પ્રીતિ શાહ-સેનગુપ્તા
ભુતાનના પહાડો પર વસેલા થિમ્ફુ શહેરથી ઊતરીને તળેટીમાં ફરી એક રાત રહેવું પડ્યું. જાહેર બસો લઈને મારે ફરવાનું, તેથી બસોના સમય પ્રમાણે મારું પત્રક ગોઠવ્યા કરવું પડે. રાતવાસો કર્યો ફુન્ટશૉલિન્ગની એક હોટેલમાં, પણ જવાનું પાછાં ભારતમાંની જગ્યાઓમાં. કાદવ અને ધમાલની વચમાં ભારતના જયગાંવની બસો ઊભી હતી. હાઇ-વે ૩૧ પર થઈને જતી બસમાં મારે લગભગ ૨૦૦ કિ.મિ. જવાનું હતું. છએક કલાકે હું ઉત્તર બંગાળના કાલિમ્પૉન્ગ સ્થાને પહોંચવાની હતી.
ચ્હાના નાના બગીચાઓ અને નાનાં ગામો આવતાં ગયાં. રસ્તા પરની વનસ્પતિ ધૂળના પડ નીચે ગુંગળાતી લાગતી હતી. વચમાં રસ્તો ખૂબ ખરાબ ને તૂટેલો. પશ્ચિમ બંગાળ રાજ્યની સરકાર પોતાના આ ઉત્તરીય વિભાગને જાણે ભૂલી ગઈ છે. શિલિગુડીનો રસ્તો ફંટાઇ ગયા પછી પહાડ પર જવા માંડેલો રસ્તો છેવટે સુંદર થયો. ખાસ કરીને બહુ જ ચંચળ, રમતીયાળ, શીઘ્રગતિ નદી તિષ્તાને કારણે. આકાશ અને ઝાડ-પાનના પ્રતિબિંબને લીધે એ ભૂરી-લીલી લાગતી હતી. એના અમળાટ રસ્તાના વળાંકોની સાથે સુબદ્ધ રહેતા હતા. આહા, આવું અપરૂપ કશું મારે ક્યારનું જોવું હતું. તે છેક અહીં દેખાયું. તિષ્તાની સહોપસ્થિતિથી પર્વતાલેખ વિશિષ્ટ મોહિની પામ્યા.
તિષ્તાનો પટ કાંકરાળો હતો, અને સફેદ, મલમલી રેતીથી સુંવાળો પણ હતો. એની બંને તરફ ઊંચી શિલાઓ કે ઢોળાવો હતા. કોઈ કેડી નહીં, કેડીની સંભાવના પણ નહીં. આ કાંઠા પર કોઈના પગ નહીં પડ્યા હોય. મારી નજરો પડી, અને ધન્ય થઈ. બ્રિટિશ દ્વારા બનાવાયેલો એક ઊંચો પુલ આવ્યો -સાંકડો તો એવો કે કોઈ બીજું વાહન ઝડપથી આગળ જવા જાય તો જોખમી બને. તિષ્તા ગામ પાસે એક તપાસ-થાણું છે. પરદેશી મુસાફરો માટે. ત્યાં આવેલા લાકડાના પુલ પર થઈને એક જ વાહનને જવા દેવામાં આવે છે. પુલની પેલી બાજુ પરથી દાર્જિલિન્ગ ગુરખા પર્વતીય સમિતિનો અમલ શરૂ થાય છે. કાલિમ્પૉન્ગ હવે પંદર કિ.મિ.
આ છેલ્લો ભાગ તો બહુ જ નિજી લાગ્યો. ખાખરાનાં ઊંચા ઝાડ, વાંસની જુદી જુદી જાતો, અન્ય વૃક્શો, કેળનાં ઝુંડ, અને વચમાં ફૂલો -સુરજમુખી, બોગનવેલ, પોઇન્સેટિયા વગેરે. નાના સરસ બંગલા આવે, ને એમના બાગોમાં ગુલાબ-ગલગોટા પણ ખરા. ઢોળાવો પર થોડાં ડાંગરનાં ખેતર પણ બનેલાં. બધું એવું હાથવગું લાગે. પછી કાલિમ્પૉન્ગનું બસ-સ્ટેશન આવ્યું અને જાદુઇ સંમોહન તૂટ્યું. ગામમાં રાતવાસા માટે મેં રૂમ લઈ લીધી. પછી ગાડીઓ વગરના રસ્તાઓ પર ચાલી. સાડા પાંચમાં તો અંધારું, ને દીવાબત્તી નહીં. લોકો ઑળા જેવા લાગે. નગરપાલિકા ખર્ચો બચાવે છે, એમ લૉજના માલિકે પછી મને કહેલું.
બંગાળીઓને આ જગ્યા બહુ પ્રિય છે. કલકત્તાથી નિરાંત મેળવવા અહીં આવનારાંની સંખ્યા ખૂબ મોટી છે. કાલિમ્પૉન્ગની એક તરફ મોલેગાઁવ નામની પર્વતમાળા છે, બીજી તરફ સિક્કિમ-દાર્જિલિન્ગના પર્વતો. રિષિ બંકિમ પાર્ક શાંત અને સરસ લાગ્યો. થોડી વાર ગુરાસ, હિમચંપા, લાલ પત્તી વગેરે ફૂલોની વચ્ચે હું બેઠી. નજીકમાં હતું ગૌરીપુર હાઉસ. રવીન્દ્રનાથ પોતે અહીં આવીને રહેવાનું પસંદ કરતા. ને કેમ ના કરે? ગૃહના વરંડામાંથી કાંચનઝંઘા પર્વત-સંપુટનાં શિખરો દૃશ્યમાન રહે છે. હવે મકાન બંધ છે, ને સરકારી માલિકીની જગ્યા ગણાય છે. રવીન્દ્રનાથનું અહીં બીજું પણ ઘર હતું- ચિત્રભાનુ નામનું. એમાં કળા-શિક્ષકો માટેનું શિક્ષણ કેન્દ્ર વસાવાયું છે. કવિને ગમે તેવો વપરાશ છે એનો.
કાલિમ્પૉન્ગમાં ચારે તરફ સળંગ પર્વતો અને અતિ-સુંદર દૃશ્યો. જાણે જોયા જ કરીએ. અહીં સૈન્યના સારા એવા વસવાટ ઉપરાંત ગોલ્ફ કોર્સ, નવું ખુલેલું મ્યુઝિયમ, બગીચા, જનરલ તેમજ રક્તપીત હૉસ્પિટલો છે. વળી, મેં ત્રણ મુખ્ય ધર્મ-વિષયક પ્રવૃત્તિ જોઈ. બુદ્ધ મંદિર અને ભિખ્ખુઓના મઠમાં ધ્યાન, ને પઠન ચાલુ હતાં. કાલી મંદિરમાં પૂજા ને આરતી થતાં હતાં. અને ખ્રિસ્તી ધર્મનું એક મોટું સરઘસ નીકળ્યું. સ્ત્રી-પુરુષો, બાળકો તથા પરદેશથી આવેલા ને સ્થાનિક પાદરીઓ મળીને હજાર અનુયાયીઓ હશે. દરેક જૂથથી ગવાતાં જતાં ધર્મગાન પહાડોની કેડીઓ પર ગુંજી ઊઠ્યાં હતાં.
ં ં ં ં
મને લાગતું હતું કે મારા સમયને જાણે પૈડાં લાગ્યાં હતંા, અને મારા દિવસો જાહેર બસ બની ગયા હતા. વળી, પૈસા પણ વપરાતા વપરાતા છેલ્લા બે હજાર રુપિયા સુધી આવીને રહ્યા હતા. બાગદોગરાથી દિલ્હી જવાના વિમાન માટેના ત્રણેક હજાર મેં જુદા મૂકી રાખેલા. વિચાર આવ્યો કે ટ્રેન લઈ લઉં તો વાપરવા માટે વધારે પૈસા રહે. પણ તો પટના વચમાં આવે, ને ત્યાં ઊતરી જવાનું મન થાય. ના, જેમ નક્કી કરેલું છે તેમ જ સારું છે. ઓછા પૈસામાં પૂરતી મઝા મેળવવાની આવડત છે મારી પાસે.
કાલિમ્પૉન્ગથી સિક્કિમ જતાં બહુ કલાકો થતા નથી, પણ એવું બને કે છેક ના પણ પહોંચાય. આ પર્વતીય વિસ્તારમાં રસ્તા ફસકી પડવાના બનાવ વારંવાર બનતા હોય છે. હું પહોંચી ગઈ. સરહદ પરના થાણા પર સિક્કિમની પોલિસે આવીને બધું તપાસ્યું. મારી બૅગ ખોલાવી. આ રમ્ફૂમાંના નાના એક બજારમાં દારૂની સાતેક દુકાનો સિવાય કાંઇ દેખાયું નહીં. પછી સાંભળેલું કે સિક્કિમિઝ પુરુષોને પત્તાં-જુગાર રમવાનો અને દારૂ પીવાનો ઘણો શોખ હોય છે. અહીં કમાવાનું ખરું, પણ ટૅક્સ આપવાના હોતા નથી. ચીનની નજીક કહેવાય તેવો વિસ્તાર હોઇ આ છૂટ.
મુખ્ય શહેર ગૅન્ગ્ટૉક એકાવન હજાર ફીટ ઊંચે વસેલું છે. ચારે તરફ આવેલી પર્વતમાળાઓમાં ધુમ્મસ વસતું રહે છે. શિખરો સફેદ વાદળો સાથે ભળતાં રહે છે. જોકે સવારે હિમાચ્છાદિત શૃંગો પરિષ્કાર દેખાઇ આવે છે. બરફ પડે પણ ઘણો. આ નવેમ્બરનો અંત હતો, છતાં સદ્ભાગ્યે ઋતુમાન ખાસ્સું સહ્ય હતું. મને હરવા-ફરવામાં તકલીફ ના પડી. ગૅન્ગ્ટૉકની ગલીઓમાં આમથી તેમ ચાલ્યા કર્યું.
ટૂરિસ્ટ ઑફિસમાં જઈ બે ટૂરમાં જવાનું ગોઠવ્યું, ઇન્ડિયન ઍરલાઇન્સની ઑફિસમાં જઈ પેલી વિમાનની ટિકિટ ખરીદી લીધી. પોસ્ટ ઑફિસમાંથી અમદાવાદ ખૈરિયતના વાવડનો એક તાર મોકલી આપ્યો. સુપરમાર્કેટ અને તૈયાર કપડાંની દુકાનોમાં જોવા જેવું કાંઈ ના લાગ્યું. લાલ માર્કેટ વળી થોડી રસપ્રદ હતી. ત્યાંથી મેં એક બાખુ કહેવાતો લાક્શણિક પોષાક ખરીદ્યો. અન્યત્ર છ-સાત માળનાં મકાન થયેલાં હતાં. ખાસ આકર્ષક ના લાગે. પણ સિક્કિમિઝ યુવતીઓ મૉડર્ન પોષાકમાં નજરે ચઢી આવે તેવી જરૂર લાગે.
સવારે ટૂરિસ્ટ ઑફિસની મિનિ-બસમાં છાન્ગુ, કે ત્સાન્ગો તળાવ જોવા નીકળી. ચાલીસેક કિ.મિ. દૂર છે, પણ નકશામાં દેખાતું નથી, કારણકે એ સુરક્ષિત વિસ્તારમાં છે. ચીનની સરહદ આ તળાવથી સોળ જ કિ.મિ. દૂર, સાડા બાર હજાર ફીટ ઊંચા પર્વતો પરથી જતી ગણાય છે. ગાન્ગ્તૉકથી બહાર નીકળતાં જ મિલિટરીનાં ટીનનાં રહેઠાણ શરૂ થાય છે. રસ્તો ક્યાંક સારો, ક્યાંક તૂટી પડેલો, અને અત્યંત ઊંચો તેમજ સતત ગોળ ફરતો જતો. દસ હજાર ફીટ ઊંચે પહાડો વનસ્પતિ વગરના ને સૂકા બન્યા. ઢોળાવો પર હલકો બરફ છંટાયેલો હતો.
તળાવ બહુ મોટું નથી. કેટલું ઊંડું છે તે કોઈ જાણતું નથી, ને તેથી એ જાણે પવિત્ર બનેલું છે. એને માટે વાયકાઓ ઊભી થઈ છે. જેમકે, એની અંદર એક સુવર્ણ મંદિર છે, તથા અંદરથી પાણી વહ્યા જ કરે છે, વગેરે.
કેડી વગરના એક ઊંચા ઢોળાવ પર તો કોઈ ના ચઢ્યું -એ માટે યાક પ્રાણી બનવું પડે, પણ તળાવને ફરતે બધાં ચાલ્યાં. પાણી એકદમ ચોખ્ખું હતું, અને સ્વાદમાં મીઠું હતું. કિનારે થોડો બરફ બનવા લાગ્યો હતો. એક મહિનામાં તો બધી સપાટી થીજી જવાની.
સવારના સૂરજથી અમને સરસ હૂંફ મળી હતી, ત્યાંથી નીકળ્યા પછી મિનિટોમાં પેલાં સફેદ, પોચાં વાદળની જગ્યાએ આકાશ ઘેરું થવા લાગ્યું. મને થયું કે ત્યાં ક્યાંક બર્ફીલો વરસાદ શરૂ થવામાં હશે. મેં એક પાટિયા પર વાંચેલું કે તળાવની આસપાસ વર્ષે ત્રણથી ચાર ફીટ જેટલો બરફ પડતો હોય છે. બહુ કઠિન અને કઠોર હોય છે સરહદી વિસ્તારો. નરી આંખે એ જોઇએ ત્યારે જ ખ્યાલ આવે કે કેવું અઘરું હોય છે જવાનોનું જીવન.
ં ં ં ં
બીજા એક દિવસની ટૂરમાં ગૅન્ગ્ટૉકની બહારની કેટલીક જગ્યાઓ જોવા મળી. એક બૌદ્ધ મઠના પ્રાર્થના-ખંડમાં ભિખ્ખુઓ પ્રતીકાત્મક ઉપસ્થિતિની સામે, લોટ અને માખણની બનાવેલી આકૃતિઓ ધરાવીને પૂજા કરી રહ્યા હતા. લાક્ષણિક સંગીત ધીમું ગવાતું હતું. મુખ્ય મંદિરની પાછળ બીજું વધારે જૂનું મંદિર હતું. એમાં ગુરુ ગુએન પ્રતિસ્થાપિત હતા. ત્યાં લખ્યું હતું કે આઠમી સદીમાં મહાગુરુ પદ્મસંભવ દ્વારા સિક્કિમનો ગોપિત ભૂમિ કહેવાતો પ્રદેશ આશીર્વાદ પામ્યો હતો.
અહીંનું તિબેટ પરના અભ્યાસ માટેનું કેન્દ્ર ભારતમાં સૌથી વિશિષ્ટ ગણાય છે. ૧૯૫૭માં દલાઇ લામાએ એનો પાયો નાખેલો, ને પછીને વર્ષે જવાહરલાલ નહેરુએ એનું ઉદ્ઘાટન કરેલું. સરસ મકાન પર પીળું છાપરું, લાલ બારી ને થાંભલા, તથા રંગીન બૌદ્ધ પ્રતીકો કરાયેલાં છે. લેપ્ચા, તિબેટી, નેપાલી, સંસ્કૃત ભાષાઓમાંની અપ્રાપ્ય હસ્તપ્રતો ઉપરાંત એમાં પ્રદર્શિત થાન્કા, બુદ્ધ પ્રતિમાઓ, ચિત્રો તથા ધાર્મિક સામગ્રી અસાધારણ લાગી. સાથે આવેલા હસ્તકળા એમ્પોરિયમમાં અમુક સારી ચીજો, જાજમો, કોતરણીવાળાં ટેબલો વગેરે હતું, પણ ત્યાંને માટે સમય ખૂબ ઓછો અપાયો હતો.
એન્ચી નામનો મઠ બસો વર્ષ પહેલાં સ્થાપિત થયેલો. ન્યિન્ગ્મા પંથનું એ મુખ્ય સ્થાન ગણાય છે. પહાડી રસ્તે થઈ, મઠના દરવાજાની અંદર જતાં જ બંને બાજુ સફેદ તથા રંગીન ધર્મ-ધજાઓનાં તોરણ જોવા મળ્યાં. બે વૃદ્ધ લામા ધીરે ધીરે ચાલવા નીકળેલા હતા. શાંત મંદિરના કક્શની દીવાલો પર ખૂબ સુંદર બૌદ્ધ ચિત્રો કરેલાં હતાં. મુખ્ય પ્રતિમા સફેદ કાપડથી ઢંકાયેલી હતી, પણ દીવાલમાંના નાના ગોખલાઓમાં પીત્તળની કુલ એક હજાર બુદ્ધ-મૂર્તિઓ ગોઠવેલી હતી. ભવ્ય કહેવાય એવું ગર્ભગૃહ હતું.
બેએક નાના સરસ બગીચા પસાર કરતાં કરતાં ટૂર ગૅન્ગ્ટૉકથી પચીસ કિ.મિ. દૂર લઈ ગઈ. અમુક ઢોળાવો પર ડાંગરનાં સોપાન-ક્શેત્રો હતાં, પણ લણાઇ ચૂકેલાં, તેથી સૂકાં, કથ્થાઇ ને ખાલી. એમને છૂટાં પાડતી પાળો લીલી હતી. પછી એમની ઉપર થતાં, સામે તરફ ગયાં તો નીચે શહેર પથરાયેલું દેખાયું. પણ શહેરમાંથી આ રમ્તેક મઠ નથી દેખાતો. આ કાગ્યુ પંથ ચાર તિબેટી પંથમાંનો એક છે. એના સોળમા પ્રણેતાને ચીની આક્રમણને કારણે તિબેટ છોડીને ભાગવું પડ્યું હતું, ને એ અમેરિકામાં મૃત્યુ પામ્યા હતા.
મઠના વિશાળ કમ્પાઉન્ડમાં ચારેક માળનાં મોટાં મકાનોમાં ભિખ્ખુઓ માટેની શાળા અને રહેવાના ઓરડા છે. મંદિર ઘણું મોટું છે. બહારની દીવાલો પર બૌદ્ધ ચિત્રો હતાં, ને અંદરનો ભાગ ધાર્મિક ચીજોથી ભરપુર હતો. બાજુના નાના ખંડમાં એક ભિખ્ખુ પૂજા કરી રહ્યો હતો. મુખ્ય દરવાજાની બહાર બે વૃદ્ધ લામા હાથ-ચક્ર ફેરવી રહ્યા હતા. બહુ શાંતિદાયક સ્થાન હતું. ચોતરફ હિમાચ્છાદિત પર્વતોનું સુભગ દર્શન થતું હતું. ત્યાંથી નીચે ઊતરી જતાં વચ્ચે સારાસ્મા ઉદ્યાન જોવા રોકાયેલાં. એ પણ સરસ ને આવો જ પ્રસન્નકર હતો.
ગૅન્ગ્ટૉકમાં સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમની નોટિસ જોઈને એક સાંજે હું લોક-નૃત્યો જોવા ગઈ હતી. રસ્તામાં બત્તીઓ નહોતી. મોટરોની હૅડલાઇટોથી દેખાતું રહ્યું. હૉલ ભરાઈ ગયો હતો. મેં કાર્યકર્તાઓને કહ્યું, હું ગુજરાતી છું, બહુ દૂરથી આવી છું, ને મને આગલી હરોળમાં જગ્યા આપવામાં આવી. સ્થાનિક પ્રજા સાથે બેસીને એક સાંજ માણવા મળી. એકલી પ્રવાસિનીને હંમેશાં આવો લાભ પણ મળતો નથી હોતો.
સુશ્રી પ્રીતિ શાહ-સેનગુપ્તાનો સંપર્ક preetynyc@gmail.com વીજાણુ સરનામે થઇ શકે છે.
વેબ ગુર્જરી 