ફિલ્મી ગીતોમાં વિવિધ વાદ્યોના પ્રદાન વિશેની શ્રેણી

પીયૂષ પંડ્યા, બીરેન કોઠારી

મૂળે જાપાનમાં ઉદભવેલું આ તંતુવાદ્ય સામાન્ય રીતે ટાઈસોકોટો અથવા તાઈશોગોતો જેવાં નામો વડે પણ ઓળખાય છે. આપણા દેશમાં તે પંજાબમાં પ્રવેશ્યું અને સમય જતાં અન્ય પ્રાંતોમાં પણ ખાસ્સું પ્રચલિત બની રહ્યું છે. અહીં તે બુલબુલતરંગ નામથી પણ જાણીતું છે. ઘણા લોકો તેને બેન્જો પણ કહે છે, પણ હકિકતે બેન્જો એક અલગ વાદ્ય છે, જે રબાબને મળતું આવે છે. નીચે જોઈ શકાય છે તેમ આ બન્ને વાદ્યો રચના અને પરિણામે વાદનની પદ્ધતિથી ખાસ્સાં અલગ પડે છે. આપણો ઉપક્રમ એવાં ફિલ્મી ગીતો માણવાનો છે, જેના વાદ્યવૃંદમાં  ટાઈશોકોટોના અંશોનો સમાવેશ થયો હોય.

ઉપર જોઈ શકાય છે તેમ આ વાદ્ય લાકડાની બનેલી એક લંબઘન રચના છે. તેમાં સામસામેના છેડે ચોક્કસ સંખ્યામાં તાર બાંધેલા હોય છે. એક છેડા પાસે નખલી તરીકે ઓળખાતા સાધન વડે પ્રહાર કરી ને ધ્વનિ ઉત્પન્ન કરવામાં આવે છે,  તે જ સમયે ઉપરના ભાગે આવેલી છાજલી જેવી રચના સાથે જોડાયેલી ચાવીઓ વડે તે ધ્વનિને નિયંત્રિત કરી, અપેક્ષિત સૂર નિપજાવવામાં આવે છે. આ થઈ એક લાક્ષણિક ટાઈશોકોટોની રચના. કાળક્રમે તેના સ્વરૂપમાં અને વાદનશૈલીમાં ખાસ્સા ફેરફારો થતા રહ્યા છે, જેની ચર્ચા અત્રે અપ્રસ્તુત છે. પ્રસ્તુત ક્લિપમાં એક શિખાઉ બાળક લાક્ષણિક ટાઈશોકોટો વગાડી રહ્યો છે તે જોતાં/સાંભળતાં આ વાદ્યની રચના, વાદનશૈલી તેમ જ તેના સ્વરનો ખ્યાલ આવશે.

 

હવે કેટલાંક ફિલ્મી ગીતો માણીએ, જેમાં ટાઈશોકોટોના અંશોનો સમાવેશ થયો હોય.

૧૯૫૪માં પ્રદર્શિત થયેલી ફિલ્મ ‘બૂટ પાલીશ’ના ગીત જોન ચાચા તુમ કિતને અચ્છેમાં આ વાદ્યના ખુબ જ પ્રભાવક અંશો છે. વિશેષમાં અદાકાર ડેવીડ તેને વગાડતા જોઈ શકાય છે. સંગીત શંકર-જયકિશનનું છે.

https://www.youtube.com/watch?v=SB_lBd6hz2c

તે જ ફિલ્મના અન્ય ગીત ચલી કૌન સે દેસમાં પણ ટાઈશોકોટો સાંભળવા મળે છે. અહીં એક અજ્ઞાત કલાકાર આ વાદ્ય છેડી રહેલા નજરે પડે છે.

 

ફિલ્મ ‘નાગીન’ (૧૯૫૪)ના હેમંતકુમારના સંગીતદિગ્દર્શનમાં બનેલા ગીત જાદૂગર સૈયાં છોડો મોરી બૈયાંમાં ટાઈશોકોટોના મધુર અંશો કાને પડે છે.

 

૧૯૫૭ની ફિલ્મ ‘એક ગાંવ કી કહાની’માં સલિલ ચૌધરીનુ સંગીત હતું તે ફિલ્મના ગીત રાત ને ક્યા ક્યા ખ્વાબ દિખાયેના મધ્યાલાપમાં મુખ્ય વાદ્યની સમાંતરે ટાઈશોકોટોના અંશો સંભળાતા રહે છે.

૧૯૬૩ની ફિલ્મ ‘રૂસ્તમ સોહરાબ’નાં સજ્જાદ હુસૈનનાં સ્વરબધ્ધ કરેલાં ગીતો તે સમયે તો ખુબ જ લોકપ્રિય થયાં જ હતાં, પણ આજે છ દાયકા પછી સુદ્ધાં તેમની લોકપ્રિયતા બરકરાર છે. તે પૈકીની એક કવ્વાલી પ્રકારની રચના ફીર તુમ્હારી યાદ આયી હૈ સનમમાં એક કલાકાર ટાઈશોકોટો વગાડતા જોઈ શકાય છે. વાદ્યવૃંદમાં અલબત્ત, તેના સ્વરો એકદમ પ્રચ્છન્ન જણાય છે.

ફિલ્મ ‘અમર અકબર એન્થની’ (૧૯૭૭)ની સફળતામાં લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલના નિર્દેશનમાં બનેલાં ગીતોનો મોટો ફાળો રહ્યો છે. તેની એક કવ્વાલી પરદા હૈ પરદાના પૂર્વાલાપમાં ટાઈશોકોટોના અંશો સંભળાય છે. પરદા ઉપર પણ એક કલાકાર આ વાદ્ય વગાડતા જોઈ શકાય છે.

ફિલ્મ ‘કર્મા’(૧૯૮૬)ના પ્રસ્તુત ગીત દિલ દિયા હૈ જાં ભી દેંગેના મધ્યાલાપમાં તેમ જ ગાયકીને સમાંતર ટાઈશોકોટોના સ્વર કાને પડતા રહે છે. સંગીત લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલનું છે.

આ કડીના સમાપનમાં ટાઈશોકોટોનું આધુનિક સ્વરૂપ જોઈએ અને તેના સ્વર માણીએ. આ માટે પ્રસ્તુત છે ૨૦૧૬માં પ્રદર્શિત થયેલી ફિલ્મ ‘બેન્જો’ના ગીત ઓમ ગણપતયે નમ:. સંગીત વિશાલ-શેખરનું છે.

 

આવતી કડીમાં નવા વાદ્ય સાથે મળીશું.

 

નોંધ :

૧) તસવીર નેટ પરથી તેમ જ વાદનની અને ગીતોની લિન્ક્સ યુ ટ્યુબ પરથી તેનો વ્યવસાયિક ઉપયોગ નહીં થાય તેવી બાંહેધરી સહિત સાભાર લીધી છે.

૨) અહીં પસંદ કરાયેલાં ગીતોમાં રસબિંદુ માત્ર અને માત્ર ચોક્કસ વાદ્ય છે.

૩) અહીં મૂકાયેલાં ગીતોની પસંદગી લેખકોની પોતાની છે. આ યાદી સંપૂર્ણ હોવાનો દાવો પણ નથી કે તે માટેનો ઉપક્રમ પણ નથી. તેથી અમુક ગીત કેમ ન મૂક્યું કે ચોક્કસ ગીત રહી ગયાની નોંધ લેવાને બદલે આ શ્રેણીના હેતુવિશેષનો આનંદ માણવા ભાવકમિત્રોને અનુરોધ છે.

સંપર્ક સૂત્રો :

શ્રી પિયૂષ પંડ્યા : ઈ-મેલ: piyushmp30@yahoo.com
શ્રી બીરેન કોઠારી : ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com