ટાઈટલ સોન્ગ
(આ શ્રેણીમાં હિન્દી ફિલ્મોમાં આવતાં ટાઈટલ્સ દરમિયાન વાગતાં ગીતો વિશે વાત કરવાનો ઉપક્રમ છે.)
બીરેન કોઠારી
પંજાબી સંગીતના નામે માત્ર ઠેકાવાળો લય પ્રચલિત બની ગયો છે ત્યારે એમાં ઠેકાની સાથોસાથ માધુર્ય લાવનાર સંગીતકાર તરીકે માસ્ટર ગુલામ હૈદરને અવશ્ય યાદ કરવા પડે. એમને હિન્દી ફિલ્મમાં પંજાબી સંગીતના પિતામહ કહીએ તો પણ ચાલે. જાણીને નવાઈ લાગે કે માત્ર ૪૫ વર્ષના જીવનકાળમાં તેમણે એવું અદ્ભુત પ્રદાન કર્યું કે એ અજર બની રહ્યું છે. ‘ખજાનચી’થી તેમણે સંગીતમાં ઢોલકના ઠેકાનો પ્રવેશ કરાવ્યો. શમશાદ બેગમ, સુરીન્દર કૌર, સુધા મલ્હોત્રા જેવી ગાયિકાઓ તેમની દેન, તો નૂરજહાં અને લતા મંગેશકરની કારકિર્દીમાં તેમના સ્વરની ઓળખ કરાવવામાં તેમનું મુખ્ય પ્રદાન. વિભાજન પછી થોડા સમયે તેઓ પાકિસ્તાન જઈને વસ્યા અને ગળાના કેન્સરને લઈને ત્યાં જ મૃત્યુ પામ્યા.
‘ખજાનચી’ની રજૂઆત સમયે પૂણેની ‘ગ્લોબલ ટૉકિઝ’માં તેનાં ગીતોની સ્પર્ધા યોજવામાં આવેલી. પ્રત્યેક સ્પર્ધકે એ ફિલ્મનાં કોઈ પણ બે ગીત ગાવાનાં હતાં. બાર વરસની લતાએ આ સ્પર્ધામાં ભાગ લીધો અને પ્રથમ ક્રમ મેળવ્યો. ઈનામરૂપે એક ચંદ્રક તેમજ દિલરૂબા એનાયત કરવામાં આવ્યાં. એ પછીનો સમયગાળો લતા મંગેશકર માટે આજીવિકા રળવાનો હતો. ગાયન, અભિનય જે કામ મળે એ તે સ્વિકારતાં, કેમ કે, પિતાજીના મૃત્યુ પછી સૌથી મોટા સંતાન તરીકે પોતાનાં ભાંડરડાનો ભાર તેમના માથે આવી પડેલો.
જુનિયર કલાકારો પૂરા પાડતા એક પઠાણે લતાને ગાતાં સાંભળી હશે આથી તેણે લતાને માસ્ટર ગુલામ હૈદરનો સંપર્ક કરવા સૂચવ્યું. આવડા મોટા સંગીતકારને એમ બારોબાર મળવા જવાય? પણ જરૂરિયાતની તીવ્રતા બધા સંકોચને પીગળાવી દેતી હોય છે. હિંમત એકઠી કરીને લતા પોતાની પિતરાઈ સાથે સ્ટુડિયો પર ઊપડી. માસ્ટરજી રેકોર્ડિંગમાં વ્યસ્ત હતા આથી બન્ને બહેનો રાહ જોતી બહાર બેઠી. છેક સાંજે પાંચ વાગ્યે માસ્ટરજીનું કામ પત્યું. તેમને મળવા લતા અંદર ગઈ ત્યારે તે પિયાનો વગાડી રહ્યા હતા. લતાને એક સ્વાભાવિક ડર ઘેરી વળ્યો કે નૂરજહાં જેવી ગાયિકા સાથે કામ કરનાર આ સંગીતકારને પોતાનો સ્વર કેવો લાગશે! માસ્ટરજીએ લતાને એક ગીત ગાવા કહ્યું. તેમની જ સંગીતબદ્ધ કરેલી ફિલ્મ ‘હૂમાયૂં’(૧૯૪૫)નું એક ગીત લતાએ ગાઈ સંભળાવ્યું. માસ્ટરજીએ વધુ એક ગીત સંભળાવવા જણાવ્યું. આ વખતે લતાએ નૂરજહાંનું એક ગીત સંભળાવ્યું. માસ્ટરજીને લતાનો અવાજ પસંદ પડ્યો હોય એમ લાગ્યું, કેમ કે, તેમણે લતાના સ્વરને રેકોર્ડ કરવાની ઈચ્છા દર્શાવી. તેના ગુરુ વિશે પૂછપરછ કરી.
લતાના રેકોર્ડ કરેલા સ્વરને ગુલામ હૈદરે ‘ફિલ્મીસ્તાન’ના શશધર મુખર્જીને સંભળાવ્યો, જેઓ અભિનેત્રી કામિની કૌશલના પાર્શ્વગાયન માટે યોગ્ય સ્વરની તલાશમાં હતા. લતાનો સ્વર સાંભળતાં જ શશધર મુખર્જીએ કહી દીધું, ‘યે આવાઝ નહીં ચલેગી. યે આવાઝ બહુત પતલી હૈ.’ આ સાંભળીને લતાને જે લાગ્યું હોય એ, પણ ગુલામ હૈદર ભડકી ગયા. લતાને કશું કહેવાને બદલે તેને લઈને તેઓ ‘બૉમ્બે ટૉકીઝ’ ઉપડ્યા. અહીં ‘મજબૂર’ (૧૯૪૮) ફિલ્મ બની રહી હતી, જેનું સંગીત ગુલામ હૈદર તૈયાર કરી રહ્યા હતા. એક ગીતનું તેમણે લતા પાસે રીહર્સલ કરાવ્યું અને પછી એ ગીત રેકોર્ડ કરવામાં આવ્યું. નાઝિમ પાણીપતીએ લખેલું એ ગીત ‘અબ ડરને કી કોઈ બાત નહીં, અંગરેજી છોરા ચલા ગયા’ મુકેશ અને લતાનું યુગલ ગીત હતું. લતાને મળેલો આ મહત્ત્વનો બ્રેક! ગુલામ હૈદર જેવા ઉસ્તાદ સંગીતકારના નિર્દેશનમાં ગવાયેલાં આ ગીતોએ બીજા સંગીતકારોનું ધ્યાન આ ‘નવી’ ગાયિકા તરફ આકર્ષાયું.
૧૯૪૮માં રજૂઆત પામેલી, ‘ફિલ્મીસ્તાન લિ.’ નિર્મિત, રમેશ સહગલ દિગ્દર્શીત ‘શહીદ’ માસ્ટર ગુલામ હૈદરની મહત્ત્વની ફિલ્મ કહી શકાય. પણ કદાચ ‘ફિલ્મીસ્તાન’ની હોવાના કારણે તેમાં લતા મંગેશકર દ્વારા ગવાયેલું એક પણ ગીત નહોતું. દિલીપકુમાર, કામિની કૌશલ, ચંદ્રમોહન, લીલા ચીટણીસ, વી.એચ.દેસાઈ જેવા કલાકારો ધરાવતી આ ફિલ્મમાં કથાની પૃષ્ઠભૂમિ 1930 પછીના અરસાની હતી.
આ ફિલ્મ અત્યંત સફળ રહી, ખાસ કરીને તેનાં ગીતો, જે રાજા મેંહદી અલી ખાન, કમર જલાલાબાદી અને જે. નક્શબે લખ્યાં હતાં. કુલ સાત ગીતો પૈકી છ ગીતો કેવળ ગાયિકાઓ દ્વારા ગવાયાં હતાં. ‘કદમ ઉઠાકર રુક નહીં સકતા’ (લલિતા દેઉલકર અને સાથીઓ, ગીતકાર: રાજા મેંહદી), ‘બચપન કી યાદ ધીરે ધીરે પ્યાર બન ગઈ’ (લલિતા દેઉલકર, ગીતકાર: કમર), ‘તકદીર કી આંધી…હમ કહાં ઔર તુમ કહાં’ (ગીતકાર: રાજા મેંહદી) ‘આના હૈ તો આ જાઓ’ (ગીતકાર: નક્શબ) અને ‘બદનામ ના હો જાયે’ (ગીતકાર: કમર)- આ ત્રણે ગીતો સુરિન્દર કૌર દ્વારા ગવાયેલાં હતાં. ‘આજા બેદર્દી બાલમા કોઈ રો રો પુકારે’ (ગીતકાર: રાજા મેંહદી) ગીતારાયે ગાયેલું હતું. પુરુષ સ્વરમાં ગવાયેલું ફિલ્મનું એક માત્ર ગીત એવું તો લોકપ્રિય બન્યું કે અન્ય તમામ ગીતો સરસ હોવા છતાં એ ગીત ફિલ્મની ઓળખ સમું બની રહ્યું. રાજા મેંહદી અલી ખાને લખેલું આ ગીત ફિલ્મના ટાઈટલ સોન્ગ તરીકે લેવાયું હતું, અને ફિલ્મનું થીમ સોન્ગ બની રહ્યું.
ગીતકાર રાજા મેંહદી અલી ખાનને ફિલ્મક્ષેત્રે લાવવામાં ખ્યાતનામ ઉર્દૂ વાર્તાકાર સઆદત હસન મંટો નિમિત્ત બનેલા. મંટોએ પોતાનાં લખાણોમાં ‘ફિલ્મીસ્તાન’ના શશધર મુખરજી, અશોકકુમાર તેમજ રાજા મેંહદી અલી ખાનના ઉલ્લેખ અનેક વખત કર્યા છે. આગળ જતાં રાજા મેંહદી અલી ખાનની જોડી સંગીતકાર મદનમોહન સાથે બની અને અનેક યાદગાર ગીતો સર્જાયાં.
‘શહીદ’ના ટાઈટલ સોન્ગના ગાયક હતા હાફીઝ ખાન મસ્તાના અને મહમ્મદ રફી તેમજ સાથીઓ. (અદ્ભુત અવાજ ધરાવતા ખાન મસ્તાના કારકિર્દીના અસ્તાચળે મુંબઈની હાજીઅલી દરગાહ પાસે ભીખ માગતા નજરે પડતા હતા)
આ ગીત ફિલ્મમાં કુલ ત્રણ વાર સંભળાય છે. જાણે કે પરેડગીત હોય એ રીતે તેનો લય છે.
ટાઈટલ દરમિયાન ગીતનો એક જ અંતરો સાંભળી શકાય છે.
वतन की राह में वतन के नौजवाँ शहीद हो
पुकारते हैं ये ज़मीन-ओ-आसमाँ शहीद हो
वतन की राह में वतन के नौजवाँ शहीद हो
ग़ुलाम उठ वतन के दुश्मनों से इंतिक़ाम ले
इन अपने दोनों बाज़ुओं से ख़ंजरों का काम ले
वतन के वास्ते वतन के बाग़बाँ शहीद हो
वतन की राह में वतन के नौजवाँ शहीद हो
ફિલમમાં વચ્ચે આટલો અંતરો આવે છે.
वतन की राह में वतन के नौजवाँ शहीद हो
वतन की राह में वतन के नौजवाँ शहीद हो
पुकारते हैं ये ज़मीन-ओ-आसमाँ शहीद हो
शहीद तेरी मौत ही तेरे वतन की ज़िंदगी
तेरे लहू से जाग उठेगी इस चमन की ज़िंदगी
तेरे लहू से जाग उठेगी इस चमन की ज़िंदगी
खिलेंगे फूल उस जगह पे तू जहाँ शहीद हो
खिलेंगे फूल उस जगह पे तू जहाँ शहीद हो
वतन की राह में वतन के नौजवाँ शहीद हो
वतन की राह में वतन के नौजवाँ शहीद हो
ग़ुलाम उठ वतन के दुश्मनों से इंतक़ाम ले
इन अपने दोनों बाज़ुओं से ख़ंजरों का काम ले
चमन के वास्ते चमन के बाग़बाँ शहीद हो
वतन की राह में वतन के नौजवाँ शहीद हो
वतन की राह में वतन के नौजवाँ शहीद हो
पहाड़ तक भी काँपने लगे तेरे जुनून से
तू आसमाँ पे इंक़लाब लिख दे अपने ख़ून से
ज़मीं नहीं, तेरा वतन है आसमाँ, शहीद हो
ज़मीं नहीं, तेरा वतन है आसमाँ, शहीद हो
वतन की राह में वतन के नौजवाँ शहीद हो
वतन की राह में वतन के नौजवाँ शहीद हो
ફિલ્મના અંત ભાગે આ મુજબ ગીત આવે છે. આ ગીતનો લય એમનો એમ હોવા છતાં તેમાં કરુણતાનો આંતરપ્રવાહ છે.
वतन की राह में वतन के नौजवाँ शहीद हो
वतन की राह में वतन के नौजवाँ शहीद हो
पुकारते हैं ये ज़मीन-ओ-आसमाँ शहीद हो
वतन की राह में वतन के नौजवाँ शहीद हो
वतन की लाज जिस को थी अज़ीज़ अपनी जान से
वो नौजवान जा रहा है आज कितनी शान से
इस इक जवाँ की ख़ाक पर हर इक जवाँ शहीद हो
वतन की राह में वतन के नौजवाँ शहीद हो
है कौन ख़ुशनसीब माँ, कि जिसका ये चराग़ है…चराग़ है
वो ख़ुशनसीब है कहाँ, ये जिस के सर का ताज है
अमर वो देश क्युं न हो कि तू जहाँ शहीद हो
वतन की राह में वतन के नौजवाँ शहीद हो
शहीद तेरी मौत ही तेरे वतन की ज़िंदगी
तेरे लहू से जाग उठेगी इस चमन की ज़िंदगी
खिलेंगे फूल उस जगह पे तू जहाँ शहीद हो
वतन की राह में वतन के नौजवाँ शहीद हो
वतन की राह में वतन के नौजवाँ शहीद हो
ગીતનું અહીં સમાપન થયા પછી આલાપ સ્વરૂપે આ પંક્તિઓ છે.
शहीदों की चिताओं पर लगेंगे हर बरस मेले,
वतन पर मरने वालों का यही नाम-ओ-निशां होगा…
એટલી નોંધ જરૂરી કે એ પછી ૧૯૬૫ માં આ જ નામની વધુ એક ફિલ્મ બની હતી.
તમામ અંતરા ધરાવતું આખું ગીત આ લીન્ક પર સાંભળી શકાશે. આરંભમાં અન્ય ગીતનું સંગીત 0.23 સુધી છે. મૂળ ગીત એ પછી શરૂ થાય છે.
https://www.youtube.com/watch?v=MG7grL3i6J0
(તસવીરો નેટના અને વિડીયો ક્લીપો યુ ટ્યૂબના સૌજન્યથી)
શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી)
વેબ ગુર્જરી 