જ્યારે અંતરા લતાના સ્વરમાં છે.
એકલગીતના પુરુષસ્વરમાં પહેલા અંતરાની બીજી લીટી आँखों पे खींचकर तेरे आँचल के साए को છે, જ્યારે યુગલ ગીતમાં એ જ અંતરો મહિલા સ્વરમાં ગવાયેલો હોવાથી તેમાં आंचल ને બદલે दामन શબ્દ વપરાયો છે.
યુગલગીતના સમાપન પછી પણ ભૂપીન્દરના એકલ સ્વરમાં મુખડાનું આવર્તન છે.
આ આખું ગીત નીચેની લીન્ક પર સાંભળી શકાશે.
(તસવીરો નેટના અને વિડીયો ક્લીપો યુ ટ્યૂબના સૌજન્યથી)
શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી)
વેબ ગુર્જરી 