ફિલ્મી ગીતોમાં વિવિધ વાદ્યોના પ્રદાન વિશેની શ્રેણી

પીયૂષ પંડ્યા, બીરેન કોઠારી

 મેન્ડોલીન વિશેની આ કડીની શરૂઆત એક વિશિષ્ટ પ્રસ્તુતિથી કરીએ. એક ફિલ્મી સંગીતનિર્દેશક તરીકે સજ્જાદ હુસૈનનું નામ બહુ સફળ નહીં થયેલા પ્રતિભાશાળી સંગીતકારોમાં આવે. પણ, એક કાબેલ મેન્ડોલીનવાદક તરીકે તેમનું નામ શાસ્ત્રીય સંગીતના જાણકારોમાં બહુ જ આદરપૂર્વક લેવાય છે. આધારભૂત માહીતિ મુજબ ખ્યાતનામ ગાયક ઉસ્તાદ બડે ગુલામઅલી ખાને સજ્જાદના વાદનને બીરદાવતાં કહેલું કે આ કલાકાર મેન્ડોલીન જેવા પ્રમાણમાં નાના વાદ્ય પાસેથી સરોદ જેવી અસર ઉપજાવી જાણે છે! આ શબ્દોને સાર્થક કરતી હોય તેવી સજ્જાદે વગાડેલી એક ગત સાંભળીએ.

અગાઉની કડીમાં ઉલ્લેખેલી મેન્ડોલીનની એક ખાસિયત ફરી એકવાર યાદ કરી લઈએ કે આ વાદ્યના સૂર ત્ર્ર્ટક ત્રૂટક હોય છે અને તેનું ગૂંજન ઘણું ઓછું હોય છે. આથી તેમાં સળંગસૂત્રતા આવે એ રીતે વગાડવું ખુબ મુશ્કેલ હોય છે.

હવે સાંભળીએ ચુનંદાં મેન્ડોલીન પ્રધાન ફિલ્મી ગીતો-

૧૯૫૧માં રજૂ થયેલી ફિલ્મ ‘ઢોલક’નાં ગીતો સંગીતકાર શ્યામસુંદરના નિર્દેશનમાં બન્યાં હતાં. પ્રસ્તુત ગીત ચોરી ચોરી આગ સી દિલ મેં લગા કર ચલ દીયે સાંભળતાં જ તેમાં સતત વાગતા મેન્ડોલીનના સૂર પરખાઈ આવે છે.

ફિલ્મ ‘ચાંદની ચોક’ (૧૯૫૪)માં રોશનનું સંગીતનિર્દેશન હતું. આ ફિલ્મના ગીત તેરા દિલ કહાં હૈમાં એ હદે મેન્ડોલીન સાંભળવા મળે છે કે જાણે ગાયકી મેન્ડોલીનની સંગત કરતી હોય! એક રસપ્રદ નોંધ…. પ્રસ્તુત ગીત સાંભળતી વેળા ચાહકોને આવી જ તરજ ઉપર બનેલાં અન્ય ત્રણ ફિલ્મી ગીતો યાદ આવી શકે છે.

૧૯૫૫ની ફિલ્મ ‘રેલ્વે પ્લેટફોર્મ’માં મદનમોહનનું સંગીત હતું. તેના અતિશય લોકપ્રિય બની રહેલા ગીત બસ્તી બસ્તી પરબત પરબત ગાતા જાયેમાં પૂરા ગીતમાં મેન્ડોલીનના કર્ણપ્રિય અંશો સંભળાયા જ કરે છે,

https://www.youtube.com/watch?v=6KdBxkdDvuo
ફિલ્મ ‘દીલ્લી કા ઠગ’ (૧૯૫૮)નાં ગીતો સંગીતકાર રવિના નિર્દેશનમાં બન્યાં હતાં. તે પૈકીના પ્રસ્તુત ગીત યેહ રાતેં યેહ મૌસમ નદી કા કિનારા સાંભળતાં જ તેમાં ગૂંથાયેલા મેન્ડોલીનના ટૂકડાઓ તરત જ પરખાઈ આવે છે.

રવિનું જ સ્વરબદ્ધ કરેલું વધુ એક ગીત સાંભળીએ. ફિલ્મ ‘ચૌદહવી કા ચાંદ’ (૧૯૬૦)ના ટાઈટલગીતમાં મેન્ડોલીનના યાદગાર અંશો કાને પડતા રહે છે.

https://www.youtube.com/watch?v=wRbBORKhGYg
૧૯૬૦ના વર્ષે જ પ્રદર્શિત થયેલી વધુ એક ફિલ્મ ‘છબીલી’નું  મેન્ડોલીન પ્રધાન ગીત લહરોં પે લહર પ્રસ્તુત છે. આ ફિલ્મનું સંગીત સ્નેહલ ભાટકરે તૈયાર કર્યું હતું.

૧૯૬૩ના વર્ષમાં પ્રદર્શિત થયેલી ફિલ્મ ‘મેરી સૂરત તેરી આંખેં’નાં ગીતો સચીનદેવ બર્મનના નિર્દેશનમાં તૈયાર થયાં હતાં. તેના પ્રસ્તુત ગીત યે કીસ ને ગીત છેડા સાથે વાગી રહેલા વાદ્યવૃંદમાં સમય સમયે મેન્ડોલીન હાજરી પૂરાવી જાય છે. ખાસ કરીને પ્રિલ્યુડમાં વાંસળી અને સંતૂરના હળવા સૂરો વડે થતા ઉઘાડ પછી એકાએક જ ઝડપથી વાગવા લાગતા મેન્ડોલીનના અંશો અનોખી અસર ઉપજાવી જાય છે.

૧૯૬૩ના વર્ષમાં જ રજૂ થયેલી ફિલ્મ ‘બંદીની’માં પણ સચીનદેવ બર્મનનું સંગીત હતું. તેના ગીત મોરા ગોરા અંગ લઈ લે માં મેન્ડોલીનના યાદગાર ટૂકડાઓ છે.

મદનમોહનના સંગીતનિર્દેશનમાં બનેલાં ફિલ્મ ‘વોહ કૌન થી’ (૧૯૬૪)નાં ગીતો પૈકીનું લગ જા ગલે કે ફીર યે હંસી રાત હો ન હો ની લોકપ્રિયતા આજે છ દાયકા પછી પણ બરકરાર છે. આ ગીતના વાદ્યવૃંદની સજાવટમાં મેન્ડોલીનનું પ્રદાન મહત્વનું છે.

https://www.youtube.com/watch?v=TFr6G5zveS8
બહુ જાણીતા ન થયા એવા એક સંગીતકાર બુલો સી રાની(બુલો ચંદીરામાની) તેમની સુમધુર ધૂનો દ્વારા ચાહકોના હ્રદયમાં આગવું સ્થાન ધરાવે છે. ફિલ્મ ‘સુનહરે કદમ’ (૧૯૬૬) માટે તેમણે બનાવેલું ગીત માંગને સે જો મૌત મીલ જાતી સાંભળતાં ખ્યાલ આવે છે કે પ્રિલ્યુડ અને ઈન્ટરલ્યુડમાં તો ખરા જ, ગાયકી દરમિયાન પણ મેન્ડોલીનના ટહૂકા કાને પડતા રહે છે.

ફિલ્મ ‘પ્યાર કા મૌસમ’ (૧૯૬૮)નાં ગીતોને રાહુલદેવ બર્મને સ્વરબધ્ધ કર્યાં હતાં. તેનું એક ગીત તુમ બિન જાઉં કહાં બે અલગ અલગ ગાયકો – મહંમદ રફી અને કિશોરકુમાર – ના અવાજમાં રેકોર્ડ થયું હતું. તે બન્ને ગીતોમાં મેન્ડોલીનના યાદગાર અંશો છે. એમાં પણ રફીના અવાજમાં રેકોર્ડ થયેલા ગીતમાં તો મેન્ડોલીનનું ખાસ્સું પ્રાધાન્ય છે.

https://www.youtube.com/watch?v=TKxirYqKfdU
ફિલ્મ ‘ગેમ્બલર’ (૧૯૭૧)નું સચીનદેવ બર્મનનું સ્વરબધ્ધ કરેલું ગીત દિલ આજ શાયર હૈ ગમ આજ નગ્મા હૈ’ સાંભળીએ. નોંધનીય છે કે સમગ્ર ગાયકી દરમિયાન મેન્ડોલીન સંભળાતું જ રહે છે. યાદ કરીએ કે આ પ્રકારની સંગત ‘કાઉન્ટર્સ’ અથવા તો ‘ઓબ્લિગેટોઝ’ તરીકે ઓળખાય છે.

૧૯૭૮માં રજૂઆત પામેલી ફિલ્મ ‘શાલીમાર’નું ગીત દો લબ્ઝોં કી હૈ દિલ કી કહાની ખુબ જ લોકપ્રિય બન્યું હતું. સંગીતનિર્દેશન રાહુલદેવ બર્મનનું હતું. ગીતના વાદ્યવૃંદમાં મેન્ડોલીનનું ખાસ્સું પ્રાધાન્ય જણાઈ આવે છે.

આખરમાં માણીએ એક યાદગાર મેન્ડોલીનપ્રધાન ગીત. ૧૯૭૯માં રજૂ થયેલી ફિલ્મ ‘સરગમ’નાં ગીતો લક્ષ્મીકાત-પ્યારેલાલના સંગીતનિર્દેશનમાં બન્યાં હતાં. દરેક ગીતની વાદ્યવૃંદ સજાવટ યાદગાર બની છે. તે પૈકીનું ગીત પરબત કે ઈસ પાર પરબત કે ઉસ પાર સાંભળતાં જ અવારનવાર મેન્ડોલીનની હાજરી પરખાતી રહેશે.

 

https://www.youtube.com/watch?v=uXwmiddQ8DI
મેન્ડોલીનપ્રધાન ફિલ્મી ગીતો વિશે આટલેથી અટકીએ. આવતી કડીમાં નવા વાદ્ય સાથે મળશું.

નોંધ :

૧) તસવીરો નેટ પરથી તેમ જ વાદનની અને ગીતોની લિન્ક્સ યુ ટ્યુબ પરથી તેનો વ્યવસાયિક ઉપયોગ નહીં થાય તેવી બાંહેધરી સહિત સાભાર લીધી છે.

૨) અહીં પસંદ કરાયેલાં ગીતોમાં રસબિંદુ માત્ર અને માત્ર ચોક્કસ વાદ્ય છે.

૩) અહીં મૂકાયેલાં ગીતોની પસંદગી લેખકોની પોતાની છે. આ યાદી સંપૂર્ણ હોવાનો દાવો પણ નથી કે તે માટેનો ઉપક્રમ પણ નથી. તેથી અમુક ગીત કેમ ન મૂક્યું કે ચોક્કસ ગીત રહી ગયાની નોંધ લેવાને બદલે આ શ્રેણીના હેતુવિશેષનો આનંદ માણવા ભાવકમિત્રોને અનુરોધ છે.

સંપર્ક સૂત્રો :

શ્રી પિયૂષ પંડ્યા : ઈ-મેલ: piyushmp30@yahoo.com
શ્રી બીરેન કોઠારી : ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com