ટાઈટલ સોન્ગ
(આ શ્રેણીમાં હિન્દી ફિલ્મોમાં આવતાં ટાઈટલ્સ દરમિયાન વાગતાં ગીતો વિશે વાત કરવાનો ઉપક્રમ છે.)
બીરેન કોઠારી
ગાયક મહેન્દ્ર કપૂર અને સંગીતકાર રવિનું સંયોજન મારું અતિ પ્રિય નહીં, પણ એ સમયનાં ગીત-સંગીત સાંભળવા ગમે એટલે ‘બે કાનની શરમે’ સાંભળું. આ જોડીનાં સૌથી લોકપ્રિય ગીતો ‘બી.આર.ફિલ્મ્સ’ નિર્મિત ફિલ્મોમાં આવ્યાં એમ કહી શકાય. બી.આર.ચોપડા અને રવિનો સાથ ઘણી ફિલ્મોનો રહ્યો. ‘ગુમરાહ’ (૧૯૬૩), ‘વક્ત’ (૧૯૬૫/દિ: યશ ચોપડા), ‘હમરાઝ’ (૧૯૬૭), ‘આદમી ઔર ઈન્સાન’ (૧૯૬૯/દિ:યશ ચોપડા), ‘ધુન્દ’ (૧૯૭૩), ‘નિકાહ’ (૧૯૮૨), ‘આજ કી આવાઝ’ (૧૯૮૪/દિ: રવિ ચોપડા), ‘તવાયફ’ (૧૯૮૫), ‘દહલીજ’ (૧૯૮૬/દિ: રવિ ચોપડા) અને ‘અવામ’ (૧૯૮૭) જેવી ફિલ્મો રવિએ ‘બી.આર.ફિલ્મ્સ’ માટે સંગીતબદ્ધ કરી. ૧૯૮૦માં આવેલી ‘બી.આર.ફિલ્મ્સ’ની ‘ઈન્સાફ કા તરાજૂ’માં રવીન્દ્ર જૈનનું સંગીત હતું એ અપવાદ. ‘દહલીજ’માં ‘એક અધૂરી સી મુલાકાત હુઈ થી જિનસે’ ગીત મહેન્દ્ર કપૂર અને ભૂપીન્દર દ્વારા ગવાયેલું યાદગાર ગીત કહી શકાય.
રવિએ ‘બી.આર.ફિલ્મ્સ’ માટે સંગીતબદ્ધ કરેલાં ગીતો ઉત્તમ ગીતકારો દ્વારા લખાયા હતા, જેમાં સાહિર અને હસન કમાલને મુખ્ય ગણાવી શકાય. રવિના સંગીતમાં મને કદી એવો જાદુ જણાયો નથી. આમ છતાં, તેમની ધૂનોમાં એક સરળતા અવશ્ય હતી. આવી ધૂનમાં શબ્દો તરત જ યાદ રહી જતા હશે. સાહિરની ‘ચલો એક બાર ફિર સે અજનબી બન જાય હમ દોનોં’ જેવી ઉત્કૃષ્ટ નઝમ એ સિવાય કોની તાકાત છે કે ગણગણી શકે? પણ રવિએ એ કામ આપણા જેવા અનેક સંગીતપ્રેમીઓ માટે સરળ કરી આપ્યું.
૧૯૭૩માં રજૂઆત પામેલી ‘બી.આર.ફિલ્મ્સ’ નિર્મિત, બી.આર.ચોપડા દિગ્દર્શીત ‘ધુંદ’ રહસ્યપ્રધાન ફિલ્મ હતી. સંજય, ઝીનત અમાન, ડેની, દેવેન વર્મા, ઉર્મિલા ભટ્ટ, મદનપુરી જેવા કલાકારોને ચમકાવતી આ ફિલ્મનાં ચાર પૈકી ત્રણ ગીતો સાહિરે અને એક ગીત રવિએ લખેલાં અને સંગીતબદ્ધ રવિએ કર્યાં હતાં.
‘ઉલઝન સૂલઝે ના, રસ્તા સૂઝે ના‘ (આશા)માં રવિના પ્રિય વાદ્ય પિયાનોનો સરસ ઉપયોગ છે. આ સિવાયનાં બે ગીતો ‘જુબના સે ચુનરિયા ખિસક ગઈ રે‘ (આશા, મન્નાડે) અને ‘જો યહાં થા વો વહાં ક્યૂં- કર હુઆ‘ (આશા, ઉષા) મુજરા પ્રકારનાં ગીતો છે. એમાંનું ‘જુબના સે ચુનરિયા ખિસક ગઈ રે’ ગીત ખુદ રવિએ લખેલું છે. રવિ પોતે ગાયક પણ હતા અને કેટલાંક ગીતો તેમણે ગાયાં પણ છે.
અલબત્ત, આ ચારેય ગીતોમાં સૌથી પ્રભાવશાળી ગીત હોય તો એ છે એનું ટાઈટલ સોન્ગ.
મહેન્દ્ર કપૂરના સ્વરમાં ગવાયેલું આ ગીત શરૂ થાય ત્યારે શબ્દોને અનુરૂપ દૃશ્યાવલિ સાથે એની અસર પ્રભાવક બને છે. ‘ધુંદ’ એટલે આમ તો ધુમ્મસના કણો, જે ક્ષણભંગુર અને અનિશ્ચિત હોય છે. સાહિરે સંસારની એકે એક ચીજ (શય)ને ધુમ્મસના કણની જેમ ક્ષણભંગુર અને અનિશ્ચિત દર્શાવી છે. ફિલ્મના કથાનકને અનુરૂપ આ ગીત હશે જ, પણ જીવનના સારને તે અદ્ભુત રીતે રજૂ કરે છે.
ગીતના શબ્દો આ મુજબ છે:
संसार की हर शय का इतना ही फ़साना है
एक धुँध से आना है, एक धुँध में जाना है
ये राह कहाँ से है, ये राह कहाँ तक है
ये राज़ कोई राही समझा है न जाना है
संसार की हर शय का इतना ही फ़साना है
एक धुँध से आना है, एक धुँध में जाना है
एक पल की पलक पर है, ठहरी हुई ये दुनिया
एक पल के झपकने तक हर खेल सुहाना है
संसार की हर शय का इतना ही फ़साना है
एक धुँध से आना है, एक धुँध में जाना है
क्या जाने कोई किस पल, किस मोड़ पे क्या बीते
इस राह में ऐ राही, हर मोड़ बहाना है
संसार की हर शय का इतना ही फ़साना है
एक धुँध से आना है, एक धुँध में जाना है
(ટાઈટલ અહીં પૂરાં થાય છે. એ પછી ફિલ્મના અંત ભાગમાં આટલો અંતરો અલગથી આવે છે, જેમાં સમગ્ર કથાસાર બે જ લીટીમાં આવી જાય છે.)
हम लोग खिलौने हैं, एक ऐसे खिलाड़ी के
जिसको अभी सदियों तक, ये खेल रचाना है
संसार की हर शय का इतना ही फ़साना है
एक धुँध से आना है, एक धुँध में जाना है
આ આખું ગીત તેના તમામ અંતરા સાથે અહીં સાંભળી શકાશે.
(તસવીરો નેટના અને વિડીયો ક્લીપો યુ ટ્યૂબના સૌજન્યથી)
શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી)
વેબ ગુર્જરી 