યાત્રી બક્ષી
પ્રકૃતિના ખેડાણ, અભ્યાસ અને સંરક્ષણ માટેનું ફલક પ્રકૃતિ જેટલું જ વ્યાપક અને ગહન છે
વર્ષો, દાયકાઓ કે સદીઓ નહિ પરંતુ કંઈ કેટલાંયે જીવનોનો સાતત્યપૂર્ણ સમયગાળો જો ગણતરીમાં મૂકીએ તો પણ આ સતત પરિવર્તનશીલ અને ગતિશીલ સંરચનાને સમજવી શક્ય નથી.
આપણે વાંવાર વાંચીએ સાંભળીએ છીએ કે ભારતવર્ષ કે ભારતીય દ્વીપકલ્પની પ્રાચીન સભ્યતાઓએ વિજ્ઞાન અને ખાસ કરીને પ્રકૃતિ વિજ્ઞાનના ક્ષેત્રે દુનિયાના કોઈપણ દેશ કરતાં વધુ અને વ્યાપક અભ્યાસો કરી વેદ ઉપનિષદ અને સંહિતાઓ દ્વારા રહસ્યોને પામી લીધેલાં. બાકીના બધા અભ્યાસો અને ખેડાણો ત્યારબાદનાં અનુસરણો જ છે.
આ એક હકીકત હોય તો પણ વેદકાલીન જ્ઞાન ભંડારનો ઘણો ખરો વારસો પ્રકૃતિના જ મહાપ્રભાવોના કારણે માનવ સભ્યતાઓએ ગુમાવેલો. સપ્તસિંધુના મહાપ્રલયકારી પૂર અને ભૂસ્તરીય બદલાવોએ અનેક વેદકાલીન જ્ઞાનધારાઓને લુપ્ત કરી. વેદમાં અવતરિત જ્ઞાન તો દૃષ્ટાઓ શ્રુતિ સ્મૃતિ પદ્ધતિથી એક માનવીથી બીજા માનવીને, એક પેઢીથી બીજી પેઢીને, એક સદીથી પછીની સદીને અને તેમ હજારો વર્ષોથી આજે આપણા સુધી પહોંચ્યું છે. પુરાણો અને સંહિતાઓના ગ્રંથ પણ પ્રકાશિત તો છેલ્લા તામ્રપત્ર, શિલાલેખ અને પુરાતત્ત્વીય પુરાવાઓના આધારે ગ્રંથસ્થ થયા હશે ? જ્ઞાનનાં હસ્તાંતરણોમાં તબક્કાવાર ઉમેરણો અને વિવેચનોના પ્રસ્તુતિકરણ દરમ્યાન પણ ક્ષય થયો હશે. સીધો તફાવત વેદકાલીન સંસ્કૃત અને ત્યારબાદની હસ્તલિપિઓ કે સાહિત્યોમાં જોવા મળે છે.
આથી જ વેદકાલીન જ્ઞાનને પુન:સ્થાપિત કરવા માટે આધુનિક વિજ્ઞાનની વિકસિત વર્ગીકૃત શાખાઓને અવગણવી એ અત્યારની માનવજાત માટે પરવડે તેમ નથી.
પુરાતત્ત્વીય સાબિતીઓ ૫૦૦૦ વર્ષથી વધુ જૂના સમયકાળમાં ભૂસ્તરીય અને જીવાવશેષો બાબતે જ ઉઘાડ કરે છે. તો અર્વાચીન સમયમાં પૃથ્વીની પ્રકૃતિ વિષેની સમજ અને સંવેદનશીલતા, સંરક્ષણ અને સંવર્ધન માટેનાં ખેડાણો શું છેલ્લી એક સદીમાં જ શરૂ થયાં, જ્યારથી ડાર્વિનની વ્યાખ્યાઓ પ્રકાશિત અને સ્વીકૃત થઈ ?
આ તમામ પ્રશ્ર્નોના મંથનમાંથી પ્રકૃતિના અગાધ ફલકમાં જેઓએ દુનિયાના ખૂણે ખાંચરે જે કોઈ ખેડાણો કર્યાં તે પ્રાચીન અર્વાચીન કુદરતની કેડી કંડારનારાઓ વિષે જાણવાની ઉત્કંઠાએ આ યાદી અને વ્યક્તિઓ વિષે માહિતી એકઠી કરવા પ્રેરણા આપી.
આ વ્યક્તિઓએ કયા સમયગાળામાં, કેવા સંજોગોમાં પ્રકૃતિને પામવા પ્રયત્નો કર્યાં છે અને કેવા હીરા-મોતીઓ વીણી આપણા આજના સ્પષ્ટ દેખાતા માર્ગને કંડાર્યો છે એ માહિતી રસપ્રદ રહેશે.
પ્રકૃતિની વિશેષ જ્ઞાન શાખા તરીકેનો પ્રારંભિક વિકાસ : કેડીનો પ્રારંભ કરનારા : નામી-અનામી મહાન અંગ્રેજો
એકતાની શક્તિને યજુર્વેદમાં સુંદર રીતે વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. યજુર્વેદના અધ્યાય ૩૨ના આઠમા શ્ર્લોકમાં કહે છે : પ્રેમાળ ઋષિ એ રહસ્યમય અસ્તિત્વને જુએ છે કે જેમાં સમગ્ર બ્રહ્માંડ એક ઘર છે, જેમાંથી આત્માઓ અને દ્રવ્યો (ઓરગેનિઝમ્સ એન્ડ એલિમેન્ટ્સ) પ્રગટે છે, જે સૃષ્ટિના તાણાવાણા ગૂંથે છે.
આજે આપણે આ વિભાવનાને ઇકોલોજી વિજ્ઞાન – પારિસ્થિતિકીય વિજ્ઞાન તરીકે અનેક પાસાઓમાં વિભાજિત કરી સમજી રહ્યા છીએ.
વૈદિક સમયગાળો (અથવા વૈદિક યુગ) (૨૫૦૦ ઇઈ થી ૬૦૦ ઇઈ) એ ભારતીય ઇતિહાસનો સમયગાળો માનવામાં આવી રહ્યો છે કે જે દરમિયાન ભારતના સૌથી જૂના ગ્રંથો-વેદોની રચના થઈ હતી. ભારતમાં છોડનું વર્ગીકરણ અને નામકરણનો અભ્યાસ ગ્રીક અને રોમન કરતાં પણ જૂનો છે અને ઋગ્વેદમાં, છોડનાં ત્રણ જૂથોને ઓળખવામાં આવ્યાં છે; જેમ કે, વૃક્ષો (વૃક્ષ), જડીબુટ્ટીઓ (ઔષધિ) અને લતા (વિરુધ), અથર્વવેદમાં પ્રકાર, આકાર અને છોડની મોર્ફોલોજી પણ વર્ણવેલ છે. યજુર્વેદમાં ઔષધીય વનસ્પતિઓનાં ચાર જૂથ વર્ણવેલ છે. અથર્વવેદમાં અનેક ઔષધીય વનસ્પતિઓનું વર્ણન પણ છે. પ્રાચીન ભારતીય ગ્રંથોમાં, છોડનું નામકરણ સામાન્ય રીતે છોડના વનસ્પતિશાસ્ત્ર પર આધારિત હતું.
આયુર્વેદ, ભારતીય દવાની પરંપરાગત પદ્ધતિ, આયુર્વેદિક દવા પરંપરાગત આરોગ્ય સંભાળની સુવ્યવસ્થિત પ્રણાલીનું ઉદાહરણ છે, જે નિવારક અને ઉપચારાત્મક બંને છે, જે એશિયાના ભાગોમાં વ્યાપકપણે પ્રચલિત છે. આયુર્વેદની પાછળ એક લાંબી પરંપરા છે, જેનો ઉદ્ભવ કદાચ ૩,૦૦૦ વર્ષ પહેલાં ભારતમાં થયો હતો. આયુર્વેદનો શ્રેય મહર્ષિ ધનવંતરીને આપવામાં આવે છે. તેની સૌથી પ્રાચીન વિભાવનાઓ અથર્વવેદ તરીકે ઓળખાતા વેદના ભાગમાં (સી.૨જી સહસ્રાબ્દી બીસીઇ) તરીકે નિર્ધારિત કરવામાં આવી હતી. વૈદિક ચિકિત્સાનો સમયગાળો લગભગ ૮૦૦ બીસીઈ સુધી ચાલ્યો હતો.
ભારતનો તબીબી વારસો તેના અનુભવલક્ષી જ્ઞાનના બે પ્રવાહોમાં: શાસ્ત્રીય (કોડીફાઈડ) અને લોક મૌખિકમાં ઔષધીય વનસ્પતિઓ વિશે અકલ્પનીય શ્રેણી અને જ્ઞાનની ઊંડાઈ દર્શાવે છે. આયુર્વેદના શાસ્ત્રીય પ્રવાહમાં, ૧૫૦૦ બીસીઈથી ૧૯૦૦ સીઈ સુધીના સમયગાળામાં, ૧૨૦૦૦ કરતાં વધુ અલગ-અલગ છોડનાં સંસ્કૃત નામોની માહિતી ૨૦૦થી વધુ ગ્રંથોમાં નોંધવામાં આવી છે. ૬ સંહિતા, ૫૭ નિઘંટ અને ૧૪૦ વ્યાખ્યાઓ. સંહિતાકૃત સાહિત્યમાં, વનસ્પતિઓ વિશેની માહિતીનાં ત્રણ મુખ્ય પરિમાણો છે જેમ કે, રૂપ જ્ઞાન વર્ણન (મોર્ફોલોજિકલ), દ્રવ્ય ગુણ શાસ્ત્ર (ફાર્માકોલોજી) અને ભૈષજ્ય કલ્પના (ફાર્મસી).
આયુર્વેદ સાહિત્યમાં ઔષધીય વનસ્પતિઓનું વ્યાપક દસ્તાવેજીકરણ છે. દસ્તાવેજીકરણના સમયગાળાને ચાર અલગ-અલગ તબક્કાઓમાં વર્ગીકૃત કરી શકાય છે. તે છે વૈદિક સમયગાળો (૪૦૦૦ BCE – ૧૫૦૦ BCE), સંહિતા સમયગાળો (૧૫૦૦ BCE – સાતમી સદી), મધ્યકાલીન સમયગાળો (આઠમી-પંદરમી સદી) અને આધુનિક સમયગાળો (સોળમી સદી પછી). ઔષધીય વનસ્પતિના દસ્તાવેજીકરણને ચારમાંથી ત્રણ વેદોમાં સ્થાન મળે છે. ઋગ્વેદમાં ૬૭ ઔષધીય વનસ્પતિઓની નોંધ છે જ્યારે યજુર્વેદ અને અથર્વવેદમાં અનુક્રમે ૮૨ અને ૨૮૮ ઔષધીય વનસ્પતિઓ નોંધવામાં આવી છે. વાસ્તવમાં આયુર્વેદને અથર્વવેદનો ઉપવેદ માનવામાં આવે છે. ઔષધીય વનસ્પતિઓને પણ ઉપનિષદમાં સ્થાન મળે છે, જ્યાં લગભગ ૩૧ છોડ નોંધાયેલા છે.
કાલક્રમિક રીતે, સંહિતાઓ ઔષધીય વનસ્પતિઓ પરની માહિતીનો આગળનો સ્રોત છે. સંહિતા એટલે સંકલન એવું માની શકાય ? ચરક સંહિતા (૧૦૦૦ BCE – ૨૦૦ CE) અને સુશ્રુત સંહિતા (૧૫૦૦ BCE થી ૧૦૦૦ BCE) વિવિધ પ્રકારના છોડ અને તેમના ઔષધીય ઉપયોગોનું વર્ણન કરનાર પ્રથમ છે. ચરક સંહિતા ૧૨,૮૦૦ સંદર્ભોમાં ૬૨૦ છોડનું સંપૂર્ણ વર્ણન આપે છે અને સુશ્રુત સંહિતામાં ૯૬૭૬ સંદર્ભોમાં ૭૭૫ છોડ છે. ગ્રંથોમાં ઔષધીય વનસ્પતિઓનાં વિવિધ પાસાઓ પર વિગતવાર માહિતી શામેલ છે. તે સમયગાળાની અન્ય સંહિતાઓ છે, અષ્ટાંગ સંગ્રહ (૫૦૦ CE) અને અષ્ટાંગ હૃદય (૬૦૦CE). અષ્ટાંગ સમૂહમાં ૭૫૫ ઔષધીય છોડ છે જે ૨૦,૫૦૦ સંદર્ભોમાં ફેલાયેલા છે. ૭૦૦ CE પછી લખાયેલી પંક્તિઓમાં હરિતા સંહિતા, ભેલા સંહિતા, કશ્યપ સંહિતા, શારંગધારા સંહિતા અને ભાવપ્રકાશ સંહિતા છે. આમ અત્યાર સુધી આ ગ્રંથોમાં આ સમયગાળા સુધીમાં જોકે વનસ્પતિઓની વર્ગીકૃત વ્યવસ્થિત નામાવલી (ઇન્વેન્ટરી)નો ઉલ્લેખ મળી આવતો નથી.
૧. ચરક સંહિતા અથવા (મહર્ષિ ચરકનું સંકલન)
(અ) આયુર્વેદ (ભારતીય પરંપરાગત દવા) પરનું પ્રારંભિક લખાણ છે. મહર્ષિ ચરકે (૧લી સદી એડી) છોડને વિભાજિત કર્યા, વનસ્પતિ: ફળોવાળાં વૃક્ષો, વનપસ્ત્ય : ફૂલ અને ફળોવાળાં વૃક્ષો, ઔષધિ : જડીબુટ્ટીઓ જે ફળ આપ્યા પછી સુકાઈ જાય છે તથા વિરુધા : ફેલાયેલી દાંડીવાળી અન્ય વનસ્પતિ એમ ચાર વિભેદો મળી આવે છે.
૨. સુશ્રુત સંહિતા – સુશ્રુત (૬૦૦ બીસી)નું લગભગ ચરક સમાન વર્ગીકરણ છે, જેમાં છોડને આઠ જૂથોમાં વર્ગીકૃત કર્યા. (ફ) ઔષધિ: છોડ પુષ્કળ ફૂલો અને ફળો ધરાવે છે, પરંતુ ફળ આવ્યા પછી સુકાઈ જવું દા.ત. ચોખા, ઘઉં, વગેરે (બ) વનસ્પતિ : તે છોડ જે ફળ આપે છે, સ્પષ્ટ ફૂલો વગર, દા.ત. અંજીર કુળના વડ પીપળ વગેરે જેવાં. (ભ) વૃક્ષ : છોડ કે જે ફૂલો અને ફળ બંને ધરાવે છે. દા.ત. આંબો – કેરી, (મ) ગુચ્છા : ઝાડી ઔષધિઓ દા.ત. જાસ્મીન (ય) તૃણ : તમામ પ્રકારનાં ઘાસ. (ર) ગુલમા : રસદાર છોડ, (લ) પ્રતન : લતા, (વ) વલ્લી : અથવા આવા છોડ કે જેને આધારની જરૂર હોય છે.
૩. રાજ નિઘંટુમાં, વનસ્પતિના નામકરણને તેમના રોગનિવારક ગુણધર્મો માટે ખૂબ મહત્ત્વ આપવામાં આવ્યું છે જેના માટે સાત પરિબળો વર્ણવવામાં આવ્યાં છે.
આ દરમ્યાન પ્રકૃતિની ઊપજ એવો પશ્ર્ચિમી જગતનો માનવી પણ આ ક્ષેત્રે સક્રિય હતો. મળી આવતા ઉલ્લેખો જોઈએ તો યુરોપમાં બોટનિકલ નામકરણ થિયોફ્રાસ્ટસ (સી. ૩૭૦-૨૮૭ બીસી), ડાયોસ્કોરાઈડ્સ (સી. ૪૦-૯૦ એડી)થી પ્લિની ધ એલ્ડર (૨૩-૭૯ એડી), સુધીનો લાંબો ઇતિહાસ ધરાવે છે.
મધ્યયુગીન સમયથી, લેટિન યુરોપમાં સાર્વત્રિક વૈજ્ઞાનિક ભાષા (લિગુઆ ફ્રાન્કા) બની. સાથે સમયની પ્રગતિને કારણે વધુ ને વધુ સંખ્યામાં વનસ્પતિની શોધ કરવામાં આવી જે કંઈક અંશે મોર્ફોલોજિકલ રીતે સમાન હતી પરંતુ એક અથવા બીજી રીતે એકબીજાથી અલગ છે.
આમ, વનસ્પતિમાં ઝીણવટભર્યાં રૂપાંતરણ (મોર્ફોલોજીકલ) વર્ણનની જરૂરિયાત ઊભી થઈ અને આધુનિક વિજ્ઞાને ઉપલબ્ધ વનસ્પતિને ઓળખવા અને વર્ગીકૃત કરવા માટેની યુક્તિઓની સંખ્યા અને પદ્ધતિ વિકસાવી. આમ વનસ્પતિના વર્ગીકરણ વિશે ચર્ચા થિયોફ્રાસ્ટસના સમયગાળા કરતાં જૂની છે તથા વનસ્પતિના નામકરણની પદ્ધતિઓ પ્રાચીન કાળથી લઈને આજની ૨૧મી સદી સુધી પરિવર્તનની સાક્ષી છે.
એરિસ્ટોટલ : સમુદ્ર અને તેની જૈવિક વિવિધતાની શોધ ગ્રીક ક્લાસિક્સ દ્વારા અને ખાસ કરીને ખ્યાતનામ એરિસ્ટોટલ (૩૮૪-૩૨૨ બીસી) દ્વારા કરવામાં આવી હતી, જેને પ્રથમ દરિયાઈ જીવવિજ્ઞાની માનવામાં આવે છે. એરિસ્ટોટલ પહેલાં, ઘણા ગ્રીક ફિલસૂફોએ પૃથ્વી અને જીવનની ઉત્પત્તિ વિશે અનુમાન લગાવ્યું હતું. પરંતુ તેમના સિદ્ધાંતને પ્રયોગમૂલક તપાસ દ્વારા સમર્થન મળ્યું ન હતું.
થિયોફ્રાસ્ટસ (૩૭૧-૨૮૭ બીસી), લેસ્બોસમાં ઇરેસોસનો ગ્રીક વતની, પેરીપેટિક શાળામાં એરિસ્ટોટલનો અનુગામી હતો. તે નાની ઉંમરે એથેન્સ આવ્યો અને શરૂઆતમાં પ્લેટોની શાળામાં અભ્યાસ કર્યો. પ્લેટોના મૃત્યુ પછી, તેણે પોતાને એરિસ્ટોટલ સાથે જોડી દીધો. એરિસ્ટોટલને વસિયતનામું કર્યું.
થિયોફ્રાસ્ટસે તેમનાં લખાણો લખ્યાં અને તેમને લિસિયમ ખાતે તેમના અનુગામી તરીકે નિયુક્ત કર્યા. થિયોફ્રાસ્ટસ છત્રીસ વર્ષ માટે પેરિપેટેટિક શાળાના અધ્યક્ષ રહ્યા જે સમય દરમ્યાન શાળાનો ખૂબ વિકાસ થયો. છોડ પરનાં તેમનાં કાર્યો માટે તેમને ઘણી વાર “વનસ્પતિશાસ્ત્રના પિતા” ગણવામાં આવે છે.
પારાશર્યનો વૃક્ષાયુર્વેદ – વનસ્પતિ શાસ્ત્રનો એક પ્રાચીન ગ્રંથ
ભારતમાં, ઋગ્વેદ, અથર્વવેદ અને તૈત્તરીય સંહિતાની સરળ કૃત્રિમ વનસ્પતિ વર્ગીકરણ પ્રણાલીઓ વૃક્ષાયુર્વેદ (વૃક્ષોના જીવનનું વિજ્ઞાન)ના લેખક પરાશર (ઈ.સ. ૪૦૦ – ઈ.સ. ૫૦૦ એડી)ના કાર્ય સાથે વનસ્પતિ-શાસ્ત્રીય પદ્ધતિ અને વિજ્ઞાન શાખા બની હોવાનું માનવામાં આવે છે.
પરાશરના વૃક્ષાયુર્વેદ એ પ્રાચીન ભારતમાં વનસ્પતિશસ્ત્રમાં મોટું યોગદાન છે. એન.એન.સિરકાર અને રોમા સરકારે આ લખાણ અંગ્રેજી અનુવાદ સાથે સંપાદિત કર્યું છે. આધુનિક વનસ્પતિશાસ્ત્રના તુલનાત્મક સંદર્ભો સાથે નોંધો ઉમેરવામાં આવી હતી. આ પુસ્તકને તેની ભાષાકીય શૈલીના આધારે ઈ.સ. પૂર્વે ૧લી સદીથી ૪થી સદીની વચ્ચેની તમામ સંભાવનાઓમાં મૂકી શકાય છે.(1st century B.Cto 4th century A.D.)
વનસ્પતિશાસ્ત્રની ઘણી વિજ્ઞાનશાખાઓ જેમાં જીવનની ઉત્પત્તિ, ઇકોલોજી, જંગલોનું વિતરણ, મોર્ફોલોજી, વર્ગીકરણ, નામકરણ, હિસ્ટોલોજી અને ફિઝિયોલોજીનો સમાવેશ થાય છે. જોકે એવું માનવામાં આવે છે કે આ પુસ્તક પરાશર દ્વારા પ્રાચીન આયુર્વેદના વિદ્યાર્થીઓને આયુર્વેદ અભ્યાસની તૈયારી માટે વનસ્પતિશાસ્ત્ર શીખવવા માટે લખવામાં આવ્યું હતું.
પરાશર વૃક્ષાયુર્વેદ : છોડનું વર્ગીકરણ
૧. રચના : રુવાંટીવાળા માટે લોમાસા; નરમ પર્ણ માટે મૃદુપત્ર, ઋજુપર્ણ માટે કોમલ પર્ણ; અને ખરબચડા જાડા પાન માટે સિગ્નધા પત્ર.
૨. આકાર : લાંબા પાંદડા માટે દિરખા પત્ર; ગોળ પર્ણ માટે મંડલા પત્ર અને પહોળા પર્ણ માટે વિલાસા પત્ર.
૩. રંગ : સફેદ રંગ માટે સ્વેતા પત્ર; લાલ રંગ માટે રક્ત પત્ર, વાદળી રંગ માટે નીલા પર્ણ; સોનાના રંગ માટે સુવર્ણા પર્ણ અને ધુમાડાના રંગના માટે ધૂર્મવર્ણા.
૪. સ્વાદ : મીઠા પર્ણ માટે સ્વદુ પત્રી; ખાટા માટે અમ્લી પત્રી, કડવા સ્વાદ ધરાવતાં પાંદડાં માટે કટુપત્રી; અને ગરમ સ્વાદ માટે તીક્ષ્ણ પત્રી.
૫. સપાટી : બહારની બાજુ સ્પર્શાતી રુંવાટીવાળા માટે રોમાસા પત્રી, છિદ્રોવાળા પાન માટે રંધ્ર પત્રી અને છાલ જેવા માટે વાલ્કા પત્રી.
૬. પત્રિકાઓ : એક પર્ણી માટે એકપત્રિકા, બે માટે દ્વિપત્રિકા, ત્રણ પર્ણિકાઓ માટે ત્રિપત્રિકા, ચાર પર્ણિકાઓ માટે ચતુષ્પત્રિકા, પાંચ પર્ણી માટે પંચપત્રિકા, સાત પર્ણીઓ માટે સપ્તપર્ણી અને તેનાથી વધુ પર્ણિકાઓ માટે બહુપત્રિકા.
ભારતમાં નિઘન્ટુ સમયગાળામાં છોડનો અભ્યાસ : નિઘન્ટુઓ એ સંહિતામાં ઉલ્લેખિત ઔષધીય વનસ્પતિઓના આધારે લખાયેલ શબ્દકોષ છે. ૮મીથી ૧૯મી સદીના સમયગાળામાં ૧૬ મહત્ત્વના નિઘન્ટુઓ લખાયેલા છે અને તેમાંથી છેલ્લું છે સાલીગ્રામા નિઘન્ટુ ૪૨૦૦ છોડના સંદર્ભો સાથે. સંહિતાઓની જેમ, વ્યાખ્યા અને નિઘન્ટુઓના ઔષધીય છોડ માટે કોઈ સંપૂર્ણ સંકલન ધોરણસરની યાદી (ઇન્વેન્ટરી) ઉપલબ્ધ નથી.
Written and complied by : Yatri Baxi – Nature enthusiast –
Paryavaran.santri@gmail.com
REF.:
1. BRITANNICA ENCYCLOPEADEA
- Vrksayurveda of Parasara – an ancient treatise on plant
science / January 2006 Bulletin of the Indian Institute of History
of Medicine (Hyderabad) 36(1):63-74.
Controversial identities of medicineal plants in classical
literature of Ayurveda
Verghese Thomas,a.* S.N. Venugopalan Nair,b D.K. Ved,c and
Darshan Shankard
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7772428/#.-
text=Nighantus%are%20glossaries%20written%20based,
Nighantu%20with%204200%20plant%20references.
સ્રોત સૌજન્ય: ભૂમિપુત્ર : ૧૬ મે, ૨૦૨૪
વેબ ગુર્જરી 