Home

ફિર દેખો યારોં

બીરેન કોઠારી

દુષ્કાળ માનવસર્જિત હોય કે કુદરતસર્જિત? આ સવાલ જ અસ્થાને જણાય, કેમ કે, દુષ્કાળનું સીધું કારણ અનાવૃષ્ટિ કહી શકાય, જે કુદરતને આધીન છે. પણ એક તરફ પાણીની અછતને પહોંચી વળવા માટે વિવિધ જળપ્રકલ્પો અમલમાં હોય, એમાં પણ નવા નવા વિસ્તારો લાભાન્‍વિત થઈ રહ્યા હોય, છતાં કેટલાક વિસ્તારોને કેવળ રાજકીય કારણોસર બાકાતર રાખવામાં આવે ત્યારે દુષ્કાળ માનવસર્જિત, અને વધુ ચોકસાઈથી કહીએ તો સરકારસર્જિત બને છે.

આનું એક નમૂનેદાર ઉદાહરણ એટલે કર્ણાટક રાજ્યમાં આવેલો ‘અપર ભદ્રા સિંચાઈ પ્રકલ્પ’. તેના વિશે વધુ વાત કરતાં પહેલાં આ પ્રકલ્પનું મહત્ત્વ સમજી લઈએ. કર્ણાટકની બે નદીઓ તુંગ અને ભદ્રા પશ્ચિમ ઘાટમાંથી નીકળીને કૂડલી ગામે મળે છે, અને ત્યાંથી આગળ આ સંયુક્ત પ્રવાહ તુંગભદ્રા નદી તરીકે ઓળખાય છે. આ નદી કર્ણાટકનો મહત્ત્વનો જળસ્રોત ગણાય છે અને તે કૃષ્ણા નદીની ઊપનદી છે. તુંગભદ્રા પર,  હોસ્પેટ નગર પાસે બંધાયેલો બંધ અતિ મહત્ત્વનો છે, તેમ ભદ્રા નદી પર, લક્કવલ્લી નગર પાસે બંધાયેલો બંધ પણ અતિ મહત્ત્વનો છે. આ બંધ લક્કવલ્લી બંધના નામે પણ ઓળખાય છે.

અહીંના ‘અપર ભદ્રા સિંચાઈ પ્રકલ્પ’ને રાજકીય ગ્રહણ લાગ્યું છે. શી છે આ યોજના? આ પ્રકલ્પનો મૂળભૂત હેતુ ચિક્કમગલૂર, ચિત્રદુર્ગ, તુમકુરુ અને દાવણગેરે તાલુકાઓને સિંચાઈનું તેમજ પીવાનું પાણી પૂરું પાડવાનો છે, કેમ કે, પાકની નિષ્ફળતા, તેને કારણે થઈ રહેલાં સ્થળાંતર તેમજ ફ્લોરાઈડયુક્ત પાણી જેવાં પરિબળોને કારણે આ ક્ષેત્રો દુષ્કાળગ્રસ્ત છે. ‘અપર ભદ્રા સિંચાઈ પ્રકલ્પ’ એક રીતે ‘લિફ્ટ ઈરિગેશન પ્રોજેક્ટ’ છે, એટલે કે તુંગ અને ભદ્રા નદીના પાણીને ઊપરની તરફ આવેલા દુષ્કાળગ્રસ્ત વિસ્તારમાં લઈ જવાનું છે. એમ કરવાથી અહીંના દુષ્કાળગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં પાણીની સવલત થવાથી સિંચાઈની સુવિધા ઊભી થશે, ભૂગર્ભજળનાં સ્તર ઊંચે આવશે તેમજ ઊપર જણાવેલા ચારે વિસ્તારોમાંના કુલ ૩૬૭ તળાવોને પણ ભરવામાં આવશે. આમ, આ એક મહત્ત્વાકાંક્ષી, બહુહેતુક અને દુષ્કાળની સમસ્યાનું ઘણે અંશે નિવારણ લાવતો પ્રકલ્પ બની રહે એમ છે.

આ પ્રકલ્પની મહત્તાને પારખીને ફેબ્રુઆરી, ૨૦૨૨માં કર્ણાટકના તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી બસવરાજ બોમ્માઈએ ઘોષિત કરેલું કે કેન્‍દ્રિય જળ આયોગની એક ઉચ્ચસ્તરીય સમિતિએ આ પ્રકલ્પને રાષ્ટ્રીય પ્રકલ્પ ગણવાની ભલામણ કરી છે. જલશક્તિ મંત્રાલય દ્વારા કરાયેલા ટેક્નિકલ નિરીક્ષણ પછી આ પગલું લેવાયેલું. આ ઘોષણાના એક વર્ષ પછી કેન્‍દ્રીય નાણાંમંત્રી નિર્મલા સીતારમણે બજેટ વેળા ૫,૩૦૦ કરોડ રૂપિયાની ગ્રાન્‍ટ ઘોષિત કરી હતી, જેથી આ પ્રકલ્પના અમલીકરણને વેગ મળે. આ ઘોષણા સમયે કર્ણાટકમાં વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ યોજાવાની હતી.

એ વાતને બે વર્ષ વીતી ગયાં. ઘોષિત કરાયેલી આ રકમમાંથી એક પૈસો હજી સુધી ફાળવવામાં આવ્યો નથી. એ તો ઠીક, કેન્દ્ર સરકારે હવે હાથ ઊંચા કરી દીધા છે કે આ પ્રકલ્પ કેન્‍દ્ર સરકાર પ્રયોજિત નથી. નવાઈ લાગે એવી વાત એ છે કે બજેટ દરમિયાન આ રકમની ઘોષણા ખુદ કેન્‍દ્ર સરકાર દ્વારા જ કરવામાં આવી હતી. કેન્‍દ્ર સરકારે પોતે ફાળવેલા બજેટ બાબતે એ પોતે જ ફરી જાય તો શું કરવાનું?

કારણ સાફ છે. અગાઉ આ ઘોષણા વખતે કર્ણાટકમાં ભારતીય જનતા પક્ષની સરકાર હતી, જ્યારે હવે કોંગ્રેસ પક્ષની સરકાર છે. એટલે આખા મામલાના મૂળમાં પક્ષીય રાજકારણ છે.

પક્ષીય રાજકારણ એ હદે કથળી ગયું છે કે સમસ્યાઓના ઊકેલ પણ એ મુજબ વિચારવામાં આવે છે? આનો જવાબ ‘હા’માં છે, અને આવાં એક નહીં, અનેક ઉદાહરણો જોવા મળી શકે એમ છે. સંકુચિત પક્ષીય વલણ દાખવતા રાજકારણીઓ સર્વસામાન્ય પ્રજાલક્ષી હિતના મામલે પણ પક્ષીય વિચારધારાથી ઊપર ઉઠીને વિચારી શકતા નથી એ ખેદજનક કહી શકાય. સાથે જ એટલું કહેવું રહ્યું કે આ અપવાદ નહીં, નિયમ છે.

એવુંય નથી કે પક્ષીય રાજકારણ અને એને લગતી સંકુચિત વિધારધારા નવીનવાઈનાં અને આજકાલનાં છે. પક્ષ બન્યા ત્યારથી જ પક્ષીય રાજકારણ પણ શરૂ થયું. આમ છતાં, એ કદી એક મૂલ્ય નહોતું, અને આટલું ખુલ્લેઆમ નહોતું. દરેક પક્ષમાં એવા નેતાઓ હતા ખરા કે જે વ્યાપક, સર્વસમાવેશી હિત જોઈવિચારી શકતા હોય. હવે એ નવું મૂલ્ય બની રહ્યું છે અને વર્તમાન નેતાઓના વલણથી એ છેક લોકોના મનમાં પણ પેઠું છે.

અગાઉ પોતે જ કરેલી જાહેરાત બાબતે હવે સાવ નામક્કર જવું અને કહી દેવું કે એ રાષ્ટ્રીય પ્રકલ્પ નથી, એ કેવળ બોલીને ફરી જવા પૂરતી વાત નથી. સંસદમાં કરેલી ઘોષણા પર રાજકીય અથવા તો પક્ષીય હિત કઈ રીતે હાવી થઈ જાય છે એનો નમૂનો છે. દુષ્કાળગ્રસ્ત વિસ્તારના લોકોની વાસ્તવિક જરૂરિયાત કરતાં પણ પક્ષીય હિત અગ્રતાક્રમે આવે એવી આ વરવી પરિસ્થિતિ છે.

ચૂંટણીનાં પરિણામ પોતાની વિરુદ્ધમાં આવે એટલે શું ત્યાંના જરૂરિયાતમંદ લોકોને દંડવાના? શું આ રાજ્ય દેશની બહારનો અન્ય કોઈ પ્રદેશ છે? એક વરસ અગાઉ પણ કર્ણાટકે કેન્‍દ્ર સરકાર દ્વારા અપાતા દુષ્કાળ રાહતના બાકી નાણાં મેળવવા માટે સર્વોચ્ચ અદાલતનો દરવાજો ખટખટાવવો પડ્યો હતો. હવે વધુ એક વાર ‘અપર ભદ્રા પ્રોજેક્ટ’ માટે પણ એ જ માર્ગ અપનાવવાની તૈયારી છે. કોઈ રાજ્યને પોતાનો વાજબી હિસ્સો મેળવવા વારંવાર અદાલતનો સહારો લેવો પડે, એ સ્થિતિ સંસ્થાગત વિશ્વાસ તૂટી રહ્યો હોવાનો સંકેત છે. એ સહેજ પણ ઈચ્છનીય નથી. આ લડાઈ કેવળ પાણી માટે નથી; પરંતુ ચૂંટણી પત્યા પછી પણ બંધારણીય ખાતરીઓ અને સંસદીય વચનો અર્થપૂર્ણ બની રહે છે કે કેમ એની એક પ્રકારે કસોટી છે.

ગુજરાતમિત્ર’માં લેખકની કૉલમ ‘ફિર દેખો યારોં’માં ૮ – ૧– ૨૦૨૬ના રોજ આ લેખ પ્રકાશિત થયો હતો.

શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી

બીરેન કોઠારી

એક સમય હતો કે ઓલીઓગ્રાફ તરીકે ઓળખાતાં ‘પોસ્ટર’ લોકોનાં ઘરમાં ફ્રેમ કરાયેલાં જોવા મળતાં. આ ઓલીઓગ્રાફમાં મોટે ભાગે દેશનેતાઓ, સ્વાતંત્ર્યવીરો યા દેવીદેવતાનાં ચિત્રો રહેતાં. મારા મોસાળના ઘરમાં, ઉપરના માળે જવાહરલાલ નહેરુનો ફોટો ફ્રેમમાં લગાવેલો હતો, અને એ એક રિવાજ તરીકે. મને યાદ નથી કે મારા નાના કે મામાઓને નહેરુ કે કોંગ્રેસ સાથે કશી લેવાદેવા હોય. ઓલીઓગ્રાફની એક ચોક્કસ શૈલી રહેતી. તેમાં વચ્ચોવચ્ચ જે તે મહાન વ્યક્તિની જાણીતી મુદ્રાની તસવીર રહેતી. એ મુખ્ય મુદ્રાની આસપાસ તેમના જીવનના જાણીતા પ્રસંગોની ઝલક અપાયેલી રહેતી. અહીં મૂકાયેલો નહેરુનો ઓલીઓગ્રાફ જોવાથી આ બાબત સ્પષ્ટપણે સમજી શકાશે. બીજો ઓલીઓગ્રાફ ગાંધીજીનો છે, જેમાં તેમનું ‘સ્વર્ગારોહણ’ બતાવ્યું છે. આ રીતે ગાંધીજી, બાબાસાહેબ આંબેડકર સહિત ઘણા નેતાઓના ઓલીઓગ્રાફ સાવ સસ્તામાં, સામાન્ય માણસને પરવડે એવી કિંમતે મળતા.

ચિત્રકાર ભૂપેન ખખ્ખરે પોતાની શૈલીઓમાંની એક જે વિકસાવી તે આવા ઓલીઓગ્રાફ પરથી પ્રેરિત હતી. પણ તેમના વિષયનું કેન્દ્ર કોઈ મહાન વ્યક્તિ નહીં, બલ્કે સાવ સામાન્ય, કોઈ ચહેરા કે ઓળખ વિનાનો માણસ હતો.

અહીં ભૂપેને ચીતરેલાં બે ચિત્રો મૂક્યાં છે. એમાંના એકનું શિર્ષક છે ‘Man with bouquet of plastic flowers’. સાવ સસ્તો, નાયલોન જેવા કાપડનો શર્ટ પહેરેલો એક માણસ હાથમાં પ્લાસ્ટિકનાં ફૂલોનો બુકે લઈને ઊભેલો છે. ફૂલ ખીલેલાં છે, કેમ કે, પ્લાસ્ટિકનાં હોવાને કારણે એ કરમાવાનાં નથી. શર્ટ અને બુકે આ માણસનું જીવનસ્તર બતાવે છે. એને મન કળાની વિભાવના એટલી જ કે ફૂલો એવાં હોવાં જોઈએ કે જે સદાય તાજાં રહે, અને રોજ તાજાં ફૂલ ખરીદવાનું એને પોસાય એમ નથી. આથી તે દૃઢપણે માને છે કે પ્લાસ્ટિકનાં ફૂલો જ વપરાય. આવું ચિત્રમાં ક્યાં બતાવ્યું છે? ખરું. એવું નથી બતાવ્યું, પણ આ માણસની ફરતે તેના રોજિંદા જીવનની ઘટમાળ ચીતરવામાં આવી છે, જેમ નહેરુના ઓલીઓગ્રાફમાં તેમના જીવનની મહત્ત્વની ઘટનાઓ દર્શાવાઈ છે એમ જ. આ ઘટમાળ જોઈને આપણને એ આપણા જેવો જ, બલ્કે આપણાથી પણ ઊતરતા જીવનધોરણવાળો માણસ લાગી શકે. ખુરશીમાં બેઠે બેઠે ઝોકું મારવું પણ તેના જીવનક્રમનો હિસ્સો છે. તેના ચહેરાનો લગભગ ત્રીજો ભાગ છાયામાં છે, જે કદાચ બતાવે છે કે એની કોઈ ખાસ ઓળખ નથી. આ ચિત્ર ભૂપેને 1976માં ઑઈલ રંગોમાં ચીતરેલું.

આ શૈલીના બીજા ચિત્રનું શિર્ષક છે ‘Man in pub’. 1979માં પોતાના ઈન્ગ્લેન્ડનિવાસ દરમિયાન તેમણે આ ચિત્ર બનાવેલું. ઈન્ગ્લેન્ડની કાતિલ ઠંડી ત્યાંના જીવનને થીજાવી દે છે. એક સામાન્ય માણસ આખો દિવસ કામ કરે, અને સાંજે પબમાં જઈને એકલો એકલો પીણું પીએ. બસ, આ જ તેના જીવનનો રસ. તેના જીવનની આ ઘટમાળ ચિત્રમાં બતાવેલી છે. આ ચિત્રમાં પબમાં બેઠેલા માણસની એકલતા અને જીવનની નીરસતા ઘેરી બતાવવાનો પ્રયત્ન છે. માણસના હાથમાં પકડેલાં હાથમોજાં કદાચ તેની ઠરી ગયેલી કામેચ્છા દર્શાવે છે.

આ ચિત્રોને વિગતવાર જોવા માટે તેને મેગ્નીફાય કરવા. કદાચ અહીં મૂકેલી ઈમેજ બરાબર ન હોય તો આ શિર્ષક અને ‘ભૂપેન ખખ્ખર’ લખીને ગૂગલમાંથી વધુ સારી ઈમેજ મેળવીને જોવી.

(ચિત્રો નેટ પરથી)

[ભૂપેન ખખ્ખરની સળંગસૂત્રી જીવનકથા ‘ભૂપેન ખખ્ખર (આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિપ્રાપ્ત, પદ્મશ્રી  સન્માનથી વિભૂષિત ચિત્રકારના જીવનરંગોની ઝલક)’ લેખન-સંપાદન: બીરેન કોઠારી, પુસ્તકની કિંમત 450/, પૃષ્ઠસંખ્યા: 296, પુસ્તક મંગાવવા માટે સંપર્ક: કાર્તિક શાહ 98252 90796]

શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી)