ફિલ્મી ગઝલોનું નાનકડું પણ અનોખું વિશ્વ

ભગવાન થાવરાણી

આપણે જેને કવિતા માનીએ છીએ એ અને ફિલ્મી ગીતોવાળી કવિતામાં ખાસ્સું અંતર છે અને આ અંતર જરૂરી છે. પહેલેથી (અને હજી પણ !) ફિલ્મી ગીતોમાં ગીતકાર પર સંગીતકાર હાવી હતા, સાહિર લુધિયાનવી જેવા અપવાદને બાદ કરતાં ! આ ગીતકારો બહુધા સંગીતકારોએ પહેલેથી બનાવેલી ધુનમાં ધુનના માપ પ્રમાણે શબ્દો ફિટ કરી આપતાં . એમાં એમણે ફિલ્મની સિચ્યુએશન, દ્રષ્ય અને દર્શકોની સમજદારી અને ગ્રહણ – ક્ષમતાને પણ ધ્યાનમાં રાખવાની !

સંક્ષેપમાં, ફિલ્મી ગીતકારોની મુશ્કેલીઓ અસીમ છે. આ મજબૂરીઓને (અને એમાં સમાયેલી તકને !) ગીતકાર આનંદ બક્ષી શરૂઆતથી જ સમજી અને પચાવી ચૂક્યા હતા. સંગીતકાર લક્ષ્મીકાંત પ્યારેલાલ અને રાહુલ દેવ વર્મન સાથે મળીને એમણે જે સંખ્યા અને તુકબંદીના વિક્રમો સર્જ્યા એ આજ લગી અકબંધ છે ! આનંદ બક્ષી સાહેબ આવું લખી આપે અને એ ધૂમ ચાલે ! – ‘ સુન મેરે હમજોલી, મૈને ખિડકી ખોલી, તુમ હો કિતની ભોલી, ભીગી તેરી ચોલી, આ ખેલેં હમ હોલી ‘ ! 

પરંતુ એ પણ નિર્વિવાદ કે એ કવિતાનો સાચો કસબ સુપેરે જાણતા હતા. કેટલીક સુંદર રચનાઓ પણ એમણે લખી ( એમના લખેલા ‘ ગમે હસ્તી સે બસ બેગાના હોતા – વલ્લાહ ક્યા બાત હૈ ૧૯૬૨ અને ‘ આજ દિલ પે કોઈ જોર ચલતા નહીં ‘ – મિલન ૧૯૬૭ સાંભળી જોજો ! ) પણ એ અસલિયત ધંધા પાછળ સાવ ઓઝપાઈ ગઈ !

ફિલ્મ ‘ દેવર ‘ ની એમની આ બે ગઝલોને આપણે ભાગ્યે જ ગઝલ તરીકે પ્રમાણી છે. એ ગઝલો છે એ સમજવા એના શબ્દો અને બંધારણ ધ્યાનથી તપાસવા પડે. બન્ને રચનાઓ બક્ષી સાહેબની સર્જકતાનું પ્રમાણ છે :

૧.

બહારોં ને મેરા ચમન લૂટ કર, ખિઝાં કો યે ઈલઝામ ક્યોં દે દિયા
કિસી ને  ચલો  દુશ્મની  કી મગર, ઈસે દોસ્તી નામ ક્યોં દે દિયા

 

મૈં સમઝા નહીં ઐ મેરે હમનશીં, સઝા યે મિલી હૈ મુઝે કિસ લિયે
કે સાકી ને લબ સે મેરે છીન કર, કિસી ઔર કો જામ ક્યોં દે દિયા

 

મુઝે ક્યા પતા થા કભી  ઈશ્ક મેં, રકીબોં કો કાસિદ બનાતે નહીં
ખતા  હો  ગઈ  મુજસે કાસિદ મેરે, તેરે હાથ પૈગામ ક્યોં દે દિયા

 

ખુદાયા  યહાં  તેરે  ઈંસાફ  કે, બહુત  મૈને  ચર્ચે  સુને  હૈં  મગર
સઝા કી જગહ એક ખતાવાર કો, ભલા તૂને ઈનામ ક્યોં દે દિયા ..

 

– ફિલ્મ : દેવર ૧૯૬૬

– મુકેશ

– રોશન

૨.

આયા હે મુઝે ફિર યાદ વો ઝાલિમ, ગુઝરા ઝમાના બચપન કા
હાએ  રે  અકેલે  છોડ  કે  જાના,  ઔર  ન  આના બચપન કા

 

વો  ખેલ  વો સાથી વો ઝૂલે,  વો  દૌડ  કે  કહના  આ છૂ લે
હમ આજ તલક ભી ના ભૂલે, વો ખ્વાબ સુહાના બચપન કા

 

ઈસકી  સબ  કો  પહચાન નહીં, યે દો દિન કા મહેમાન નહીં
મુશ્કિલ હૈ બહોત આસાન નહીં, યે પ્યાર ભુલાના બચપન કા

 

મિલ  કર  રોએં  ફરિયાદ કરેં, ઉન બીતે દિનોં કી યાદ કરેં
ઐ કાશ કહીં મિલ જાએ કોઈ, વો મીત પુરાના બચપન કા ..

 

– ફિલ્મ : દેવર ૧૯૬૬

– મુકેશ

– રોશન

શ્રી ભગવાન થાવરાણીનો સંપર્ક bhagwan.thavrani@gmail.com વીજાણુ ટપાલ સરનામે કરી શકાય છે.