ફિલ્મી ગીતોમાં વિવિધ વાદ્યોના પ્રદાન વિશેની શ્રેણી
પીયૂષ પંડ્યા, બીરેન કોઠારી
મૂળભૂત રીતે સ્કોટલેન્ડમાં ઉદભવેલું આ વાદ્ય સદીઓથી યુરોપના અન્ય દેશોમાં પણ ખાસ્સું લોકપ્રિય બની રહ્યું છે. સમય વિતતાં બેગપાઈપ ભારત અને એશિયાના અન્ય દેશોમાં પણ પ્રવેશીને ખાસ કરીને ખાસ કરીને કુચ અને સરઘસોમાં વાગતું જોવા-સાંભળવા મળે છે. આપણે ત્યાં આ વાદ્ય ‘મશક બેન્ડ’તરીકે પણ ઓળખાય છે.
ફૂંકવાદ્યોની જેમ જ આ વાદ્યમાં હવા દાખલ કરી,તેની રચનામાં સમાવિષ્ટ પાઈપ્સ (ભુંગળીઓ)માંથી બહાર નીકળતી તે હવાને યોગ્ય પદ્ધતિથી નિયંત્રીત કરીને ધાર્યા સૂર ઉત્પન્ન કરી શકાય છે.
તેની રચના તસવીરમાં જોઈ શકાય છે. ચામડામાંથી અથવા તો જાડા,મજબૂત કાપડમાંથી બનેલી મશક જેવી કોથળી (બેગ)માં એક છેડે જોડાયેલી પાઈપથી હવા દાખલ કરવામાં આવે છે. તે બેગના બીજા છેડે એક કરતાં વધુ પાઈપ્સ જોડાયેલી હોય છે. આ કારણથી વાદ્યને તેનું નામ – બેગપાઈપ- મળ્યું છે. વાદક બેગ સાથે ઉપરના ભાગે જોડાયેલી પાઈપમાં ફૂંક મારીને બેગમાં હવા દાખલ કરે છે. વાદ્ય એ રીતે પકડવામાં આવે છે,જેથી બેગ વાદકના એક હાથ અને કમરની વચ્ચે રહે. જરૂર મુજબ બેગને દબાણ આપતાં હવા આગળ વધી,ચેન્ટર અને ડ્રોન કહેવાતી પાઈપ્સમાં દાખલ થાય. અહીં ચેન્ટર કહેવાતી એક પાઈપમાં નિયત અંતરે છીદ્રો પાડેલાં હોય છે,જેની મદદથી બહાર નીકળતી હવા વડે અપેક્ષિત સૂર નિષ્પન્ન થાય છે. આ ઉપરાંત ડ્રોન તરીકે ઓળખાતી પાઈપ્સમાંથી બહાર નીકળતી હવા વડે કોઈ એક ચોક્કસ સૂર જ વાગતો રહે છે. આમ,આ વાદ્ય વડે ચોક્કસ સ્વરોની સૂરધારા (હાર્મની) વગાડી શકાય છે.
એક વીડિઓ જોવાથી બેગપાઈપની રચના,વગાડવાની પદ્ધતિ તેમ જ તેના સ્વર બાબતે પ્રાથમિક જાણકારી મળી શકશે.
હવે માણીએ કેટલાંક હિન્દી ફિલ્મી ગીતો,જેના વાદ્યવૃંદમાં બેગપાઈપના સ્વર સાંભળવા મળે છે.
ફિલ્મ ચોરીચોરી (૧૯૫૬)ના ગીત ‘ઓલ લાઈન ક્લીયર’ની શરૂઆતથી જ વાદ્યવૃંદમાં બેગપાઈપના અંશો કાને પડતા રહે છે. ફિલ્માંકનમાં પરેડની અસર ઉભી કરવા માટે આ વાદ્ય વપરાયું છે. સ્વરનિયોજન શંકર-જયકિશનનું છે.
https://www.youtube.com/watch?v=vxaONMbmzA8&list=RDvxaONMbmzA8&start_radio=1
૧૯૫૭માં રજૂ થયેલી ફિલ્મ ‘ગેઈટવે ઑફ ઈન્ડીયા’નાં ગીતો મદનમોહનના સ્વરનિર્દેશનમાં તૈયાર થયાં હતાં. તેમાંના ગીત ‘ચલ મેરે દિલ ઉડનખટોલે’ની પ્રસ્તુત ક્લીપ માણતાં શરૂઆતથી જ બેગપાઈપના સ્વરો સંભળાતા રહે છે. વળી એક કલાકાર આ વાદ્ય સાથે પણ નજરે પડે છે.
https://www.youtube.com/watch?v=pd1xDe-HB8w&list=RDpd1xDe-HB8w&start_radio=1
૧૯૬૧ની ફિલ્મ રામુદાદા માટે સંગીત ચિત્રગુપ્તે તૈયાર કર્યું હતું. આ ફિલ્મનું ગીત ‘ચલો મન મેં લગન લે કે પ્યાર કી’સાંભળતાં જ તેના વાદ્યવૃંદમાં સમાવિષ્ટ બેગપાઈપના અંશો પારખી શકાશે.
ફિલ્મ જબ પ્યાર કીસી સે હોતા હૈ (૧૯૬૪)માં શંકર-જયકિશનનું સંગીત હતું. તેના ગીત ‘તુમ જૈસે બીગડે બાબુ સે’માં બેગપાઈપના ટૂકડાઓ વિશિષ્ટ અસર ઉભી કરે છે. અહીં ભાવકોનું ધ્યાન શંકર-જયકિશનની શૈલી બાબતે ખેંચવાની ઈચ્છા થાય છે.ફિલ્મમાં ચિત્રાંકિત એકલ કે સમુહ નૃત્ય સાથેના ગીત માટે આ સંગીતકારો પ્રમાણમાં લાંબો પૂર્વાલાપ(Prelude) તૈયાર કરતા હતા. આ ગીતમાં તે જણાઈ આવે છે.
હવે માણીએ ૧૯૬૪ની અતિશય સફળ ફિલ્મ સંગમનાં બે ગીતો – ‘બોલ રાધા બોલ સંગમ હોગા કે નહીં’ અને ‘મૈં ક્યા કરું રામ મુઝે બુડ્ઢા મીલ ગયા’. કહેવાની જરૂર નથી કે આ ફિલ્મની સફળતામાં શંકર-જયકિશનના નિર્દેશનમાં તૈયાર થયેલાં ગીતોનું માતબર પ્રદાન રહ્યું છે. બેગપાઈપના અંશો ધરાવતાં આ બેય ગીત એક પછી એક સાંભળીએ.
‘બોલ રાધા બોલ’ગીતની શરૂઆતમાં રાજ કપૂર બેગપાઈપ વગાડતા જોઈ શકાય છે. વળી મધ્યાલાપમાં પણ આ વાદ્યનું પ્રાધાન્ય છે.છે. આમ જોતાં બેગપાઈપ જ મુખ્ય વાદ્ય હોય એવું આ એકમાત્ર ગીત છે.
https://www.youtube.com/watch?v=jhvEAqNJ1xA&list=RDjhvEAqNJ1xA&start_radio=1
‘મૈં ક્યા કરું રામ’ગીતમાં પણ બેગપાઈપના અંશો કાને પડતા રહે છે. રાજ કપૂરની સાથે એ વાદ્ય પણ નજરે પડે છે.
શંકર-જયકિશનનું એક વધુ સ્વરનિયોજન માણીએ. ૧૯૬૫ની ફિલ્મ ગુમનામના ગીત ‘ઈસ દુનિયા મેં જીના હો તો સુન લો મેરી બાત’ના વાદ્યવૃંદમાં આ સંગીતકારોએ બેગપાઈપનો કર્ણપ્રિય ઉપયોગ કર્યો છે.
https://youtu.be/BmOgZ5A63eo?si=BRyYJdR_To4_gBKf
૧૯૬૫ના જ વર્ષમાં પ્રદર્શિત થયેલી ફિલ્મ નીલા આકાશ માટે મદનમોહને સંગીત તૈયાર કર્યું હતું. આ ફિલ્મનું ગીત ‘ઈન આંખોં સે નઝર કે તીર’માણીએ. શરૂઆતમાં જ નાયિકા અને અન્ય સહાયકો બેગપાઈપ વગાડતાં જોઈ શકાય છે,સમગ્ર ગીત દરમિયાન આ વાદ્યના અંશો સંભળાતા રહે છે.
ફિલ્મ બાદલ (૧૯૬૬) માટે ઉષા ખન્નાએ સ્વરબદ્ધ કરેલા ગીત ‘અપને લીયે જીયે તો ક્યા જીયે’માં બેગપાઈપના અંશો સાંભળવા મળે છે.
હવે સાંભળીએ ૧૯૬૭ની ફિલ્મ દિવાનાનું ટાઈટલ ગીત ‘દિવાના મુઝ કો લોગ કહે’. મધ્યાલાપના વાદ્યવૃંદમાં બેગપાઈપના ટૂકડાઓનું પ્રાધાન્ય આસાનીથી પારખી શકાય છે.
હવે એક શૌર્યગીત ‘ચલો સિપાહી ચલો’ની વાત કરીએ. આ ગીત ફિલ્મ ચલો સિપાહી ચલો’માંથી લેવામાં આવ્યું છે. નોંધનીય બાબત એ છે કે આ ફિલ્મની સાલવારી મળતી જ નથી! આ બાબતે સૌથી આધારભૂત ગણાતા એવા હરમંદીર ‘હમરાઝ’દ્વારા સંપાદિત કોશ – Hindi Talkie Film Index-માં પણ આ ફિલ્મની રજૂઆત ‘સાઠના દાયકામાં’થઈ એવો જ ઉલ્લેખ છે. ફિલ્મ ગુમનામીમાં ભલે રહી ગઈ હોય,તેનું આ શિર્ષકગીત એક શૌર્યગીત તરીકે ખુબ જ જાણીતું છે. ગીતના પૂર્વાલાપ (પ્રિલ્યુડ)માં બ્યુગલ સંભળાય છે અને મધ્યાલાપ (ઈન્ટરલ્યુડ)માં બેગપાઈપના અંશો ગુંજવા લાગે છે.
૧૯૭૦ની ફિલ્મ ધરતી માટે ગીતો શંકર-જયકિશનના નિર્દેશનમાં તૈયાર થયાં હતાં. આ ફિલ્મનું એક ખુબ જ જાણીતું ગીત ‘ખુદા ભી આસમાં સે’બેગપાઈપના અંશોથી સજાવાયેલું છે.
https://www.youtube.com/watch?v=2Q-McgeA-H8&list=RD2Q-McgeA-H8&start_radio=1
રાહુલદેવ બર્મનના સંગીતનો જે ફિલ્મની સફળતામાં મોટો ફાળો હતો તે કારવાં (૧૯૭૧)ના ગીત ‘દૈયા યે મૈં કહાં આ ફંસી’ના વૈવિધ્યસભર વાદ્યવૃંદમાં આરંભે બેગપાઈપનો કર્ણપ્રિય ઉપયોગ થયો છે.
https://www.youtube.com/watch?v=gT7dABHA92E&list=RDgT7dABHA92E&start_radio=1
એ હકિકત સર્વવિદિત છે કે ૧૯૭૦ પછી ઈલેક્ટ્રોનિક વાદ્યો બજારમાં આવ્યાં અને તેવા એક જ વાદ્યયંત્રની મદદથી અનેક વાદ્યોના સ્વર ઉપજાવી શકાતા હોવાથી મૂળ વાદ્યોનું ચલણ મોટી માત્રામાં ઘટી ગયું.તેમ છતાં પણ કોઈ કોઈ ગીત માટે સંગીતકારો મૂળ વાદ્યોનો ઉપયોગ કરતા આવ્યા છે. ઉદાહરણ તરીકે ૧૯૭૭ની ફિલ્મ હમ કીસી સે કમ નહીંના ગીત ‘હમ કો તો યારા તેરી યારી’માં રાહુલદેવ બર્મને એક ઠેકાણે પરેડની અસર નીપજાવવા માટે બેગપાઈપનો ઉપયોગ કર્યો છે.
૧૯૮૫ની ફિલ્મ ઝબરદસ્તના ગીત ‘જબ યારા ચાહા તૂ ને’ના વાદ્યવૃંદમાં રાહુલદેવ બર્મને બેગપાઈપનો છૂટથી ઉપયોગ કર્યો છે. અહીં પણ આ વાદ્ય પરેડની અસર ઉભી કરવા માટે ઉપયોગે લેવાયું છે. ગીત માણીએ.
https://www.youtube.com/watch?v=uj5OLjty0l4&list=RDuj5OLjty0l4&start_radio=1
આ કડીમાં અહીં અટકીએ તે પહેલાં એ હકિકતની નોંધ લઈએ કે શંકર-જયકિશનની બેલડીએ તેમના વાદ્યવૃંદમાં બેગપાઈપનો ભરપૂર ઉપયોગ કર્યો છે. સામાન્ય રીતે પરેડની અસર દર્શાવવા માટે વપરાતા આ વાદ્યનો હળવાં રોમેન્ટીક ગીતોમાં જવલ્લે જ જોવા મળ્યો છે બીજી એક હકીકતની નોંધ પણ લેવા જેવી છે. તે એ કે બેગપાઈપનો ઉપયોગ થાયો હોય એવાં ગીતોના પડદા પર જોવા મળતા ફિલ્માંકનમાં બેગપાઈપ દર્શાવાઈ હોય તે જરૂરી નથી. ઘણાં ગીતોમાં પડદા પરના પાત્રને શરણાઈ કે એ પ્રાકારનું ફૂંકવાદ્ય વગાડતું બતાવાયું હોય છે. આવી વિસંગતી થી મૂંઝાવાની જારૂર નથીનથી કેમ કે,ફિલ્માંકનની જરૂરીયાત અલગ હોય છે. મૂળ વાત એ છે કે બેગપાઈપના સ્વરનો ખ્યાલ આવી જાય તે પછી જે તે ગીતના વાદ્યવૃંદમાં તેના સૂરને તરત જ ઓળખી શકાય. આવતી કડીમાં નવા ફૂંકવાદ્ય સાથે મળીશું.
નોંધ :
૧) તસવીર નેટ પરથી તેમ જ વાદનની અને ગીતોની લિન્ક્સ યુ ટ્યુબ પરથી તેનો વ્યવસાયિક ઉપયોગ નહીં થાય તેવી બાંહેધરી સહિત સાભાર લીધી છે.
૨) અહીં પસંદ કરાયેલાં ગીતોમાં રસબિંદુ માત્ર અને માત્ર ચોક્કસ વાદ્ય જ છે.
૩) અહીં મૂકાયેલાં ગીતોની પસંદગી લેખકોની પોતાની છે. આ યાદી સંપૂર્ણ હોવાનો દાવો પણ નથી કે તે માટેનો ઉપક્રમ પણ નથી. તેથી અમુક ગીત કેમ ન મૂક્યું કે ચોક્કસ ગીત રહી ગયાની નોંધ લેવાને બદલે આ શ્રેણીના હેતુવિશેષનો આનંદ માણવા ભાવકમિત્રોને અનુરોધ છે.
સંપર્ક સૂત્રો :
શ્રી પિયૂષ પંડ્યા : ઈ-મેલ: piyushmp30@yahoo.com
શ્રી બીરેન કોઠારી : ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
વેબ ગુર્જરી 