ફિલ્મી ગીતોમાં વિવિધ વાદ્યોના પ્રદાન વિશેની શ્રેણી

પીયૂષ પંડ્યા, બીરેન કોઠારી

ભારતીય તંતુવાદ્યોમાં વીણા આગવું સ્થાન ધરાવે છે. પહેલી નજરે જોતાં તે એકતારો, તાનપુરો કે સિતાર જેવું જ દેખાય છે, પણ ધ્યાનથી જોતાં ખ્યાલ આવે છે કે તફાવતરૂપે આ વાદ્યમાં બે તુંબડાં હોય છે. એક મુખ્ય તુંબડાની સાથે જોડાયેલી ગ્રીવાના છેડે એક વધારાનું તુંબડું જોડવામાં આવે છે. આમ કરવાથી તેનો સ્વર એકદમ ઘેરો અને અનુનાદિય ઉત્પન્ન થાય છે. તુંબડાની મધ્યથી લઈને ગ્રીવાના છેડા સુધી ચાર તાર જોડવામાં આવે છે. ગ્રીવાના પટ પાર નિયત અંતરે પડદા તરીકે ઓળખાતા પાતળા પટલ લગાડેલા હોય છે, જે વીણા વગાડતી વેળાએ યોગ્ય સૂર નિષ્પન્ન કરવામાં ઉપયોગી નીવડે છે. મૂળભૂત સિદ્ધાંત એકસમાન જ હોવા છતાં રચનામાં નાનામોટા ફેરફારોના સંદર્ભે આ વાદ્ય સરસ્વતી વીણા, નારદ વીણા, વિચિત્ર વીણા અને રાવણ વીણા જેવા પ્રકારોમાં જોવા મળે છે.

વીણા દક્ષીણ ભારતીય શાસ્ત્રીયવાદન માટે વધુ પ્રચલિત છે. જયંતી કુમારેશ નામેરી કલાકારની પ્રસ્તુતિની ક્લીપ જોવાથી વીણાની રચના, તેને વગાડવાની પધ્ધતિ તેમ જ તેના સ્વર વિશે પ્રાથમિક જાણકારી મળી શકશે.

આટલી પ્રાથમિક સમજ પછી હવે માણીએ કેટલાંક ફિલ્મી ગીતો કે જેના વાદ્યવૃંદમાં વીણાનો સમાવેશ થયો હોય.

૧૯૪૩માં પ્રદર્શિત થયેલી ફિલ્મ રામ રાજ્યનું ગીત ‘બીના મધુર મધુર કછુ બોલ’ માણવાથી વીણાના સ્વરો અને વાદનશૈલીનો વધુ ખ્યાલ આવશે. સંગીત શંકર રાવ વ્યાસે તૈયાર કર્યું હતું.

ફિલ્મ આગ (૧૯૪૮)નાં બે વીણાપ્રધાન ગીતો અને એક પછી એક માણીએ. આ ફિલ્મનું સંગીત રામ ગાંગુલીએ તૈયાર કર્યું હતું.

પહેલાં સાંભળીએ  ‘દેખ ચાંદ કી ઓર’.

પ્રસ્તુત ગીત  ‘કાહે કોયલ શોર મચાયેં રે’માં હવાઈયન ગીટારને સમાંતર વીણાના સ્વર સંભળાતા રહે છે.

૧૯૫૦ની ફિલ્મ જોગનનું સંગીતકાર બુલો સી. રાનીના નિર્દેશનમાં તૈયાર થયેલું ગીત ‘સખીરી ચિતચોર નહીં આયો’ વીણાના કર્ણપ્રિય અંશો ધરાવે છે.

https://www.youtube.com/watch?v=xpTR6bAysJM

ફિલ્મ દેખ કબીરા રોયા(૧૯૫૭)નું ગીત ‘મેરી બીના તુમ બિન રોયે’ સાંભળતાં જ વીણાના અંશો આસાનીથી પારખી શકાય છે. સંગીત મદનમોહને તૈયાર કર્યું હતું.

૧૯૬૧ની ફિલ્મ સ્ત્રી માટે સંગીત સી. રામચન્દ્રએ તૈયાર કર્યું હતું. તે ફિલ્મના ગીત ‘કૌન હો તુમ કૌન હો’માં વીણાના પ્રભાવક અંશો કાને પડતા રહે છે.

આમ્રપાલી (૧૯૬૬) એક સંગીતપ્રધાન ફિલ્મ હતી. શંકર-જયકિશનના નિર્દેશનમાં બનેલાં તેનાં ગીતો આજે પણ ભાવકોના મનોજગતમા ખુબ જ મહત્વના સ્થાને જગ્યા બાનાવીને બેઠાં છે. તે પૈકીના એક ‘તુમ્હેં યાદ કરતે કરતે’માં વીણાના ચિત્તાકર્ષક અંશો છે.

અગાઉ જણાવ્યું તે મુજબ વીણાનું ચલણ દક્ષિણ ભારતીય સંગીતવિશ્વમાં વધારે વ્યાપક છે. તે હકીકત ધ્યાને લઈને આજની કડીમાં એક અપવાદ કરીએ. કેટલાંક દક્ષિણ ભારતીય ફિલ્મી ગીતો માણીએ, જેનાં વાદ્યવૃંદમાં વીણાના સ્વરો ગૂંજતા હોય. શબ્દો નહીં સમજાય, પણ સંગીતને માણવામાં ભાષાના સીમાડા ક્યાં નડતા હોય છે!

ફિલ્મ સાગર સંગમમ(૧૯૮૩)નું એક ગીત ‘થાકીટા થાકીટા’ માણીએ. દક્ષિણના સુખ્યાત સંગીતનિર્દેશક ઈલૈયા રાજાના નિર્દેશનમાં બનેલા આ ગીતમાં ગિટાર અને વીણાના સ્વરો સમાંતરે કાને પડતા રહે છે.

૧૯૯૦ની ફિલ્મ માઈકલ મદન કામરાજન(૧૯૯૦)માં ઈલૈયા રાજાનું સંગીત હતું. તેનું ગીત ‘સુંદરી નીયમ સુંદરન’ વીણાના સ્વરોથી ભરેલું છે. રસપ્રદ બાબત એ છે કે પુરૂષ સ્વર અભિનેતા કમલ હાસનનો છે!

ફિલ્મ કાદલન (૧૯૯૪)નું વીણાના અંશો ધરાવતું ગીત ‘એનાવલ્લે એનાવલ્લે’ સાંભળીએ. આ ધૂન સંગીતકાર રહેમાને બનાવેલી છે.

૨૦૧૪ની ફિલ્મ સૈવમના ગીત ‘અળલે અળલે’ સાથે આજની કડીનું સમાપન કરીએ. સંગીત જી.વી. પ્રકાશકુમારે તૈયાર કર્યું છે.

 

નોંધ :

૧) તસવીર નેટ પરથી તેમ જ વાદનની અને ગીતોની લિન્ક્સ યુ ટ્યુબ પરથી તેનો વ્યવસાયિક ઉપયોગ નહીં થાય તેવી બાંહેધરી સહિત સાભાર લીધી છે.

૨) અહીં પસંદ કરાયેલાં ગીતોમાં રસબિંદુ માત્ર અને માત્ર ચોક્કસ વાદ્ય જ છે.

૩) અહીં મૂકાયેલાં ગીતોની પસંદગી લેખકોની પોતાની છે. આ યાદી સંપૂર્ણ હોવાનો દાવો પણ નથી કે તે માટેનો ઉપક્રમ પણ નથી. તેથી અમુક ગીત કેમ ન મૂક્યું કે ચોક્કસ ગીત રહી ગયાની નોંધ લેવાને બદલે આ શ્રેણીના હેતુવિશેષનો આનંદ માણવા ભાવકમિત્રોને અનુરોધ છે.

સંપર્ક સૂત્રો :

શ્રી પિયૂષ પંડ્યા : ઈ-મેલ: piyushmp30@yahoo.com
શ્રી બીરેન કોઠારી : ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com