ફિલ્મી ગીતોમાં વિવિધ વાદ્યોના પ્રદાન વિશેની શ્રેણી

પીયૂષ પંડ્યા, બીરેન કોઠારી

આ કડીમાં વાત કરીએ સુષીર ફૂંકવાદ્યો વિશે. આ વાદ્યોમાં માઉથપીસ(જ્યાંથી વાદ્યમાં ફૂંક મારી, હવા દાખલ કરવામાં આવે છે)થી સહેજ આગળ રીડ તરીકે ઓળખાતી રચના આવેલી હોય છે. રીડ એટલે સાદી ભાષામાં સાવ પાતળી, ફૂંક મારવાથી જેમાં કંપન પેદા થઈ શકે તેવી પટ્ટી. જેને તળપદી ભાષામાં પતરી કહેવાય છે. આવાં વાદ્યોને પણ બે પ્રકારોમાં વહેંચવામાં આવે છે – સીંગલ રીડ અને ડબલ રીડ. જો કે એ વિગતમાં આપણે નહીં ઉતરીએ.

રીડ અને માઉથપીસની વચ્ચે હવા દાખલ કરવાથી રીડમાં કંપન ઉત્પન્ન થાય છે, જેને લીધે ધ્વની પેદા થાય છે. સેક્સોફોન, ટ્રમ્પેટ અને ક્લેરીનેટ રીડવાદ્યોનાં મુખ્ય ઉદાહરણો છે. અત્રે ધ્યાન ખેંચવું જરૂરી છે કે હાર્મોનીકા/માઉથ ઓર્ગન જેવું પહેલી નજરે રમકડા જેવું લાગતું વાજીંત્ર પણ એક પ્રકારનું રીડવાદ્ય છે. સેક્સોફોન પીત્તળનું બનેલું હોવા છતાં તેની રચનામાં રીડ્સ આવેલી હોઈ, તેને બ્રાસ નહીં પણ વૂડવીન્ડ વાદ્ય ગણવામાં આવે છે. નીચે સેક્સોફોનની તસવીર જોઈ શકાય છે. આ વાજિંત્ર તેની રચના અને આકાર તેમ જ કદના આધારે ત્રણ અલગઅલગ પ્રકારમાં જોવા મળે છે. અલબત્ત, એ ત્રણેય પ્રકારનાં વાદ્યોના સ્વરમાં બહુ જ ઓછો તફાવત હોય છે અને બહુ અનુભવી કાન જ તેમને અલગ તારવી શકે છે. આપણે તેના સૌથી વધુ પ્રચલિત પ્રકારને જાણશું.

સેક્સોફોન વગાડવાની રીત અને તેના સ્વરથી પરિચિત થવા માટે સ્થાનિક કલાકાર પરેશ ભાટીયાએ એક જાહેર કાર્યક્રમમાં સેક્સોફોન પર વગાડેલું ફિલ્મ ઈન્તેકામનું ગીત ‘આ જાન એ જા’  સાંભળીએ.

હવે આ વાદ્યનો નોંધપાત્ર ઉપયોગ થયો હોય તેવાં કેટલાંક ગીતો માણીએ.

સૌ પ્રથમ સાંભળીએ ફિલ્મ સટ્ટા બાઝાર (૧૯૫૯)નું સદાબહાર ગીત ‘તુમ્હેં યાદ હોગા કભી હમ મીલે થે’, જેમાં સેક્સોફોનના અંશો આસાનીથી પારખી શકાય છે. સંગીત નિર્દેશન કલ્યાણજી-આણંદજીનું છે.

૧૯૬૧માં પ્રદર્શિત થયેલી ફિલ્મ માયા માટે સલીલ ચૌધરીએ સંગીત તૈયાર કર્યું હતું. તેનાં ગીતો આજે પણ ભારે લોકપ્રિય બની રહ્યાં છે. તે પૈકીના ગીત ‘જા રે જા રે ઉડ જા રે પંછી’ના વાદ્યવૃંદમાં સેક્સોફોન એક અવિભાજ્ય અંગ તરીકે કાને પડતું રહે છે.

ફિલ્મ પ્રોફેસર (૧૯૬૨)ની સફળતામાં તેનાં શંકર-જયકિશનના સંગીતમઢ્યાં ગીતોનો મોટો ફાળો હતો. આ ફિલ્મનું સેક્સોફોનના કર્ણપ્રિય ટૂકડા ધરાવતું ગીત ‘આવાઝ દે કે હમેં તુમ બુલાઓ’ સાંભળીએ.

સેક્સોફોનના અંશો થકી જ જાણીતાં હોય તેવાં કેટલાંક ગીતો પૈકીનું એક ફિલ્મ કાશ્મીર કી કલી (૧૯૬૪)નું ‘હૈ દુનિયા ઉસી કી જમાના ઉસી કા’ સાંભળીએ. આ ફિલ્મનાં ગીતોની તર્જ શંકર-જયકિશને બનાવી હતી.

https://www.youtube.com/watch?v=WO_aMRsEIIY

૧૯૬૪ના વર્ષની જ ફિલ્મ વોહ કૌન થીના મદનમોહનના સંગીતમઢ્યા ગીત ‘શૌક નજર કી બીજલીયાં’માં સેક્સોફોનના ભરપૂર અંશો સાંભળવા મળે છે.

 

શંકર-જયકિશનનું સંગીત ધરાવતી એક ફિલ્મ આરઝૂ (૧૯૬૫)નું ગીત ‘બેદર્દી બાલમા તૂઝ કો મેરા મન યાદ કરતા હૈ’ માણીએ, જેના વાદ્યવૃંદમાં સેક્સોફોનના સ્વરોનું સારું એવું પ્રાધાન્ય છે.

૧૯૬૫ની સાલમાં જ પરદા પર રજૂ થયેલી ફિલ્મ ગાઈડના ગીત ‘તેરે મેરે સપને અબ એક રંગ હૈ’માં પણ સેક્સોફોનના કર્ણપ્રિય ટૂકડાઓ સાંભળવા મળે છે. સંગીત સચીનદેવ બર્મને તૈયાર કર્યું હતું.

સંગીતકાર રોશનના નિર્દેશનમાં બનેલા ફિલ્મ બહુ બેગમ(૧૯૬૭)ના ગીત ‘દુનિયા કરે સવાલ તો હમ ક્યા જવાબ દેંગે’માં સેક્સોફોન વાદન જાણે કે પ્રાણ ફૂંકી દે છે.

ફિલ્મ વાસના (૧૯૬૮)નું સંગીત ચિત્રગુપ્તે તૈયાર કર્યું હતું. આ ફિલ્મનું ગીત ‘યે પરબતોં કે દાયરે’ સાંભળતાં તેના વાદ્યવૃંદમાં સેક્સોફોનના અંશો આસાનીથી ઓળખી શકાય છે.

૧૯૭૨ની ફિલ્મ જવાની દિવાની માટે રાહુલદેવ બર્મને બનાવેલાં ગીતો ત્યારે તો ખુબ લોકપ્રિય બન્યાં જ હતાં, નોંધનીય બાબત એ છે કે આજની યુવાપેઢી પણ તે ગીતોને ગણગણતી હોય છે. અહીં એક પ્રયોગશીલ ધૂનમાં બંધાયેલું અને સેક્સોફોનના અંશો વડે મઢાયેલું ગીત ‘નહીં નહીં અભી નહીં’ માણીએ.

આજની કડીમાં અહીં અટકીએ. હવે પછીના હપ્તામાં સેક્સોફોનના અંશો ધરાવતાં વધુ ગીતો સાથે મળીશું.

નોંધ :

૧) તસવીર નેટ પરથી તેમ જ વાદનની અને ગીતોની લિન્ક્સ યુ ટ્યુબ પરથી તેનો વ્યવસાયિક ઉપયોગ નહીં થાય તેવી બાંહેધરી સહિત સાભાર લીધી છે.

૨) અહીં પસંદ કરાયેલાં ગીતોમાં રસબિંદુ માત્ર અને માત્ર ચોક્કસ વાદ્ય જ છે.

૩) અહીં મૂકાયેલાં ગીતોની પસંદગી લેખકોની પોતાની છે. આ યાદી સંપૂર્ણ હોવાનો દાવો પણ નથી કે તે માટેનો ઉપક્રમ પણ નથી. તેથી અમુક ગીત કેમ ન મૂક્યું કે ચોક્કસ ગીત રહી ગયાની નોંધ લેવાને બદલે આ શ્રેણીના હેતુવિશેષનો આનંદ માણવા ભાવકમિત્રોને અનુરોધ છે.

સંપર્ક સૂત્રો :

શ્રી પિયૂષ પંડ્યા : ઈ-મેલ: piyushmp30@yahoo.com
શ્રી બીરેન કોઠારી : ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com