વાર્તાઃ અલકમલકની

ભાવાનુવાદઃ રાજુલ કૌશિક

કોઈ એક ગામ, એ ગામના મોટા મહેલમાં રહેતા શ્રીમાન જમીનદારની આ વાત છે. હવે જમીનદાર અને વળી શ્રીમંત પણ હોય તો એમને કઈ વાતની કમી હોય, પણ કહે છે ને કે લોભને થોભ ક્યાં?

આ શ્રીમાન જમીનદારસાહેબને પોતાના મહેલનો વિસ્તાર વધારવાની ઈચ્છા થઈ. જે હદ સુધી વિસ્તાર વધારવો હતો ત્યાં વચ્ચે એક ઝૂંપડી આવતી હતી. કોને ખબર કયા જમાનાની હોય એવી એ ઝૂંપડીમાં ગરીબ વિધવા રહેતી હતી. આ ઝૂંપડીમાં જ એના પતિ અને પુત્રે છેલ્લા શ્વાસ લીધા હતા. પાંચ વર્ષની દીકરીને છોડીને એની પુત્રવધૂ પણ અંતે પરમધામ ચાલી ગઈ હતી.

એક માત્ર આ ઝૂંપડી એનો આશરો અને પૌત્રી એનાં વૃદ્ધત્વનો સહારો હતા. જ્યારે એને એની ઝૂંપડી મેળવી લેવાની જમીનદારની લાલસની જાણ થઈ ત્યારે એ સાવ હતપ્રભ થઈ ગઈ.

જમીનદારના લાખ કહેવા છતાં એ ઝૂંપડી છોડવા તૈયાર ન થઈ. જમીનદાર પાસે આ વૃદ્ધાને અહીંથી ખસેડવા માટે સઘળી ચાલ હતી. સામ, દામ, દંડ, ભેદ…અંતે જમીનદારે વકીલોનું ગજવું ભારે કર્યું, કોર્ટ પાસેથી ઝૂંપડી પર કબજો મેળવી લીધો અને ગરીબ વિધવાને ઘરબાર વગરની કરી દીધી.

ક્યાં જાય એ વિધવા?

આજુબાજુ જ્યાં જગ્યા મળી ત્યાં રહેવા માંડ્યું. એક દિવસ ઝૂંપડીની આસપાસ કામ કરતા લોકો પર ધ્યાન રહે એ રીતે આમતેમ ટહેલતા શ્રીમાન જમીનદારને એણે જોયા. વૃદ્ધા એક હાથમાં ટોપલી લઈને ત્યાં પહોંચી. વૃદ્ધાને જોતાની સાથે જમીનદારે ત્યાંથી એને ધકેલવાનો નોકરોને હુકમ કર્યો.

“મહારાજ, ઝૂંપડી તો તમારી થઈ ગઈ છે એ જાણું છું, પણ મારી એક વિનંતી સાંભળશો તો પાડ તમારો.”

જમીનદારે ડોકું હલાવીને સંમતિ આપી.

“મહારાજ, આ ઝૂંપડીમાંથી ગયા પછી મારી દીકરીએ ખાવા-પીવાનું છોડી દીધું છે. ઘણું સમજાવ્યું, પણ એનાં મનમાંથી આ ઘર છૂટતું નથી. એને તો બસ અહીં આ ઘરમાં બેસીને, આ ઘરના ચૂલા પર બનાવેલો રોટલો ખાવી છે. જો એક ટોપલી ભરીને આ ઝૂંપડીની માટી લઈ જઈને એનો ચૂલો બનાવીને એના પર રોટલો બનાવું તો મને વિશ્વાસ છે કે એ ખાતી થશે. મહારાજ, આટલી મારી અરજ સ્વીકારો અને આજ્ઞા આપો તો આ ઝૂંપડીની એક ટોપલી માટી લઈ જઉં.”

શ્રીમાન જમીનદારે સંમતિસૂચક ડોકું હલાવીને આજ્ઞા આપી.

વૃદ્ધ વિધવા ઝૂંપડીમાં ગઈ. કેટલીય જૂની યાદોથી એનું મન ભરાઈ આવ્યું અને આંખમાંથી આંસુની ધાર વહેવા માંડી. થોડીક ક્ષણોમાં પોતાની જાતને સંભાળી લીધી. ટોપલીમાં માટી ભરીને હાથમાં લઈને બહાર લઈ આવી. માટી ભરેલી ટોપલી માથે લેવાનો પ્રયાસ કર્યો પણ નિષ્ફળ જતાં એણે માથે ટોપલી મૂકાવા જમીનદારની મદદ માંગી.

જમીનદાર ટોપલી જોઈને ધૃણાથી ખૂબ નારાજ થઈ તો ગયા, પણ વૃદ્ધાની અનેક કાકલૂદી પછી મનમાં છાંટો દયા આવી. કોઈ નોકરને કહેવાના બદલે એ ટોપલી ઉઠાવવા જાતે આગળ વધ્યા. વૃદ્ધાનાં માથા પર મૂકવા જેવી ટોપલી હાથ લેવા પ્રયાસ કર્યો કે સમજાયું કે, એ એમની તાકાત બહારની વાત છે. થોડા ભોંઠા પડીને બોલ્યા, “ આ ટોપલી મારાથી નહીં ઉપાડી શકાય.”

જમીનદારની નિષ્ફળતાનો સ્વીકાર જોઈને વૃદ્ધા બોલી, “મહારાજ, એક વાત કહું તો નારાજ ના થતા. તમારાથી માટી ભરેલી આ એક ટોપલી ના ઉપાડી શકાઈ, મારી ઝૂંપડીમાં તો આવી કેટલીય ટોપલી ભરાય એટલી માટી પડી છે. વિચાર કરો, જનમભર એનો ભાર કેવી રીતે ઉપાડી શકશો?”

વૃદ્ધાની વાત સાંભળીને ધન-મદથી અહંકારમાં આવીને પોતાનું કર્તવ્ય વિસરી ગયેલા શ્રીમાન જમીનદારે વૃદ્ધ વિધવાની માફી માંગીને એની ઝૂંપડી પરત કરી.

માધવરાવ સપ્રે લિખિત ‘એક ટોકરી ભર મિટ્ઠી’ પર આધારિત ભાવાનુવાદ

સુશ્રી રાજુલબેન કૌશિકનો સંપર્ક rajul54@yahoo.com વિજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.